౧. పటిచ్చసముప్పాదసుత్తవణ్ణనా
౧. ఏవం మే సుతన్తి – నిదానవగ్గే పఠమం పటిచ్చసముప్పాదసుత్తం. తత్రాయం అనుపుబ్బపదవణ్ణనా – తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి, ఏత్థ తత్రాతి దేసకాలపరిదీపనం. తఞ్హి ‘‘యం సమయం విహరతి, తత్ర సమయే, యస్మిఞ్చ జేతవనే విహరతి, తత్ర జేతవనే’’తి దీపేతి. భాసితబ్బయుత్తే వా దేసకాలే దీపేతి. న హి భగవా అయుత్తే దేసే కాలే చ ధమ్మం భాసతి. ‘‘అకాలో ఖో తావ బాహియా’’తిఆది (ఉదా. ౧౦) చేత్థ సాధకం. ఖోతి పదపూరణమత్తే, అవధారణే ఆదికాలత్థే వా నిపాతో. భగవాతి లోకగరుదీపనం. భిక్ఖూతి కథాసవనయుత్తపుగ్గలవచనం. అపిచేత్థ ‘‘భిక్ఖకోతి భిక్ఖు, భిక్ఖాచరియం అజ్ఝూపగతోతి భిక్ఖూ’’తిఆదినా (పారా. ౪౫; విభ. ౫౧౦) నయేన వచనత్థో వేదితబ్బో. ఆమన్తేసీతి ఆలపి, అభాసి, సమ్బోధేసి, అయమేత్థ అత్థో. అఞ్ఞత్ర పన ఞాపనేపి హోతి. యథాహ – ‘‘ఆమన్తయామి వో, భిక్ఖవే, పటివేదయామి వో, భిక్ఖవే’’తి. పక్కోసనేపి. యథాహ – ‘‘ఏహి త్వం, భిక్ఖు, మమ వచనేన సారిపుత్తం ఆమన్తేహీ’’తి (అ. ని. ౯.౧౧). భిక్ఖవోతి ఆమన్తనాకారదీపనం. తఞ్చ భిక్ఖనసీలతాదిగుణయోగసిద్ధత్తా వుత్తం. భిక్ఖనసీలతాగుణయుత్తోపి హి భిక్ఖు, భిక్ఖనధమ్మతాగుణయుత్తోపి భిక్ఖనే సాధుకారితాగుణయుత్తోపీతి సద్దవిదూ మఞ్ఞన్తి. తేన చ తేసం భిక్ఖనసీలతాదిగుణయోగసిద్ధేన వచనేన హీనాధికజనసేవితవుత్తిం పకాసేన్తో ఉద్ధతదీనభావనిగ్గహం కరోతి. ‘‘భిక్ఖవో’’తి ఇమినా చ కరుణావిప్ఫారసోమ్మహదయనయననిపాతపుబ్బఙ్గమేన వచనేన తే అత్తనో అభిముఖే కరోన్తో తేనేవ కథేతుకమ్యతాదీపకేన నేసం వచనేన సోతుకమ్యతం జనేతి, తేనేవ చ సమ్బోధనత్థేన సాధుకం మనసికారేపి నియోజేతి. సాధుకం మనసికారాయత్తా హి సాసనసమ్పత్తి.
అపరేసుపి దేవమనుస్సేసు విజ్జమానేసు కస్మా భిక్ఖూయేవ ఆమన్తేసీతి చే? జేట్ఠసేట్ఠాసన్నసదాసన్నిహితభావతో. సబ్బపరిససాధారణా హి భగవతో ధమ్మదేసనా, పరిసాయ జేట్ఠా భిక్ఖూ పఠమం ఉప్పన్నత్తా, సేట్ఠా అనగారియభావం ఆదిం కత్వా సత్థుచరియానువిధాయకత్తా సకలసాసనపటిగ్గాహకత్తా చ, ఆసన్నా తత్థ నిసిన్నేసు సత్థుసన్తికత్తా, సదాసన్నిహితా సత్థుసన్తికావచరత్తాతి. అపిచ తే ధమ్మదేసనాయ భాజనం యథానుసిట్ఠం పటిపత్తిసబ్భావతో. విసేసతో చ ఏకచ్చే భిక్ఖూయేవ సన్ధాయ అయం దేసనాపీతి ఏవం ఆమన్తేసి.
కిమత్థం పన భగవా ధమ్మం దేసేన్తో పఠమం భిక్ఖూ ఆమన్తేసి, న ధమ్మమేవ దేసేసీతి? సతిజననత్థం. భిక్ఖూ అఞ్ఞం చిన్తేన్తాపి విక్ఖిత్తచిత్తాపి ధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తాపి కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తాపి నిసిన్నా హోన్తి. తే అనామన్తేత్వా ధమ్మే దేసియమానే ‘‘అయం దేసనా కింనిదానా కింపచ్చయా కతమాయ అట్ఠుప్పత్తియా దేసితా’’తి సల్లక్ఖేతుం అసక్కోన్తా దుగ్గహితం వా గణ్హేయ్యుం, న వా గణ్హేయ్యుం, తేన నేసం సతిజననత్థం భగవా పఠమం ఆమన్తేత్వా పచ్ఛా ధమ్మం దేసేతి.
భదన్తేతి గారవవచనమేతం, సత్థునో పటివచనదానం వా. అపిచేత్థ ‘‘భిక్ఖవో’’తి వదమానో భగవా భిక్ఖూ ఆలపతి. ‘‘భదన్తే’’తి వదమానా తే భగవన్తం పచ్చాలపన్తి. తథా హి ‘‘భిక్ఖవో’’తి భగవా ఆభాసతి, ‘‘భదన్తే’’తి పచ్చాభాసన్తి. ‘‘భిక్ఖవో’’తి పటివచనం దాపేతి, ‘‘భదన్తే’’తి పటివచనం దేన్తి. తే భిక్ఖూతి యే భగవా ఆమన్తేసి, తే. భగవతో పచ్చస్సోసున్తి భగవతో ఆమన్తనం పతిఅస్సోసుం, అభిముఖా హుత్వా సుణింసు సమ్పటిచ్ఛింసు పటిగ్గహేసున్తి అత్థో. భగవా ఏతదవోచాతి, భగవా ఏతం ఇదాని వత్తబ్బం సకలసుత్తం అవోచ. ఏత్తావతా యం ఆయస్మతా ఆనన్దేన అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నస్స బుద్ధానం దేసనాఞాణగమ్భీరభావసంసూచకస్స ఇమస్స సుత్తస్స సుఖావగాహణత్థం కాలదేసదేసకపరిసాపదేసప్పటిమణ్డితం నిదానం భాసితం, తస్స అత్థవణ్ణనా సమత్తా.
ఇదాని పటిచ్చసముప్పాదం వోతిఆదినా నయేన భగవతా నిక్ఖిత్తస్స సుత్తస్స సంవణ్ణనాయ ఓకాసో అనుప్పత్తో. సా పనేసా సుత్తవణ్ణనా యస్మా సుత్తనిక్ఖేపం విచారేత్వా వుచ్చమానా పాకటా హోతి, తస్మా సుత్తనిక్ఖేపం తావ విచారేస్సామ. చత్తారో హి సుత్తనిక్ఖేపా – అత్తజ్ఝాసయో, పరజ్ఝాసయో, పుచ్ఛావసికో, అట్ఠుప్పత్తికోతి. తత్థ యాని సుత్తాని భగవా పరేహి అనజ్ఝిట్ఠో కేవలం అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ కథేతి, సేయ్యథిదం – దసబలసుత్తన్తహారకో చన్దోపమ-వీణోపమ-సమ్మప్పధాన-ఇద్ధిపాద-ఇన్ద్రియబల-బోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గ-సుత్తన్తహారకోతి ఏవమాదీని, తేసం అత్తజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో.
యాని పన ‘‘పరిపక్కా ఖో రాహులస్స విముత్తిపరిపాచనీయా ధమ్మా. యంనూనాహం రాహులం ఉత్తరిం ఆసవానం ఖయే వినేయ్య’’న్తి (సం. ని. ౪.౧౨౧; మ. ని. ౩.౪౧౬) ఏవం పరేసం అజ్ఝాసయం ఖన్తిం నిజ్ఝానక్ఖమం మనం అభినీహారం బుజ్ఝనభావఞ్చ అపేక్ఖిత్వా పరజ్ఝాసయవసేన కథితాని, సేయ్యథిదం – చూళరాహులోవాదసుత్తం, మహారాహులోవాదసుత్తం, ధమ్మచక్కప్పవత్తనం, అనత్తలక్ఖణసుత్తం, ఆసీవిసోపమసుత్తం, ధాతువిభఙ్గసుత్తన్తి, ఏవమాదీని, తేసం పరజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో.
భగవన్తం పన ఉపసఙ్కమిత్వా చతస్సో పరిసా చత్తారో వణ్ణా నాగా సుపణ్ణా గన్ధబ్బా అసురా యక్ఖా మహారాజానో తావతింసాదయో దేవా మహాబ్రహ్మాతి ఏవమాదయో ‘‘బోజ్ఝఙ్గా బోజ్ఝఙ్గాతి, భన్తే, వుచ్చన్తి – (సం. ని. ౫.౨౦౨) నీవరణా నీవరణాతి, భన్తే, వుచ్చన్తి – ఇమే ను ఖో, భన్తే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా, కింసూధ విత్తం పురిసస్స సేట్ఠ’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౮౩) నయేన పఞ్హం పుచ్ఛన్తి. ఏవం పుట్ఠేన భగవతా యాని కథితాని బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తాదీని, యాని వా పనఞ్ఞానిపి దేవతాసంయుత్త, మారసంయుత్త, బ్రహ్మసంయుత్త, సక్కపఞ్హ, చూళవేదల్ల, మహావేదల్ల, సామఞ్ఞఫలఆళవక, సూచిలోమ, ఖరలోమసుత్తాదీని, తేసం పుచ్ఛావసికో నిక్ఖేపో.
యాని పన తాని ఉప్పన్నం కారణం పటిచ్చ కథితాని, సేయ్యథిదం – ధమ్మదాయాదం. చూళసీహనాదసుత్తం పుత్తమంసూపమం దారుక్ఖన్ధూపమం అగ్గిక్ఖన్ధూపమం ఫేణపిణ్డూపమం పారిచ్ఛత్తకూపమన్తి ఏవమాదీని, తేసం అట్ఠుప్పత్తికో నిక్ఖేపో.
ఏవమేతేసు చతూసు నిక్ఖేపేసు ఇమస్స పటిచ్చసముప్పాదసుత్తస్స పరజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో. పరపుగ్గలజ్ఝాసయవసేన హిదం భగవతా నిక్ఖిత్తం. కతమేసం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయవసేనాతి? ఉగ్ఘటితఞ్ఞూనం. చత్తారో హి పుగ్గలా ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ విపఞ్చితఞ్ఞూ నేయ్యో పదపరమోతి. తత్థ యస్స పుగ్గలస్స సహ ఉదాహటవేలాయ ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ. యస్స పుగ్గలస్స సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థే విభజియమానే ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో విపఞ్చితఞ్ఞూ. యస్స పుగ్గలస్స ఉద్దేసతో పరిపుచ్ఛతో యోనిసో మనసికరోతో, కల్యాణమిత్తే సేవతో, భజతో, పయిరుపాసతో, అనుపుబ్బేన ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో నేయ్యో. యస్స పుగ్గలస్స బహుమ్పి సుణతో, బహుమ్పి ధారయతో, బహుమ్పి వాచయతో న తాయ జాతియా ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో పదపరమో. ఇతి ఇమేసు చతూసు పుగ్గలేసు ఉగ్ఘటితఞ్ఞూపుగ్గలానం అజ్ఝాసయవసేన ఇదం సుత్తం నిక్ఖిత్తం.
తదా కిర పఞ్చసతా జనపదవాసికా భిక్ఖూ సబ్బేవ ఏకచరా ద్విచరా తిచరా చతుచరా పఞ్చచరా సభాగవుత్తినో ధుతఙ్గధరా ఆరద్ధవీరియా యుత్తయోగా విపస్సకా సణ్హం సుఖుమం సుఞ్ఞతం పచ్చయాకారదేసనం పత్థయమానా సాయన్హసమయే భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా, వన్దిత్వా, రత్తకమ్బలసాణియా పరిక్ఖిపమానా వియ దేసనం పచ్చాసీసమానా పరివారేత్వా నిసీదింసు. తేసం అజ్ఝాసయవసేన భగవా ఇదం సుత్తం ఆరభి. యథా హి ఛేకో చిత్తకారో అపరికమ్మకతభిత్తిం లభిత్వా, న ఆదితోవ రూపం సముట్ఠాపేసి, మహామత్తికలేపాదీహి పన భిత్తిపరికమ్మం తావ కత్వా, కతపరికమ్మాయ భిత్తియా రూపం సముట్ఠాపేతి, కతపరికమ్మం పన భిత్తిం లభిత్వా, భిత్తిపరికమ్మబ్యాపారం అకత్వా, రఙ్గజాతాని యోజేత్వా, వట్టికం వా తూలికం వా ఆదాయ రూపమేవ సముట్ఠాపేతి, ఏవమేవ భగవా అకతాభినివేసం ఆదికమ్మికకులపుత్తం లభిత్వా నాస్స ఆదితోవ అరహత్తపదట్ఠానం సణ్హం సుఖుమం సుఞ్ఞతం విపస్సనాలక్ఖణం ఆచిక్ఖతి, సీలసమాధికమ్మస్సకతాదిట్ఠిసమ్పదాయ పన యోజేన్తో పుబ్బభాగపటిపదం తావ ఆచిక్ఖతి. యం సన్ధాయ వుత్తం –
‘‘తస్మాతిహ త్వం, భిక్ఖు, ఆదిమేవ విసోధేహి కుసలేసు ధమ్మేసు. కో చాది కుసలానం ధమ్మానం? సీలఞ్చ సువిసుద్ధం దిట్ఠి చ ఉజుకా. యతో ఖో తే, భిక్ఖు, సీలఞ్చ సువిసుద్ధం భవిస్సతి దిట్ఠి చ ఉజుకా. తతో త్వం, భిక్ఖు, సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ చత్తారో సతిపట్ఠానే తివిధేన భావేయ్యాసి. కతమే చత్తారో? ఇధ త్వం, భిక్ఖు, అజ్ఝత్తం వా కాయే కాయానుపస్సీ విహరాహి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. బహిద్ధా వా కాయే…పే… అజ్ఝత్తబహిద్ధా వా కాయే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరాహి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. యతో ఖో త్వం, భిక్ఖు, సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ ఇమే చత్తారో సతిపట్ఠానే ఏవం తివిధేన భావేస్ససి, తతో తుయ్హం, భిక్ఖు, యా రత్తి వా దివసో వా ఆగమిస్సతి, వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు, నో పరిహానీ’’తి (సం. ని. ౫.౩౬౯).
ఏవం ఆదికమ్మికకులపుత్తస్స సీలకథాయ పరికమ్మం కథేత్వా, అరహత్తపదట్ఠానం సణ్హం సుఖుమం సుఞ్ఞతం విపస్సనాలక్ఖణం ఆచిక్ఖతి.
పరిసుద్ధసీలం పన ఆరద్ధవీరియం యుత్తయోగం విపస్సకం లభిత్వా, నాస్స పుబ్బభాగపటిపదం ఆచిక్ఖతి, ఉజుకమేవ పన అరహత్తపదట్ఠానం సణ్హం సుఖుమం సుఞ్ఞతం విపస్సనాలక్ఖణం ఆచిక్ఖతి. ఇమే పఞ్చసతా భిక్ఖూ పుబ్బభాగపటిపదం పరిసోధేత్వా ఠితా సుధన్తసువణ్ణసదిసా సుపరిమజ్జితమణిక్ఖన్ధసన్నిభా, ఏకో లోకుత్తరమగ్గోవ నేసం అనాగతో. ఇతి తస్సాగమనత్థాయ సత్థా తేసం అజ్ఝాసయం అపేక్ఖమానో ఇదం సుత్తం ఆరభి.
తత్థ పటిచ్చసముప్పాదన్తి పచ్చయాకారం. పచ్చయాకారో హి అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిచ్చ సహితే ధమ్మే ఉప్పాదేతి. తస్మా పటిచ్చసముప్పాదోతి వుచ్చతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గతో గహేతబ్బో.
వోతి అయం వో-సద్దో పచ్చత్త-ఉపయోగకరణ-సమ్పదాన-సామివచన-పదపూరణేసు దిస్సతి. ‘‘కచ్చి పన వో అనురుద్ధా సమగ్గా సమ్మోదమానా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౨౬; మహావ. ౪౬౬) హి పచ్చత్తే దిస్సతి. ‘‘గచ్ఛథ, భిక్ఖవే, పణామేమి వో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౫౭) ఉపయోగే. ‘‘న వో మమ సన్తికే వత్థబ్బ’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౫౭) కరణే. ‘‘వనపత్థపరియాయం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౯౦) సమ్పదానే. ‘‘సబ్బేసం వో, సారిపుత్త, సుభాసిత’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౪౫) సామివచనే. ‘‘యే హి వో అరియా పరిసుద్ధకాయకమ్మన్తా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౫) పదపూరణమత్తే. ఇధ పనాయం సమ్పదానే దట్ఠబ్బో. భిక్ఖవేతి పతిస్సవేన అభిముఖీభూతానం పున ఆలపనం. దేసేస్సామీతి దేసనాపటిజాననం. తం సుణాథాతి తం పటిచ్చసముప్పాదం తం దేసనం మయా వుచ్చమానం సుణాథ.
సాధుకం మనసి కరోథాతి ఏత్థ పన సాధుకం సాధూతి ఏకత్థమేతం. అయఞ్చ సాధుసద్దో ఆయాచన-సమ్పటిచ్ఛన-సమ్పహంసన-సున్దర-దళ్హీకమ్మాదీసు దిస్సతి. ‘‘సాధు మే, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతూ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౨౫౭; సం. ని. ౪.౬౫; ౫.౩౮౧) హి ఆయాచనే దిస్సతి. ‘‘సాధు, భన్తేతి ఖో సో భిక్ఖు భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౮౬) సమ్పటిచ్ఛనే. ‘‘సాధు సాధు, సారిపుత్తా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౪౯) సమ్పహంసనే.
‘‘సాధు ధమ్మరుచీ రాజా, సాధు పఞ్ఞాణవా నరో;
సాధు మిత్తానమద్దుబ్భో, పాపస్స అకరణం సుఖ’’న్తి. –
ఆదీసు (జా. ౨.౧౮.౧౦౧) సున్దరే. ‘‘తేన హి, బ్రాహ్మణ, సాధుకం సుణాహీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౧౯౨) సాధుకసద్దోయేవ దళ్హీకమ్మే ఆణత్తియన్తిపి వుచ్చతి. ఇధ పనాయం ఏత్థేవ దళ్హీకమ్మే ఆణత్తియా చ అత్థో వేదితబ్బో, సున్దరత్థేపి వట్టతి. దళ్హీకరణత్థేన హి ‘‘దళ్హం ఇమం ధమ్మం సుణాథ, సుగ్గహితం గణ్హన్తా’’, ఆణత్తిఅత్థేన ‘‘మమ ఆణత్తియా సుణాథ’’ సున్దరత్థేన ‘‘సున్దరమిమం భద్దకం ధమ్మం సుణాథా’’తి ఏతం దీపితం హోతి. మనసి కరోథాతి ఆవజ్జేథ. సమన్నాహరథాతి అత్థో. అవిక్ఖిత్తచిత్తా హుత్వా నిసామేథ, చిత్తే కరోథాతి అధిప్పాయో.
ఇదానేత్థ తం సుణాథాతి సోతిన్ద్రియవిక్ఖేపనివారణమేతం. సాధుకం మనసి కరోథాతి మనసికారే దళ్హీకమ్మనియోజనేన మనిన్ద్రియవిక్ఖేపనివారణం. పురిమఞ్చేత్థ బ్యఞ్జనవిపల్లాసగాహనివారణం, పచ్ఛిమం అత్థవిపల్లాసగాహనివారణం. పురిమేన చ ధమ్మస్సవనే నియోజేతి, పచ్ఛిమేన సుతానం ధమ్మానం ధారణూపపరిక్ఖాసు. పురిమేన చ ‘‘సబ్యఞ్జనో అయం ధమ్మో, తస్మా సవనీయో’’తి దీపేతి, పచ్ఛిమేన ‘‘సాత్థో, తస్మా మనసి కాతబ్బో’’తి. సాధుకపదం వా ఉభయపదేహి యోజేత్వా, ‘‘యస్మా అయం ధమ్మో ధమ్మగమ్భీరో చ దేసనాగమ్భీరో చ, తస్మా సుణాథ సాధుకం. యస్మా అత్థగమ్భీరో చ పటివేధగమ్భీరో చ, తస్మా సాధుకం మనసి కరోథా’’తి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా. భాసిస్సామీతి దేసేస్సామి. ‘‘తం సుణాథా’’తి ఏత్థ పటిఞ్ఞాతం దేసనం సంఖిత్తతోవ న దేసేస్సామి, అపిచ ఖో విత్థారతోపి నం భాసిస్సామీతి వుత్తం హోతి. సఙ్ఖేపవిత్థారవాచకాని హి ఏతాని పదాని. యథాహ వఙ్గీసత్థేరో –
‘‘సంఖిత్తేనపి దేసేతి, విత్థారేనపి భాసతి;
సాళికాయివ నిగ్ఘోసో, పటిభానం ఉదీరయీ’’తి. (సం. ని. ౧.౨౧౪; థేరగా. ౧౨౪౧);
ఏవం వుత్తే ఉస్సాహజాతా హుత్వా ఏవం, భన్తేతి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం సత్థు వచనం సమ్పటిచ్ఛింసు, పటిగ్గహేసున్తి వుత్తం హోతి.
అథ నేసం భగవా ఏతదవోచ – ఏతం ఇదాని వత్తబ్బం ‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చసముప్పాదో’’తిఆదిం సకలం సుత్తం అవోచ. తత్థ కతమో చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చసముప్పాదోతి కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. పఞ్చవిధా హి పుచ్ఛా అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా అనుమతిపుచ్ఛా కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి, తాసం ఇదం నానత్తం –
కతమా అదిట్ఠజోతనా పుచ్ఛా (మహాని. ౧౫౦; చూళని. పుణ్ణకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౨)? పకతియా లక్ఖణం అఞ్ఞాతం హోతి అదిట్ఠం అతులితం అతీరితం అవిభూతం అవిభావితం. తస్స ఞాణాయ దస్సనాయ తులనాయ తీరణాయ విభూతాయ విభావనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. అయం అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా.
కతమా దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా? పకతియా లక్ఖణం ఞాతం హోతి దిట్ఠం తులితం తీరితం విభూతం విభావితం. సో అఞ్ఞేహి పణ్డితేహి సద్ధిం సంసన్దనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. అయం దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా.
కతమా విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా? పకతియా సంసయపక్ఖన్దో హోతి విమతిపక్ఖన్దో ద్వేళ్హకజాతో – ‘‘ఏవం ను ఖో, న ను ఖో, కథం ను ఖో’’తి, సో విమతిచ్ఛేదనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి, అయం విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా.
కతమా అనుమతిపుచ్ఛా? భగవా భిక్ఖూనం అనుమతియా పఞ్హం పుచ్ఛతి – ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి, అనిచ్చం, భన్తే. యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వాతి, దుక్ఖం, భన్తే. యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘‘ఏతం మమ ఏసోహమస్మి ఏసో మే అత్తా’’తి, నో హేతం భన్తేతి (సం. ని. ౩.౭౯). అయం అనుమతిపుచ్ఛా.
కతమా కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా? భగవా భిక్ఖూనం కథేతుకమ్యతాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి – ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, సతిపట్ఠానా. కతమే చత్తారో’’తి? అయం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి.
తత్థ బుద్ధానం పురిమా తిస్సో పుచ్ఛా నత్థి. కస్మా? బుద్ధానఞ్హి తీసు అద్ధాసు కిఞ్చి సఙ్ఖతం అద్ధావిముత్తం వా అసఙ్ఖతం అదిట్ఠం అజోతితం అతులితం అతీరితం అవిభూతం అవిభావితం నామ నత్థి. తేన నేసం అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా నత్థి. యం పన భగవతా అత్తనో ఞాణేన పటివిద్ధం, తస్స అఞ్ఞేన సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా సద్ధిం సంసన్దనకిచ్చం నత్థి. తేనస్స దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా నత్థి. యస్మా పనేస అకథంకథీ తిణ్ణవిచికిచ్ఛో సబ్బధమ్మేసు విహతసంసయో. తేనస్స విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా నత్థి. ఇతరా పన ద్వే పుచ్ఛా భగవతో అత్థి. తాసు అయం కథేతుకమ్యతా పుచ్ఛాతి వేదితబ్బా.
ఇదాని తావ పుచ్ఛాయ పుట్ఠం పచ్చయాకారం విభజన్తో అవిజ్జాపచ్చయా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారాతిఆదిమాహ. ఏత్థ చ యథా నామ ‘‘పితరం కథేస్సామీ’’తి ఆరద్ధో ‘‘తిస్సస్స పితా సోణస్స పితా’’తి పఠమతరం పుత్తమ్పి కథేతి, ఏవమేవ భగవా పచ్చయం కథేతుం ఆరద్ధో ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా నయేన సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయే అవిజ్జాదిధమ్మే కథేన్తో పచ్చయుప్పన్నమ్పి కథేసి. ఆహారవగ్గస్స పన పరియోసానే ‘‘పటిచ్చసముప్పాదఞ్చ వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి పటిచ్చసముప్పన్నే చ ధమ్మే’’తి (సం. ని. ౨.౨౦) ఉభయం ఆరభిత్వా ఉభయమ్పి కథేసి. ఇదాని అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతిఆదీసు పన అవిజ్జా చ సా పచ్చయో చాతి అవిజ్జాపచ్చయో. తస్మా అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా సమ్భవన్తీతి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారేన పన సబ్బాకారసమ్పన్నా అనులోమపటిచ్చసముప్పాదకథా విసుద్ధిమగ్గే కథితా, తస్మా సా తత్థ కథితవసేనేవ గహేతబ్బా.
పటిలోమకథాయం పన అవిజ్జాయ త్వేవాతి అవిజ్జాయ తు ఏవ. అసేసవిరాగనిరోధాతి విరాగసఙ్ఖాతేన మగ్గేన అసేసనిరోధా. సఙ్ఖారనిరోధోతి సఙ్ఖారానం అనుప్పాదనిరోధో హోతి. ఏవంనిరోధానం పన సఙ్ఖారానం నిరోధా విఞ్ఞాణాదీనఞ్చ నిరోధా నామరూపాదీని నిరుద్ధానియేవ హోన్తీతి దస్సేతుం సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధోతిఆదీని వత్వా, ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీతి ఆహ. తత్థ కేవలస్సాతి సకలస్స, సుద్ధస్స వా, సత్తవిరహితస్సాతి అత్థో. దుక్ఖక్ఖన్ధస్సాతి దుక్ఖరాసిస్స. నిరోధో హోతీతి అనుప్పాదో హోతి. ఇతి భగవా అనులోమతో ద్వాదసహి పదేహి వట్టకథం కథేత్వా తమేవ వట్టం వినివట్టేత్వా పటిలోమతో ద్వాదసహి పదేహి వివట్టం కథేన్తో అరహత్తేన దేసనాయ కూటం గణ్హి. దేసనాపరియోసానే తే పఞ్చసతా ఆరద్ధవిపస్సకా ఉగ్ఘటితఞ్ఞూపుగ్గలా సూరియరస్మిసమ్ఫుట్ఠాని పరిపాకగతాని పదుమాని వియ సచ్చాని బుజ్ఝిత్వా అరహత్తఫలే పతిట్ఠహింసు.
ఇదమవోచ భగవాతి ఇదం వట్టవివట్టవసేన సకలసుత్తం భగవా అవోచ. అత్తమనా తే భిక్ఖూతి తుట్ఠచిత్తా తే పఞ్చసతా ఖీణాసవా భిక్ఖూ. భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి కరవీకరుతమఞ్జునా కణ్ణసుఖేన పణ్డితజనహదయానం అమతాభిసేకసదిసేన బ్రహ్మస్సరేన భాసతో భగవతో వచనం అభినన్దింసు, అనుమోదింసు చేవ సమ్పటిచ్ఛింసు చాతి అత్థో. తేనేతం వుచ్చతి –
‘‘సుభాసితం సులపితం, సాధు సాధూతి తాదినో;
అనుమోదమానా సిరసా, సమ్పటిచ్ఛింసు భిక్ఖవో’’తి.
పఠమపటిచ్చసముప్పాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.