౨. దుతియవగ్గో

౧. సనఙ్కుమారసుత్తవణ్ణనా

౧౮౨. దుతియవగ్గస్స పఠమే సప్పినీతీరేతి సప్పినీనామికాయ నదియా తీరే. సనఙ్కుమారోతి సో కిర పఞ్చసిఖకుమారకకాలే ఝానం భావేత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో కుమారకవణ్ణేనేవ విచరతి. తేన నం ‘‘కుమారో’’తి సఞ్జానన్తి, పోరాణకత్తా పన ‘‘సనఙ్కుమారో’’తి వుచ్చతి. జనేతస్మిన్తి జనితస్మిం, పజాయాతి అత్థో. యే గోత్తపటిసారినోతి యే జనేతస్మిం గోత్తం పటిసరన్తి తేసు లోకే గోత్తపటిసారీసు ఖత్తియో సేట్ఠో. విజ్జాచరణసమ్పన్నోతి భయభేరవసుత్తపరియాయేన (మ. ని. ౧.౩౪ ఆదయో) పుబ్బేనివాసాదీహి వా తీహి, అమ్బట్ఠసుత్తపరియాయేన (దీ. ని. ౧.౨౭౮ ఆదయో) విపస్సనాఞాణం మనోమయిద్ధి ఛ అభిఞ్ఞాయోతి ఇమాహి వా అట్ఠహి విజ్జాహి, సీలేసు పరిపూరకారితా ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా భోజనే మత్తఞ్ఞుతా జాగరియానుయోగో సత్త సద్ధమ్మా చత్తారి రూపావచరజ్ఝానానీతి ఏవం పన్నరసధమ్మభేదేన చరణేన చ సమన్నాగతో. సో సేట్ఠో దేవమానుసేతి సో ఖీణాసవబ్రాహ్మణో దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సేట్ఠో ఉత్తమోతి. పఠమం.

౨. దేవదత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౮౩. దుతియే అచిరపక్కన్తేతి సఙ్ఘం భిన్దిత్వా నచిరస్సేవ వేళువనతో గయాసీసం గతే. అస్సతరిన్తి గద్రభస్స వళవాయ జాతం. దుతియం.

౩. అన్ధకవిన్దసుత్తవణ్ణనా

౧౮౪. తతియే అన్ధకవిన్దన్తి ఏవంనామకం గామం. ఉపసఙ్కమీతి ‘‘సత్థా ఇదానిపి వీరియం కరోతి పధానమనుయుఞ్జతి, గచ్ఛామిస్స సన్తికే ఠత్వా సాసనానుచ్ఛవికం వీరియపటిసంయుత్తం గాథం వక్ఖామీ’’తి ఉపసఙ్కమి.

పన్తానీతి జనతం అతిక్కమిత్వా మనుస్సానం అనుపచారే ఠితాని. సంయోజనవిప్పమోక్ఖాతి తాని చ సేనాసనాని సేవమానో న చీవరాదీనం అత్థాయ సేవేయ్య, అథ ఖో దససంయోజనవిప్పమోక్ఖత్థాయ చరేయ్య. సఙ్ఘే వసేతి తేసు సేనాసనేసు రతిం అలభన్తో ఉపట్ఠాకాదీనం చిత్తానురక్ఖణత్థం గద్రభపిట్ఠే రజం వియ ఉప్పతన్తో అరఞ్ఞే అచరిత్వా సఙ్ఘమజ్ఝే వసేయ్య. రక్ఖితత్తో సతీమాతి తత్థ చ వసన్తో సగవచణ్డో గోణో వియ సబ్రహ్మచారినో అవిజ్ఝన్తో అఘట్టేన్తో రక్ఖితత్తో సతిపట్ఠానపరాయణో హుత్వా వసేయ్య.

ఇదాని సఙ్ఘే వసమానస్స భిక్ఖునో భిక్ఖాచారవత్తం ఆచిక్ఖన్తో కులాకులన్తిఆదిమాహ. తత్థ పిణ్డికాయ చరన్తోతి పిణ్డత్థాయ చరమానో. సేవేథ పన్తాని సేనాసనానీతి సఙ్ఘమజ్ఝం ఓతరిత్వా వసమానోపి ధురపరివేణే తాలనాళికేరఆదీని రోపేత్వా ఉపట్ఠాకాదిసంసట్ఠో న వసేయ్య, చిత్తకల్లతం పన జనేత్వా చిత్తం హాసేత్వా తోసేత్వా పున పన్తసేనాసనే వసేయ్యాతి అరఞ్ఞస్సేవ వణ్ణం కథేతి. భయాతి వట్టభయతో. అభయేతి నిబ్బానే. విముత్తోతి అధిముత్తో హుత్వా వసేయ్య.

యత్థ భేరవాతి యస్మిం ఠానే భయజనకా సవిఞ్ఞాణకా సీహబ్యగ్ఘాదయో, అవిఞ్ఞాణకా రత్తిభాగే ఖాణువల్లిఆదయో బహూ అత్థి. సరీసపాతి దీఘజాతికాదిసరీసపా. నిసీది తత్థ భిక్ఖూతి తాదిసే ఠానే భిక్ఖు నిసిన్నో. ఇమినా ఇదం దీపేతి – భగవా యథా తుమ్హే ఏతరహి తత్రట్ఠకభేరవారమ్మణాని చేవ సరీసపే చ విజ్జునిచ్ఛారణాదీని చ అమనసికత్వా నిసిన్నా, ఏవమేవం పధానమనుయుత్తా భిక్ఖూ నిసీదన్తీతి.

జాతు మే దిట్ఠన్తి ఏకంసేన మయా దిట్ఠం. న యిదం ఇతిహీతిహన్తి ఇదం ఇతిహ ఇతిహాతి న తక్కహేతు వా నయహేతు వా పిటకసమ్పదానేన వా అహం వదామి. ఏకస్మిం బ్రహ్మచరియస్మిన్తి ఏకాయ ధమ్మదేసనాయ. ధమ్మదేసనా హి ఇధ బ్రహ్మచరియన్తి అధిప్పేతా. మచ్చుహాయినన్తి మరణపరిచ్చాగినం ఖీణాసవానం.

దసా చ దసధా దసాతి ఏత్థ దసాతి దసేవ, దసధా దసాతి సతం, అఞ్ఞే చ దసుత్తరం సేఖసతం పస్సామీతి వదతి. సోతసమాపన్నాతి మగ్గసోతం సమాపన్నా. అతిరచ్ఛానగామినోతి దేసనామత్తమేతం, అవినిపాతధమ్మాతి అత్థో. సఙ్ఖాతుం నోపి సక్కోమీతి ముసావాదభయేన ఏత్తకా నామ పుఞ్ఞభాగినో సత్తాతి గణేతుం న సక్కోమీతి బహుం బ్రహ్మధమ్మదేసనం సన్ధాయ ఏవమాహ. తతియం.

౪. అరుణవతీసుత్తవణ్ణనా

౧౮౫. చతుత్థే అభిభూసమ్భవన్తి అభిభూ చ సమ్భవో చ. తేసు అభిభూథేరో సారిపుత్తత్థేరో వియ పఞ్ఞాయ అగ్గో, సమ్భవత్థేరో మహామోగ్గల్లానో వియ సమాధినా అగ్గో. ఉజ్ఝాయన్తీతి అవజ్ఝాయన్తి, లామకతో వా చిన్తేన్తి. ఖియ్యన్తీతి, కిన్నామేతం కిన్నామేతన్తి? అఞ్ఞమఞ్ఞం కథేన్తి. విపాచేన్తీతి విత్థారయన్తా పునప్పునం కథేన్తి. హేట్ఠిమేన ఉపడ్ఢకాయేనాతి నాభితో పట్ఠాయ హేట్ఠిమకాయేన. పాళియం ఏత్తకమేవ ఆగతం. థేరో పన ‘‘పకతివణ్ణం విజహిత్వా నాగవణ్ణం గహేత్వా దస్సేతి, సుపణ్ణవణ్ణం గహేత్వా వా దస్సేతీ’’తిఆదినా (పటి. మ. ౩.౧౩) నయేన ఆగతం అనేకప్పకారం ఇద్ధివికుబ్బనం దస్సేసి. ఇమా గాథాయో అభాసీతి థేరో కిర చిన్తేసి – ‘‘కథం దేసితా ను ఖో ధమ్మదేసనా సబ్బేసం పియా అస్స మనాపా’’తి. తతో ఆవజ్జేన్తో – ‘‘సబ్బేపి పాసణ్డా సబ్బే దేవమనుస్సా అత్తనో అత్తనో సమయే పురిసకారం వణ్ణయన్తి, వీరియస్స అవణ్ణవాదీ నామ నత్థి, వీరియపటిసంయుత్తం కత్వా దేసేస్సామి, ఏవం అయం ధమ్మదేసనా సబ్బేసం పియా భవిస్సతి మనాపా’’తి ఞత్వా తీసు పిటకేసు విచినిత్వా ఇమా గాథా అభాసి.

తత్థ ఆరమ్భథాతి ఆరమ్భవీరియం కరోథ. నిక్కమథాతి నిక్కమవీరియం కరోథ. యుఞ్జథాతి పయోగం కరోథ పరక్కమథ. మచ్చునో సేనన్తి మచ్చునో సేనా నామ కిలేససేనా, తం ధునాథ. జాతిసంసారన్తి జాతిఞ్చ సంసారఞ్చ, జాతిసఙ్ఖాతం వా సంసారం. దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సతీతి వట్టదుక్ఖస్స పరిచ్ఛేదం కరిస్సతి. కిం పన కత్వా థేరో సహస్సిలోకధాతుం విఞ్ఞాపేసీతి? నీలకసిణం తావ సమాపజ్జిత్వా సబ్బత్థ ఆలోకట్ఠానే అన్ధకారం ఫరి, ఓదాతకసిణం సమాపజ్జిత్వా అన్ధకారట్ఠానే ఓభాసం. తతో ‘‘కిమిదం అన్ధకార’’న్తి? సత్తానం ఆభోగే ఉప్పన్నే ఆలోకం దస్సేసి. ఆలోకట్ఠానే ఆలోకకిచ్చం నత్థి, ‘‘కిం ఆలోకో అయ’’న్తి? విచినన్తానం అత్తానం దస్సేసి. అథ తేసం థేరోతి వదన్తానం ఇమా గాథాయో అభాసి, సబ్బే ఓసటాయ పరిసాయ మజ్ఝే నిసీదిత్వా ధమ్మం దేసేన్తస్స వియ సద్దం సుణింసు. అత్థోపి నేసం పాకటో అహోసి. చతుత్థం.

౫. పరినిబ్బానసుత్తవణ్ణనా

౧౮౬. పఞ్చమే ఉపవత్తనే మల్లానం సాలవనేతి యథేవ హి కదమ్బనదీతీరతో రాజమాతువిహారద్వారేన థూపారామం గన్తబ్బం హోతి, ఏవం హిరఞ్ఞవతికాయ నామ నదియా పారిమతీరతో సాలవనం ఉయ్యానం. యథా అనురాధపురస్స థూపారామో, ఏవం తం కుసినారాయ హోతి. యథా థూపారామతో దక్ఖిణద్వారేన నగరం పవిసనమగ్గో పాచీనముఖో గన్త్వా ఉత్తరేన నివత్తతి, ఏవం ఉయ్యానతో సాలపన్తి పాచీనముఖా గన్త్వా ఉత్తరేన నివత్తా. తస్మా తం ‘‘ఉపవత్తన’’న్తి వుచ్చతి. తస్మిం ఉపవత్తనే మల్లానం సాలవనే. అన్తరేన యమకసాలానన్తి మూలక్ఖన్ధవిటపపత్తేహి అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసిబ్బిత్వా ఠితసాలానం అన్తరికాయ. అప్పమాదేన సమ్పాదేథాతి సతిఅవిప్పవాసేన కత్తబ్బకిచ్చాని సమ్పాదయథ. ఇతి భగవా యథా నామ మరణమఞ్చే నిపన్నో మహద్ధనో కుటుమ్బికో పుత్తానం ధనసారం ఆచిక్ఖేయ్య, ఏవమేవం పరినిబ్బానమఞ్చే నిపన్నో పఞ్చచత్తాలీస వస్సాని దిన్నం ఓవాదం సబ్బం ఏకస్మిం అప్పమాదపదేయేవ పక్ఖిపిత్వా అభాసి. అయం తథాగతస్స పచ్ఛిమా వాచాతి ఇదం పన సఙ్గీతికారానం వచనం.

ఇతో పరం యం పరినిబ్బానపరికమ్మం కత్వా భగవా పరినిబ్బుతో, తం దస్సేతుం, అథ ఖో భగవా పఠమం ఝానన్తిఆది వుత్తం. తత్థ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నే భగవతి అస్సాసపస్సాసానం అప్పవత్తిం దిస్వా, ‘‘పరినిబ్బుతో సత్థా’’తి సఞ్ఞాయ దేవమనుస్సా ఏకప్పహారేన విరవింసు, ఆనన్దత్థేరోపి – ‘‘పరినిబ్బుతో ను ఖో, భన్తే, అనురుద్ధ భగవా’’తి థేరం పుచ్ఛి. థేరో ‘‘న ఖో, ఆవుసో ఆనన్ద, తథాగతో పరినిబ్బుతో, అపిచ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నో’’తి ఆహ. కథం పన సో అఞ్ఞాసి? థేరో కిర సత్థారా సద్ధింయేవ తం తం సమాపత్తిం సమాపజ్జన్తో యావ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనవుట్ఠానం, తావ గన్త్వా, ‘‘ఇదాని భగవా నిరోధం సమాపన్నో, అన్తోనిరోధే చ కాలంకిరియా నామ నత్థీ’’తి అఞ్ఞాసి.

అథ ఖో భగవా సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠహిత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జి…పే… తతియజ్ఝానా వుట్ఠహిత్వా చతుత్థం ఝానం సమాపజ్జీతి ఏత్థ పన భగవా చతువీసతియా ఠానేసు పఠమం ఝానం సమాపజ్జి, తేరససు ఠానేసు దుతియం ఝానం… తథా తతియం… పన్నరససు ఠానేసు చతుత్థం ఝానం సమాపజ్జి. కథం? దససు అసుభేసు ద్వత్తింసాకారే అట్ఠసు కసిణేసు మేత్తాకరుణాముదితేసు ఆనాపానే పరిచ్ఛేదాకాసేతి ఇమేసు తావ చతువీసతియా ఠానేసు పఠమం ఝానం సమాపజ్జి. ఠపేత్వా పన ద్వత్తింసాకారఞ్చ దస చ అసుభాని సేసేసు తేరససు దుతియం ఝానం… తేసుయేవ తతియం ఝానం సమాపజ్జి. అట్ఠసు పన కసిణేసు ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారే ఆనాపానే పరిచ్ఛేదాకాసే చతూసు అరూపేసూతి ఇమేసు పన్నరససు ఠానేసు చతుత్థం ఝానం సమాపజ్జి. అయమ్పి చ సఙ్ఖేపకథావ. నిబ్బానపురం పవిసన్తో పన భగవా ధమ్మస్సామి సబ్బాపి చతువీసతికోటిసతసహస్ససఙ్ఖా సమాపత్తియో పవిసిత్వా విదేసం గచ్ఛన్తో ఞాతిజనం ఆలిఙ్గేత్వా వియ సబ్బసమాపత్తిసుఖం అనుభవిత్వా పవిట్ఠో.

చతుత్థజ్ఝానా వుట్ఠహిత్వా సమనన్తరా భగవా పరినిబ్బాయీతి ఏత్థ చ ఝానసమనన్తరం పచ్చవేక్ఖణసమనన్తరన్తి, ద్వే సమనన్తరాని. చతుత్థజ్ఝానా వుట్ఠాయ భవఙ్గం ఓతిణ్ణస్స తత్థేవ పరినిబ్బానం ఝానసమనన్తరం నామ, చతుత్థజ్ఝానా వుట్ఠహిత్వా పున ఝానఙ్గాని పచ్చవేక్ఖిత్వా భవఙ్గం ఓతిణ్ణస్స తత్థేవ పరినిబ్బానం పచ్చవేక్ఖణసమనన్తరం నామ. ఇమాని ద్వేపి సమనన్తరానేవ. భగవా పన ఝానం సమాపజ్జిత్వా ఝానా వుట్ఠాయ ఝానఙ్గాని పచ్చవేక్ఖిత్వా భవఙ్గచిత్తేన అబ్యాకతేన దుక్ఖసచ్చేన పరినిబ్బాయి. యే హి కేచి బుద్ధా వా పచ్చేకబుద్ధా వా అరియసావకా వా అన్తమసో కున్థకిపిల్లికం ఉపాదాయ సబ్బే భవఙ్గచిత్తేనేవ అబ్యాకతేన దుక్ఖసచ్చేన కాలం కరోన్తి.

భూతాతి సత్తా. అప్పటిపుగ్గలోతి పటిభాగపుగ్గలవిరహితో. బలప్పత్తోతి దసవిధం ఞాణబలం పత్తో. ఉప్పాదవయధమ్మినోతి ఉప్పాదవయసభావా. తేసం వూపసమోతి తేసం సఙ్ఖారానం వూపసమో. సుఖోతి అసఙ్ఖతం నిబ్బానమేవ సుఖన్తి అత్థో. తదాసీతి ‘‘సహ పరినిబ్బానా మహాభూమిచాలో అహోసీ’’తి ఏవం మహాపరినిబ్బానే (దీ. ని. ౨.౨౨౦) వుత్తం భూమిచాలం సన్ధాయాహ. సో హి లోమహంసనకో చ భింసనకో చ ఆసి. సబ్బాకారవరూపేతేతి సబ్బాకారవరగుణూపేతే. నాహు అస్సాసపస్సాసోతి న జాతో అస్సాసపస్సాసో. అనేజోతి తణ్హాసఙ్ఖాతాయ ఏజాయ అభావేన అనేజో. సన్తిమారబ్భాతి అనుపాదిసేసం నిబ్బానం ఆరబ్భ పటిచ్చ సన్ధాయ. చక్ఖుమాతి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా. పరినిబ్బుతోతి ఖన్ధపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో. అసల్లీనేనాతి అనల్లీనేన అసఙ్కుటితేన సువికసితేనేవ చిత్తేన. వేదనం అజ్ఝవాసయీతి వేదనం అధివాసేసి, న వేదనానువత్తీ హుత్వా ఇతో చితో సమ్పరివత్తి. విమోక్ఖోతి కేనచి ధమ్మేన అనావరణవిమోక్ఖో సబ్బసో అపఞ్ఞత్తిభావూపగమో పజ్జోతనిబ్బానసదిసో జాతోతి. పఞ్చమం.

దుతియో వగ్గో.

ఇతి సారత్థప్పకాసినియా

సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

బ్రహ్మసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.