౫. సుభాసితసుత్తవణ్ణనా

౨౧౩. పఞ్చమే అఙ్గేహీతి కారణేహి, అవయవేహి వా. ముసావాదావేరమణిఆదీని హి చత్తారి సుభాసితవాచాయ కారణాని, సచ్చవచనాదయో చత్తారో అవయవా. కారణత్థే చ అఙ్గసద్దే ‘‘చతూహీ’’తి నిస్సక్కవచనం హోతి, అవయవత్థే కరణవచనం. సమన్నాగతాతి సమనుఆగతా పవత్తా యుత్తా చ. వాచాతి సముల్లపనవాచా, యా ‘‘వాచా గిరా బ్యప్పథో’’తి (ధ. స. ౬౩౬) చ, ‘‘నేలా కణ్ణసుఖా’’తి (దీ. ని. ౧.౯) చ ఆగతా. ‘‘యా పన వాచాయ చే కతం కమ్మ’’న్తి ఏవం విఞ్ఞత్తి చ ‘‘యా చతూహి వచీదుచ్చరితేహి ఆరతి…పే… అయం వుచ్చతి సమ్మావాచా’’తి (విభ. ౨౦౬) ఏవం విరతి చ, ‘‘ఫరుసవాచా, భిక్ఖవే, ఆసేవితా భావితా బహులీకతా నిరయసంవత్తనికా హోతీ’’తి (అ. ని. ౮.౪౦) ఏవం చేతనా చ వాచాతి ఆగతా, న సా ఇధ అధిప్పేతా. కస్మా? అభాసితబ్బతో. సుభాసితాతి సుట్ఠు భాసితా. తేనస్సా అత్థావహతం దీపేతి. నో దుబ్భాసితాతి న దుట్ఠు భాసితా. తేనస్సా అనత్థావహనపహానతం దీపేతి. అనవజ్జాతి రాగాదివజ్జరహితా. ఇమినాస్సా కారణసుద్ధిం చతుదోసాభావఞ్చ దీపేతి. అననువజ్జాతి అనువాదవిముత్తా. ఇమినాస్సా సబ్బాకారసమ్పత్తిం దీపేతి. విఞ్ఞూనన్తి పణ్డితానం. తేన నిన్దాపసంసాసు బాలా అప్పమాణాతి దీపేతి.

సుభాసితంయేవ భాసతీతి పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ చతూసు వాచఙ్గేసు అఞ్ఞతరనిద్దోసవచనమేతం. నో దుబ్భాసితన్తి తస్సేవ వాచఙ్గస్స పటిపక్ఖభాసననివారణం. నో దుబ్భాసితన్తి ఇమినా మిచ్ఛావాచప్పహానం దీపేతి. సుభాసితన్తి ఇమినా పహీనమిచ్ఛావాచేన భాసితబ్బవచనలక్ఖణం. అఙ్గపరిదీపనత్థం పనేత్థ అభాసితబ్బం పుబ్బే అవత్వా భాసితబ్బమేవాహ. ఏస నయో ధమ్మంయేవాతిఆదీసుపి. ఏత్థ చ పఠమేన పిసుణదోసరహితం సమగ్గకరణం వచనం వుత్తం, దుతియేన సమ్ఫప్పలాపదోసరహితం ధమ్మతో అనపేతం మన్తావచనం, ఇతరేహి ద్వీహి ఫరుసాలికరహితాని పియసచ్చవచనాని. ఇమేహి ఖోతి ఆదినా తాని అఙ్గాని పచ్చక్ఖతో దస్సేన్తో తం వాచం నిగమేతి. యఞ్చ అఞ్ఞే పటిఞ్ఞాదీహి అవయవేహి, నామాదీహి పదేహి, లిఙ్గవచనవిభత్తికాలకారకసమ్పత్తీహి చ సమన్నాగతం ముసావాదాదివాచమ్పి సుభాసితన్తి మఞ్ఞన్తి, తం పటిసేధేతి. అవయవాదిసమన్నాగతాపి హి తథారూపీ వాచా దుబ్భాసితావ హోతి అత్తనో చ పరేసఞ్చ అనత్థావహత్తా. ఇమేహి పన చతూహఙ్గేహి సమన్నాగతా సచేపి మిలక్ఖుభాసాపరియాపన్నా ఘటచేటికాగీతికపరియాపన్నాపి హోతి, తథాపి సుభాసితావ లోకియలోకుత్తరహితసుఖావహత్తా. తథా హి మగ్గపస్సే సస్సం రక్ఖన్తియా సీహళచేటికాయ సీహళకేనేవ జాతిజరామరణయుత్తం గీతికం గాయన్తియా సద్దం సుత్వా మగ్గం గచ్ఛన్తా సట్ఠిమత్తా విపస్సకా భిక్ఖూ అరహత్తం పాపుణింసు. తథా తిస్సో నామ ఆరద్ధవిపస్సకో భిక్ఖు పదుమసరసమీపేన గచ్ఛన్తో పదుమసరే పదుమాని భఞ్జిత్వా –

‘‘పాతోవ ఫుల్లితకోకనదం, సూరియాలోకేన భిజ్జియతే;

ఏవం మనుస్సత్తం గతా సత్తా, జరాభివేగేన మద్దియన్తీ’’తి. –

ఇమం గీతికం గాయన్తియా చేటికాయ సుత్వా అరహత్తం పత్తో.

బుద్ధన్తరేపి అఞ్ఞతరో పురిసో సత్తహి పుత్తేహి సద్ధిం అటవితో ఆగమ్మ అఞ్ఞతరాయ ఇత్థియా ముసలేన తణ్డులే కోట్టేన్తియా –

‘‘జరాయ పరిమద్దితం ఏతం, మిలాతఛవిచమ్మనిస్సితం;

మరణేన భిజ్జతి ఏతం, మచ్చుస్స ఘాసమామిసం.

‘‘కిమీనం ఆలయం ఏతం, నానాకుణపేన పూరితం;

అసుచిస్స భాజనం ఏతం, కదలిక్ఖన్ధసమం ఇద’’న్తి. –

ఇమం గీతికం సుత్వా పచ్చవేక్ఖన్తో సహ పుత్తేహి పచ్చేకబోధిం పత్తో. ఏవం ఇమేహి చతూహి అఙ్గేహి సమన్నాగతా వాచా సచేపి మిలక్ఖుభాసాపరియాపన్నా ఘటచేటికాగీతికపరియాపన్నాపి హోతి, తథాపి సుభాసితాతి వేదితబ్బా. సుభాసితత్తా ఏవ చ అనవజ్జా చ అననువజ్జా చ విఞ్ఞూనం అత్థత్థికానం అత్థపటిసరణానం, నో బ్యఞ్జనపటిసరణానన్తి.

సారుప్పాహీతి అనుచ్ఛవికాహి. అభిత్థవీతి పసంసి. న తాపయేతి విప్పటిసారేన న తాపేయ్య న విబాధేయ్య. పరేతి పరేహి భిన్దన్తో నాభిభవేయ్య న బాధేయ్య. ఇతి ఇమాయ గాథాయ అపిసుణవాచావసేన భగవన్తం థోమేతి. పటినన్దితాతి పియాయితా. యం అనాదాయాతి యం వాచం భాసన్తో పరేసం పాపాని అప్పియాని ఫరుసవచనాని అనాదాయ అత్థబ్యఞ్జనమధురం పియమేవ భాసతి, తం వాచం భాసేయ్యాతి పియవాచావసేన అభిత్థవి.

అమతాతి సాధుభావేన అమతసదిసా. వుత్తమ్పి హేతం – ‘‘సచ్చం హవే సాదుతరం రసాన’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౪౬) నిబ్బానామతపచ్చయత్తా వా అమతా. ఏస ధమ్మో సనన్తనోతి యా అయం సచ్చవాచా నామ, ఏస పోరాణో ధమ్మో చరియా పవేణీ. ఇదమేవ హి పోరాణానం ఆచిణ్ణం, న తే అలికం భాసింసు. తేనేవాహ – సచ్చే అత్థే చ ధమ్మే చ, ఆహు సన్తో పతిట్ఠితాతి.

తత్థ సచ్చే పతిట్ఠితత్తావ అత్తనో చ పరేసఞ్చ అత్థే పతిట్ఠితా, అత్థే పతిట్ఠితత్తా ఏవ ధమ్మే పతిట్ఠితా హోన్తీతి వేదితబ్బా. సచ్చవిసేసనమేవ వా ఏతం. ఇదం హి వుత్తం హోతి – సచ్చే పతిట్ఠితా, కీదిసే? అత్థే చ ధమ్మే చ, యం పరేసం అత్థతో అనపేతత్తా అత్థం అనుపరోధకరం, ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మం ధమ్మికమేవ అత్థం సాధేతీతి. ఇతి ఇమాయ గాథాయ సచ్చవచనవసేన అభిత్థవి.

ఖేమన్తి అభయం నిరుపద్దవం. కేన కారణేనాతి చే. నిబ్బానపత్తియా దుక్ఖస్సన్తకిరియాయ, యస్మా కిలేసనిబ్బానం పాపేతి, వట్టదుక్ఖస్స చ అన్తకిరియాయ సంవత్తతీతి అత్థో. అథ వా యం బుద్ధో నిబ్బానపత్తియా దుక్ఖస్సన్తకిరియాయాతి ద్విన్నం నిబ్బానధాతూనం అత్థాయ ఖేమమగ్గప్పకాసనతో ఖేమం వాచం భాసతి, సా వే వాచానముత్తమాతి సా వాచా సబ్బవాచానం సేట్ఠాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఇతి ఇమాయ గాథాయ మన్తావచనవసేన భగవన్తం అభిత్థవన్తో అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠపేసీతి. పఞ్చమం.