౨. విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౨. దుతియేపి వుత్తనయేనేవ సుత్తనిక్ఖేపో వేదితబ్బో. అయం పన విసేసో – పఠమం ఉగ్ఘటితఞ్ఞూపుగ్గలానం వసేన సఙ్ఖేపతో దస్సితం, ఇదం విపఞ్చితఞ్ఞూనం వసేన విత్థారతోతి. ఇమస్మిఞ్చ పన సుత్తే చతస్సో వల్లిహారకపురిసూపమా వత్తబ్బా, తా విసుద్ధిమగ్గే వుత్తా ఏవ. యథా హి వల్లిహారకో పురిసో వల్లియా అగ్గం దిస్వా తదనుసారేన మూలం పరియేసన్తో తం దిస్వా వల్లిం మూలే ఛేత్వా ఆదాయ కమ్మే ఉపనేయ్య, ఏవం భగవా విత్థారదేసనం దేసేన్తో పటిచ్చసముప్పాదస్స అగ్గభూతా జరామరణా పట్ఠాయ యావ మూలభూతం అవిజ్జాపదం, తావ దేసనం ఆహరిత్వా పున వట్టవివట్టం దేసేన్తో నిట్ఠపేసి.

తత్రాయం జరామరణాదీనం విత్థారదేసనాయ అత్థనిచ్ఛయో – జరామరణనిద్దేసే తావ తేసం తేసన్తి అయం సఙ్ఖేపతో అనేకేసం సత్తానం సాధారణనిద్దేసోతి విఞ్ఞాతబ్బో. యా దేవదత్తస్స జరా, యా సోమదత్తస్సాతి ఏవఞ్హి దివసమ్పి కథేన్తస్స నేవ సత్తా పరియాదానం గచ్ఛన్తి. ఇమేహి పన ద్వీహి పదేహి న కోచి సత్తో అపరియాదిన్నో హోతి. తస్మా వుత్తం, ‘‘అయం సఙ్ఖేపతో అనేకేసం సత్తానం సాధారణనిద్దేసో’’తి. తమ్హి తమ్హీతి అయం గతిజాతివసేన అనేకేసం సత్తనికాయానం సాధారణనిద్దేసో. సత్తనికాయేతి సాధారణనిద్దేసేన నిద్దిట్ఠస్స సరూపనిదస్సనం. జరా జీరణతాతిఆదీసు పన జరాతి సభావనిద్దేసో. జీరణతాతి ఆకారనిద్దేసో. ఖణ్డిచ్చన్తిఆదయో తయో కాలాతిక్కమే కిచ్చనిద్దేసా, పచ్ఛిమా ద్వే పకతినిద్దేసా. అయఞ్హి జరాతి ఇమినా పదేన సభావతో దీపితా, తేనస్సాయం సభావనిద్దేసో. జీరణతాతి ఇమినా ఆకారతో, తేనస్సాయం ఆకారనిద్దేసో. ఖణ్డిచ్చన్తి ఇమినా కాలాతిక్కమే దన్తనఖానం ఖణ్డితభావకరణకిచ్చతో. పాలిచ్చన్తి ఇమినా కేసలోమానం పలితభావకరణకిచ్చతో. వలిత్తచతాతి ఇమినా మంసం మిలాపేత్వా తచవలిభావకరణకిచ్చతో దీపితా. తేనస్సా ఇమే ఖణ్డిచ్చన్తిఆదయో తయో కాలాతిక్కమే కిచ్చనిద్దేసా. తేహి ఇమేసం వికారానం దస్సనవసేన పాకటీభూతా పాకటజరా దస్సితా. యథేవ హి ఉదకస్స వా వాతస్స వా అగ్గినో వా తిణరుక్ఖాదీనం సంభగ్గపలిభగ్గతాయ వా ఝామతాయ వా గతమగ్గో పాకటో హోతి, న చ సో గతమగ్గో తానేవ ఉదకాదీని, ఏవమేవ జరాయ దన్తాదీసు ఖణ్డిచ్చాదివసేన గతమగ్గో పాకటో, చక్ఖుం ఉమ్మీలేత్వాపి గయ్హతి న చ ఖణ్డిచ్చాదీనేవ జరా. న హి జరా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా హోతి.

ఆయునో సంహాని ఇన్ద్రియానం పరిపాకోతి ఇమేహి పన పదేహి కాలాతిక్కమేయేవ అభిబ్యత్తాయ ఆయుక్ఖయ-చక్ఖాదిఇన్ద్రియ-పరిపాకసఞ్ఞితాయ పకతియా దీపితా. తేనస్సిమే పచ్ఛిమా ద్వే పకతినిద్దేసాతి వేదితబ్బా. తత్థ యస్మా జరం పత్తస్స ఆయు హాయతి, తస్మా జరా ‘‘ఆయునో సంహానీ’’తి ఫలూపచారేన వుత్తా. యస్మా చ దహరకాలే సుప్పసన్నాని సుఖుమమ్పి అత్తనో విసయం సుఖేనేవ గణ్హనసమత్థాని చక్ఖాదీని ఇన్ద్రియాని జరం పత్తస్స పరిపక్కాని ఆలుళితాని అవిసదాని, ఓళారికమ్పి అత్తనో విసయం గహేతుం అసమత్థాని హోన్తి, తస్మా ‘‘ఇన్ద్రియానం పరిపాకో’’తి ఫలూపచారేనేవ వుత్తా.

సా పనాయం ఏవం నిద్దిట్ఠా సబ్బాపి జరా పాకటా పటిచ్ఛన్నాతి దువిధా హోతి. తత్థ దన్తాదీసు ఖణ్డాదిభావదస్సనతో రూపధమ్మేసు జరా పాకటజరా నామ, అరూపధమ్మేసు పన జరా తాదిసస్స వికారస్స అదస్సనతో పటిచ్ఛన్నజరా నామ. తత్థ య్వాయం ఖణ్డాదిభావో దిస్సతి, సో తాదిసానం దన్తాదీనం సువిఞ్ఞేయ్యత్తా వణ్ణోయేవ, తం చక్ఖునా దిస్వా మనోద్వారేన చిన్తేత్వా ‘‘ఇమే దన్తా జరాయ పహటా’’తి జరం జానాతి ఉదకట్ఠానే బద్ధాని గోసీసాదీని ఓలోకేత్వా హేట్ఠా ఉదకస్స అత్థిభావం జాననం వియ. పున అవీచి సవీచీతి ఏవమ్పి దువిధా హోతి. తత్థ మణి-కనక-రజత-పవాళచన్దసూరియాదీనం వియ మన్దదసకాదీసు పాణీనం వియ చ పుప్ఫఫలపల్లవాదీసు చ అపాణీనం వియ అన్తరన్తరా వణ్ణవిసేసాదీనం దువిఞ్ఞేయ్యత్తా జరా అవీచిజరా నామ, నిరన్తరజరాతి అత్థో. తతో అఞ్ఞేసు పన యథావుత్తేసు అన్తరన్తరా వణ్ణవిసేసాదీనం సువిఞ్ఞేయ్యత్తా జరా సవీచిజరా నామాతి వేదితబ్బా.

ఇతో పరం తేసం తేసన్తిఆది వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. చుతి చవనతాతిఆదీసు పన చుతీతి చవనకవసేన వుచ్చతి, ఏకచతుపఞ్చక్ఖన్ధసామఞ్ఞవచనమేతం. చవనతాతి భావవచనేన లక్ఖణనిదస్సనం. భేదోతి చుతిక్ఖన్ధానం భఙ్గుప్పత్తిపరిదీపనం. అన్తరధానన్తి ఘటస్సేవ భిన్నస్స భిన్నానం చుతిక్ఖన్ధానం యేన కేనచి పరియాయేన ఠానాభావపరిదీపనం. మచ్చు మరణన్తి మచ్చుసఙ్ఖాతం మరణం, తేన సముచ్ఛేదమరణాదీని నిసేధేతి. కాలో నామ అన్తకో, తస్స కిరియా కాలకిరియా. ఏవం తేన లోకసమ్ముతియా మరణం దీపేతి.

ఇదాని పరమత్థేన దీపేతుం ఖన్ధానం భేదోతిఆదిమాహ. పరమత్థేన హి ఖన్ధాయేవ భిజ్జన్తి, న సత్తో నామ కోచి మరతి. ఖన్ధేసు పన భిజ్జమానేసు సత్తో మరతి, భిన్నేసు మతోతి వోహారో హోతి. ఏత్థ చ చతుపఞ్చవోకారవసేన ఖన్ధానం భేదో, ఏకవోకారవసేన కళేవరస్స నిక్ఖేపో. చతువోకారవసేన చ ఖన్ధానం భేదో, సేసద్వయవసేన కళేవరస్స నిక్ఖేపో వేదితబ్బో. కస్మా? భవద్వయేపి రూపకాయసఙ్ఖాతస్స కళేవరస్స సబ్భావతో. అథ వా యస్మా చాతుమహారాజికాదీసు ఖన్ధా భిజ్జన్తేవ, న కిఞ్చి నిక్ఖిపతి, తస్మా తేసం వసేన ఖన్ధానం భేదో, మనుస్సాదీసు కళేవరస్స నిక్ఖేపో. ఏత్థ చ కళేవరస్స నిక్ఖేపకారణతో మరణం ‘‘కళేవరస్స నిక్ఖేపో’’తి వుత్తన్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. ఇతి అయఞ్చ జరా ఇదఞ్చ మరణం, ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవేతి ఇదం ఉభయమ్పి ఏకతో కత్వా జరామరణన్తి కథీయతి.

జాతినిద్దేసే జాతి సఞ్జాతీతిఆదీసు జాయనట్ఠేన జాతి, సా అపరిపుణ్ణాయతనవసేన యుత్తా. సఞ్జాయనట్ఠేన సఞ్జాతి, సా పరిపుణ్ణాయతనవసేన యుత్తా. ఓక్కమనట్ఠేన ఓక్కన్తి, సా అణ్డజజలాబుజవసేన యుత్తా. తే హి అణ్డకోసఞ్చ వత్థికోసఞ్చ ఓక్కమన్తా పవిసన్తా వియ పటిసన్ధిం గణ్హన్తి. అభినిబ్బత్తనట్ఠేన అభినిబ్బత్తి, సా సంసేదజఓపపాతికవసేన యుత్తా. తే హి పాకటాయేవ హుత్వా నిబ్బత్తన్తి. అయం తావ వోహారదేసనా.

ఇదాని పరమత్థదేసనా హోతి. ఖన్ధాయేవ హి పరమత్థతో పాతుభవన్తి, న సత్తో. తత్థ చ ఖన్ధానన్తి ఏకవోకారభవే ఏకస్స, చతువోకారభవే చతున్నం, పఞ్చవోకారభవే పఞ్చన్నమ్పి గహణం వేదితబ్బం. పాతుభావోతి ఉప్పత్తి. ఆయతనానన్తి ఏత్థ తత్ర తత్ర ఉప్పజ్జమానాయతనవసేన సఙ్గహో వేదితబ్బో. పటిలాభోతి సన్తతియం పాతుభావోయేవ. పాతుభవన్తానేవ హి తాని పటిలద్ధాని నామ హోన్తి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, జాతీతి ఇమినా పదేన వోహారతో పరమత్థతో చ దేసితాయ జాతియా నిగమనం కరోతీతి.

భవనిద్దేసే కామభవోతి కమ్మభవో చ ఉపపత్తిభవో చ. తత్థ కమ్మభవో నామ కామభవూపగకమ్మమేవ. తఞ్హి తత్థ ఉపపత్తిభవస్స కారణత్తా ‘‘సుఖో బుద్ధానం ఉప్పాదో (ధ. ప. ౧౯౪) దుక్ఖో పాపస్స ఉచ్చయో’’తిఆదీని (ధ. ప. ౧౧౭) వియ ఫలవోహారేన భవోతి వుత్తం. ఉపపత్తిభవో నామ తేన కమ్మేన నిబ్బత్తం ఉపాదిణ్ణక్ఖన్ధపఞ్చకం. తఞ్హి తత్థ భవతీతి కత్వా భవోతి వుత్తం. సబ్బథాపి ఇదం కమ్మఞ్చ ఉపపత్తిఞ్చ ఉభయమ్పేతమిధ ‘‘కామభవో’’తి వుత్తం. ఏస నయో రూపారూపభవేసూతి.

ఉపాదాననిద్దేసే కాముపాదానన్తిఆదీసు వత్థుకామం ఉపాదియన్తి ఏతేన, సయం వా తం ఉపాదియతీతి కాముపాదానం, కామో చ సో ఉపాదానఞ్చాతి కాముపాదానం. ఉపాదానన్తి దళ్హగ్గహణం వుచ్చతి. దళ్హత్థో హి ఏత్థ ఉపసద్దో ఉపాయాసఉపకట్ఠాదీసు వియ. పఞ్చకామగుణికరాగస్సేతం అధివచనం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పనేతం, ‘‘తత్థ కతమం కాముపాదానం? యో కామేసు కామచ్ఛన్దో’’తి (ధ. స. ౧౨౨౦; విభ. ౯౩౮) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

తథా దిట్ఠి చ సా ఉపాదానఞ్చాతి దిట్ఠుపాదానం. అథ వా దిట్ఠిం ఉపాదియతి, ఉపాదియన్తి వా ఏతేన దిట్ఠిన్తి దిట్ఠుపాదానం. ఉపాదియతి హి పురిమదిట్ఠిం ఉత్తరదిట్ఠి, ఉపాదియన్తి చ తాయ దిట్ఠిం. యథాహ – ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చ ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తిఆది (మ. ని. ౩.౨౭). సీలబ్బతుపాదానఅత్తవాదుపాదానవజ్జస్స సబ్బదిట్ఠిగతస్సేతం అధివచనం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనేతం, ‘‘తత్థ కతమం దిట్ఠుపాదానం? నత్థి దిన్న’’న్తి (ధ. స. ౧౨౨౧) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

తథా సీలబ్బతముపాదియన్తి ఏతేన, సయం వా తం ఉపాదియతి, సీలబ్బతఞ్చ తం ఉపాదానఞ్చాతి వా సీలబ్బతుపాదానం. గోసీలగోవతాదీని హి ‘‘ఏవం సుద్ధీ’’తి (ధ. స. ౧౨౨౨; విభ. ౯౩౮) అభినివేసతో సయమేవ ఉపాదానానీతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనేతం, ‘‘తత్థ కతమం సీలబ్బతుపాదానం? ఇతో బహిద్ధా సమణబ్రాహ్మణానం సీలేన సుద్ధీ’’తి వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

ఇదాని వదన్తి ఏతేనాతి వాదో, ఉపాదియన్తి ఏతేనాతి ఉపాదానం, కిం వదన్తి ఉపాదియన్తి వా? అత్తానం. అత్తనో వాదుపాదానం అత్తవాదుపాదానం. అత్తవాదమత్తమేవ వా అత్తాతి ఉపాదియన్తి ఏతేనాతి అత్తవాదుపాదానం. వీసతివత్థుకాయ సక్కాయదిట్ఠియా ఏతం అధివచనం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనేతం, ‘‘తత్థ కతమం అత్తవాదుపాదానం? ఇధ అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ’’తి వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

తణ్హానిద్దేసే రూపతణ్హా…పే… ధమ్మతణ్హాతి ఏతం చక్ఖుద్వారాదీసు జవనవీథియా పవత్తాయ తణ్హాయ ‘‘సేట్ఠిపుత్తో బ్రాహ్మణపుత్తో’’తి ఏవమాదీసు పితితో నామం వియ పితిసదిసారమ్మణతో నామం. ఏత్థ చ రూపారమ్మణా తణ్హా, రూపే తణ్హాతి రూపతణ్హా. సా కామరాగభావేన రూపం అస్సాదేన్తీ పవత్తమానా కామతణ్హా, సస్సతదిట్ఠిసహగతరాగభావేన ‘‘రూపం నిచ్చం ధువం సస్సత’’న్తి ఏవం అస్సాదేన్తీ పవత్తమానా భవతణ్హా, ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసహగతరాగభావేన ‘‘రూపం ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి పేచ్చ న భవతీ’’తి ఏవం అస్సాదేన్తీ పవత్తమానా విభవతణ్హాతి రూపతణ్హా ఏవం తివిధా హోతి. యథా చ రూపతణ్హా, తథా సద్దతణ్హాదయోపీతి ఏవం తాని అట్ఠారస తణ్హావిచరితాని హోన్తి. తాని అజ్ఝత్తరూపాదీసు అట్ఠారస, బహిద్ధారూపాదీసు అట్ఠారసాతి ఛత్తింస. ఇతి అతీతాని ఛత్తింస, అనాగతాని ఛత్తింస, పచ్చుప్పన్నాని ఛత్తింసాతి ఏవం అట్ఠసతం తణ్హావిచరితాని హోన్తి. ‘‘అజ్ఝత్తికస్స ఉపాదాయ అస్మీతి హోతి, ఇత్థస్మీతి హోతీ’’తి (విభ. ౯౭౩) వా ఏవమాదీని అజ్ఝత్తికరూపాదినిస్సితాని అట్ఠారస, ‘‘బాహిరస్స ఉపాదాయ ఇమినా అస్మీతి హోతి, ఇమినా ఇత్థస్మీతి హోతీ’’తి (విభ. ౯౭౫) వా ఏవమాదీని బాహిరరూపాదినిస్సితాని అట్ఠారసాతి ఛత్తింస, ఇతి అతీతాని ఛత్తింస, అనాగతాని ఛత్తింస, పచ్చుప్పన్నాని ఛత్తింసాతి ఏవమ్పి అట్ఠసతం తణ్హావిచరితాని హోన్తి. పున సఙ్గహే కరియమానే రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు ఛళేవ తణ్హాకాయా తిస్సోయేవ కామతణ్హాదయో హోన్తీతి. ఏవం –

‘‘నిద్దేసత్థేన నిద్దేస, విత్థారా విత్థారస్స చ;

పున సఙ్గహతో తణ్హా, విఞ్ఞాతబ్బా విభావినా’’తి.

వేదనానిద్దేసే వేదనాకాయాతి వేదనాసమూహా. చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనా…పే… మనోసమ్ఫస్సజావేదనాతి ఏతం ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సజావేదనా అత్థి కుసలా, అత్థి అకుసలా, అత్థి అబ్యాకతా’’తి ఏవం విభఙ్గే (విభ. ౩౪) ఆగతత్తా చక్ఖుద్వారాదీసు పవత్తానం కుసలాకుసలాబ్యాకతవేదనానం ‘‘సారిపుత్తో మన్తాణిపుత్తో’’తి ఏవమాదీసు మాతితో నామం వియ మాతిసదిసతో వత్థుతో నామం. వచనత్థో పనేత్థ – చక్ఖుసమ్ఫస్సహేతు జాతా వేదనా చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనాతి. ఏసేవ నయో సబ్బత్థ. అయం తావేత్థ సబ్బసఙ్గాహికా కథా. విపాకవసేన పన చక్ఖుద్వారే ద్వే చక్ఖువిఞ్ఞాణాని, ద్వే మనోధాతుయో, తిస్సో మనోవిఞ్ఞాణధాతుయోతి ఏతాహి సమ్పయుత్తవసేన వేదనా వేదితబ్బా. ఏసేవ నయో సోతద్వారాదీసు. మనోద్వారే మనోవిఞ్ఞాణధాతుసమ్పయుత్తావ.

ఫస్సనిద్దేసే చక్ఖుసమ్ఫస్సోతి చక్ఖుమ్హి సమ్ఫస్సో. ఏస నయో సబ్బత్థ. చక్ఖుసమ్ఫస్సో…పే… కాయసమ్ఫస్సోతి ఏత్తావతా చ కుసలాకుసలవిపాకా పఞ్చవత్థుకా దస ఫస్సా వుత్తా హోన్తి. మనోసమ్ఫస్సోతి ఇమినా సేసబావీసతిలోకియవిపాకమనసమ్పయుత్తా ఫస్సా.

సళాయతననిద్దేసే చక్ఖాయతనన్తిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గే ఖన్ధనిద్దేసే చేవ ఆయతననిద్దేసే చ వుత్తమేవ.

నామరూపనిద్దేసే నమనలక్ఖణం నామం. రుప్పనలక్ఖణం రూపం. విభజనే పనస్స వేదనాతి వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞాతి సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, చేతనా ఫస్సో మనసికారోతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధో వేదితబ్బో. కామఞ్చ అఞ్ఞేపి సఙ్ఖారక్ఖన్ధసఙ్గహితా ధమ్మా సన్తి, ఇమే పన తయో సబ్బదుబ్బలేసుపి చిత్తేసు సన్తి, తస్మా ఏతేసంయేవ వసేనేత్థ సఙ్ఖారక్ఖన్ధో దస్సితో. చత్తారో చ మహాభూతాతి ఏత్థ చత్తారోతి గణనపరిచ్ఛేదో. మహాభూతాతి పథవీఆపతేజవాయానమేతం అధివచనం. యేన పన కారణేన తాని మహాభూతానీతి వుచ్చన్తి, యో చేత్థ అఞ్ఞో వినిచ్ఛయనయో, సో సబ్బో విసుద్ధిమగ్గే రూపక్ఖన్ధనిద్దేసే వుత్తో. చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయాతి ఏత్థ పన చతున్నన్తి ఉపయోగత్థే సామివచనం, చత్తారి మహాభూతానీతి వుత్తం హోతి. ఉపాదాయాతి ఉపాదియిత్వా, గహేత్వాతి అత్థో. నిస్సాయాతిపి ఏకే. ‘‘వత్తమాన’’న్తి అయఞ్చేత్థ పాఠసేసో. సమూహత్థే వా ఏతం సామివచనం, చతున్నం మహాభూతానం సమూహం ఉపాదాయ వత్తమానం రూపన్తి ఏత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఏవం సబ్బథాపి యాని చ చత్తారి పథవీఆదీని మహాభూతాని, యఞ్చ చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ వత్తమానం చక్ఖాయతనాదిభేదేన అభిధమ్మపాళియమేవ వుత్తం తేవీసతివిధం రూపం, తం సబ్బమ్పి రూపన్తి వేదితబ్బం.

విఞ్ఞాణనిద్దేసే చక్ఖువిఞ్ఞాణన్తి చక్ఖుమ్హి విఞ్ఞాణం, చక్ఖుతో వా జాతం విఞ్ఞాణన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. ఏవం సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణాని. ఇతరం పన మనోయేవ విఞ్ఞాణన్తి మనోవిఞ్ఞాణం. ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణవజ్జితతేభూమకవిపాకచిత్తస్సేతం అధివచనం.

సఙ్ఖారనిద్దేసే అభిసఙ్ఖరణలక్ఖణో సఙ్ఖారో. విభజనే పనస్స కాయసఙ్ఖారోతి కాయతో పవత్తసఙ్ఖారో. కాయద్వారే చోపనవసేన పవత్తానం కామావచరకుసలతో అట్ఠన్నం, అకుసలతో ద్వాదసన్నన్తి వీసతియా కాయసఞ్చేతనానమేతం అధివచనం. వచీసఙ్ఖారోతి వచనతో పవత్తసఙ్ఖారో, వచీద్వారే వచనభేదవసేన పవత్తానం వీసతియా ఏవ వచీసఞ్చేతనానమేతం అధివచనం. చిత్తసఙ్ఖారోతి చిత్తతో పవత్తసఙ్ఖారో, కాయవచీద్వారే చోపనం అకత్వా రహో నిసీదిత్వా చిన్తేన్తస్స పవత్తానం లోకియకుసలాకుసలవసేన ఏకూనతింసమనోసఞ్చేతనానమేతం అధివచనం.

అవిజ్జానిద్దేసే దుక్ఖే అఞ్ఞాణన్తి దుక్ఖసచ్చే అఞ్ఞాణం, మోహస్సేతం అధివచనం. ఏస నయో దుక్ఖసముదయే అఞ్ఞాణన్తిఆదీసు. తత్థ చతూహి కారణేహి దుక్ఖే అఞ్ఞాణం వేదితబ్బం అన్తోగధతో వత్థుతో ఆరమ్మణతో పటిచ్ఛాదనతో చ. తథా హి తం దుక్ఖసచ్చపరియాపన్నత్తా దుక్ఖే అన్తోగధం, దుక్ఖసచ్చఞ్చస్స నిస్సయపచ్చయభావేన వత్థు, ఆరమ్మణపచ్చయభావేన ఆరమ్మణం, దుక్ఖసచ్చం ఏతం పటిచ్ఛాదేతి తస్స యాథావలక్ఖణపటివేధనివారణేన ఞాణప్పవత్తియా చేత్థ అప్పదానేన.

దుక్ఖసముదయే అఞ్ఞాణం తీహి కారణేహి వేదితబ్బం వత్థుతో ఆరమ్మణతో పటిచ్ఛాదనతో చ. నిరోధే పటిపదాయ చ అఞ్ఞాణం ఏకేనేవ కారణేన వేదితబ్బం పటిచ్ఛాదనతో. నిరోధపటిపదానఞ్హి పటిచ్ఛాదకమేవ అఞ్ఞాణం తేసం యాథావలక్ఖణపటివేధనివారణేన తేసు చ ఞాణప్పవత్తియా అప్పదానేన. న పన తం తత్థ అన్తోగధం తస్మిం సచ్చద్వయే అపరియాపన్నత్తా, న తస్స తం సచ్చద్వయం వత్థు అసహజాతత్తా, నారమ్మణం, తదారబ్భ అప్పవత్తనతో. పచ్ఛిమఞ్హి సచ్చద్వయం గమ్భీరత్తా దుద్దసం, న తత్థ అన్ధభూతం అఞ్ఞాణం పవత్తతి. పురిమం పన వచనీయత్తేన సభావలక్ఖణస్స దుద్దసత్తా గమ్భీరం, తత్థ విపల్లాసగాహవసేన పవత్తతి.

అపిచ ‘‘దుక్ఖే’’తి ఏత్తావతా సఙ్గహతో వత్థుతో ఆరమ్మణతో కిచ్చతో చ అవిజ్జా దీపితా. ‘‘దుక్ఖసముదయే’’తి ఏత్తావతా వత్థుతో ఆరమ్మణతో కిచ్చతో చ. ‘‘దుక్ఖనిరోధే దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయా’’తి ఏత్తావతా కిచ్చతో. అవిసేసతో పన ‘‘అఞ్ఞాణ’’న్తి ఏతేన సభావతో నిద్దిట్ఠాతి ఞాతబ్బా.

ఇతి ఖో, భిక్ఖవేతి ఏవం ఖో, భిక్ఖవే. నిరోధో హోతీతి అనుప్పాదో హోతి. అపిచేత్థ సబ్బేహేవ తేహి నిరోధపదేహి నిబ్బానం దేసితం. నిబ్బానఞ్హి ఆగమ్మ తే తే ధమ్మా నిరుజ్ఝన్తి, తస్మా తం తేసం తేసం నిరోధోతి వుచ్చతి. ఇతి భగవా ఇమస్మిం సుత్తే ద్వాదసహి పదేహి వట్టవివట్టం దేసేన్తో అరహత్తనికూటేనేవ దేసనం నిట్ఠపేసి. దేసనాపరియోసానే వుత్తనయేనేవ పఞ్చసతా భిక్ఖూ అరహత్తే పతిట్ఠహింసూతి.

విభఙ్గసుత్తం దుతియం.