౩. తతియవగ్గో

౧. సమ్బహులసుత్తవణ్ణనా

౧౫౭. తతియవగ్గస్స పఠమే జటణ్డువేనాతి జటాచుమ్బటకేన. అజినక్ఖిపనివత్థోతి సఖురం అజినచమ్మం ఏకం నివత్థో ఏకం పారుతో. ఉదుమ్బరదణ్డన్తి అప్పిచ్ఛభావప్పకాసనత్థం ఈసకం వఙ్కం ఉదుమ్బరదణ్డం గహేత్వా. ఏతదవోచాతి లోకే బ్రాహ్మణస్స వచనం నామ సుస్సూసన్తి, బ్రాహ్మణేసుపి పబ్బజితస్స, పబ్బజితేసుపి మహల్లకస్సాతి మహల్లకబ్రాహ్మణస్స పబ్బజితవేసం గహేత్వా పధానభూమియం కమ్మం కరోన్తే తే భిక్ఖూ ఉపసఙ్కమిత్వా హత్థం ఉక్ఖిపిత్వా ఏతం ‘‘దహరా భవన్తో’’తిఆదివచనం అవోచ. ఓకమ్పేత్వాతి హనుకేన ఉరం పహరన్తో అధోనతం కత్వా. జివ్హం నిల్లాలేత్వాతి కబరమహాజివ్హం నీహరిత్వా ఉద్ధమధో ఉభయపస్సేసు చ లాలేత్వా. తివిసాఖన్తి తిసాఖం. నలాటికన్తి భకుటిం, నలాటే ఉట్ఠితం వలిత్తయన్తి అత్థో. పక్కామీతి తుమ్హే జానన్తానం వచనం అకత్వా అత్తనోవ తేలే పచ్చిస్సథాతి వత్వా ఏకం మగ్గం గహేత్వా గతో. పఠమం.

౨. సమిద్ధిసుత్తవణ్ణనా

౧౫౮. దుతియే లాభా వత మే, సులద్ధం వత మేతి ఏవరూపస్స సత్థు చేవ ధమ్మస్స చ సబ్రహ్మచారీనఞ్చ లద్ధత్తా మయ్హం లాభా మయ్హం సులద్ధన్తి. సో కిరాయస్మా పచ్ఛా మూలకమ్మట్ఠానం సమ్మసిత్వా ‘‘అరహత్తం గహేస్సామీ’’తి పాసాదికం తావ కమ్మట్ఠానం గహేత్వా బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణే ఆవజ్జేత్వా చిత్తకల్లతం ఉప్పాదేత్వా చిత్తం హాసేత్వా తోసేత్వా నిసిన్నో. తేనస్స ఏవమహోసి. ఉపసఙ్కమీతి ‘‘అయం సమిద్ధి భిక్ఖు పాసాదికం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా నిసిన్నసదిసో, యావ మూలకమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరహత్తం న గణ్హాతి, తావస్స అన్తరాయం కరిస్సామీ’’తి ఉపసఙ్కమి. గచ్ఛ త్వన్తి సత్థా సకలజమ్బుదీపం ఓలోకేన్తో ‘‘తస్మింయేవ ఠానే తస్స కమ్మట్ఠానం సప్పాయం భవిస్సతీ’’తి అద్దస, తస్మా ఏవమాహ. సతిపఞ్ఞా చ మే బుద్ధాతి మయా సతి చ పఞ్ఞా చ ఞాతా. కరస్సు రూపానీతి బహూనిపి విభింసకారహాని రూపాని కరస్సు. నేవ మం బ్యాధయిస్ససీతి మం నేవ వేధయిస్ససి న కమ్పస్సేసి. దుతియం.

౩. గోధికసుత్తవణ్ణనా

౧౫౯. తతియే ఇసిగిలిపస్సేతి ఇసిగిలిస్స నామ పబ్బతస్స పస్సే. కాళసిలాయన్తి కాళవణ్ణాయ సిలాయం. సామయికం చేతోవిముత్తిన్తి అప్పితప్పితక్ఖణే పచ్చనీకధమ్మేహి విముచ్చతి, ఆరమ్మణే చ అధిముచ్చతీతి లోకియసమాపత్తి సామయికా చేతోవిముత్తి నామ. ఫుసీతి పటిలభి. పరిహాయీతి కస్మా యావ ఛట్ఠం పరిహాయి? సాబాధత్తా. థేరస్స కిర వాతపిత్తసేమ్హవసేన అనుసాయికో ఆబాధో అత్థి, తేన సమాధిస్స సప్పాయే ఉపకారకధమ్మే పూరేతుం న సక్కోతి, అప్పితప్పితాయ సమాపత్తియా పరిహాయతి.

యంనూనాహం సత్థం ఆహరేయ్యన్తి సో కిర చిన్తేసి, యస్మా పరిహీనజ్ఝానస్స కాలఙ్కరోతో అనిబద్ధా గతి హోతి, అపరిహీనజ్ఝానస్స నిబద్ధా గతి హోతి, బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తతి, తస్మా సత్థం ఆహరితుకామో అహోసి. ఉపసఙ్కమీతి – ‘‘అయం సమణో సత్థం ఆహరితుకామో, సత్థాహరణఞ్చ నామేతం కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖస్స హోతి. యో ఏవం కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖో హోతి, సో మూలకమ్మట్ఠానం సమ్మసిత్వా అరహత్తమ్పి గహేతుం సమత్థో హోతి, మయా పన పటిబాహితోపి ఏస న ఓరమిస్సతి, సత్థారా పటిబాహితో ఓరమిస్సతీ’’తి థేరస్స అత్థకామో వియ హుత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి.

జలాతి జలమానా. పాదే వన్దామి చక్ఖుమాతి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా తవ పాదే వన్దామి. జుతిన్ధరాతి ఆనుభావధరా. అప్పత్తమానసోతి అప్పత్తఅరహత్తో. సేఖోతి సీలాదీని సిక్ఖమానో సకరణీయో. జనే సుతాతి జనే విస్సుతా. సత్థం ఆహరితం హోతీతి థేరో కిర ‘‘కిం మయ్హం ఇమినా జీవితేనా’’తి? ఉత్తానో నిపజ్జిత్వా సత్థేన గలనాళిం ఛిన్ది, దుక్ఖా వేదనా ఉప్పజ్జింసు. థేరో వేదనం విక్ఖమ్భేత్వా తంయేవ వేదనం పరిగ్గహేత్వా సతిం ఉపట్ఠపేత్వా మూలకమ్మట్ఠానం సమ్మసన్తో అరహత్తం పత్వా సమసీసీ హుత్వా పరినిబ్బాయి. సమసీసీ నామ తివిధో హోతి ఇరియాపథసమసీసీ, రోగసమసీసీ, జీవితసమసీసీతి.

తత్థ యో ఠానాదీసు ఇరియాపథేసు అఞ్ఞతరం అధిట్ఠాయ – ‘‘ఇమం అకోపేత్వావ అరహత్తం పాపుణిస్సామీ’’తి విపస్సనం పట్ఠపేతి, అథస్స అరహత్తప్పత్తి చ ఇరియాపథకోపనఞ్చ ఏకప్పహారేనేవ హోతి. అయం ఇరియాపథసమసీసీ నామ. యో పన చక్ఖురోగాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం సతి – ‘‘ఇతో అనుట్ఠితోవ అరహత్తం పాపుణిస్సామీ’’తి విపస్సనం పట్ఠపేతి, అథస్స అరహత్తప్పత్తి చ రోగతో వుట్ఠానఞ్చ ఏకప్పహారేనేవ హోతి. అయం రోగసమసీసీ నామ. కేచి పన తస్మింయేవ ఇరియాపథే తస్మిఞ్చ రోగే పరినిబ్బానవసేనేత్థ సమసీసితం పఞ్ఞాపేన్తి. యస్స పన ఆసవక్ఖయో చ జీవితక్ఖయో చ ఏకప్పహారేనేవ హోతి. అయం జీవితసమసీసీ నామ. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘యస్స పుగ్గలస్స అపుబ్బం అచరిమం ఆసవపరియాదానఞ్చ హోతి జీవితపరియాదానఞ్చ, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సమసీసీ’’తి (పు. ప. ౧౬).

ఏత్థ చ పవత్తిసీసం కిలేససీసన్తి ద్వే సీసాని. తత్థ పవత్తిసీసం నామ జీవితిన్ద్రియం, కిలేససీసం నామ అవిజ్జా. తేసు జీవితిన్ద్రియం చుతిచిత్తం ఖేపేతి, అవిజ్జా మగ్గచిత్తం. ద్విన్నం చిత్తానం ఏకతో ఉప్పాదో నత్థి. మగ్గానన్తరం పన ఫలం, ఫలానన్తరం భవఙ్గం, భవఙ్గతో వుట్ఠాయ పచ్చవేక్ఖణం, తం పరిపుణ్ణం వా హోతి అపరిపుణ్ణం వా. తిఖిణేన అసినా సీసే ఛిజ్జన్తేపి హి ఏకో వా ద్వే వా పచ్చవేక్ఖణవారా అవస్సం ఉప్పజ్జన్తియేవ, చిత్తానం పన లహుపరివత్తితాయ ఆసవక్ఖయో చ జీవితపరియాదానఞ్చ ఏకక్ఖణే వియ పఞ్ఞాయతి.

సమూలం తణ్హమబ్బుయ్హాతి అవిజ్జామూలేన సమూలకం తణ్హం అరహత్తమగ్గేన ఉప్పాటేత్వా. పరినిబ్బుతోతి అనుపాదిసేసనిబ్బానేన పరినిబ్బుతో.

వివత్తక్ఖన్ధన్తి పరివత్తక్ఖన్ధం. సేమానన్తి ఉత్తానం హుత్వా సయితం హోతి. థేరో పన కిఞ్చాపి ఉత్తానకో సయితో, తథాపిస్స దక్ఖిణేన పస్సేన పరిచితసయనత్తా సీసం దక్ఖిణతోవ పరివత్తిత్వా ఠితం. ధూమాయితత్తన్తి ధూమాయితభావం. తస్మిం హి ఖణే ధూమవలాహకా వియ తిమిరవలాహకా వియ చ ఉట్ఠహింసు. విఞ్ఞాణం సమన్వేసతీతి పటిసన్ధిచిత్తం పరియేసతి. అప్పతిట్ఠితేనాతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణేన అప్పతిట్ఠితేన, అప్పతిట్ఠితకారణాతి అత్థో. బేలువపణ్డువీణన్తి బేలువపక్కం వియ పణ్డువణ్ణం సువణ్ణమహావీణం. ఆదాయాతి కచ్ఛే ఠపేత్వా. ఉపసఙ్కమీతి ‘‘గోధికత్థేరస్స నిబ్బత్తట్ఠానం న జానామి, సమణం గోతమం పుచ్ఛిత్వా నిక్కఙ్ఖో భవిస్సామీ’’తి ఖుద్దకదారకవణ్ణీ హుత్వా ఉపసఙ్కమి. నాధిగచ్ఛామీతి న పస్సామి. సోకపరేతస్సాతి సోకేన ఫుట్ఠస్స. అభస్సథాతి పాదపిట్ఠియం పతితా. తతియం.

౪. సత్తవస్సానుబన్ధసుత్తవణ్ణనా

౧౬౦. చతుత్థే సత్త వస్సానీతి పురే బోధియా ఛబ్బస్సాని, బోధితో పచ్ఛా ఏకం వస్సం. ఓతారాపేక్ఖోతి ‘‘సచే సమణస్స గోతమస్స కాయద్వారాదీసు కిఞ్చిదేవ అననుచ్ఛవికం పస్సామి, చోదేస్సామి న’’న్తి ఏవం వివరం అపేక్ఖమానో. అలభమానోతి రథరేణుమత్తమ్పి అవక్ఖలితం అపస్సన్తో. తేనాహ –

‘‘సత్త వస్సాని భగవన్తం, అనుబన్ధిం పదాపదం;

ఓతారం నాధిగచ్ఛిస్సం, సమ్బుద్ధస్స సతీమతో’’తి. (సు. ని. ౪౪౮);

ఉపసఙ్కమీతి ‘‘అజ్జ సమణం గోతమం అతిగహేత్వా గమిస్సామీ’’తి ఉపసఙ్కమి.

ఝాయసీతి ఝాయన్తో అవజ్ఝాయన్తో నిసిన్నోసీతి వదతి. విత్తం ను జీనోతి సతం వా సహస్సం వా జితోసి ను. ఆగుం ను గామస్మిన్తి, కిం ను అన్తోగామే పమాణాతిక్కన్తం పాపకమ్మం అకాసి, యేన అఞ్ఞేసం ముఖం ఓలోకేతుం అవిసహన్తో అరఞ్ఞే విచరసి? సక్ఖిన్తి మిత్తభావం.

పలిఖాయాతి ఖణిత్వా. భవలోభజప్పన్తి భవలోభసఙ్ఖాతం తణ్హం. అనాసవో ఝాయామీతి నిత్తణ్హో హుత్వా ద్వీహి ఝానేహి ఝాయామి. పమత్తబన్ధూతి మారం ఆలపతి. సో హి యేకేచి లోకే పమత్తా, తేసం బన్ధు.

సచే మగ్గం అనుబుద్ధన్తి యది తయా మగ్గో అనుబుద్ధో. అపేహీతి అపయాహి. అమచ్చుధేయ్యన్తి మచ్చునో అనోకాసభూతం నిబ్బానం. పారగామినోతి యేపి పారం గతా, తేపి పారగామినో. యేపి పారం గచ్ఛిస్సన్తి, యేపి పారం గన్తుకామా, తేపి పారగామినో.

విసూకాయికానీతి మారవిసూకాని. విసేవితానీతి విరుద్ధసేవితాని, ‘‘అప్పమాయు మనుస్సానం, అచ్చయన్తి అహోరత్తా’’తి వుత్తే. ‘‘దీఘమాయు మనుస్సానం, నాచ్చయన్తి అహోరత్తా’’తిఆదీని పటిలోమకారణాని. విప్ఫన్దితానీతి, తమ్హి తమ్హి కాలే హత్థిరాజవణ్ణసప్పవణ్ణాదిదస్సనాని. నిబ్బేజనీయాతి ఉక్కణ్ఠనీయా.

అనుపరియగాతిఆదీసు కిఞ్చాపి అతీతవచనం కతం, అత్థో పన వికప్పవసేన వేదితబ్బో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా మేదవణ్ణం పాసాణం వాయసో దిస్వా – ‘‘అపి నామేత్థ ముదుం విన్దేయ్యామ, అపి అస్సాదో సియా’’తి అనుపరిగచ్ఛేయ్య, అథ సో తత్థ అస్సాదం అలభిత్వావ వాయసో ఏత్తో అపక్కమేయ్య, తతో పాసాణా అపగచ్ఛేయ్య, ఏవం మయమ్పి సో కాకో వియ సేలం గోతమం ఆసజ్జ అస్సాదం వా సన్థవం వా అలభన్తా గోతమా నిబ్బిన్దిత్వా అపగచ్ఛామ. చతుత్థం.

౫. మారధీతుసుత్తవణ్ణనా

౧౬౧. పఞ్చమే అభాసిత్వాతి ఏత్థ అ-కారో నిపాతమత్తం, భాసిత్వాతి అత్థో. అభాసయిత్వాతిపి పాఠో. ఉపసఙ్కమింసూతి ‘‘గోపాలకదారకం వియ దణ్డకేన భూమిం లేఖం దత్వా అతివియ దుమ్మనో హుత్వా నిసిన్నో. ‘కిన్ను ఖో కారణ’న్తి? పుచ్ఛిత్వా, జానిస్సామా’’తి ఉపసఙ్కమింసు.

సోచసీతి చిన్తేసి. ఆరఞ్ఞమివ కుఞ్జరన్తి యథా అరఞ్ఞతో పేసితగణికారహత్థినియో ఆరఞ్ఞకం కుఞ్జరం ఇత్థికుత్తదస్సనేన పలోభేత్వా బన్ధిత్వా ఆనయన్తి, ఏవం ఆనయిస్సామ. మారధేయ్యన్తి తేభూమకవట్టం.

ఉపసఙ్కమింసూతి – ‘‘తుమ్హే థోకం అధివాసేథ, మయం తం ఆనేస్సామా’’తి పితరం సమస్సాసేత్వా ఉపసఙ్కమింసు. ఉచ్చావచాతి నానావిధా. ఏకసతం ఏకసతన్తి ఏకేకం సతం సతం కత్వా. కుమారివణ్ణసతన్తి ఇమినా నయేన కుమారిఅత్తభావానం సతం.

అత్థస్స పత్తిం హదయస్స సన్తిన్తి, ద్వీహిపి పదేహి అరహత్తమేవ కథేసి. సేనన్తి కిలేససేనం. సా హి పియరూపసాతరూపా నామ. ఏకాహం ఝాయన్తి ఏకో అహం ఝాయన్తో. సుఖమనుబోధిన్తి అరహత్తసుఖం అనుబుజ్ఝిం. ఇదం వుత్తం హోతి – పియరూపం సాతరూపం సేనం జినిత్వా అహం ఏకో ఝాయన్తో ‘‘అత్థస్స పత్తిం హదయస్స సన్తి’’న్తి సఙ్ఖం గతం అరహత్తసుఖం అనుబుజ్ఝిం. తస్మా జనేన మిత్తసన్థవం న కరోమి, తేనేవ చ మే కారణేన కేనచి సద్ధిం సక్ఖీ న సమ్పజ్జతీతి.

కథంవిహారీబహులోతి కతమేన విహారేన బహులం విహరన్తో. అలద్ధాతి అలభిత్వా. యోతి నిపాతమత్తం. ఇదం వుత్తం హోతి – కతమేన ఝానేన బహులం ఝాయన్తం తం పుగ్గలం కామసఞ్ఞా అలభిత్వావ పరిబాహిరా హోన్తీతి.

పస్సద్ధకాయోతి చతుత్థజ్ఝానేన అస్సాసపస్సాసకాయస్స పస్సద్ధత్తా పస్సద్ధకాయో. సువిముత్తచిత్తోతి అరహత్తఫలవిముత్తియా సుట్ఠు విముత్తచిత్తో. అసఙ్ఖరానోతి తయో కమ్మాభిసఙ్ఖారే అనభిసఙ్ఖరోన్తో. అనోకోతి అనాలయో. అఞ్ఞాయ ధమ్మన్తి చతుసచ్చధమ్మం జానిత్వా. అవితక్కఝాయీతి అవితక్కేన చతుత్థజ్ఝానేన ఝాయన్తో. న కుప్పతీతిఆదీసు దోసేన న కుప్పతి, రాగేన న సరతి, మోహేన న థీనో. ఇమేసు తీసు మూలకిలేసేసు గహితేసు దియడ్ఢకిలేససహస్సం గహితమేవ హోతి. పఠమపదేన వా బ్యాపాదనీవరణం గహితం, దుతియేన కామచ్ఛన్దనీవరణం, తతియేన థినం ఆదిం కత్వా సేసనీవరణాని. ఇతి ఇమినా నీవరణప్పహానేన ఖీణాసవం దస్సేతి.

పఞ్చోఘతిణ్ణోతి పఞ్చద్వారికం కిలేసోఘం తిణ్ణో. ఛట్ఠన్తి మనోద్వారికమ్పి ఛట్ఠం కిలేసోఘం అతరి. పఞ్చోఘగ్గహణేన వా పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని, ఛట్ఠగ్గహణేన పఞ్చుద్ధమ్భాగియాని వేదితబ్బాని. గణసఙ్ఘచారీతి గణే చ సఙ్ఘే చ చరతీతి సత్థా గణసఙ్ఘచారీ నామ. అద్ధా చరిస్సన్తీతి అఞ్ఞేపి సద్ధా బహుజనా ఏకంసేన చరిస్సన్తి. అయన్తి అయం సత్థా. అనోకోతి అనాలయో.

అచ్ఛేజ్జ నేస్సతీతి అచ్ఛిన్దిత్వా నయిస్సతి, మచ్చురాజస్స హత్థతో అచ్ఛిన్దిత్వా నిబ్బానపారం నయిస్సతీతి వుత్తం హోతి. నయమానానన్తి నయమానేసు.

సేలంవ సిరసూహచ్చ, పాతాలే గాధమేసథాతి మహన్తం కూటాగారప్పమాణం సిలం సీసే ఠపేత్వా పాతాలే పతిట్ఠగవేసనం వియ. ఖాణుంవ ఉరసాసజ్జాతి ఉరసి ఖాణుం పహరిత్వా వియ. అపేథాతి అపగచ్ఛథ. ఇమస్మిం ఠానే సఙ్గీతికారా ‘‘ఇదమవోచా’’తి దేసనం నిట్ఠపేత్వా దద్దల్లమానాతి గాథం ఆహంసు. తత్థ దద్దల్లమానాతి అతివియ జలమానా సోభమానా. ఆగఞ్ఛున్తి ఆగతా. పనుదీతి నీహరి. తూలం భట్ఠంవ మాలుతోతి యథా ఫలతో భట్ఠం సిమ్బలితూలం వా పోటకితూలం వా వాతో పనుదతి నీహరతి, ఏవం పనుదీతి. పఞ్చమం.

తతియో వగ్గో.

ఇతి సారత్థప్పకాసినియా

సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

మారసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.