౬. బ్రహ్మసంయుత్తం

౧. పఠమవగ్గో

౧. బ్రహ్మాయాచనసుత్తవణ్ణనా

౧౭౨. బ్రహ్మసంయుత్తస్స పఠమే పరివితక్కో ఉదపాదీతి సబ్బబుద్ధానం ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణో అయం చేతసో వితక్కో ఉదపాది. కదా ఉదపాదీతి? బుద్ధభూతస్స అట్ఠమే సత్తాహే రాజాయతనమూలే సక్కేన దేవానమిన్దేన ఆభతం దన్తకట్ఠఞ్చ ఓసధహరీతకఞ్చ ఖాదిత్వా ముఖం ధోవిత్వా చతూహి లోకపాలేహి ఉపనీతే పచ్చగ్ఘే సేలమయపత్తే తపుస్సభల్లికానం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిత్వా పున పచ్చాగన్త్వా అజపాలనిగ్రోధే నిసిన్నమత్తస్స.

అధిగతోతి పటివిద్ధో. ధమ్మోతి చతుసచ్చధమ్మో. గమ్భీరోతి ఉత్తానపటిక్ఖేపవచనమేతం. దుద్దసోతి గమ్భీరత్తావ దుద్దసో దుక్ఖేన దట్ఠబ్బో, న సక్కా సుఖేన దట్ఠుం. దుద్దసత్తావ దురనుబోధో దుక్ఖేన అవబుజ్ఝితబ్బో, న సక్కా సుఖేన అవబుజ్ఝితుం. సన్తోతి నిబ్బుతో. పణీతోతి అతప్పకో. ఇదం ద్వయం లోకుత్తరమేవ సన్ధాయ వుత్తం. అతక్కావచరోతి తక్కేన అవచరితబ్బో ఓగాహితబ్బో న హోతి, ఞాణేనేవ అవచరితబ్బో. నిపుణోతి సణ్హో. పణ్డితవేదనీయోతి సమ్మాపటిపదం పటిపన్నేహి పణ్డితేహి వేదితబ్బో. ఆలయరామాతి సత్తా పఞ్చసు కామగుణేసు అల్లీయన్తి, తస్మా తే ఆలయాతి వుచ్చన్తి. అట్ఠసతతణ్హావిచరితాని వా అల్లీయన్తి, తస్మాపి ఆలయాతి వుచ్చన్తి. తేహి ఆలయేహి రమన్తీతి ఆలయరామా. ఆలయేసు రతాతి ఆలయరతా. ఆలయేసు సుట్ఠు ముదితాతి ఆలయసమ్ముదితా. యథేవ హి సుసజ్జితం పుప్ఫఫలభరితరుక్ఖాదిసమ్పన్నం ఉయ్యానం పవిట్ఠో రాజా తాయ తాయ సమ్పత్తియా రమతి, సమ్ముదితో ఆమోదితపమోదితో హోతి, న ఉక్కణ్ఠతి, సాయమ్పి నిక్ఖమితుం న ఇచ్ఛతి, ఏవమిమేహిపి కామాలయతణ్హాలయేహి సత్తా రమన్తి, సంసారవట్టే సమ్ముదితా అనుక్కణ్ఠితా వసన్తి. తేన తేసం భగవా దువిధం ఆలయం ఉయ్యానభూమిం వియ దస్సేన్తో ‘‘ఆలయరామా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ యదిదన్తి నిపాతో, తస్స ఠానం సన్ధాయ ‘‘యం ఇద’’న్తి, పటిచ్చసముప్పాదం సన్ధాయ ‘‘యో అయ’’న్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పాదోతి ఇమేసం పచ్చయా ఇదప్పచ్చయా, ఇదప్పచ్చయా ఏవ ఇదప్పచ్చయతా, ఇదప్పచ్చయతా చ సా పటిచ్చసముప్పాదో చాతి ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పాదో. సఙ్ఖారాదిపచ్చయానం ఏతం అధివచనం. సబ్బసఙ్ఖారసమథోతిఆది సబ్బం నిబ్బానమేవ. యస్మా హి తం ఆగమ్మ సబ్బసఙ్ఖారవిప్ఫన్దితాని సమన్తి, వూపసమ్మన్తి, తస్మా సబ్బసఙ్ఖారసమథోతి వుచ్చతి. యస్మా చ తం ఆగమ్మ సబ్బే ఉపధయో పటినిస్సట్ఠా హోన్తి, సబ్బా తణ్హా ఖీయన్తి, సబ్బే కిలేసరాగా విరజ్జన్తి, సబ్బం దుక్ఖం నిరుజ్ఝతి, తస్మా సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హాక్ఖయో విరాగో నిరోధోతి వుచ్చతి. యా పనేసా తణ్హా భవేన భవం, ఫలేన వా సద్ధిం కమ్మం వినతి సంసిబ్బతీతి కత్వా వానన్తి వుచ్చతి, తతో నిక్ఖన్తం వానతోతి నిబ్బానం. సో మమస్స కిలమథోతి యా అజానన్తానం దేసనా నామ, సో మమ కిలమథో అస్స, సా మమ విహేసా అస్సాతి అత్థో. కాయకిలమథో చేవ కాయవిహేసా చ అస్సాతి వుత్తం హోతి. చిత్తే పన ఉభయమ్పేతం బుద్ధానం నత్థి. అపిస్సూతి అనుబ్రూహనత్థే నిపాతో. సో ‘‘న కేవలం అయం పరివితక్కో ఉదపాది, ఇమాపి గాథా పటిభంసూ’’తి దీపేతి. అనచ్ఛరియాతి అనుఅచ్ఛరియా. పటిభంసూతి పటిభానసఙ్ఖాతస్స ఞాణస్స గోచరా అహేసుం, పరివితక్కయితబ్బతం పాపుణింసు.

కిచ్ఛేనాతి దుక్ఖేన, న దుక్ఖాయ పటిపదాయ. బుద్ధానం హి చత్తారోపి మగ్గా సుఖపటిపదావ హోన్తి. పారమీపూరణకాలే పన సరాగసదోససమోహస్సేవ సతో ఆగతాగతానం యాచకానం అలఙ్కతపటియత్తం సీసం కన్తిత్వా గలలోహితం నీహరిత్వా సుఅఞ్జితాని అక్ఖీని ఉప్పాటేత్వా కులవంసప్పదీపం పుత్తం మనాపచారినిం భరియన్తి ఏవమాదీని దేన్తస్స అఞ్ఞాని చ ఖన్తివాదిసదిసేసు అత్తభావేసు ఛేజ్జభేజ్జాదీని పాపుణన్తస్స ఆగమనీయపటిపదం సన్ధాయేతం వుత్తం. హలన్తి ఏత్థ హ-కారో నిపాతమత్తో, అలన్తి అత్థో. పకాసితున్తి దేసితుం, ఏవం కిచ్ఛేన అధిగతస్స అలం దేసితుం పరియత్తం దేసితుం. కో అత్థో దేసితేనాతి వుత్తం హోతి? రాగదోసపరేతేహీతి రాగదోసఫుట్ఠేహి రాగదోసానుగతేహి వా.

పటిసోతగామిన్తి నిచ్చాదీనం పటిసోతం, ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా అసుభ’’న్తి ఏవం గతం చతుసచ్చధమ్మం. రాగరత్తాతి కామరాగేన భవరాగేన దిట్ఠిరాగేన చ రత్తా. న దక్ఖన్తీతి అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా అసుభన్తి ఇమినా సభావేన న పస్సిస్సన్తి, తే అపస్సన్తే కో సక్ఖిస్సతి ఏవం గాహాపేతుం. తమోఖన్ధేన ఆవుటాతి అవిజ్జారాసినా అజ్ఝోత్థటా.

అప్పోస్సుక్కతాయాతి నిరుస్సుక్కభావేన, అదేసేతుకామతాయాతి అత్థో. కస్మా పనస్స ఏవం చిత్తం నమి? నను ఏస ముత్తో మోచేస్సామి, తిణ్ణో తారేస్సామి –

‘‘కిం మే అఞ్ఞాతవేసేన, ధమ్మం సచ్ఛికతేనిధ;

సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణిత్వా, తారయిస్సం సదేవక’’న్తి. (బు. వం. ౨.౫౬) –

పత్థనం కత్వా పారమియో పూరేత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తోతి? సచ్చమేతం, తదేవం పచ్చవేక్ఖణానుభావేన పనస్స ఏవం చిత్తం నమి. తస్స హి సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా సత్తానం కిలేసగహనతం, ధమ్మస్స చ గమ్భీరతం పచ్చవేక్ఖన్తస్స సత్తానం కిలేసగహనతా చ ధమ్మగమ్భీరతా చ సబ్బాకారేన పాకటా జాతా. అథస్స – ‘‘ఇమే సత్తా కఞ్జియపుణ్ణా లాబు వియ, తక్కభరితా చాటి వియ, వసాతేలపీతపిలోతికా వియ, అఞ్జనమక్ఖితహత్థో వియ చ కిలేసభరితా అతిసంకిలిట్ఠా రాగరత్తా దోసదుట్ఠా మోహమూళ్హా, తే కిం నామ పటివిజ్ఝిస్సన్తీ’’తి? చిన్తయతో కిలేసగహనపచ్చవేక్ఖణానుభావేనాపి ఏవం చిత్తం నమి.

‘‘అయఞ్చ ధమ్మో పథవీసన్ధారకఉదకక్ఖన్ధో వియ గమ్భీరో, పబ్బతేన పటిచ్ఛాదేత్వా ఠపితో సాసపో వియ దుద్దసో, సతధా భిన్నస్స వాలస్స కోటియా కోటిపటిపాదనం వియ దురనుబోధో. నను మయా హి ఇమం ధమ్మం పటివిజ్ఝితుం వాయమన్తేన అదిన్నం దానం నామ నత్థి, అరక్ఖితం సీలం నామ నత్థి, అపరిపూరితా కాచి పారమీ నామ నత్థి, తస్స మే నిరుస్సాహం వియ మారబలం విధమన్తస్సాపి పథవీ న కమ్పిత్థ, పఠమయామే పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తస్సాపి న కమ్పిత్థ, మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖుం విసోధేన్తస్సాపి న కమ్పిత్థ, పచ్ఛిమయామే పన పటిచ్చసముప్పాదం పటివిజ్ఝన్తస్సేవ మే దససహస్సిలోకధాతు కమ్పిత్థ. ఇతి మాదిసేనాపి తిక్ఖఞాణేన కిచ్ఛేనేవాయం ధమ్మో పటివిద్ధో. తం లోకియమహాజనా కథం పటివిజ్ఝిస్సన్తీ’’తి? ధమ్మగమ్భీరపచ్చవేక్ఖణానుభావేనాపి ఏవం చిత్తం నమీతి వేదితబ్బం.

అపిచ బ్రహ్మునా యాచితే దేసేతుకామతాయపిస్స ఏవం చిత్తం నమి. జానాతి హి భగవా – ‘‘మమ అప్పోస్సుక్కతాయ చిత్తే నమమానే మం మహాబ్రహ్మా ధమ్మదేసనం యాచిస్సతి, ఇమే చ సత్తా బ్రహ్మగరుకా. తే ‘సత్థా కిర ధమ్మం న దేసేతుకామో అహోసి. అథ నం మహాబ్రహ్మా యాచిత్వా దేసాపేసి. సన్తో వత భో ధమ్మో, పణీతో వత భో ధమ్మో’తి మఞ్ఞమానా సుస్సూసిస్సన్తీ’’తి. ఇదమ్పిస్స కారణం పటిచ్చ అప్పోస్సుక్కతాయ చిత్తం నమి, నో ధమ్మదేసనాయాతి వేదితబ్బం.

సహమ్పతిస్సాతి సో కిర కస్సపస్స భగవతో సాసనే సహకో నామ థేరో పఠమజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా పఠమజ్ఝానభూమియం కప్పాయుకబ్రహ్మా హుత్వా నిబ్బత్తో. తత్ర నం ‘‘సహమ్పతిబ్రహ్మా’’తి పటిసఞ్జానన్తి. తం సన్ధాయాహ ‘‘బ్రహ్మునో సహమ్పతిస్సా’’తి. నస్సతి వత భోతి సో కిర ఇమం సద్దం తథా నిచ్ఛారేసి, యథా దససహస్సిలోకధాతుబ్రహ్మానో సుత్వా సబ్బే సన్నిపతింసు. యత్ర హి నామాతి యస్మిం నామ లోకే. పురతో పాతురహోసీతి తేహి దసహి బ్రహ్మసహస్సేహి సద్ధిం పాతురహోసి. అప్పరజక్ఖజాతికాతి పఞ్ఞామయే అక్ఖిమ్హి అప్పం పరిత్తం రాగదోసమోహరజం ఏతేసం ఏవంసభావాతి అప్పరజక్ఖజాతికా. అస్సవనతాతి అస్సవనతాయ. భవిస్సన్తీతి పురిమబుద్ధేసు దసపుఞ్ఞకిరియవసేన కతాధికారా పరిపాకగతా పదుమాని వియ సూరియరస్మిసమ్ఫస్సం, ధమ్మదేసనంయేవ ఆకఙ్ఖమానా చతుప్పదికగాథావసానే అరియభూమిం ఓక్కమనారహా న ఏకో, న ద్వే, అనేకసతసహస్సా ధమ్మస్స అఞ్ఞాతారో భవిస్సన్తీతి దస్సేతి.

పాతురహోసీతి పాతుభవి. సమలేహి చిన్తితోతి సమలేహి ఛహి సత్థారేహి చిన్తితో. తే హి పురేతరం ఉప్పజ్జిత్వా సకలజమ్బుదీపే కణ్టకే పత్థరమానా వియ, విసం సిఞ్చమానా వియ చ సమలం మిచ్ఛాదిట్ఠిధమ్మం దేసయింసు. అపాపురేతన్తి వివరం ఏతం. అమతస్స ద్వారన్తి అమతస్స నిబ్బానస్స ద్వారభూతం అరియమగ్గం. సుణన్తు ధమ్మం విమలేనానుబుద్ధన్తి ఇమే సత్తా రాగాదిమలానం అభావతో విమలేన సమ్మాసమ్బుద్ధేన అనుబుద్ధం చతుసచ్చధమ్మం సుణన్తు తావ భగవాతి యాచతి.

సేలే యథా పబ్బతముద్ధనిట్ఠితోతి సేలమయే ఏకగ్ఘనే పబ్బతముద్ధని యథాఠితోవ. న హి తస్స ఠితస్స దస్సనత్థం గీవుక్ఖిపనపసారణాదికిచ్చం అత్థి. తథూపమన్తి తప్పటిభాగం సేలపబ్బతూపమం. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – యథా సేలపబ్బతముద్ధని ఠితోవ చక్ఖుమా పురిసో సమన్తతో జనతం పస్సేయ్య, తథా త్వమ్పి సుమేధ సున్దరపఞ్ఞ సబ్బఞ్ఞుతఞాణేన సమన్తచక్ఖు భగవా ధమ్మమయం పాసాదమారుయ్హ సయం అపేతసోకో సోకావతిణ్ణం జాతిజరాభిభూతం జనతం అవేక్ఖస్సు ఉపధారయ ఉపపరిక్ఖ. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో – యథా హి పబ్బతపాదే సమన్తా మహన్తం ఖేత్తం కత్వా, తత్థ కేదారపాళీసు కుటికాయో కత్వా రత్తిం అగ్గిం జాలేయ్యుం, చతురఙ్గసమన్నాగతఞ్చ అన్ధకారం అస్స, అథ తస్స పబ్బతస్స మత్థకే ఠత్వా చక్ఖుమతో పురిసస్స భూమిం ఓలోకయతో నేవ ఖేత్తం న కేదారపాళియో న కుటియో న తత్థ సయితమనుస్సా పఞ్ఞాయేయ్యుం. కుటికాసు పన అగ్గిజాలామత్తకమేవ పఞ్ఞాయేయ్య, ఏవం ధమ్మపాసాదం ఆరుయ్హ సత్తనికాయం ఓలోకయతో తథాగతస్స యే తే అకతకల్యాణా సత్తా, తే ఏకవిహారే దక్ఖిణజాణుపస్సే నిసిన్నాపి బుద్ధచక్ఖుస్స ఆపాథం నాగచ్ఛన్తి, రత్తిం ఖిత్తా సరా వియ హోన్తి. యే పన కతకల్యాణా వేనేయ్యపుగ్గలా, తే ఏవస్స దూరేపి ఠితా ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి సో అగ్గి వియ హిమవన్తపబ్బతో వియ చ. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘దూరే సన్తో పకాసేన్తి, హిమవన్తోవ పబ్బతో;

అసన్తేత్థ న దిస్సన్తి, రత్తిం ఖిత్తా యథా సరా’’తి. (ధ. ప. ౩౦౪);

అజ్ఝేసనన్తి యాచనం. బుద్ధచక్ఖునాతి ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణేన చ ఆసయానుసయఞాణేన చ. ఇమేసం హి ద్విన్నం ఞాణానం ‘‘బుద్ధచక్ఖూ’’తి నామం, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స ‘‘సమన్తచక్ఖూ’’తి, తిణ్ణం మగ్గఞాణానం ‘‘ధమ్మచక్ఖూ’’తి. అప్పరజక్ఖేతిఆదీసు యేసం వుత్తనయేనేవ పఞ్ఞాచక్ఖుమ్హి రాగాదిరజం అప్పం, తే అప్పరజక్ఖా. యేసం తం మహన్తం, తే మహారజక్ఖా. యేసం సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని తిక్ఖాని, తే తిక్ఖిన్ద్రియా. యేసం తాని ముదూని, తే ముదిన్ద్రియా. యేసం తేయేవ సద్ధాదయో ఆకారా సున్దరా, తే స్వాకారా. యే కథితకారణం సల్లక్ఖేన్తి, సుఖేన సక్కా హోన్తి విఞ్ఞాపేతుం, తే సువిఞ్ఞాపయా. యే పరలోకఞ్చేవ వజ్జఞ్చ భయతో పస్సన్తి, తే పరలోకవజ్జభయదస్సావినో నామ.

అయం పనేత్థ పాళి – ‘‘సద్ధో పుగ్గలో అప్పరజక్ఖో, అస్సద్ధో పుగ్గలో మహారజక్ఖో. ఆరద్ధవీరియో, కుసీతో. ఉపట్ఠితస్సతి, ముట్ఠస్సతి. సమాహితో, అసమాహితో. పఞ్ఞవా, దుప్పఞ్ఞో పుగ్గలో మహారజక్ఖో. తథా సద్ధో పుగ్గలో తిక్ఖిన్ద్రియో…పే… పఞ్ఞవా పుగ్గలో పరలోకవజ్జభయదస్సావీ, దుప్పఞ్ఞో పుగ్గలో న పరలోకవజ్జభయదస్సావీ. లోకోతి ఖన్ధలోకో, ఆయతనలోకో, ధాతులోకో, సమ్పత్తిభవలోకో, సమ్పత్తిసమ్భవలోకో, విపత్తిభవలోకో, విపత్తిసమ్భవలోకో. ఏకో లోకో సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా. ద్వే లోకా నామఞ్చ రూపఞ్చ. తయో లోకా తిస్సో వేదనా. చత్తారో లోకా చత్తారో ఆహారా. పఞ్చ లోకా పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. ఛ లోకా ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని. సత్త లోకా సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితియో. అట్ఠ లోకా అట్ఠ లోకధమ్మా. నవ లోకా నవ సత్తావాసా. దస లోకా దసాయతనాని. ద్వాదస లోకా ద్వాదసాయతనాని. అట్ఠారస లోకా అట్ఠారస ధాతుయో. వజ్జన్తి సబ్బే కిలేసా వజ్జా, సబ్బే దుచ్చరితా వజ్జా, సబ్బే అభిసఙ్ఖారా వజ్జా, సబ్బే భవగామికమ్మా వజ్జా, ఇతి ఇమస్మిఞ్చ లోకే ఇమస్మిఞ్చ వజ్జే తిబ్బా భయసఞ్ఞా పచ్చుపట్ఠితా హోతి, సేయ్యథాపి ఉక్ఖిత్తాసికే వధకే. ఇమేహి పఞ్ఞాసాయ ఆకారేహి ఇమాని పఞ్చిన్ద్రియాని జానాతి పస్సతి అఞ్ఞాసి పటివిజ్ఝి. ఇదం తథాగతస్స ఇన్ద్రియపరోపరియత్తే ఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౧.౧౧౨).

ఉప్పలినియన్తి ఉప్పలవనే. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. అన్తోనిముగ్గపోసీనీతి యాని అన్తో నిముగ్గానేవ పోసియన్తి. ఉదకం అచ్చుగ్గమ్మ ఠితానీ తి ఉదకం అతిక్కమిత్వా ఠితాని. తత్థ యాని అచ్చుగ్గమ్మ ఠితాని, తాని సూరియరస్మిసమ్ఫస్సం ఆగమయమానాని ఠితాని అజ్జ పుప్ఫనకాని. యాని పన సమోదకం ఠితాని, తాని స్వే పుప్ఫనకాని. యాని ఉదకానుగ్గతాని అన్తోనిముగ్గపోసీని, తాని తతియదివసే పుప్ఫనకాని. ఉదకా పన అనుగ్గతాని అఞ్ఞానిపి సరోగఉప్పలాదీని నామ అత్థి, యాని నేవ పుప్ఫిస్సన్తి, మచ్ఛకచ్ఛపభక్ఖానేవ భవిస్సన్తి, తాని పాళిం నారుళ్హాని. ఆహరిత్వా పన దీపేతబ్బానీతి దీపితాని. యథేవ హి తాని చతుబ్బిధాని పుప్ఫాని, ఏవమేవం ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ విపఞ్చితఞ్ఞూ నేయ్యో పదపరమోతి చత్తారో పుగ్గలా.

తత్థ ‘‘యస్స పుగ్గలస్స సహ ఉదాహటవేలాయ ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ. యస్స పుగ్గలస్స సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థే విభజియమానే ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో విపఞ్చితఞ్ఞూ. యస్స పుగ్గలస్స ఉద్దేసతో పరిపుచ్ఛతో యోనిసో మనసికరోతో కల్యాణమిత్తే సేవతో భజతో పయిరుపాసతో అనుపుబ్బేన ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో నేయ్యో. యస్స పుగ్గలస్స బహుమ్పి సుణతో బహుమ్పి భణతో బహుమ్పి ధారయతో బహుమ్పి వాచయతో న తాయ జాతియా ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో పదపరమో (పు. ప. ౧౪౮-౧౫౧). తత్థ భగవా ఉప్పలవనాదిసదిసం దససహస్సిలోకధాతుం ఓలోకేన్తో – ‘‘అజ్జ పుప్ఫనకాని వియ ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ, స్వే పుప్ఫనకాని వియ విపఞ్చితఞ్ఞూ, తతియదివసే పుప్ఫనకాని వియ నేయ్యో, మచ్ఛకచ్ఛపభక్ఖాని పుప్ఫాని వియ పదపరమో’’తి అద్దస్స. పస్సన్తో చ ‘‘ఏత్తకా అప్పరజక్ఖా, ఏత్తకా మహారజక్ఖా, తత్రాపి ఏత్తకా ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ’’తి ఏవం సబ్బాకారతోవ అద్దస.

తత్థ తిణ్ణం పుగ్గలానం ఇమస్మింయేవ అత్తభావే భగవతో ధమ్మదేసనా అత్థం సాధేతి. పదపరమానం అనాగతత్థాయ వాసనా హోతి. అథ భగవా ఇమేసం చతున్నం పుగ్గలానం అత్థావహం ధమ్మదేసనం విదిత్వా దేసేతుకమ్యతం ఉప్పాదేత్వా పున సబ్బేపి తీసు భవేసు సత్తే భబ్బాభబ్బవసేన ద్వే కోట్ఠాసే అకాసి. యే సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘కతమే సత్తా అభబ్బా? యే తే సత్తా కమ్మావరణేన సమన్నాగతా కిలేసావరణేన సమన్నాగతా విపాకావరణేన సమన్నాగతా అస్సద్ధా అచ్ఛన్దికా దుప్పఞ్ఞా అభబ్బా నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం, ఇమే తే సత్తా అభబ్బా. కతమే సత్తా భబ్బా? యే తే సత్తా న కమ్మావరణేన…పే… ఇమే తే సత్తా భబ్బా’’తి (విభ. ౮౨౭; పటి. మ. ౧.౧౧౫). తత్థ సబ్బేపి అభబ్బపుగ్గలే పహాయ భబ్బపుగ్గలేయేవ ఞాణేన పరిగ్గహేత్వా, ‘‘ఏత్తకా రాగచరితా ఏత్తకా దోస-మోహచరితా వితక్క-సద్ధా-బుద్ధిచరితా’’తి ఛ కోట్ఠాసే అకాసి. ఏవం కత్వా ధమ్మం దేసేస్సామీతి చిన్తేసి.

పచ్చభాసీతి పతిఅభాసి. అపారుతాతి వివటా. అమతస్స ద్వారాతి అరియమగ్గో. సో హి అమతసఙ్ఖాతస్స నిబ్బానస్స ద్వారం, సో మయా వివరిత్వా ఠపితోతి దస్సేతి. పముఞ్చన్తు సద్ధన్తి సబ్బే అత్తనో సద్ధం పముఞ్చన్తు విస్సజ్జేన్తు. పచ్ఛిమపదద్వయే అయమత్థో – అహఞ్హి అత్తనో పగుణం సుప్పవత్తితమ్పి ఇమం పణీతం ఉత్తమం ధమ్మం కాయవాచాకిలమథసఞ్ఞీ హుత్వా న భాసిం. ఇదాని పన సబ్బో జనో సద్ధాభాజనం ఉపనేతు, పూరేస్సామి తేసం సఙ్కప్పన్తి.

అన్తరధాయీతి సత్థారం గన్ధమాలాదీహి పూజేత్వా అన్తరహితో, సకట్ఠానమేవ గతోతి అత్థో. గతే చ పన తస్మిం భగవా ‘‘కస్స ను ఖో అహం పఠమం ధమ్మం దేసేయ్య’’న్తి? ఆళారుదకానం కాలఙ్కతభావం, పఞ్చవగ్గియానఞ్చ బహూపకారభావం ఞత్వా తేసం ధమ్మం దేసేతుకామో బారాణసియం ఇసిపతనం గన్త్వా ధమ్మచక్కం పవత్తేసీతి. పఠమం.

౨. గారవసుత్తవణ్ణనా

౧౭౩. దుతియే ఉదపాదీతి అయం వితక్కో పఞ్చమే సత్తాహే ఉదపాది. అగారవోతి అఞ్ఞస్మిం గారవరహితో, కఞ్చి గరుట్ఠానే అట్ఠపేత్వాతి అత్థో. అప్పతిస్సోతి పతిస్సయరహితో, కఞ్చి జేట్ఠకట్ఠానే అట్ఠపేత్వాతి అత్థో.

సదేవకేతిఆదీసు సద్ధిం దేవేహి సదేవకే. దేవగ్గహణేన చేత్థ మారబ్రహ్మేసు గహితేసుపి మారో నామ వసవత్తీ సబ్బేసం ఉపరి వసం వత్తేతి, బ్రహ్మా నామ మహానుభావో ఏకఙ్గులియా ఏకస్మిం చక్కవాళసహస్సే ఆలోకం ఫరతి. ద్వీహి ద్వీసు…పే… దసహి అఙ్గులీహి దససుపి చక్కవాళసహస్సేసు ఆలోకం ఫరతి, సో ఇమినా సీలసమ్పన్నతరోతి వత్తుం మా లభతూతి సమారకే సబ్రహ్మకేతి విసుం వుత్తం. తథా సమణా నామ ఏకనికాయాదివసేన బహుస్సుతా సీలవన్తో పణ్డితా, బ్రాహ్మణాపి వత్థువిజ్జాదివసేన బహుస్సుతా పణ్డితా, తే ఇమినా సీలసమ్పన్నతరాతి వత్తుం మా లభన్తూతి సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయాతి వుత్తం. సదేవమనుస్సాయాతి ఇదం పన నిప్పదేసతో దస్సనత్థం గహితమేవ గహేత్వా వుత్తం. అపిచేత్థ పురిమాని తీణి పదాని లోకవసేన వుత్తాని, పచ్ఛిమాని ద్వే పజావసేన. సీలసమ్పన్నతరన్తి సీలేన సమ్పన్నతరం, అధికతరన్తి అత్థో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ సీలాదయో చత్తారో ధమ్మా లోకియలోకుత్తరా కథితా, విముత్తిఞాణదస్సనం లోకియమేవ. పచ్చవేక్ఖణఞాణం హేతం.

పాతురహోసీతి – ‘‘అయం సత్థా అవీచితో యావ భవగ్గా సీలాదీహి అత్తనా అధికతరం అపస్సన్తో ‘మయా పటివిద్ధం నవలోకుత్తరధమ్మమేవ సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరిస్సామీ’తి చిన్తేతి, కారణం భగవా చిన్తేతి, అత్థం వుడ్ఢివిసేసం చిన్తేతి, గచ్ఛామిస్స ఉస్సాహం జనేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా పురతో పాకటో అహోసి, అభిముఖే అట్ఠాసీతి అత్థో.

విహరన్తి చాతి ఏత్థ యో వదేయ్య ‘‘విహరన్తీతి వచనతో పచ్చుప్పన్నేపి బహూ బుద్ధా’’తి, సో ‘‘భగవాపి, భన్తే, ఏతరహి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి ఇమినా వచనేన పటిబాహితబ్బో.

‘‘న మే ఆచరియో అత్థి, సదిసో మే న విజ్జతి;

సదేవకస్మిం లోకస్మిం, నత్థి మే పటిపుగ్గలో’’తి. (మహావ. ౧౧; మ. ని. ౧.౨౮౫) –

ఆదీహి చస్స సుత్తేహి అఞ్ఞేసం బుద్ధానం అభావో దీపేతబ్బో. తస్మాతి యస్మా సబ్బేపి బుద్ధా సద్ధమ్మగరునో, తస్మా. మహత్తమభికఙ్ఖతాతి మహన్తభావం పత్థయమానేన. సరం బుద్ధాన-సాసనన్తి బుద్ధానం సాసనం సరన్తేన. దుతియం.

౩. బ్రహ్మదేవసుత్తవణ్ణనా

౧౭౪. తతియే ఏకోతి ఠానాదీసు ఇరియాపథేసు ఏకకో, ఏకవిహారీతి అత్థో. వూపకట్ఠోతి కాయేన వూపకట్ఠో నిస్సటో. అప్పమత్తోతి సతియా అవిప్పవాసే ఠితో. ఆతాపీతి వీరియాతాపేన సమన్నాగతో. పహితత్తోతి పేసితత్తో. కులపుత్తాతి ఆచారకులపుత్తా. సమ్మదేవాతి న ఇణట్టా న భయట్టా న జీవితపకతా హుత్వా, యథా వా తథా వా పబ్బజితాపి యే అనులోమపటిపదం పూరేన్తి, తే సమ్మదేవ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి నామ. బ్రహ్మచరియపరియోసానన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స పరియోసానభూతం అరియఫలం. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వాతి సామం జానిత్వా పచ్చక్ఖం కత్వా. ఉపసమ్పజ్జాతి పటిలభిత్వా సమ్పాదేత్వా విహాసి. ఏవం విహరన్తో చ ఖీణా జాతి…పే… అబ్భఞ్ఞాసీతి. ఏతేనస్స పచ్చవేక్ఖణభూమి దస్సితా.

కతమా పనస్స జాతి ఖీణా, కథఞ్చ నం అబ్భఞ్ఞాసీతి? వుచ్చతే, న తావస్స అతీతా జాతి ఖీణా పుబ్బేవ ఖీణత్తా, న అనాగతా తత్థ వాయామాభావతో, న పచ్చుప్పన్నా విజ్జమానత్తా. మగ్గస్స పన అభావితత్తా యా ఉప్పజ్జేయ్య ఏకచతుపఞ్చవోకారభవేసు ఏకచతుపఞ్చక్ఖన్ధప్పభేదా జాతి. సా మగ్గస్స భావితత్తా అనుప్పాదధమ్మతం ఆపజ్జనేన ఖీణా. తం సో మగ్గభావనాయ పహీనకిలేసే పచ్చవేక్ఖిత్వా – ‘‘కిలేసాభావే విజ్జమానమ్పి కమ్మం ఆయతిం అప్పటిసన్ధికం హోతీ’’తి జానన్తో జానాతి.

వుసితన్తి వుత్థం పరివుత్థం, కతం చరితం నిట్ఠాపితన్తి అత్థో. బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియం. కతం కరణీయన్తి చతూసు సచ్చేసు చతూహి మగ్గేహి పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియభావనావసేన సోళసవిధమ్పి కిచ్చం నిట్ఠాపితన్తి అత్థో. నాపరం ఇత్థత్తాయాతి ఇదాని పున ఇత్థభావాయ, ఏవం సోళసకిచ్చభావాయ, కిలేసక్ఖయాయ వా కతమగ్గభావనా నత్థీతి. అథ వా ఇత్థత్తాయాతి ఇత్థత్తభావతో, ఇమస్మా ఏవంపకారా ఇదాని వత్తమానక్ఖన్ధసన్తానా అపరం ఖన్ధసన్తానం నత్థి, ఇమే పన పఞ్చక్ఖన్ధా పరిఞ్ఞాతా తిట్ఠన్తి ఛిన్నమూలకో రుక్ఖో వియాతి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరోతి ఏకో. అరహతన్తి అరహన్తానం, భగవతో సావకానం అరహతం అబ్భన్తరో అహోసి.

సపదానన్తి సపదానచారం, సమ్పత్తఘరం అనుక్కమ్మ పటిపాటియా చరన్తో. ఉపసఙ్కమీతి ఉపసఙ్కమన్తో. మాతా పనస్స పుత్తం దిస్వావ ఘరా నిక్ఖమ్మ పత్తం గహేత్వా అన్తోనివేసనం పవేసేత్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదాపేసి.

ఆహుతిం నిచ్చం పగ్గణ్హాతీతి నిచ్చకాలే ఆహుతిపిణ్డం పగ్గణ్హాతి. తం దివసం పన తస్మిం ఘరే భూతబలికమ్మం హోతి. సబ్బగేహం హరితుపలిత్తం విప్పకిణ్ణలాజం వనమాలపరిక్ఖిత్తం ఉస్సితద్ధజపటాకం తత్థ తత్థ పుణ్ణఘరే ఠపేత్వా దణ్డదీపికా జాలేత్వా గన్ధచుణ్ణమాలాదీహి అలఙ్కతం, సమన్తతో సఞ్ఛాదియమానా ధూమకటచ్ఛు అహోసి. సాపి బ్రాహ్మణీ కాలస్సేవ వుట్ఠాయ సోళసహి గన్ధోదకఘటేహి న్హాయిత్వా సబ్బాలఙ్కారేన అత్తభావం అలఙ్కరి. సా తస్మిం సమయే మహాఖీణాసవం నిసీదాపేత్వా, యాగుఉళుఙ్కమత్తమ్పి అదత్వా, ‘‘మహాబ్రహ్మం భోజేస్సామీ’’తి సువణ్ణపాతియం పాయాసం పూరేత్వా సప్పిమధుసక్ఖరాదీహి యోజేత్వా నివేసనస్స పచ్ఛాభాగే హరితుపలిత్తభావాదీహి అలఙ్కతా భూతపీఠికా అత్థి. సా తం పాతిం ఆదాయ, తత్థ గన్త్వా, చతూసు కోణేసు మజ్ఝే చ ఏకేకం పాయాసపిణ్డం ఠపేత్వా, ఏకం పిణ్డం హత్థేన గహేత్వా, యావ కప్పరా సప్పినా పగ్ఘరన్తేన పథవియం జాణుమణ్డలం పతిట్ఠాపేత్వా ‘‘భుఞ్జతు భవం మహాబ్రహ్మా, సాయతు భవం మహాబ్రహ్మా, తప్పేతు భవం మహాబ్రహ్మా’’తి వదమానా బ్రహ్మానం భోజేతి.

ఏతదహోసీతి మహాఖీణాసవస్స సీలగన్ధం ఛదేవలోకే అజ్ఝోత్థరిత్వా బ్రహ్మలోకం ఉపగతం ఘాయమానస్స ఏతం అహోసి. సంవేజేయ్యన్తి చోదేయ్యం, సమ్మాపటిపత్తియం యోజేయ్యం. ‘అయం హి ఏవరూపం అగ్గదక్ఖిణేయ్యం మహాఖీణాసవం నిసీదాపేత్వా యాగుఉళుఙ్కమత్తమ్పి అదత్వా, ‘‘మహాబ్రహ్మం భోజేస్సామీ’’తి తులం పహాయ హత్థేన తులయన్తీ వియ, భేరిం పహాయ కుచ్ఛిం వాదేన్తీ వియ, అగ్గిం పహాయ ఖజ్జోపనకం ధమమానా వియ భూతబలిం కురుమానా ఆహిణ్డతి. గచ్ఛామిస్సా మిచ్ఛాదస్సనం భిన్దిత్వా అపాయమగ్గతో ఉద్ధరిత్వా యథా అసీతికోటిధనం బుద్ధసాసనే విప్పకిరిత్వా సగ్గమగ్గం ఆరోహతి, తథా కరోమీతి వుత్తం హోతి.

దూరే ఇతోతి ఇమమ్హా ఠానా దూరే బ్రహ్మలోకో. తతో హి కూటాగారమత్తా సిలా పాతితా ఏకేన అహోరత్తేన అట్ఠచత్తాలీసయోజనసహస్సాని ఖేపయమానా చతూహి మాసేహి పథవియం పతిట్ఠహేయ్య, సబ్బహేట్ఠిమోపి బ్రహ్మలోకో ఏవం దూరే. యస్సాహుతిన్తి యస్స బ్రహ్మునో ఆహుతిం పగ్గణ్హాసి, తస్స బ్రహ్మలోకో దూరేతి అత్థో. బ్రహ్మపథన్తి ఏత్థ బ్రహ్మపథో నామ చత్తారి కుసలజ్ఝానాని, విపాకజ్ఝానాని పన నేసం జీవితపథో నామ, తం బ్రహ్మపథం అజానన్తీ త్వం కిం జప్పసి విప్పలపసి? బ్రహ్మానో హి సప్పీతికజ్ఝానేన యాపేన్తి, న ఏతం తిణబీజాని పక్ఖిపిత్వా రన్ధం గోయూసం ఖాదన్తి, మా అకారణా కిలమసీతి.

ఏవం వత్వా పున సో మహాబ్రహ్మా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ అవకుజ్జో హుత్వా థేరం ఉపదిసన్తో ఏసో హి తే బ్రాహ్మణి బ్రహ్మదేవోతిఆదిమాహ. తత్థ నిరూపధికోతి కిలేసాభిసఙ్ఖారకామగుణోపధీహి విరహితో. అతిదేవపత్తోతి దేవానం అతిదేవభావం బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మభావం పత్తో. అనఞ్ఞపోసీతి ఠపేత్వా ఇమం అత్తభావం అఞ్ఞస్స అత్తభావస్స వా పుత్తదారస్స వా అపోసనతాయ అనఞ్ఞపోసీ.

ఆహునేయ్యోతి ఆహునపిణ్డం పటిగ్గహేతుం యుత్తో. వేదగూతి చతుమగ్గసఙ్ఖాతేహి వేదేహి దుక్ఖస్సన్తం గతో. భావితత్తోతి అత్తానం భావేత్వా వడ్ఢేత్వా ఠితో. అనూపలిత్తోతి తణ్హాదీహి లేపేహి ఆలిత్తో. ఘాసేసనం ఇరియతీతి ఆహారపరియేసనం చరతి.

న తస్స పచ్ఛా న పురత్థమత్థీతి పచ్ఛా వుచ్చతి అతీతం, పురత్థం వుచ్చతి అనాగతం, అతీతానాగతేసు ఖన్ధేసు ఛన్దరాగవిరహితస్స పచ్ఛా వా పురత్థం వా నత్థీతి వదతి. సన్తోతిఆదీసు రాగాదిసన్తతాయ సన్తో. కోధధూమవిగమా విధూమో, దుక్ఖాభావా అనీఘో, కత్తరదణ్డాదీని గహేత్వా విచరన్తోపి వధకచేతనాయ అభావా నిక్ఖిత్తదణ్డో. తసథావరేసూతి ఏత్థ పన పుథుజ్జనా తసా నామ, ఖీణాసవా థావరా నామ. సత్త పన సేఖా తసాతి వత్తుం న సక్కా, థావరా న హోన్తి, భజమానా పన థావరపక్ఖమేవ భజన్తి. సో త్యాహుతిన్తి సో తే ఆహుతిం.

విసేనిభూతోతి కిలేససేనాయ విసేనో జాతో. అనేజోతి నిత్తణ్హో. సుసీలోతి ఖీణాసవసీలేన సుసీలో. సువిముత్తచిత్తోతి ఫలవిముత్తియా సుట్ఠు విముత్తచిత్తో. ఓఘతిణ్ణన్తి చత్తారో ఓఘే తిణ్ణం. ఏత్తకేన కథామగ్గేన బ్రహ్మా థేరస్స వణ్ణం కథేన్తో ఆయతనే బ్రాహ్మణిం నియోజేసి. అవసానగాథా పన సఙ్గీతికారేహి ఠపితా. పతిట్ఠపేసి దక్ఖిణన్తి చతుపచ్చయదక్ఖిణం పతిట్ఠపేసి. సుఖమాయతికన్తి సుఖాయతికం ఆయతిం సుఖవిపాకం, సుఖావహన్తి అత్థో. తతియం.

౪. బకబ్రహ్మసుత్తవణ్ణనా

౧౭౫. చతుత్థే పాపకం దిట్ఠిగతన్తి లామికా సస్సతదిట్ఠి. ఇదం నిచ్చన్తి ఇదం సహ కాయేన బ్రహ్మట్ఠానం అనిచ్చం ‘‘నిచ్చ’’న్తి వదతి. ధువాదీని తస్సేవ వేవచనాని. తత్థ ధువన్తి థిరం. సస్సతన్తి సదా విజ్జమానం. కేవలన్తి అఖణ్డం సకలం. అచవనధమ్మన్తి అచవనసభావం. ఇదం హి న జాయతీతిఆదీసు ఇమస్మిం ఠానే కోచి జాయనకో వా జీయనకో వా మీయనకో వా చవనకో వా ఉపపజ్జనకో వా నత్థి, తం సన్ధాయ వదతి. ఇతో చ పనఞ్ఞన్తి ఇతో సహకాయా బ్రహ్మట్ఠానా ఉత్తరి అఞ్ఞం నిస్సరణం నామ నత్థీతి. ఏవమస్స థామగతా సస్సతదిట్ఠి ఉప్పన్నా హోతి. ఏవంవాదీ చ పన సో ఉపరి తిస్సో ఝానభూమియో చత్తారో మగ్గే చత్తారి ఫలాని నిబ్బానన్తి సబ్బం పటిబాహతి. కదా పనస్స సా దిట్ఠి ఉప్పన్నాతి? పఠమజ్ఝానభూమియం నిబ్బత్తకాలే. దుతియజ్ఝానభూమియన్తి ఏకే.

తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – హేట్ఠుపపత్తికో కిరేస బ్రహ్మా అనుప్పన్నే బుద్ధుప్పాదే ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా కసిణపరికమ్మం కత్వా సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా అపరిహీనజ్ఝానో కాలం కత్వా చతుత్థజ్ఝానభూమియం వేహప్ఫలబ్రహ్మలోకే పఞ్చకప్పసతికం ఆయుం గహేత్వా నిబ్బత్తి. తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా హేట్ఠుపపత్తికం కత్వా తతియజ్ఝానం పణీతం భావేత్వా సుభకిణ్హబ్రహ్మలోకే చతుసట్ఠికప్పం ఆయుం గహేత్వా నిబ్బత్తి. తత్థ దుతియజ్ఝానం భావేత్వా ఆభస్సరే అట్ఠ కప్పే ఆయుం గహేత్వా నిబ్బత్తి. తత్థ పఠమజ్ఝానం భావేత్వా, పఠమజ్ఝానభూమియం కప్పాయుకో హుత్వా నిబ్బత్తి. సో పఠమకాలే అత్తనా కతకమ్మఞ్చ నిబ్బత్తట్ఠానఞ్చ అఞ్ఞాసి, కాలే పన గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే ఉభయం పముస్సిత్వా సస్సతదిట్ఠిం ఉప్పాదేసి.

అవిజ్జాగతోతి అవిజ్జాయ గతో సమన్నాగతో అఞ్ఞాణీ అన్ధీభూతో. యత్ర హి నామాతి యో నామ. వక్ఖతీతి భణతి. ‘‘యత్రా’’తి నిపాతయోగేన పన అనాగతవచనం కతం.

ఏవం వుత్తే సో బ్రహ్మా యథా నామ మగ్గచోరో ద్వే తయో పహారే అధివాసేన్తో సహాయే అనాచిక్ఖిత్వాపి ఉత్తరిం పహారం పహరియమానో ‘‘అసుకో చ అసుకో చ మయ్హం సహాయో’’తి ఆచిక్ఖతి, ఏవమేవ భగవతా సన్తజ్జియమానో సతిం లభిత్వా, ‘‘భగవా మయ్హం పదానుపదం పేక్ఖన్తో మం నిప్పీళితుకామో’’తి భీతో అత్తనో సహాయే ఆచిక్ఖన్తో ద్వాసత్తతీతిఆదిమాహ. తస్సత్థో – భో గోతమ, మయం ద్వాసత్తతి జనా పుఞ్ఞకమ్మా తేన పుఞ్ఞకమ్మేన ఇధ నిబ్బత్తా. వసవత్తినో సయం అఞ్ఞేసం వసే అవత్తిత్వా పరే అత్తనో వసే వత్తేమ, జాతిఞ్చ జరఞ్చ అతీతా, అయం నో వేదేహి గతత్తా ‘‘వేదగూ’’తి సఙ్ఖం గతా భగవా అన్తిమా బ్రహ్ముపపత్తి. అస్మాభిజప్పన్తి జనా అనేకాతి అనేకజనా అమ్హే అభిజప్పన్తి. ‘‘అయం ఖో భవం బ్రహ్మా, మహాబ్రహ్మా, అభిభూ, అనభిభూతో, అఞ్ఞదత్థుదసో, వసవత్తీ, ఇస్సరో, కత్తా, నిమ్మాతా, సేట్ఠో, సజితా, వసీ, పితా భూతభబ్యాన’’న్తి ఏవం పత్థేన్తి పిహేన్తీతి.

అథ నం భగవా అప్పం హి ఏతన్తిఆదిమాహ. తత్థ ఏతన్తి యం త్వం ఇధ తవ ఆయుం ‘‘దీఘ’’న్తి మఞ్ఞసి, ఏతం అప్పం పరిత్తకం. సతం సహస్సానం నిరబ్బుదానన్తి నిరబ్బుదగణనాయ సతసహస్సనిరబ్బుదానం. ఆయుం పజానామీతి, ‘‘ఇదాని తవ అవసిట్ఠం ఏత్తకం ఆయూ’’తి అహం జానామి. అనన్తదస్సీ భగవా హమస్మీతి, భగవా, తుమ్హే ‘‘అహం అనన్తదస్సీ జాతిఆదీని ఉపాతివత్తో’’తి వదథ. కిం మే పురాణన్తి, యది త్వం అనన్తదస్సీ, ఏవం సన్తే ఇదం మే ఆచిక్ఖ, కిం మయ్హం పురాణం? వతసీలవత్తన్తి సీలమేవ వుచ్చతి. యమహం విజఞ్ఞాతి యం అహం తయా కథితం జానేయ్యం, తం మే ఆచిక్ఖాతి వదతి.

ఇదానిస్స ఆచిక్ఖన్తో భగవా యం త్వం అపాయేసీతిఆదిమాహ. తత్రాయం అధిప్పాయో – పుబ్బే కిరేస కులఘరే నిబ్బత్తిత్వా కామేసు ఆదీనవం దిస్వా – ‘‘జాతిజరామరణస్స అన్తం కరిస్సామీ’’తి నిక్ఖమ్మ ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానస్స లాభీ హుత్వా గఙ్గాతీరే పణ్ణసాలం కారేత్వా ఝానరతియా వీతినామేతి. తదా చ కాలేనకాలం సత్థవాహా పఞ్చహి సకటసతేహి మరుకన్తారం పటిపజ్జన్తి. మరుకన్తారే పన దివా న సక్కా గన్తుం, రత్తిం గమనం హోతి. అథ పురిమసకటస్స అగ్గయుగే యుత్తబలిబద్దా గచ్ఛన్తా గచ్ఛన్తా నివత్తిత్వా ఆగతమగ్గాభిముఖా అహేసుం, సబ్బసకటాని తథేవ నివత్తిత్వా అరుణే ఉగ్గతే నివత్తితభావం జానింసు. తేసఞ్చ తదా కన్తారం అతిక్కమనదివసో అహోసి. సబ్బం దారుదకం పరిక్ఖీణం – తస్మా ‘‘నత్థి దాని అమ్హాకం జీవిత’’న్తి చిన్తేత్వా, గోణే చక్కేసు బన్ధిత్వా, మనుస్సా సకటచ్ఛాయం పవిసిత్వా నిపజ్జింసు.

తాపసోపి కాలస్సేవ పణ్ణసాలతో నిక్ఖమిత్వా పణ్ణసాలద్వారే నిసిన్నో గఙ్గం ఓలోకయమానో అద్దస గఙ్గం మహతా ఉదకోఘేన పూరియమానం పవత్తితమణిక్ఖన్ధం వియ ఆగచ్ఛన్తం, దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘అత్థి ను ఖో ఇమస్మిం లోకే ఏవరూపస్స మధురోదకస్స అలాభేన కిలిస్సమానా సత్తా’’తి? సో ఏవం ఆవజ్జేన్తో మరుకన్తారే తం సత్థం దిస్వా ‘ఇమే సత్తా మా నస్సన్తూ’తి ‘‘ఇతో చితో చ మహాఉదకక్ఖన్ధో ఛిజ్జిత్వా మరుకన్తారే సత్థాభిముఖో గచ్ఛతూ’’తి అభిఞ్ఞాచిత్తేన అధిట్ఠాసి. సహ చిత్తుప్పాదేన మాతికారుళ్హం వియ ఉదకం తత్థ అగమాసి. మనుస్సా ఉదకసద్దేన వుట్ఠాయ ఉదకం దిస్వా హట్ఠతుట్ఠా న్హాయిత్వా పివిత్వా గోణేపి పాయేత్వా సోత్థినా ఇచ్ఛితట్ఠానం అగమంసు. సత్థా తం బ్రహ్మునో పుబ్బకమ్మం దస్సేన్తో పఠమం గాథమాహ. తత్థ అపాయేసీతి పాయేసి. అ-కారో నిపాతమత్తం. గమ్మనీతి గిమ్హే. సమ్పరేతేతి గిమ్హాతపేన ఫుట్ఠే అనుగతే.

అపరస్మిమ్పి సమయే తాపసో గఙ్గాతీరే పణ్ణసాలం మాపేత్వా అరఞ్ఞగామకం నిస్సాయ వసతి. తేన చ సమయేన చోరా తం గామం పహరిత్వా హత్థసారం గహేత్వా గావియో చ కరమరే చ గహేత్వా గచ్ఛన్తి. గావోపి సునఖాపి మనుస్సాపి మహావిరవం విరవన్తి. తాపసో తం సద్దం సుత్వా ‘‘కిన్ను ఖో ఏత’’న్తి? ఆవజ్జేన్తో ‘‘మనుస్సానం భయం ఉప్పన్న’’న్తి ఞత్వా ‘‘మయి పస్సన్తే ఇమే సత్తా మా నస్సన్తూ’’తి అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ అభిఞ్ఞాచిత్తేన చోరానం పటిపథే చతురఙ్గినిం సేనం మాపేసి. కమ్మసజ్జా ఆగచ్ఛన్తా చోరా దిస్వా, ‘‘రాజా మఞ్ఞే ఆగతో’’తి విలోపం ఛడ్డేత్వా పక్కమింసు. తాపసో ‘‘యం యస్స సన్తకం, తం తస్సేవ హోతూ’’తి అధిట్ఠాసి, తం తథేవ అహోసి. మహాజనో సోత్థిభావం పాపుణి. సత్థా ఇదమ్పి తస్స పుబ్బకమ్మం దస్సేన్తో దుతియం గాథమాహ. తత్థ ఏణికూలస్మిన్తి గఙ్గాతీరే. గయ్హకం నీయమానన్తి గహేత్వా నీయమానం, కరమరం నీయమానన్తిపి అత్థో.

పున ఏకస్మిం సమయే ఉపరిగఙ్గావాసికం ఏకం కులం హేట్ఠాగఙ్గావాసికేన కులేన సద్ధిం మిత్తసన్థవం కత్వా, నావాసఙ్ఘాటం బన్ధిత్వా, బహుం ఖాదనీయఞ్చేవ భోజనీయఞ్చ గన్ధమాలాదీని చ ఆరోపేత్వా గఙ్గాసోతేన ఆగచ్ఛతి. మనుస్సా ఖాదమానా భుఞ్జమానా నచ్చన్తా గాయన్తా దేవవిమానేన గచ్ఛన్తా వియ బలవసోమనస్సా అహేసుం. గఙ్గేయ్యకో నాగో దిస్వా కుపితో ‘‘ఇమే మయి సఞ్ఞమ్పి న కరోన్తి. ఇదాని నే సముద్దమేవ పాపేస్సామీ’’తి మహన్తం అత్తభావం మాపేత్వా ఉదకం ద్విధా భిన్దిత్వా ఉట్ఠాయ ఫణం కత్వా, సుసుకారం కరోన్తో అట్ఠాసి. మహాజనో దిస్వా భీతో విస్సరమకాసి. తాపసో పణ్ణసాలాయం నిసిన్నో సుత్వా, ‘‘ఇమే గాయన్తా నచ్చన్తా సోమనస్సజాతా ఆగచ్ఛన్తి. ఇదాని పన భయరవం రవింసు, కిన్ను ఖో’’తి? ఆవజ్జేన్తో నాగరాజం దిస్వా, ‘‘మయి పస్సన్తే సత్తా మా నస్సన్తూ’’తి అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా అత్తభావం పజహిత్వా సుపణ్ణవణ్ణం మాపేత్వా నాగరాజస్స దస్సేసి. నాగరాజా భీతో ఫణం సంహరిత్వా ఉదకం పవిట్ఠో, మహాజనో సోత్థిభావం పాపుణి. సత్థా ఇదమ్పి తస్స పుబ్బకమ్మం దస్సేన్తో తతియం గాథమాహ. తత్థ లుద్దేనాతి దారుణేన. మనుస్సకమ్యాతి మనుస్సకామతాయ, మనుస్సే విహేఠేతుకామతాయాతి అత్థో.

అపరస్మిమ్పి సమయే ఏస ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా కేసవో నామ తాపసో అహోసి. తేన సమయేన అమ్హాకం బోధిసత్తో కప్పో నామ మాణవో కేసవస్స బద్ధచరో అన్తేవాసికో హుత్వా ఆచరియస్స కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ బుద్ధిసమ్పన్నో అత్థచరో అహోసి. కేసవో తేన వినా వసితుం న సక్కోతి, తం నిస్సాయేవ జీవికం కప్పేసి. సత్థా ఇదమ్పి తస్స పుబ్బకమ్మం దస్సేన్తో చతుత్థం గాథమాహ.

తత్థ బద్ధచరోతి అన్తేవాసికో, సో పన జేట్ఠన్తేవాసికో అహోసి. సమ్బుద్ధిమన్తం వతినం అమఞ్ఞీతి, ‘‘సమ్మా బుద్ధిమా వతసమ్పన్నో అయ’’న్తి ఏవం మఞ్ఞమానో కప్పో తవ అన్తేవాసికో అహోసిం అహం సో తేన సమయేనాతి దస్సేతి. అఞ్ఞేపి జానాసీతి న కేవలం మయ్హం ఆయుమేవ, అఞ్ఞేపి త్వం జానాసియేవ. తథా హి బుద్ధోతి తథా హి త్వం బుద్ధో, యస్మా బుద్ధో, తస్మా జానాసీతి అత్థో. తథా హి త్యాయం జలితానుభావోతి యస్మా చ త్వం బుద్ధో, తస్మా తే అయం జలితో ఆనుభావో. ఓభాసయం తిట్ఠతీతి సబ్బం బ్రహ్మలోకం ఓభాసయన్తో తిట్ఠతి. చతుత్థం.

౫. అఞ్ఞతరబ్రహ్మసుత్తవణ్ణనా

౧౭౬. పఞ్చమే తేజోధాతుం సమాపజ్జిత్వాతి తేజోకసిణపరికమ్మం కత్వా పాదకజ్ఝానతో వుట్ఠాయ, ‘‘సరీరతో జాలా నిక్ఖమన్తూ’’తి అధిట్ఠహన్తో అధిట్ఠానచిత్తానుభావేన సకలసరీరతో జాలా నిక్ఖమన్తి, ఏవం తేజోధాతుం సమాపన్నో నామ హోతి, తథా సమాపజ్జిత్వా. తస్మిం బ్రహ్మలోకేతి కస్మా థేరో తత్థ అగమాసి? థేరస్స కిర తేజోధాతుం సమాపజ్జిత్వా తస్స బ్రహ్మునో ఉపరి నిసిన్నం తథాగతం దిస్వా ‘‘అట్ఠివేధీ అయం పుగ్గలో, మయాపేత్థ గన్తబ్బ’’న్తి అహోసి, తస్మా అగమాసి. సేసానం గమనేపి ఏసేవ నయో. సో హి బ్రహ్మా తథాగతస్స చేవ తథాగతసావకానఞ్చ ఆనుభావం అదిస్వా అభబ్బో వినయం ఉపగన్తుం, తేన సో సన్నిపాతో అహోసి. తత్థ తథాగతస్స సరీరతో ఉగ్గతజాలా సకలబ్రహ్మలోకం అతిక్కమిత్వా అజటాకాసే పక్ఖన్దా, తా చ పన ఛబ్బణ్ణా అహేసుం, తథాగతస్స సావకానం ఆభా పకతివణ్ణావ.

పస్ససి వీతివత్తన్తన్తి ఇమస్మిం బ్రహ్మలోకే అఞ్ఞబ్రహ్మసరీరవిమానాలఙ్కారాదీనం పభా అతిక్కమమానం బుద్ధస్స భగవతో పభస్సరం పభం పస్ససీతి పుచ్ఛతి. న మే, మారిస, సా దిట్ఠీతి యా మేసా, ‘‘ఇధాగన్తుం సమత్థో అఞ్ఞో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా నత్థీ’’తి పురే దిట్ఠి, నత్థి మే సా. కథం వజ్జన్తి కేన కారణేన వదేయ్యం. నిచ్చోమ్హి సస్సతోతి ఇమస్స కిర బ్రహ్మునో లద్ధిదిట్ఠి సస్సతదిట్ఠి చాతి ద్వే దిట్ఠియో. తత్రాస్స తథాగతఞ్చేవ తథాగతసావకే చ పస్సతో లద్ధిదిట్ఠి పహీనా. భగవా పనేత్థ మహన్తం ధమ్మదేసనం దేసేసి. బ్రహ్మా దేసనాపరియోసానే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ఇతిస్స మగ్గేన సస్సతదిట్ఠి పహీనా, తస్మా ఏవమాహ.

బ్రహ్మపారిసజ్జన్తి బ్రహ్మపారిచారికం. థేరానఞ్హి భణ్డగాహకదహరా వియ బ్రహ్మానమ్పి పారిసజ్జా బ్రహ్మానో నామ హోన్తి. తేనుపసఙ్కమాతి కస్మా థేరస్సేవ సన్తికం పేసేసి? థేరే కిరస్స తత్తకేనేవ కథాసల్లాపేన విస్సాసో ఉదపాది, తస్మా తస్సేవ సన్తికం పేసేసి అఞ్ఞేపీతి యథా తుమ్హే చత్తారో జనా, కిన్ను ఖో ఏవరూపా అఞ్ఞేపి అత్థి, ఉదాహు తుమ్హే చత్తారో ఏవ మహిద్ధికాతి? తేవిజ్జాతి పుబ్బేనివాసదిబ్బచక్ఖుఆసవక్ఖయసఙ్ఖాతాహి తీహి విజ్జాహి సమన్నాగతా. ఇద్ధిపత్తాతి ఇద్ధివిధఞాణం పత్తా. చేతోపరియాయకోవిదాతి పరేసం చిత్తాచారే కుసలా. ఏవమేత్థ పఞ్చ అభిఞ్ఞాపి సరూపేన వుత్తా. దిబ్బసోతం పన తాసం వసేన ఆగతమేవ హోతి. బహూతి ఏవరూపా ఛళభిఞ్ఞా బుద్ధసావకా బహూ గణనపథం అతిక్కన్తా, సకలం జమ్బుదీపం కాసావపజ్జోతం కత్వా విచరన్తీతి. పఞ్చమం.

౬. బ్రహ్మలోకసుత్తవణ్ణనా

౧౭౭. ఛట్ఠే పచ్చేకం ద్వారబాహన్తి ఏకేకో ఏకేకం ద్వారబాహం నిస్సాయ ద్వారపాలా వియ అట్ఠంసు. ఇద్ధోతి ఝానసుఖేన సమిద్ధో. ఫీతోతి అభిఞ్ఞాపుప్ఫేహి సుపుప్ఫితో. అనధివాసేన్తోతి అసహన్తో. ఏతదవోచాతి ఏతేసం నిమ్మితబ్రహ్మానం మజ్ఝే నిసిన్నో ఏతం ‘‘పస్ససి మే’’తిఆదివచనం అవోచ.

తయో సుపణ్ణాతి గాథాయ పఞ్చసతాతి సతపదం రూపవసేన వా పన్తివసేన వా యోజేతబ్బం. రూపవసేన తావ తయో సుపణ్ణాతి తీణి సుపణ్ణరూపసతాని. చతురో చ హంసాతి చత్తారిహంసరూపసతాని. బుగ్ఘీనిసా పఞ్చసతాతి బ్యగ్ఘసదిసా ఏకచ్చే మిగా బ్యగ్ఘీనిసా నామ, తేసం బ్యగ్ఘీనిసారూపకానం పఞ్చసతాని, పన్తివసేన తయో సుపణ్ణాతి తీణి సుపణ్ణపన్తిసతాని, చతురో హంసాతి చత్తారి హంసపన్తిసతాని. బ్యగ్ఘీనిసా పఞ్చసతాతి పఞ్చ బ్యగ్ఘీనిసా పన్తిసతాని. ఝాయినోతి ఝాయిస్స మయ్హం విమానే అయం విభూతీతి దస్సేతి. ఓభాసయన్తి ఓభాసయమానం. ఉత్తరస్సం దిసాయన్తి తం కిర కనకవిమానం తేసం మహాబ్రహ్మానం ఠితట్ఠానతో ఉత్తరదిసాయం హోతి. తస్మా ఏవమాహ. అయం పనస్స అధిప్పాయో – ఏవరూపే కనకవిమానే వసన్తో అహం కస్స అఞ్ఞస్స ఉపట్ఠానం గమిస్సామీతి. రూపే రణం దిస్వాతి రూపమ్హి జాతిజరాభఙ్గసఙ్ఖాతం దోసం దిస్వా. సదా పవేధితన్తి సీతాదీహి చ నిచ్చం పవేధితం చలితం ఘట్టితం రూపం దిస్వా. తస్మా న రూపే రమతి సుమేధోతి యస్మా రూపే రణం పస్సతి, సదా పవేధితఞ్చ రూపం పస్సతి, తస్మా సుమేధో సున్దరపఞ్ఞో సో సత్థా రూపే న రమతీతి. ఛట్ఠం.

౭. కోకాలికసుత్తవణ్ణనా

౧౭౮. సత్తమే అప్పమేయ్యం పమినన్తోతి అప్పమేయ్యం ఖీణాసవపుగ్గలం ‘‘ఏత్తకం సీలం, ఏత్తకో సమాధి, ఏత్తకా పఞ్ఞా’’తి ఏవం మినన్తో. కోధవిద్వా వికప్పయేతి కో ఇధ విద్వా మేధావీ వికప్పేయ్య, ఖీణాసవోవ ఖీణాసవం మినన్తో కప్పేయ్యాతి దీపేతి. నివుతం తం మఞ్ఞేతి యో పన పుథుజ్జనో తం పమేతుం ఆరభతి, తం నివుతం అవకుజ్జపఞ్ఞం మఞ్ఞామీతి. సత్తమం.

౮. కతమోదకతిస్ససుత్తవణ్ణనా

౧౭౯. అట్ఠమే అకిస్సవన్తి కిస్సవా వుచ్చతి పఞ్ఞా, నిప్పఞ్ఞోతి అత్థో. అట్ఠమం.

౯. తురూబ్రహ్మసుత్తవణ్ణనా

౧౮౦. నవమే ఆబాధికోతి ‘‘సాసపమత్తీహి పీళకాహీ’’తిఆదినా నయేన అనన్తరసుత్తే ఆగతేన ఆబాధేన ఆబాధికో. బాళ్హగిలానోతి అధిమత్తగిలానో. తురూతి కోకాలికస్స ఉపజ్ఝాయో తురుత్థేరో నామ అనాగామిఫలం పత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో. సో భూమట్ఠకదేవతా ఆదిం కత్వా, ‘‘అయుత్తం కోకాలికేన కతం అగ్గసావకే అన్తిమవత్థునా అబ్భాచిక్ఖన్తేనా’’తి పరమ్పరాయ బ్రహ్మలోకసమ్పత్తం కోకాలికస్స పాపకమ్మం సుత్వా – ‘‘మా మయ్హం పస్సన్తస్సేవ వరాకో నస్సి, ఓవదిస్సామి నం థేరేసు చిత్తపసాదత్థాయా’’తి ఆగన్త్వా తస్స పురతో అట్ఠాసి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘తురూ పచ్చేకబ్రహ్మా’’తి. పేసలాతి పియసీలా. కోసి త్వం, ఆవుసోతి నిపన్నకోవ కబరక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా ఏవమాహ. పస్స యావఞ్చ తేతి పస్స యత్తకం తయా అపరద్ధం, అత్తనో నలాటే మహాగణ్డం అపస్సన్తో సాసపమత్తాయ పీళకాయ మం చోదేతబ్బం మఞ్ఞసీతి ఆహ.

అథ నం ‘‘అదిట్ఠిప్పత్తో అయం వరాకో, గిలవిసో వియ కస్సచి వచనం న కరిస్సతీ’’తి ఞత్వా పురిసస్స హీతిఆదిమాహ. తత్థ కుఠారీతి కుఠారిసదిసా ఫరుసా వాచా. ఛిన్దతీతి కుసలమూలసఙ్ఖాతే మూలేయేవ నికన్తతి. నిన్దియన్తి నిన్దితబ్బం దుస్సీలపుగ్గలం. పసంసతీతి ఉత్తమత్థే సమ్భావేత్వా ఖీణాసవోతి వదతి. తం వా నిన్దతి యో పసంసియోతి, యో వా పసంసితబ్బో ఖీణాసవో, తం అన్తిమవత్థునా చోదేన్తో ‘‘దుస్సీలో అయ’’న్తి వదతి. వచినాతి ముఖేన సో కలిన్తి, సో తం అపరాధం ముఖేన విచినాతి నామ. కలినా తేనాతి తేన అపరాధేన సుఖం న విన్దతి. నిన్దియపసంసాయ హి పసంసియనిన్దాయ చ సమకోవ విపాకో.

సబ్బస్సాపి సహాపి అత్తనాతి సబ్బేన సకేనపి అత్తనాపి సద్ధిం యో అక్ఖేసు ధనపరాజయో నామ, అయం అప్పమత్తకో అపరాధో. యో సుగతేసూతి యో పన సమ్మగ్గతేసు పుగ్గలేసు చిత్తం పదుస్సేయ్య, అయం చిత్తపదోసోవ తతో కలితో మహన్తతరో కలి.

ఇదాని తస్స మహన్తతరభావం దస్సేన్తో సతం సహస్సానన్తిఆదిమాహ. తత్థ సతం సహస్సానన్తి నిరబ్బుదగణనాయ సతసహస్సం. ఛత్తింసతీతి అపరాని ఛత్తింసతి నిరబ్బుదాని. పఞ్చ చాతి అబ్బుదగణనాయ పఞ్చ అబ్బుదాని. యమరియగరహీతి యం అరియే గరహన్తో నిరయం ఉపపజ్జతి, తత్థ ఏత్తకం ఆయుప్పమాణన్తి. నవమం.

౧౦. కోకాలికసుత్తవణ్ణనా

౧౮౧. దసమే కోకాలికో భిక్ఖు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి, కో అయం కోకాలికో, కస్మా చ ఉపసఙ్కమి? అయం కిర కోకాలికరట్ఠే కోకాలికనగరే కోకాలికసేట్ఠిస్స పుత్తో పబ్బజిత్వా పితరా కారాపితే విహారే పటివసతి చూళకోకాలికోతి నామేన, న దేవదత్తస్స సిస్సో. సో హి బ్రాహ్మణపుత్తో మహాకోకాలికో నామ. భగవతి పన సావత్థియం విహరన్తే ద్వే అగ్గసావకా పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం జనపదచారికం చరమానా ఉపకట్ఠాయ వస్సూపనాయికాయ వివేకావాసం వసితుకామా తే భిక్ఖూ ఉయ్యోజేత్వా అత్తనో పత్తచీవరమాదాయ తస్మిం జనపదే తం నగరం పత్వా తం విహారం అగమంసు. తత్థ నేసం కోకాలికో వత్తం దస్సేసి. తే తేన సద్ధిం సమ్మోదిత్వా, ‘‘ఆవుసో, మయం ఇధ తేమాసం వసిస్సామ, మా కస్సచి ఆరోచేహీ’’తి పటిఞ్ఞం గహేత్వా వసింసు. వసిత్వా పవారణాదివసే పవారేత్వా, ‘‘గచ్ఛామ మయం, ఆవుసో’’తి కోకాలికం ఆపుచ్ఛింసు. కోకాలికో ‘‘అజ్జేకదివసం, ఆవుసో, వసిత్వా స్వే గమిస్సథా’’తి వత్వా దుతియదివసే నగరం పవిసిత్వా మనుస్సే ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో, తుమ్హే అగ్గసావకే ఇధాగన్త్వా వసమానేపి న జానాథ, న నే కోచి పచ్చయేనాపి నిమన్తేతీ’’తి. నగరవాసినో, ‘‘కహం, భన్తే, థేరా, కస్మా నో న ఆరోచయిత్థా’’తి? కిం ఆవుసో ఆరోచితేన, కిం న పస్సథ ద్వే భిక్ఖూ థేరాసనే నిసీదన్తే, ఏతే అగ్గసావకాతి. తే ఖిప్పం సన్నిపతిత్వా సప్పిఫాణితాదీని చేవ చీవరదుస్సాని చ సంహరింసు.

కోకాలికో చిన్తేసి – ‘‘పరమప్పిచ్ఛా అగ్గసావకా పయుత్తవాచాయ ఉప్పన్నం లాభం న సాదియిస్సన్తి, అసాదియన్తా ‘ఆవాసికస్స దేథా’తి వక్ఖన్తీ’’తి. తం తం లాభం గాహాపేత్వా థేరానం సన్తికం అగమాసి. థేరా దిస్వావ ‘‘ఇమే పచ్చయా నేవ అమ్హాకం, న కోకాలికస్స కప్పన్తీ’’తి పటిక్ఖిపిత్వా పక్కమింసు. కోకాలికో ‘‘కథం హి నామ అత్తనా అగణ్హన్తా మయ్హమ్పి అదాపేత్వా పక్కమిస్సన్తీ’’తి? ఆఘాతం ఉప్పాదేసి. తేపి భగవతో సన్తికం గన్త్వా భగవన్తం వన్దిత్వా పున అత్తనో పరిసం ఆదాయ జనపదచారికం చరన్తా అనుపుబ్బేన తస్మిం రట్ఠే తమేవ నగరం పచ్చాగమింసు. నాగరా థేరే సఞ్జానిత్వా సహ పరిక్ఖారేహి దానం సజ్జిత్వా నగరమజ్ఝే మణ్డపం కత్వా దానం అదంసు, థేరానఞ్చ పరిక్ఖారే ఉపనామేసుం. థేరా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నియ్యాదయింసు. తం దిస్వా కోకాలికో చిన్తేసి – ‘‘ఇమే పుబ్బే అప్పిచ్ఛా అహేసుం, ఇదాని పాపిచ్ఛా జాతా, పుబ్బేపి అప్పిచ్ఛసన్తుట్ఠపవివిత్తసదిసా మఞ్ఞే’’తి థేరే ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘ఆవుసో, తుమ్హే పుబ్బే అప్పిచ్ఛా వియ, ఇదాని పన పాపభిక్ఖూ జాతా’’తి వత్వా ‘‘మూలట్ఠానేయేవ నేసం పతిట్ఠం భిన్దిస్సామీ’’తి తరమానరూపో నిక్ఖమిత్వా సావత్థిం గన్త్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి. అయమేవ కోకాలికో ఇమినా చ కారణేన ఉపసఙ్కమీతి వేదితబ్బో.

భగవా తం తురితతురితం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వావ ఆవజ్జేన్తో అఞ్ఞాసి – ‘‘అయం అగ్గసావకే అక్కోసితుకామో ఆగతో’’తి. ‘‘సక్కా ను ఖో పటిసేధేతు’’న్తి చ ఆవజ్జేన్తో, ‘‘న సక్కా పటిసేధేతుం, థేరేసు అపరజ్ఝిత్వా కాలఙ్కతో ఏకంసేన పదుమనిరయే నిబ్బత్తిస్సతీ’’తి దిస్వా, ‘‘సారిపుత్తమోగ్గల్లానేపి నామ గరహన్తం సుత్వా న నిసేధేతీ’’తి వాదమోచనత్థం అరియూపవాదస్స చ మహాసావజ్జభావదస్సనత్థం మా హేవన్తి తిక్ఖత్తుం పటిసేధేసి. తత్థ మా హేవన్తి మా ఏవం అభణి. సద్ధాయికోతి సద్ధాయ ఆకరో పసాదావహో సద్ధాతబ్బవచనో వా. పచ్చయికోతి పత్తియాయితబ్బవచనో.

పక్కామీతి కమ్మానుభావేన చోదియమానో పక్కామి. ఓకాసకతం హి కమ్మం న సక్కా పటిబాహితుం, తం తస్స తత్థ ఠాతుం న అదాసి. అచిరపక్కన్తస్సాతి పక్కన్తస్స సతో న చిరేనేవ. సబ్బో కాయో ఫుటో అహోసీతి కేసగ్గమత్తమ్పి ఓకాసం ఆవజ్జేత్వా సకలసరీరం అట్ఠీని భిన్దిత్వా ఉగ్గతాహి పీళకాహి అజ్ఝోత్థటం అహోసి. యస్మా పన బుద్ధానుభావేన తథారూపం కమ్మం బుద్ధానం సమ్ముఖీభావే విపాకం న దేతి, దస్సనూపచారే విజహితమత్తే దేతి, తస్మా తస్స అచిరపక్కన్తస్స పీళకా ఉట్ఠహింసు. కలాయమత్తియోతి చణకమత్తియో. బేలువసలాటుకమత్తియోతి తరుణబేలువమత్తియో. (బిల్లమత్తియోతి మహాబేలువమత్తియో.) పభిజ్జింసూతి భిజ్జింసు. తాసు భిన్నాసు సకలసరీరం పనసపక్కం వియ అహోసి. సో పక్కేన గత్తేన జేతవనద్వారకోట్ఠకే విసగిలితో మచ్ఛో వియ కదలిపత్తేసు సయి. అథ ధమ్మసవనత్థం ఆగతాగతా మనుస్సా – ‘‘ధి కోకాలిక, ధి కోకాలిక, అయుత్తమకాసి, అత్తనోయేవ ముఖం నిస్సాయ అనయబ్యసనం పత్తో’’తి ఆహంసు. తేసం సుత్వా ఆరక్ఖదేవతా ధి-కారం అకంసు. ఆరక్ఖకదేవతానం ఆకాసదేవతాతి ఇమినా ఉపాయేన యావ అకనిట్ఠభవనా ఏకధికారో ఉదపాది. అథస్స ఉపజ్ఝాయో ఆగన్త్వా ఓవాదం అగణ్హన్తం ఞత్వా గరహిత్వా పక్కామి.

కాలమకాసీతి ఉపజ్ఝాయే పక్కన్తే కాలమకాసి. పదుమం నిరయన్తి పాటియేక్కో పదుమనిరయో నామ నత్థి, అవీచిమహానిరయమ్హియేవ పన పదుమగణనాయ పచ్చితబ్బే ఏకస్మిం ఠానే నిబ్బత్తి.

వీసతిఖారికోతి మాగధకేన పత్థేన చత్తారో పత్థా కోసలరట్ఠే ఏకపత్థో హోతి, తేన పత్థేన చత్తారో పత్థా ఆళ్హకం, చత్తారి ఆళ్హకాని దోణం, చతుదోణా మానికా, చతుమానికా ఖారీ, తాయ ఖారియా వీసతిఖారికో. తిలవాహోతి మాగధకానం సుఖుమతిలానం తిలసకటం. అబ్బుదో నిరయోతి అబ్బుదో నామ పాటియేక్కో నిరయో నత్థి. అవీచిమ్హియేవ పన అబ్బుదగణనాయ పచ్చితబ్బట్ఠానస్సేతం నామం. నిరబ్బుదాదీసుపి ఏసేవ నయో.

వస్సగణనాపి పనేత్థ ఏవం వేదితబ్బా – యథేవ హి సతం సతసహస్సాని కోటి హోతి, ఏవం సతం సతసహస్సకోటియో పకోటి నామ హోతి, సతం సతసహస్సపకోటియో కోటిపకోటి నామ, సతం సతసహస్సకోటిపకోటియో నహుతం, సతం సతసహస్సనహుతాని నిన్నహుతం, సతం సతసహస్సనిన్నహుతాని ఏకం అబ్బుదం, తతో వీసతిగుణం నిరబ్బుదం. ఏసేవ నయో సబ్బత్థాతి. దసమం.

పఠమో వగ్గో.

౨. దుతియవగ్గో

౧. సనఙ్కుమారసుత్తవణ్ణనా

౧౮౨. దుతియవగ్గస్స పఠమే సప్పినీతీరేతి సప్పినీనామికాయ నదియా తీరే. సనఙ్కుమారోతి సో కిర పఞ్చసిఖకుమారకకాలే ఝానం భావేత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో కుమారకవణ్ణేనేవ విచరతి. తేన నం ‘‘కుమారో’’తి సఞ్జానన్తి, పోరాణకత్తా పన ‘‘సనఙ్కుమారో’’తి వుచ్చతి. జనేతస్మిన్తి జనితస్మిం, పజాయాతి అత్థో. యే గోత్తపటిసారినోతి యే జనేతస్మిం గోత్తం పటిసరన్తి తేసు లోకే గోత్తపటిసారీసు ఖత్తియో సేట్ఠో. విజ్జాచరణసమ్పన్నోతి భయభేరవసుత్తపరియాయేన (మ. ని. ౧.౩౪ ఆదయో) పుబ్బేనివాసాదీహి వా తీహి, అమ్బట్ఠసుత్తపరియాయేన (దీ. ని. ౧.౨౭౮ ఆదయో) విపస్సనాఞాణం మనోమయిద్ధి ఛ అభిఞ్ఞాయోతి ఇమాహి వా అట్ఠహి విజ్జాహి, సీలేసు పరిపూరకారితా ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా భోజనే మత్తఞ్ఞుతా జాగరియానుయోగో సత్త సద్ధమ్మా చత్తారి రూపావచరజ్ఝానానీతి ఏవం పన్నరసధమ్మభేదేన చరణేన చ సమన్నాగతో. సో సేట్ఠో దేవమానుసేతి సో ఖీణాసవబ్రాహ్మణో దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సేట్ఠో ఉత్తమోతి. పఠమం.

౨. దేవదత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౮౩. దుతియే అచిరపక్కన్తేతి సఙ్ఘం భిన్దిత్వా నచిరస్సేవ వేళువనతో గయాసీసం గతే. అస్సతరిన్తి గద్రభస్స వళవాయ జాతం. దుతియం.

౩. అన్ధకవిన్దసుత్తవణ్ణనా

౧౮౪. తతియే అన్ధకవిన్దన్తి ఏవంనామకం గామం. ఉపసఙ్కమీతి ‘‘సత్థా ఇదానిపి వీరియం కరోతి పధానమనుయుఞ్జతి, గచ్ఛామిస్స సన్తికే ఠత్వా సాసనానుచ్ఛవికం వీరియపటిసంయుత్తం గాథం వక్ఖామీ’’తి ఉపసఙ్కమి.

పన్తానీతి జనతం అతిక్కమిత్వా మనుస్సానం అనుపచారే ఠితాని. సంయోజనవిప్పమోక్ఖాతి తాని చ సేనాసనాని సేవమానో న చీవరాదీనం అత్థాయ సేవేయ్య, అథ ఖో దససంయోజనవిప్పమోక్ఖత్థాయ చరేయ్య. సఙ్ఘే వసేతి తేసు సేనాసనేసు రతిం అలభన్తో ఉపట్ఠాకాదీనం చిత్తానురక్ఖణత్థం గద్రభపిట్ఠే రజం వియ ఉప్పతన్తో అరఞ్ఞే అచరిత్వా సఙ్ఘమజ్ఝే వసేయ్య. రక్ఖితత్తో సతీమాతి తత్థ చ వసన్తో సగవచణ్డో గోణో వియ సబ్రహ్మచారినో అవిజ్ఝన్తో అఘట్టేన్తో రక్ఖితత్తో సతిపట్ఠానపరాయణో హుత్వా వసేయ్య.

ఇదాని సఙ్ఘే వసమానస్స భిక్ఖునో భిక్ఖాచారవత్తం ఆచిక్ఖన్తో కులాకులన్తిఆదిమాహ. తత్థ పిణ్డికాయ చరన్తోతి పిణ్డత్థాయ చరమానో. సేవేథ పన్తాని సేనాసనానీతి సఙ్ఘమజ్ఝం ఓతరిత్వా వసమానోపి ధురపరివేణే తాలనాళికేరఆదీని రోపేత్వా ఉపట్ఠాకాదిసంసట్ఠో న వసేయ్య, చిత్తకల్లతం పన జనేత్వా చిత్తం హాసేత్వా తోసేత్వా పున పన్తసేనాసనే వసేయ్యాతి అరఞ్ఞస్సేవ వణ్ణం కథేతి. భయాతి వట్టభయతో. అభయేతి నిబ్బానే. విముత్తోతి అధిముత్తో హుత్వా వసేయ్య.

యత్థ భేరవాతి యస్మిం ఠానే భయజనకా సవిఞ్ఞాణకా సీహబ్యగ్ఘాదయో, అవిఞ్ఞాణకా రత్తిభాగే ఖాణువల్లిఆదయో బహూ అత్థి. సరీసపాతి దీఘజాతికాదిసరీసపా. నిసీది తత్థ భిక్ఖూతి తాదిసే ఠానే భిక్ఖు నిసిన్నో. ఇమినా ఇదం దీపేతి – భగవా యథా తుమ్హే ఏతరహి తత్రట్ఠకభేరవారమ్మణాని చేవ సరీసపే చ విజ్జునిచ్ఛారణాదీని చ అమనసికత్వా నిసిన్నా, ఏవమేవం పధానమనుయుత్తా భిక్ఖూ నిసీదన్తీతి.

జాతు మే దిట్ఠన్తి ఏకంసేన మయా దిట్ఠం. న యిదం ఇతిహీతిహన్తి ఇదం ఇతిహ ఇతిహాతి న తక్కహేతు వా నయహేతు వా పిటకసమ్పదానేన వా అహం వదామి. ఏకస్మిం బ్రహ్మచరియస్మిన్తి ఏకాయ ధమ్మదేసనాయ. ధమ్మదేసనా హి ఇధ బ్రహ్మచరియన్తి అధిప్పేతా. మచ్చుహాయినన్తి మరణపరిచ్చాగినం ఖీణాసవానం.

దసా చ దసధా దసాతి ఏత్థ దసాతి దసేవ, దసధా దసాతి సతం, అఞ్ఞే చ దసుత్తరం సేఖసతం పస్సామీతి వదతి. సోతసమాపన్నాతి మగ్గసోతం సమాపన్నా. అతిరచ్ఛానగామినోతి దేసనామత్తమేతం, అవినిపాతధమ్మాతి అత్థో. సఙ్ఖాతుం నోపి సక్కోమీతి ముసావాదభయేన ఏత్తకా నామ పుఞ్ఞభాగినో సత్తాతి గణేతుం న సక్కోమీతి బహుం బ్రహ్మధమ్మదేసనం సన్ధాయ ఏవమాహ. తతియం.

౪. అరుణవతీసుత్తవణ్ణనా

౧౮౫. చతుత్థే అభిభూసమ్భవన్తి అభిభూ చ సమ్భవో చ. తేసు అభిభూథేరో సారిపుత్తత్థేరో వియ పఞ్ఞాయ అగ్గో, సమ్భవత్థేరో మహామోగ్గల్లానో వియ సమాధినా అగ్గో. ఉజ్ఝాయన్తీతి అవజ్ఝాయన్తి, లామకతో వా చిన్తేన్తి. ఖియ్యన్తీతి, కిన్నామేతం కిన్నామేతన్తి? అఞ్ఞమఞ్ఞం కథేన్తి. విపాచేన్తీతి విత్థారయన్తా పునప్పునం కథేన్తి. హేట్ఠిమేన ఉపడ్ఢకాయేనాతి నాభితో పట్ఠాయ హేట్ఠిమకాయేన. పాళియం ఏత్తకమేవ ఆగతం. థేరో పన ‘‘పకతివణ్ణం విజహిత్వా నాగవణ్ణం గహేత్వా దస్సేతి, సుపణ్ణవణ్ణం గహేత్వా వా దస్సేతీ’’తిఆదినా (పటి. మ. ౩.౧౩) నయేన ఆగతం అనేకప్పకారం ఇద్ధివికుబ్బనం దస్సేసి. ఇమా గాథాయో అభాసీతి థేరో కిర చిన్తేసి – ‘‘కథం దేసితా ను ఖో ధమ్మదేసనా సబ్బేసం పియా అస్స మనాపా’’తి. తతో ఆవజ్జేన్తో – ‘‘సబ్బేపి పాసణ్డా సబ్బే దేవమనుస్సా అత్తనో అత్తనో సమయే పురిసకారం వణ్ణయన్తి, వీరియస్స అవణ్ణవాదీ నామ నత్థి, వీరియపటిసంయుత్తం కత్వా దేసేస్సామి, ఏవం అయం ధమ్మదేసనా సబ్బేసం పియా భవిస్సతి మనాపా’’తి ఞత్వా తీసు పిటకేసు విచినిత్వా ఇమా గాథా అభాసి.

తత్థ ఆరమ్భథాతి ఆరమ్భవీరియం కరోథ. నిక్కమథాతి నిక్కమవీరియం కరోథ. యుఞ్జథాతి పయోగం కరోథ పరక్కమథ. మచ్చునో సేనన్తి మచ్చునో సేనా నామ కిలేససేనా, తం ధునాథ. జాతిసంసారన్తి జాతిఞ్చ సంసారఞ్చ, జాతిసఙ్ఖాతం వా సంసారం. దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సతీతి వట్టదుక్ఖస్స పరిచ్ఛేదం కరిస్సతి. కిం పన కత్వా థేరో సహస్సిలోకధాతుం విఞ్ఞాపేసీతి? నీలకసిణం తావ సమాపజ్జిత్వా సబ్బత్థ ఆలోకట్ఠానే అన్ధకారం ఫరి, ఓదాతకసిణం సమాపజ్జిత్వా అన్ధకారట్ఠానే ఓభాసం. తతో ‘‘కిమిదం అన్ధకార’’న్తి? సత్తానం ఆభోగే ఉప్పన్నే ఆలోకం దస్సేసి. ఆలోకట్ఠానే ఆలోకకిచ్చం నత్థి, ‘‘కిం ఆలోకో అయ’’న్తి? విచినన్తానం అత్తానం దస్సేసి. అథ తేసం థేరోతి వదన్తానం ఇమా గాథాయో అభాసి, సబ్బే ఓసటాయ పరిసాయ మజ్ఝే నిసీదిత్వా ధమ్మం దేసేన్తస్స వియ సద్దం సుణింసు. అత్థోపి నేసం పాకటో అహోసి. చతుత్థం.

౫. పరినిబ్బానసుత్తవణ్ణనా

౧౮౬. పఞ్చమే ఉపవత్తనే మల్లానం సాలవనేతి యథేవ హి కదమ్బనదీతీరతో రాజమాతువిహారద్వారేన థూపారామం గన్తబ్బం హోతి, ఏవం హిరఞ్ఞవతికాయ నామ నదియా పారిమతీరతో సాలవనం ఉయ్యానం. యథా అనురాధపురస్స థూపారామో, ఏవం తం కుసినారాయ హోతి. యథా థూపారామతో దక్ఖిణద్వారేన నగరం పవిసనమగ్గో పాచీనముఖో గన్త్వా ఉత్తరేన నివత్తతి, ఏవం ఉయ్యానతో సాలపన్తి పాచీనముఖా గన్త్వా ఉత్తరేన నివత్తా. తస్మా తం ‘‘ఉపవత్తన’’న్తి వుచ్చతి. తస్మిం ఉపవత్తనే మల్లానం సాలవనే. అన్తరేన యమకసాలానన్తి మూలక్ఖన్ధవిటపపత్తేహి అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసిబ్బిత్వా ఠితసాలానం అన్తరికాయ. అప్పమాదేన సమ్పాదేథాతి సతిఅవిప్పవాసేన కత్తబ్బకిచ్చాని సమ్పాదయథ. ఇతి భగవా యథా నామ మరణమఞ్చే నిపన్నో మహద్ధనో కుటుమ్బికో పుత్తానం ధనసారం ఆచిక్ఖేయ్య, ఏవమేవం పరినిబ్బానమఞ్చే నిపన్నో పఞ్చచత్తాలీస వస్సాని దిన్నం ఓవాదం సబ్బం ఏకస్మిం అప్పమాదపదేయేవ పక్ఖిపిత్వా అభాసి. అయం తథాగతస్స పచ్ఛిమా వాచాతి ఇదం పన సఙ్గీతికారానం వచనం.

ఇతో పరం యం పరినిబ్బానపరికమ్మం కత్వా భగవా పరినిబ్బుతో, తం దస్సేతుం, అథ ఖో భగవా పఠమం ఝానన్తిఆది వుత్తం. తత్థ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నే భగవతి అస్సాసపస్సాసానం అప్పవత్తిం దిస్వా, ‘‘పరినిబ్బుతో సత్థా’’తి సఞ్ఞాయ దేవమనుస్సా ఏకప్పహారేన విరవింసు, ఆనన్దత్థేరోపి – ‘‘పరినిబ్బుతో ను ఖో, భన్తే, అనురుద్ధ భగవా’’తి థేరం పుచ్ఛి. థేరో ‘‘న ఖో, ఆవుసో ఆనన్ద, తథాగతో పరినిబ్బుతో, అపిచ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నో’’తి ఆహ. కథం పన సో అఞ్ఞాసి? థేరో కిర సత్థారా సద్ధింయేవ తం తం సమాపత్తిం సమాపజ్జన్తో యావ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనవుట్ఠానం, తావ గన్త్వా, ‘‘ఇదాని భగవా నిరోధం సమాపన్నో, అన్తోనిరోధే చ కాలంకిరియా నామ నత్థీ’’తి అఞ్ఞాసి.

అథ ఖో భగవా సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠహిత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జి…పే… తతియజ్ఝానా వుట్ఠహిత్వా చతుత్థం ఝానం సమాపజ్జీతి ఏత్థ పన భగవా చతువీసతియా ఠానేసు పఠమం ఝానం సమాపజ్జి, తేరససు ఠానేసు దుతియం ఝానం… తథా తతియం… పన్నరససు ఠానేసు చతుత్థం ఝానం సమాపజ్జి. కథం? దససు అసుభేసు ద్వత్తింసాకారే అట్ఠసు కసిణేసు మేత్తాకరుణాముదితేసు ఆనాపానే పరిచ్ఛేదాకాసేతి ఇమేసు తావ చతువీసతియా ఠానేసు పఠమం ఝానం సమాపజ్జి. ఠపేత్వా పన ద్వత్తింసాకారఞ్చ దస చ అసుభాని సేసేసు తేరససు దుతియం ఝానం… తేసుయేవ తతియం ఝానం సమాపజ్జి. అట్ఠసు పన కసిణేసు ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారే ఆనాపానే పరిచ్ఛేదాకాసే చతూసు అరూపేసూతి ఇమేసు పన్నరససు ఠానేసు చతుత్థం ఝానం సమాపజ్జి. అయమ్పి చ సఙ్ఖేపకథావ. నిబ్బానపురం పవిసన్తో పన భగవా ధమ్మస్సామి సబ్బాపి చతువీసతికోటిసతసహస్ససఙ్ఖా సమాపత్తియో పవిసిత్వా విదేసం గచ్ఛన్తో ఞాతిజనం ఆలిఙ్గేత్వా వియ సబ్బసమాపత్తిసుఖం అనుభవిత్వా పవిట్ఠో.

చతుత్థజ్ఝానా వుట్ఠహిత్వా సమనన్తరా భగవా పరినిబ్బాయీతి ఏత్థ చ ఝానసమనన్తరం పచ్చవేక్ఖణసమనన్తరన్తి, ద్వే సమనన్తరాని. చతుత్థజ్ఝానా వుట్ఠాయ భవఙ్గం ఓతిణ్ణస్స తత్థేవ పరినిబ్బానం ఝానసమనన్తరం నామ, చతుత్థజ్ఝానా వుట్ఠహిత్వా పున ఝానఙ్గాని పచ్చవేక్ఖిత్వా భవఙ్గం ఓతిణ్ణస్స తత్థేవ పరినిబ్బానం పచ్చవేక్ఖణసమనన్తరం నామ. ఇమాని ద్వేపి సమనన్తరానేవ. భగవా పన ఝానం సమాపజ్జిత్వా ఝానా వుట్ఠాయ ఝానఙ్గాని పచ్చవేక్ఖిత్వా భవఙ్గచిత్తేన అబ్యాకతేన దుక్ఖసచ్చేన పరినిబ్బాయి. యే హి కేచి బుద్ధా వా పచ్చేకబుద్ధా వా అరియసావకా వా అన్తమసో కున్థకిపిల్లికం ఉపాదాయ సబ్బే భవఙ్గచిత్తేనేవ అబ్యాకతేన దుక్ఖసచ్చేన కాలం కరోన్తి.

భూతాతి సత్తా. అప్పటిపుగ్గలోతి పటిభాగపుగ్గలవిరహితో. బలప్పత్తోతి దసవిధం ఞాణబలం పత్తో. ఉప్పాదవయధమ్మినోతి ఉప్పాదవయసభావా. తేసం వూపసమోతి తేసం సఙ్ఖారానం వూపసమో. సుఖోతి అసఙ్ఖతం నిబ్బానమేవ సుఖన్తి అత్థో. తదాసీతి ‘‘సహ పరినిబ్బానా మహాభూమిచాలో అహోసీ’’తి ఏవం మహాపరినిబ్బానే (దీ. ని. ౨.౨౨౦) వుత్తం భూమిచాలం సన్ధాయాహ. సో హి లోమహంసనకో చ భింసనకో చ ఆసి. సబ్బాకారవరూపేతేతి సబ్బాకారవరగుణూపేతే. నాహు అస్సాసపస్సాసోతి న జాతో అస్సాసపస్సాసో. అనేజోతి తణ్హాసఙ్ఖాతాయ ఏజాయ అభావేన అనేజో. సన్తిమారబ్భాతి అనుపాదిసేసం నిబ్బానం ఆరబ్భ పటిచ్చ సన్ధాయ. చక్ఖుమాతి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా. పరినిబ్బుతోతి ఖన్ధపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో. అసల్లీనేనాతి అనల్లీనేన అసఙ్కుటితేన సువికసితేనేవ చిత్తేన. వేదనం అజ్ఝవాసయీతి వేదనం అధివాసేసి, న వేదనానువత్తీ హుత్వా ఇతో చితో సమ్పరివత్తి. విమోక్ఖోతి కేనచి ధమ్మేన అనావరణవిమోక్ఖో సబ్బసో అపఞ్ఞత్తిభావూపగమో పజ్జోతనిబ్బానసదిసో జాతోతి. పఞ్చమం.

దుతియో వగ్గో.

ఇతి సారత్థప్పకాసినియా

సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

బ్రహ్మసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.