౪. మారసంయుత్తం

౧. పఠమవగ్గో

౧. తపోకమ్మసుత్తవణ్ణనా

౧౩౭. మారసంయుత్తస్స పఠమే ఉరువేలాయం విహరతీతి పటివిద్ధసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణో ఉరువేలగామం ఉపనిస్సాయ విహరతి. పఠమాభిసమ్బుద్ధోతి అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా పఠమం అన్తోసత్తాహస్మింయేవ. దుక్కరకారికాయాతి ఛబ్బస్సాని కతాయ దుక్కరకారికాయ. మారో పాపిమాతి అత్తనో విసయం అతిక్కమితుం పటిపన్నే సత్తే మారేతీతి మారో. పాపే నియోజేతి, సయం వా పాపే నియుత్తోతి పాపిమా. అఞ్ఞానిపిస్స కణ్హో, అధిపతి, వసవత్తీ, అన్తకో, నముచి, పమత్తబన్ధూతిఆదీని బహూని నామాని, ఇధ పన నామద్వయమేవ గహితం. ఉపసఙ్కమీతి – ‘‘అయం సమణో గోతమో ‘ముత్తోస్మీ’తి మఞ్ఞతి, అముత్తభావమస్స కథేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఉపసఙ్కమి.

తపోకమ్మా అపక్కమ్మాతి తపోకమ్మతో అపక్కమిత్వా. అపరద్ధోతి ‘‘దూరే త్వం సుద్ధిమగ్గా’’తి వదతి. అమరం తపన్తి అమరతపం అమరభావత్థాయ కతం లూఖతపం, అత్తకిలమథానుయోగో. సబ్బానత్థావహం హోతీతి, ‘‘సబ్బం తపం మయ్హం అత్థావహం న భవతీ’’తి ఞత్వా. ఫియారిత్తంవ ధమ్మనీతి అరఞ్ఞే థలే ఫియారిత్తం వియ. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా అరఞ్ఞే థలే నావం ఠపేత్వా భణ్డస్స పూరేత్వా మహాజనా అభిరూహిత్వా ఫియారిత్తం గహేత్వా సంకడ్ఢేయ్యుం చేవ ఉప్పీలేయ్యుం చ, సో మహాజనస్స వాయామో ఏకఙ్గులద్వఙ్గులమత్తమ్పి నావాయ గమనం అసాధేన్తో నిరత్థకో భవేయ్య న అనత్థావహో, ఏవమేవ అహం ‘సబ్బం అమరం తపం అనత్థావహం హోతీ’తి ఞత్వా విస్సజ్జేసిన్తి.

ఇదాని తం అమరం తపం పహాయ యేన మగ్గేన బుద్ధో జాతో, తం దస్సేన్తో సీలన్తిఆదిమాహ. తత్థ సీలన్తి వచనేన సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవా గహితా, సమాధినా సమ్మావాయామసతిసమాధయో, పఞ్ఞాయ సమ్మాదిట్ఠిసఙ్కప్పా. మగ్గం బోధాయ భావయన్తి ఇమం అట్ఠఙ్గికమేవ అరియమగ్గం బోధత్థాయ భావయన్తో. ఏత్థ చ బోధాయాతి మగ్గత్థాయ. యథా హి యాగుత్థాయ యాగుమేవ పచన్తి, పూవత్థాయ పూవమేవ పచన్తి, న అఞ్ఞం కిఞ్చి కరోన్తి, ఏవం మగ్గమేవ మగ్గత్థాయ భావేతి. తేనాహ ‘‘మగ్గం బోధాయ భావయ’’న్తి. పరమం సుద్ధిన్తి అరహత్తం. నిహతోతి త్వం మయా నిహతో పరాజితో. పఠమం.

౨. హత్థిరాజవణ్ణసుత్తవణ్ణనా

౧౩౮. దుతియే రత్తన్ధకారతిమిసాయన్తి రత్తిం అన్ధభావకారకే మహాతమే చతురఙ్గే తమసి. అబ్భోకాసే నిసిన్నో హోతీతి గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా చఙ్కమనకోటియం పాసాణఫలకే మహాచీవరం సీసే ఠపేత్వా పధానం పరిగ్గణ్హమానో నిసిన్నో హోతి.

నను చ తథాగతస్స అభావితో వా మగ్గో, అప్పహీనా వా కిలేసా, అప్పటివిద్ధం వా అకుప్పం, అసచ్ఛికతో వా నిరోధో నత్థి, కస్మా ఏవమకాసీతి? అనాగతే కులపుత్తానం అఙ్కుసత్థం. ‘‘అనాగతే హి కులపుత్తా మయా గతమగ్గం ఆవజ్జిత్వా అబ్భోకాసవాసం వసితబ్బం మఞ్ఞమానా పధానకమ్మం కరిస్సన్తీ’’తి సమ్పస్సమానో సత్థా ఏవమకాసి. మహాతి మహన్తో. అరిట్ఠకోతి కాళకో. మణీతి పాసాణో. ఏవమస్స సీసం హోతీతి ఏవరూపం తస్స కాళవణ్ణం కూటాగారప్పమాణం మహాపాసాణసదిసం సీసం హోతి.

సుభాసుభన్తి దీఘమద్ధానం సంసరన్తో సున్దరాసున్దరం వణ్ణం కత్వా ఆగతోసీతి వదతి. అథ వా సంసరన్తి సంసరన్తో ఆగచ్ఛన్తో. దీఘమద్ధానన్తి వసవత్తిట్ఠానతో యావ ఉరువేలాయ దీఘమగ్గం, పురే బోధాయ వా ఛబ్బస్సాని దుక్కరకారికసమయసఙ్ఖాతం దీఘకాలం. వణ్ణం కత్వా సుభాసుభన్తి సున్దరఞ్చ అసున్దరఞ్చ నానప్పకారం వణ్ణం కత్వా అనేకవారం మమ సన్తికం ఆగతోసీతి అత్థో. సో కిర వణ్ణో నామ నత్థి, యేన వణ్ణేన మారో విభింసకత్థాయ భగవతో సన్తికం న ఆగతపుబ్బో. తేన తం భగవా ఏవమాహ. అలం తే తేనాతి అలం తుయ్హం ఏతేన మారవిభింసాకారదస్సనబ్యాపారేన. దుతియం.

౩. సుభసుత్తవణ్ణనా

౧౩౯. తతియే సుసంవుతాతి సుపిహితా. న తే మారవసానుగాతి, మార, తే తుయ్హం వసానుగా న హోన్తి. న తే మారస్స బద్ధగూతి తే తుయ్హం మారస్స బద్ధచరా సిస్సా అన్తేవాసికా న హోన్తి. తతియం.

౪. పఠమమారపాససుత్తవణ్ణనా

౧౪౦. చతుత్థే యోనిసో మనసికారాతి ఉపాయమనసికారేన. యోనిసో సమ్మప్పధానాతి ఉపాయవీరియేన కారణవీరియేన. విముత్తీతి అరహత్తఫలవిముత్తి. అజ్ఝభాసీతి ‘‘అయం అత్తనా వీరియం కత్వా అరహత్తం పత్వాపి న తుస్సతి, ఇదాని అఞ్ఞేసమ్పి ‘పాపుణాథా’తి ఉస్సాహం కరోతి, పటిబాహేస్సామి న’’న్తి చిన్తేత్వా అభాసి.

మారపాసేనాతి కిలేసపాసేన. యే దిబ్బా యే చ మానుసాతి యే దిబ్బా కామగుణసఙ్ఖాతా మానుసా కామగుణసఙ్ఖాతా చ మారపాసా నామ అత్థి, సబ్బేహి తేహి త్వం బద్ధోతి వదతి. మారబన్ధనబద్ధోతి మారబన్ధనేన బద్ధో, మారబన్ధనే వా బద్ధో. న మే సమణ మోక్ఖసీతి సమణ త్వం మమ విసయతో న ముచ్చిస్ససి. చతుత్థం.

౫. దుతియమారపాససుత్తవణ్ణనా

౧౪౧. పఞ్చమే ముత్తాహన్తి ముత్తో అహం. పురిమం సుత్తం అన్తోవస్సే వుత్తం, ఇదం పన పవారేత్వా వుట్ఠవస్సకాలే. చారికన్తి అనుపుబ్బగమనచారికం. (పవారేత్వా) దివసే దివసే యోజనపరమం గచ్ఛన్తా చరథాతి వదతి. మా ఏకేన ద్వేతి ఏకమగ్గేన ద్వే జనా మా అగమిత్థ. ఏవఞ్హి గతేసు ఏకస్మిం ధమ్మం దేసేన్తే, ఏకేన తుణ్హీభూతేన ఠాతబ్బం హోతి. తస్మా ఏవమాహ.

ఆదికల్యాణన్తి ఆదిమ్హి కల్యాణం సున్దరం భద్దకం. తథా మజ్ఝపరియోసానేసు. ఆదిమజ్ఝపరియోసానఞ్చ నామేతం సాసనస్స చ దేసనాయ చ వసేన దువిధం. తత్థ సాసనస్స సీలం ఆది, సమథవిపస్సనామగ్గా మజ్ఝం, ఫలనిబ్బానాని పరియోసానం. సీలసమాధయో వా ఆది, విపస్సనామగ్గా మజ్ఝం, ఫలనిబ్బానాని పరియోసానం. సీలసమాధివిపస్సనా వా ఆది, మగ్గో మజ్ఝం, ఫలనిబ్బానాని పరియోసానం. దేసనాయ పన చతుప్పదికాయ గాథాయ తావ పఠమపాదో ఆది, దుతియతతియా మజ్ఝం, చతుత్థో పరియోసానం. పఞ్చపదఛప్పదానం పఠమపాదో ఆది, అవసానపాదో పరియోసానం, అవసేసా మజ్ఝం. ఏకానుసన్ధికసుత్తస్స నిదానం ఆది, ‘‘ఇదమవోచా’’తి పరియోసానం, సేసం మజ్ఝం. అనేకానుసన్ధికస్స మజ్ఝే బహూపి అనుసన్ధి మజ్ఝమేవ, నిదానం ఆది, ‘‘ఇదమవోచా’’తి పరియోసానం.

సాత్థన్తి సాత్థకం కత్వా దేసేథ. సబ్యఞ్జనన్తి బ్యఞ్జనేహి చేవ పదేహి చ పరిపూరం కత్వా దేసేథ. కేవలపరిపుణ్ణన్తి సకలపరిపుణ్ణం. పరిసుద్ధన్తి నిరుపక్కిలేసం. బ్రహ్మచరియన్తి సిక్ఖత్తయసఙ్గహం సాసనబ్రహ్మచరియం. పకాసేథాతి ఆవికరోథ.

అప్పరజక్ఖజాతికాతి పఞ్ఞాచక్ఖుమ్హి అప్పకిలేసరజసభావా, దుకూలసాణియా పటిచ్ఛన్నా వియ చతుప్పదికగాథాపరియోసానే అరహత్తం పత్తుం సమత్థా సన్తీతి అత్థో. అస్సవనతాతి అస్సవనతాయ. పరిహాయన్తీతి అలాభపరిహానియా ధమ్మతో పరిహాయన్తి. సేనానిగమోతి పఠమకప్పికానం సేనాయ నివిట్ఠోకాసే పతిట్ఠితగామో, సుజాతాయ వా పితు సేనానీ నామ నిగమో. తేనుపసఙ్కమిస్సామీతి నాహం తుమ్హే ఉయ్యోజేత్వా పరివేణాదీని కారేత్వా ఉపట్ఠాకాదీహి పరిచరియమానో విహరిస్సామి, తిణ్ణం పన జటిలానం అడ్ఢుడ్ఢాని పాటిహారియసహస్సాని దస్సేత్వా ధమ్మమేవ దేసేతుం ఉపసఙ్కమిస్సామీతి. తేనుపసఙ్కమీతి, ‘‘అయం సమణో గోతమో మహాయుద్ధం విచారేన్తో వియ, ‘మా ఏకేన ద్వే అగమిత్థ, ధమ్మం దేసేథా’తి సట్ఠి జనే ఉయ్యోజేతి, ఇమస్మిం పన ఏకస్మిమ్పి ధమ్మం దేసేన్తే మయ్హం చిత్తస్సాదం నత్థి, ఏవం బహూసు దేసేన్తేసు కుతో భవిస్సతి, పటిబాహామి న’’న్తి చిన్తేత్వా ఉపసఙ్కమి. పఞ్చమం.

౬. సప్పసుత్తవణ్ణనా

౧౪౨. ఛట్ఠే సోణ్డికాకిలఞ్జన్తి సురాకారకానం పిట్ఠపత్థరణకకిలఞ్జం. కోసలికా కంసపాతీతి కోసలరఞ్ఞో రథచక్కప్పమాణా పరిభోగపాతి. గళగళాయన్తేతి గజ్జన్తే. కమ్మారగగ్గరియాతి కమ్మారుద్ధనపణాళియా. ధమమానాయాతి భస్తవాతేన పూరియమానాయ. ఇతి విదిత్వాతి – ‘‘సమణో గోతమో పధానమనుయుత్తో సుఖేన నిసిన్నో, ఘట్టయిస్సామి న’’న్తి వుత్తప్పకారం అత్తభావం మాపేత్వా నియామభూమియం ఇతో చితో చ సఞ్చరన్తం విజ్జులతాలోకేన దిస్వా, ‘‘కో ను ఖో ఏసో సత్తో’’తి? ఆవజ్జేన్తో, ‘‘మారో అయ’’న్తి ఏవం విదిత్వా.

సుఞ్ఞగేహానీతి సుఞ్ఞాగారాని. సేయ్యాతి సేయ్యత్థాయ. ఠస్సామి చఙ్కమిస్సామి నిసీదిస్సామి నిపజ్జిస్సామీతి ఏతదత్థాయ యో సుఞ్ఞాగారాని సేవతీతి అత్థో. సో ముని అత్తసఞ్ఞతోతి సో బుద్ధముని హత్థపాదకుక్కుచ్చాభావేన సంయతత్తభావో. వోస్సజ్జ చరేయ్య తత్థ సోతి సో తస్మిం అత్తభావే ఆలయం నికన్తిం వోస్సజ్జిత్వా పహాయ చరేయ్య. పతిరూపం హి తథావిధస్స తన్తి తాదిసస్స తంసణ్ఠితస్స బుద్ధమునినో తం అత్తభావే నికన్తిం వోస్సజ్జిత్వా చరణం నామ పతిరూపం యుత్తం అనుచ్ఛవికం.

చరకాతి సీహబ్యగ్ఘాదికా సఞ్చరణసత్తా. భేరవాతి సవిఞ్ఞాణకఅవిఞ్ఞాణకభేరవా. తత్థ సవిఞ్ఞాణకా సీహబ్యగ్ఘాదయో, అవిఞ్ఞాణకా రత్తిభాగే ఖాణువమ్మికాదయో. తేపి హి తస్మిం కాలే యక్ఖా వియ ఉపట్ఠహన్తి, రజ్జువల్లియాదీని సబ్బాని సప్పా వియ ఉపట్ఠహన్తి. తత్థాతి తేసు భేరవేసు సుఞ్ఞాగారగతో బుద్ధముని లోమచలనమత్తకమ్పి న కరోతి.

ఇదాని అట్ఠానపరికప్పం దస్సేన్తో నభం ఫలేయ్యాతిఆదిమాహ. తత్థ ఫలేయ్యాతి కాకపదం వియ హీరహీరసో ఫలేయ్య. చలేయ్యాతి పోక్ఖరపత్తే వాతాహతో ఉదకబిన్దు వియ చలేయ్య. సల్లమ్పి చే ఉరసి పకప్పయేయ్యున్తి తిఖిణసత్తిసల్లం చేపి ఉరస్మిం చారేయేయ్యుం. ఉపధీసూతి ఖన్ధూపధీసు. తాణం న కరోన్తీతి తిఖిణే సల్లే ఉరస్మిం చారియమానే భయేన గుమ్బన్తరకన్దరాదీని పవిసన్తా తాణం కరోన్తి నామ. బుద్ధా పన సముచ్ఛిన్నసబ్బభయా ఏవరూపం తాణం నామ న కరోన్తి. ఛట్ఠం.

౭. సుపతిసుత్తవణ్ణనా

౧౪౩. సత్తమే పాదే పక్ఖాలేత్వాతి ఉతుగాహాపనత్థం ధోవిత్వా. బుద్ధానం పన సరీరే రజోజల్లం న ఉపలిమ్పతి, ఉదకమ్పి పోక్ఖరపత్తే పక్ఖిత్తం వియ వివట్టిత్వా గచ్ఛతి. అపిచ ఖో ధోతపాదకే గేహే పాదే ధోవిత్వా పవిసనం పబ్బజితానం వత్తం. తత్థ బుద్ధానం వత్తభేదో నామ నత్థి, వత్తసీసే పన ఠత్వా ధోవన్తి. సచే హి తథాగతో నేవ న్హాయేయ్య, న పాదే ధోవేయ్య, ‘‘నాయం మనుస్సో’’తి వదేయ్యుం. తస్మా మనుస్సకిరియం అముఞ్చన్తో ధోవతి. సతో సమ్పజానోతి సోప్పపరిగ్గాహకేన సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో. ఉపసఙ్కమీతి సమణో గోతమో సబ్బరత్తిం అబ్భోకాసే చఙ్కమిత్వా గన్ధకుటిం పవిసిత్వా నిద్దాయతి, అతివియ సుఖసయితో భవిస్సతి, ఘట్టయిస్సామి నన్తి చిన్తేత్వా ఉపసఙ్కమి.

కిం సోప్పసీతి కిం సుపసి, కిం సోప్పం నామిదం తవాతి వదతి. కిం ను సోప్పసీతి కస్మా ను సుపసి? దుబ్భగో వియాతి మతో వియ, విసఞ్ఞీ వియ చ. సుఞ్ఞమగారన్తి సుఞ్ఞం మే ఘరం లద్ధన్తి సోప్పసీతి వదతి. సూరియే ఉగ్గతేతి సూరియమ్హి ఉట్ఠితే. ఇదాని హి అఞ్ఞే భిక్ఖూ సమ్మజ్జన్తి, పానీయం ఉపట్ఠపేన్తి, భిక్ఖాచారగమనసజ్జా భవన్తి, త్వం కస్మా సోప్పసియేవ.

జాలినీతి తయో భవే అజ్ఝోత్థరిత్వా ఠితేన ‘‘అజ్ఝత్తికస్సుపాదాయ అట్ఠారసతణ్హావిచరితానీ’’తిఆదినా (విభ. ౮౪౨) తేన తేన అత్తనో కోట్ఠాసభూతేన జాలేన జాలినీ. విసత్తికాతి రూపాదీసు తత్థ తత్థ విసత్తతాయ విసమూలతాయ విసపరిభోగతాయ చ విసత్తికా. కుహిఞ్చి నేతవేతి కత్థచి నేతుం. సబ్బూపధి పరిక్ఖయాతి సబ్బేసం ఖన్ధకిలేసాభిసఙ్ఖారకామగుణభేదానం ఉపధీనం పరిక్ఖయా. కిం తవేత్థ, మారాతి, మార, తుయ్హం కిం ఏత్థ? కస్మా త్వం ఉణ్హయాగుయం నిలీయితుం అసక్కోన్తీ ఖుద్దకమక్ఖికా వియ అన్తన్తేనేవ ఉజ్ఝాయన్తో ఆహిణ్డసీతి. సత్తమం.

౮. నన్దతిసుత్తవణ్ణనా

౧౪౪. అట్ఠమం దేవతాసంయుత్తే వుత్తత్థమేవ. అట్ఠమం.

౯. పఠమఆయుసుత్తవణ్ణనా

౧౪౫. నవమే అప్పం వా భియ్యోతి భియ్యో జీవన్తో అపరం వస్ససతం జీవితుం న సక్కోతి, పణ్ణాసం వా సట్ఠి వా వస్సాని జీవతి. అజ్ఝభాసీతి సమణో గోతమో ‘‘మనుస్సానం అప్పమాయూ’’తి కథేతి, దీఘభావమస్స కథేస్సామీతి పచ్చనీకసాతతాయ అభిభవిత్వా అభాసి.

న నం హీళేతి తం ఆయుం ‘‘అప్పకమిద’’న్తి న హీళేయ్య. ఖీరమత్తో వాతి యథా దహరో కుమారో ఉత్తానసేయ్యకో ఖీరం పివిత్వా దుకూలచుమ్బటకే నిపన్నో అసఞ్ఞీ వియ నిద్దాయతి, కస్సచి ఆయుం అప్పం వా దీఘం వాతి న చిన్తేతి, ఏవం సప్పురిసో. చరేయ్యాదిత్తసీసో వాతి ఆయుం పరిత్తన్తి ఞత్వా పజ్జలితసీసో వియ చరేయ్య. నవమం.

౧౦. దుతియఆయుసుత్తవణ్ణనా

౧౪౬. దసమే నేమీవ రథకుబ్బరన్తి యథా దివసం గచ్ఛన్తస్స రథస్స చక్కనేమి కుబ్బరం అనుపరియాయతి న విజహతి, ఏవం ఆయు అనుపరియాయతీతి. దసమం.

పఠమో వగ్గో.

౨. దుతియవగ్గో

౧. పాసాణసుత్తవణ్ణనా

౧౪౭. దుతియవగ్గస్స పఠమే నిసిన్నోతి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ పధానం పరిగ్గణ్హన్తో నిసిన్నో. మారోపిస్స సుఖనిసిన్నభావం ఞత్వా ఘట్టయిస్సామీతి ఉపసఙ్కమన్తో. పదాలేసీతి పబ్బతపిట్ఠే ఠత్వా పవిజ్ఝి. పాసాణా నిరన్తరా అఞ్ఞమఞ్ఞం అభిహనన్తా పతన్తి. కేవలన్తి సకలం. సబ్బన్తి తస్సేవ వేవచనం. పఠమం.

౨. కిన్నుసీహసుత్తవణ్ణనా

౧౪౮. దుతియే విచక్ఖుకమ్మాయాతి పరిసాయ పఞ్ఞాచక్ఖుం వినాసేతుకమ్యతాయ. బుద్ధానం పనేస పఞ్ఞాచక్ఖుం వినాసేతుం న సక్కోతి, పరిసాయ భేరవారమ్మణం సావేన్తో వా దస్సేన్తో వా సక్కోతి. విజితావీ ను మఞ్ఞసీతి కిం ను త్వం ‘‘విజితవిజయో అహ’’న్తి మఞ్ఞసి? మా ఏవం మఞ్ఞి, నత్థి తే జయో. పరిసాసూతి, అట్ఠసు పరిసాసు. బలప్పత్తాతి దసబలప్పత్తా. దుతియం.

౩. సకలికసుత్తవణ్ణనా

౧౪౯. తతియే మన్దియా నూతి మన్దభావేన మోమూహభావేన. ఉదాహు కావేయ్యమత్తోతి ఉదాహు యథా కవి కబ్బం చిన్తేన్తో తేన కబ్బకరణేన మత్తో సయతి, ఏవం సయసి. సమ్పచురాతి బహవో. కిమిదం సోప్పసే వాతి కస్మా ఇదం సోప్పం సోప్పసియేవ? అత్థం సమేచ్చాతి అత్థం సమాగన్త్వా పాపుణిత్వా. మయ్హం హి అసఙ్గహో నామ సఙ్గహవిపన్నో వా అత్థో నత్థి. సల్లన్తి తిఖిణం సత్తిసల్లం. జగ్గం న సఙ్కేతి యథా ఏకచ్చో సీహపథాదీసు జగ్గన్తో సఙ్కతి, తథా అహం జగ్గన్తోపి న సఙ్కామి. నపి భేమి సోత్తున్తి యథా ఏకచ్చో సీహపథాదీసుయేవ సుపితుం భాయతి, ఏవం అహం సుపితుమ్పి న భాయామి. నానుతపన్తి మామన్తి యథా ఆచరియస్స వా అన్తేవాసికస్స వా అఫాసుకే జాతే ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాయ ఠితత్తా అన్తేవాసిం రత్తిన్దివా అతిక్కమన్తా అనుతపన్తి, ఏవం మం నానుతపన్తి. న హి మయ్హం కిఞ్చి అపరినిట్ఠితకమ్మం నామ అత్థి. తేనేవాహ హానిం న పస్సామి కుహిఞ్చి లోకేతి. తతియం.

౪. పతిరూపసుత్తవణ్ణనా

౧౫౦. చతుత్థే అనురోధవిరోధేసూతి రాగపటిఘేసు. మా సజ్జిత్థో తదాచరన్తి ఏవం ధమ్మకథం ఆచరన్తో మా లగ్గి. ధమ్మకథం కథేన్తస్స హి ఏకచ్చే సాధుకారం దదన్తి, తేసు రాగో ఉప్పజ్జతి. ఏకచ్చే అసక్కచ్చం సుణన్తి, తేసు పటిఘో ఉప్పజ్జతి. ఇతి ధమ్మకథికో అనురోధవిరోధేసు సజ్జతి నామ. త్వం ఏవం మా సజ్జిత్థోతి వదతి. యదఞ్ఞమనుసాసతీతి యం అఞ్ఞం అనుసాసతి, తం. సమ్బుద్ధో హితానుకమ్పీ హితేన అనుపకమ్పతి. యస్మా చ హితానుకమ్పీ, తస్మా అనురోధవిరోధేహి విప్పముత్తో తథాగతోతి. చతుత్థం.

౫. మానససుత్తవణ్ణనా

౧౫౧. పఞ్చమే ఆకాసే చరన్తేపి బన్ధతీతి అన్తలిక్ఖచరో. పాసోతి రాగపాసో. మానసోతి మనసమ్పయుత్తో. పఞ్చమం.

౬. పత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౫౨. ఛట్ఠే పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం ఉపాదాయాతి పఞ్చ ఉపాదానక్ఖన్ధే ఆదియిత్వా, సభావసామఞ్ఞలక్ఖణవసేన నానప్పకారతో విభజిత్వా దస్సేన్తో. సన్దస్సేతీతి ఖన్ధానం సభావలక్ఖణాదీని దస్సేతి. సమాదపేతీతి గణ్హాపేతి. సముత్తేజేతీతి సమాదానమ్హి ఉస్సాహం జనేతి. సమ్పహంసేతీతి పటివిద్ధగుణేన వోదాపేతి జోతాపేతి. అట్ఠిం కత్వాతి అత్థికం కత్వా, ‘‘అయం నో అధిగన్తబ్బో అత్థో’’తి ఏవం సల్లక్ఖేత్వా తాయ దేసనాయ అత్థికా హుత్వా. మనసి కత్వాతి చిత్తే ఠపేత్వా. సబ్బచేతసో సమన్నాహరిత్వాతి సబ్బేన తేన కమ్మకారకచిత్తేన సమన్నాహరిత్వా. ఓహితసోతాతి ఠపితాసోతా. అబ్భోకాసే నిక్ఖిత్తాతి ఓతాపనత్థాయ ఠపితా.

రూపం వేదయితం సఞ్ఞాన్తి, ఏతే రూపాదయో తయో ఖన్ధా. యఞ్చ సఙ్ఖతన్తి ఇమినా సఙ్ఖారక్ఖన్ధో గహితో. ఏవం తత్థ విరజ్జతీతి ‘‘ఏసో అహం న హోమి, ఏతం మయ్హం న హోతీ’’తి పస్సన్తో ఏవం తేసు ఖన్ధేసు విరజ్జతి. ఖేమత్తన్తి ఖేమీభూతం అత్తభావం. ఇమినా ఫలక్ఖణం దస్సేతి. అన్వేసన్తి భవయోనిగతిఠితిసత్తావాససఙ్ఖాతేసు సబ్బట్ఠానేసు పరియేసమానా. నాజ్ఝగాతి న పస్సీతి. ఛట్ఠం.

౭. ఛఫస్సాయతనసుత్తవణ్ణనా

౧౫౩. సత్తమే ఫస్సాయతనానన్తి సఞ్జాతిసమోసరణట్ఠేన ఛద్వారికస్స ఫస్సస్స ఆయతనానం. భయభేరవం సద్దన్తి మేఘదున్దుభిఅసనిపాతసద్దసదిసం భయజనకం సద్దం. పథవీ మఞ్ఞే ఉన్ద్రీయతీతి అయం మహాపథవీ పటపటసద్దం కురుమానా వియ అహోసి. ఏత్థ లోకో విముచ్ఛితోతి ఏతేసు ఛసు ఆరమ్మణేసు లోకో అధిముచ్ఛితో. మారధేయ్యన్తి మారస్స ఠానభూతం తేభూమకవట్టం. సత్తమం.

౮. పిణ్డసుత్తవణ్ణనా

౧౫౪. అట్ఠమే పాహునకాని భవన్తీతి తథారూపే నక్ఖత్తే తత్థ తత్థ పేసేతబ్బాని పాహునకాని భవన్తి, ఆగన్తుకపణ్ణాకారదానాని వా. సయంచరణదివసే సమవయజాతిగోత్తా కుమారకా తతో తతో సన్నిపతన్తి. కుమారికాయోపి అత్తనో అత్తనో విభవానురూపేన అలఙ్కతా తహం తహం విచరన్తి. తత్ర కుమారికాయోపి యథారుచికానం కుమారకానం పణ్ణాకారం పేసేన్తి, కుమారకాపి కుమారికానం అఞ్ఞస్మిం అసతి అన్తమసో మాలాగుళేనపి పరిక్ఖిపన్తి. అన్వావిట్ఠాతి అను ఆవిట్ఠా. తందివసం కిర పఞ్చసతా కుమారికాయో ఉయ్యానకీళం గచ్ఛన్తియో పటిపథే సత్థారం దిస్వా ఛణపూవం దదేయ్యుం. సత్థా తాసం దానానుమోదనత్థం పకిణ్ణకధమ్మదేసనం దేసేయ్య, దేసనాపరియోసానే సబ్బాపి సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహేయ్యుం. మారో తాసం సమ్పత్తియా అన్తరాయం కరిస్సామీతి అన్వావిసి. పాళియం పన మా సమణో గోతమో పిణ్డమలత్థాతి ఏత్తకంయేవ వుత్తన్తి.

కిం పన సత్థా మారావట్టనం అజానిత్వా పవిట్ఠోతి? ఆమ అజానిత్వా. కస్మా? అనావజ్జనతాయ. బుద్ధానఞ్హి – ‘‘అసుకట్ఠానే భత్తం లభిస్సామ, న లభిస్సామా’’తి ఆవజ్జనం న అననుచ్ఛవికం. పవిట్ఠో పన మనుస్సానం ఉపచారభేదం దిస్వా, ‘‘కిం ఇద’’న్తి? ఆవజ్జేన్తో ఞత్వా, ‘‘ఆమిసత్థం మారావట్టనం భిన్దితుం అననుచ్ఛవిక’’న్తి అభిన్దిత్వావ నిక్ఖన్తో.

ఉపసఙ్కమీతి అమిత్తవిజయేన వియ తుట్ఠో సకలగామే కటచ్ఛుమత్తమ్పి భత్తం అలభిత్వా గామతో నిక్ఖమన్తం భగవన్తం గామియమనుస్సవేసేన ఉపసఙ్కమి. తథాహం కరిస్సామీతి ఇదం సో ముసా భాసతి. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘మయా ఏవం వుత్తే పున పవిసిస్సతి, అథ నం గామదారకా ‘సకలగామే చరిత్వా కటచ్ఛుభిక్ఖమ్పి అలభిత్వా గామతో నిక్ఖమ్మ పున పవిట్ఠోసీ’తిఆదీని వత్వా ఉప్పణ్డేస్సన్తీ’’తి. భగవా పన – ‘‘సచాయం మం ఏవం విహేఠేస్సతి ముద్ధమస్సేవ సత్తధా ఫలిస్సతీ’’తి తస్మిం అనుకమ్పాయ అపవిసిత్వా గాథాద్వయమాహ.

తత్థ పసవీతి జనేసి నిప్ఫాదేసి. ఆసజ్జాతి ఆసాదేత్వా ఘట్టేత్వా. న మే పాపం విపచ్చతీతి మమ పాపం న పచ్చతి. నిప్ఫలం ఏతన్తి కిం ను త్వం ఏవం మఞ్ఞసి? మా ఏవం మఞ్ఞి, అత్థి తయా కతస్స పాపస్స ఫలన్తి దీపేతి. కిఞ్చనన్తి మద్దితుం సమత్థం రాగకిఞ్చనాది కిలేసజాతం. ఆభస్సరా యథాతి యథా ఆభస్సరా దేవా సప్పీతికజ్ఝానేన యాపేన్తా పీతిభక్ఖా నామ హోన్తి, ఏవం భవిస్సామాతి. అట్ఠమం.

౯. కస్సకసుత్తవణ్ణనా

౧౫౫. నవమే నిబ్బానపటిసంయుత్తాయాతి నిబ్బానం అపదిసిత్వా పవత్తాయ. హటహటకేసోతి పురిమకేసే పచ్ఛతో, పచ్ఛిమకేసే పురతో వామపస్సకేసే దక్ఖిణతో, దక్ఖిణపస్సకేసే వామతో ఫరిత్వా ఫరిత్వా విప్పకిణ్ణకేసో. మమ చక్ఖుసమ్ఫస్సవిఞ్ఞాణాయతనన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన సమ్పయుత్తో చక్ఖుసమ్ఫస్సోపి విఞ్ఞాణాయతనమ్పి మమేవాతి. ఏత్థ చ చక్ఖుసమ్ఫస్సేన విఞ్ఞాణసమ్పయుత్తకా ధమ్మా గహితా, విఞ్ఞాణాయతనేన సబ్బానిపి చక్ఖుద్వారే ఉప్పన్నాని ఆవజ్జనాదివిఞ్ఞాణాని. సోతద్వారాదీసుపి ఏసేవ నయో. మనోద్వారే పన మనోతి సావజ్జనకం భవఙ్గచిత్తం. ధమ్మాతి ఆరమ్మణధమ్మా. మనోసమ్ఫస్సోతి సావజ్జనేన భవఙ్గేన సమ్పయుత్తఫస్సో. విఞ్ఞాణాయతనన్తి జవనచిత్తం తదారమ్మణమ్పి వట్టతి.

తవేవ పాపిమ, చక్ఖూతి యం లోకే తిమిరకాచాదీహి ఉపద్దుతం అనేకరోగాయతనం ఉపక్కవిపక్కం అన్తమసో కాణచక్ఖుపి, సబ్బం తం తవేవ భవతు. రూపాదీసుపి ఏసేవ నయో.

యం వదన్తీతి యం భణ్డకం ‘‘మమ ఇద’’న్తి వదన్తి. యే వదన్తి మమన్తి చాతి యే చ పుగ్గలా ‘‘మమ’’న్తి వదన్తి. ఏత్థ చే తే మనో అత్థీతి ఏతేసు చ ఠానేసు యది చిత్తం అత్థి. న మే సమణ మోక్ఖసీతి సమణ మయ్హం విసయతో న ముచ్చిస్ససి. యం వదన్తీతి యం భణ్డకం వదన్తి, న తం మయ్హం. యే వదన్తీతి యేపి పుగ్గలా ఏవం వదన్తి, న తే అహం. న మే మగ్గమ్పి దక్ఖసీతి భవయోనిగతిఆదీసు మయ్హం గతమగ్గమ్పి న పస్ససి. నవమం.

౧౦. రజ్జసుత్తవణ్ణనా

౧౫౬. దసమే అహనం అఘాతయన్తి అహనన్తేన అఘాతయన్తేన. అజినం అజాపయన్తి పరస్స ధనజానిం అకరోన్తేన అకారాపేన్తేన. అసోచం అసోచాపయన్తి అసోచన్తేన అసోచాపయన్తేన. ఇతి భగవా అధమ్మికరాజూనం రజ్జే విజితే దణ్డకరపీళితే మనుస్సే దిస్వా కారుఞ్ఞవసేన ఏవం చిన్తేసి. ఉపసఙ్కమీతి ‘‘సమణో గోతమో ‘సక్కా ను ఖో రజ్జం కారేతు’న్తి చిన్తేసి, రజ్జం కారేతుకామో భవిస్సతి, రజ్జఞ్చ నామేతం పమాదట్ఠానం, రజ్జం కారేన్తే సక్కా ఓతారం లభితుం, గచ్ఛామి ఉస్సాహమస్స జనేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఉపసఙ్కమి. ఇద్ధిపాదాతి ఇజ్ఝనకకోట్ఠాసా. భావితాతి వడ్ఢితా. బహులీకతాతి పునప్పునం కతా. యానీకతాతి యుత్తయానం వియ కతా. వత్థుకతాతి పతిట్ఠట్ఠేనవత్థుకతా. అనుట్ఠితాతి అవిజహితా నిచ్చానుబద్ధా. పరిచితాతి సాతచ్చకిరియాయ సుపరిచితా కతా ఇస్సాసస్స అవిరాధితవేధిహత్థో వియ. సుసమారద్ధాతి సుట్ఠు సమారద్ధా పరిపుణ్ణభావనా. అధిముచ్చేయ్యాతి చిన్తేయ్య.

పబ్బతస్సాతి పబ్బతో భవేయ్య. ద్విత్తావాతి తిట్ఠతు ఏకో పబ్బతో, ద్విక్ఖత్తుమ్పి తావ మహన్తో సువణ్ణపబ్బతో ఏకస్స నాలం, న పరియత్తోతి అత్థో. ఇతి విద్వా సమఞ్చరేతి ఏవం జానన్తో సమం చరేయ్య. యతోనిదానన్తి దుక్ఖం నామ పఞ్చకామగుణనిదానం, తం యతోనిదానం హోతి, ఏవం యో అదక్ఖి. కథం నమేయ్యాతి సో జన్తు తేసు దుక్ఖస్స నిదానభూతేసు కామేసు కేన కారణేన నమేయ్య. ఉపధిం విదిత్వాతి కామగుణఉపధిం ‘‘సఙ్గో ఏసో, లగ్గనమేత’’న్తి ఏవం విదిత్వా. తస్సేవ జన్తు వినయాయ సిక్ఖేతి తస్సేవ ఉపధిస్స వినయాయ సిక్ఖేయ్య. దసమం.

దుతియో వగ్గో.

౩. తతియవగ్గో

౧. సమ్బహులసుత్తవణ్ణనా

౧౫౭. తతియవగ్గస్స పఠమే జటణ్డువేనాతి జటాచుమ్బటకేన. అజినక్ఖిపనివత్థోతి సఖురం అజినచమ్మం ఏకం నివత్థో ఏకం పారుతో. ఉదుమ్బరదణ్డన్తి అప్పిచ్ఛభావప్పకాసనత్థం ఈసకం వఙ్కం ఉదుమ్బరదణ్డం గహేత్వా. ఏతదవోచాతి లోకే బ్రాహ్మణస్స వచనం నామ సుస్సూసన్తి, బ్రాహ్మణేసుపి పబ్బజితస్స, పబ్బజితేసుపి మహల్లకస్సాతి మహల్లకబ్రాహ్మణస్స పబ్బజితవేసం గహేత్వా పధానభూమియం కమ్మం కరోన్తే తే భిక్ఖూ ఉపసఙ్కమిత్వా హత్థం ఉక్ఖిపిత్వా ఏతం ‘‘దహరా భవన్తో’’తిఆదివచనం అవోచ. ఓకమ్పేత్వాతి హనుకేన ఉరం పహరన్తో అధోనతం కత్వా. జివ్హం నిల్లాలేత్వాతి కబరమహాజివ్హం నీహరిత్వా ఉద్ధమధో ఉభయపస్సేసు చ లాలేత్వా. తివిసాఖన్తి తిసాఖం. నలాటికన్తి భకుటిం, నలాటే ఉట్ఠితం వలిత్తయన్తి అత్థో. పక్కామీతి తుమ్హే జానన్తానం వచనం అకత్వా అత్తనోవ తేలే పచ్చిస్సథాతి వత్వా ఏకం మగ్గం గహేత్వా గతో. పఠమం.

౨. సమిద్ధిసుత్తవణ్ణనా

౧౫౮. దుతియే లాభా వత మే, సులద్ధం వత మేతి ఏవరూపస్స సత్థు చేవ ధమ్మస్స చ సబ్రహ్మచారీనఞ్చ లద్ధత్తా మయ్హం లాభా మయ్హం సులద్ధన్తి. సో కిరాయస్మా పచ్ఛా మూలకమ్మట్ఠానం సమ్మసిత్వా ‘‘అరహత్తం గహేస్సామీ’’తి పాసాదికం తావ కమ్మట్ఠానం గహేత్వా బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణే ఆవజ్జేత్వా చిత్తకల్లతం ఉప్పాదేత్వా చిత్తం హాసేత్వా తోసేత్వా నిసిన్నో. తేనస్స ఏవమహోసి. ఉపసఙ్కమీతి ‘‘అయం సమిద్ధి భిక్ఖు పాసాదికం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా నిసిన్నసదిసో, యావ మూలకమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరహత్తం న గణ్హాతి, తావస్స అన్తరాయం కరిస్సామీ’’తి ఉపసఙ్కమి. గచ్ఛ త్వన్తి సత్థా సకలజమ్బుదీపం ఓలోకేన్తో ‘‘తస్మింయేవ ఠానే తస్స కమ్మట్ఠానం సప్పాయం భవిస్సతీ’’తి అద్దస, తస్మా ఏవమాహ. సతిపఞ్ఞా చ మే బుద్ధాతి మయా సతి చ పఞ్ఞా చ ఞాతా. కరస్సు రూపానీతి బహూనిపి విభింసకారహాని రూపాని కరస్సు. నేవ మం బ్యాధయిస్ససీతి మం నేవ వేధయిస్ససి న కమ్పస్సేసి. దుతియం.

౩. గోధికసుత్తవణ్ణనా

౧౫౯. తతియే ఇసిగిలిపస్సేతి ఇసిగిలిస్స నామ పబ్బతస్స పస్సే. కాళసిలాయన్తి కాళవణ్ణాయ సిలాయం. సామయికం చేతోవిముత్తిన్తి అప్పితప్పితక్ఖణే పచ్చనీకధమ్మేహి విముచ్చతి, ఆరమ్మణే చ అధిముచ్చతీతి లోకియసమాపత్తి సామయికా చేతోవిముత్తి నామ. ఫుసీతి పటిలభి. పరిహాయీతి కస్మా యావ ఛట్ఠం పరిహాయి? సాబాధత్తా. థేరస్స కిర వాతపిత్తసేమ్హవసేన అనుసాయికో ఆబాధో అత్థి, తేన సమాధిస్స సప్పాయే ఉపకారకధమ్మే పూరేతుం న సక్కోతి, అప్పితప్పితాయ సమాపత్తియా పరిహాయతి.

యంనూనాహం సత్థం ఆహరేయ్యన్తి సో కిర చిన్తేసి, యస్మా పరిహీనజ్ఝానస్స కాలఙ్కరోతో అనిబద్ధా గతి హోతి, అపరిహీనజ్ఝానస్స నిబద్ధా గతి హోతి, బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తతి, తస్మా సత్థం ఆహరితుకామో అహోసి. ఉపసఙ్కమీతి – ‘‘అయం సమణో సత్థం ఆహరితుకామో, సత్థాహరణఞ్చ నామేతం కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖస్స హోతి. యో ఏవం కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖో హోతి, సో మూలకమ్మట్ఠానం సమ్మసిత్వా అరహత్తమ్పి గహేతుం సమత్థో హోతి, మయా పన పటిబాహితోపి ఏస న ఓరమిస్సతి, సత్థారా పటిబాహితో ఓరమిస్సతీ’’తి థేరస్స అత్థకామో వియ హుత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి.

జలాతి జలమానా. పాదే వన్దామి చక్ఖుమాతి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా తవ పాదే వన్దామి. జుతిన్ధరాతి ఆనుభావధరా. అప్పత్తమానసోతి అప్పత్తఅరహత్తో. సేఖోతి సీలాదీని సిక్ఖమానో సకరణీయో. జనే సుతాతి జనే విస్సుతా. సత్థం ఆహరితం హోతీతి థేరో కిర ‘‘కిం మయ్హం ఇమినా జీవితేనా’’తి? ఉత్తానో నిపజ్జిత్వా సత్థేన గలనాళిం ఛిన్ది, దుక్ఖా వేదనా ఉప్పజ్జింసు. థేరో వేదనం విక్ఖమ్భేత్వా తంయేవ వేదనం పరిగ్గహేత్వా సతిం ఉపట్ఠపేత్వా మూలకమ్మట్ఠానం సమ్మసన్తో అరహత్తం పత్వా సమసీసీ హుత్వా పరినిబ్బాయి. సమసీసీ నామ తివిధో హోతి ఇరియాపథసమసీసీ, రోగసమసీసీ, జీవితసమసీసీతి.

తత్థ యో ఠానాదీసు ఇరియాపథేసు అఞ్ఞతరం అధిట్ఠాయ – ‘‘ఇమం అకోపేత్వావ అరహత్తం పాపుణిస్సామీ’’తి విపస్సనం పట్ఠపేతి, అథస్స అరహత్తప్పత్తి చ ఇరియాపథకోపనఞ్చ ఏకప్పహారేనేవ హోతి. అయం ఇరియాపథసమసీసీ నామ. యో పన చక్ఖురోగాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం సతి – ‘‘ఇతో అనుట్ఠితోవ అరహత్తం పాపుణిస్సామీ’’తి విపస్సనం పట్ఠపేతి, అథస్స అరహత్తప్పత్తి చ రోగతో వుట్ఠానఞ్చ ఏకప్పహారేనేవ హోతి. అయం రోగసమసీసీ నామ. కేచి పన తస్మింయేవ ఇరియాపథే తస్మిఞ్చ రోగే పరినిబ్బానవసేనేత్థ సమసీసితం పఞ్ఞాపేన్తి. యస్స పన ఆసవక్ఖయో చ జీవితక్ఖయో చ ఏకప్పహారేనేవ హోతి. అయం జీవితసమసీసీ నామ. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘యస్స పుగ్గలస్స అపుబ్బం అచరిమం ఆసవపరియాదానఞ్చ హోతి జీవితపరియాదానఞ్చ, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సమసీసీ’’తి (పు. ప. ౧౬).

ఏత్థ చ పవత్తిసీసం కిలేససీసన్తి ద్వే సీసాని. తత్థ పవత్తిసీసం నామ జీవితిన్ద్రియం, కిలేససీసం నామ అవిజ్జా. తేసు జీవితిన్ద్రియం చుతిచిత్తం ఖేపేతి, అవిజ్జా మగ్గచిత్తం. ద్విన్నం చిత్తానం ఏకతో ఉప్పాదో నత్థి. మగ్గానన్తరం పన ఫలం, ఫలానన్తరం భవఙ్గం, భవఙ్గతో వుట్ఠాయ పచ్చవేక్ఖణం, తం పరిపుణ్ణం వా హోతి అపరిపుణ్ణం వా. తిఖిణేన అసినా సీసే ఛిజ్జన్తేపి హి ఏకో వా ద్వే వా పచ్చవేక్ఖణవారా అవస్సం ఉప్పజ్జన్తియేవ, చిత్తానం పన లహుపరివత్తితాయ ఆసవక్ఖయో చ జీవితపరియాదానఞ్చ ఏకక్ఖణే వియ పఞ్ఞాయతి.

సమూలం తణ్హమబ్బుయ్హాతి అవిజ్జామూలేన సమూలకం తణ్హం అరహత్తమగ్గేన ఉప్పాటేత్వా. పరినిబ్బుతోతి అనుపాదిసేసనిబ్బానేన పరినిబ్బుతో.

వివత్తక్ఖన్ధన్తి పరివత్తక్ఖన్ధం. సేమానన్తి ఉత్తానం హుత్వా సయితం హోతి. థేరో పన కిఞ్చాపి ఉత్తానకో సయితో, తథాపిస్స దక్ఖిణేన పస్సేన పరిచితసయనత్తా సీసం దక్ఖిణతోవ పరివత్తిత్వా ఠితం. ధూమాయితత్తన్తి ధూమాయితభావం. తస్మిం హి ఖణే ధూమవలాహకా వియ తిమిరవలాహకా వియ చ ఉట్ఠహింసు. విఞ్ఞాణం సమన్వేసతీతి పటిసన్ధిచిత్తం పరియేసతి. అప్పతిట్ఠితేనాతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణేన అప్పతిట్ఠితేన, అప్పతిట్ఠితకారణాతి అత్థో. బేలువపణ్డువీణన్తి బేలువపక్కం వియ పణ్డువణ్ణం సువణ్ణమహావీణం. ఆదాయాతి కచ్ఛే ఠపేత్వా. ఉపసఙ్కమీతి ‘‘గోధికత్థేరస్స నిబ్బత్తట్ఠానం న జానామి, సమణం గోతమం పుచ్ఛిత్వా నిక్కఙ్ఖో భవిస్సామీ’’తి ఖుద్దకదారకవణ్ణీ హుత్వా ఉపసఙ్కమి. నాధిగచ్ఛామీతి న పస్సామి. సోకపరేతస్సాతి సోకేన ఫుట్ఠస్స. అభస్సథాతి పాదపిట్ఠియం పతితా. తతియం.

౪. సత్తవస్సానుబన్ధసుత్తవణ్ణనా

౧౬౦. చతుత్థే సత్త వస్సానీతి పురే బోధియా ఛబ్బస్సాని, బోధితో పచ్ఛా ఏకం వస్సం. ఓతారాపేక్ఖోతి ‘‘సచే సమణస్స గోతమస్స కాయద్వారాదీసు కిఞ్చిదేవ అననుచ్ఛవికం పస్సామి, చోదేస్సామి న’’న్తి ఏవం వివరం అపేక్ఖమానో. అలభమానోతి రథరేణుమత్తమ్పి అవక్ఖలితం అపస్సన్తో. తేనాహ –

‘‘సత్త వస్సాని భగవన్తం, అనుబన్ధిం పదాపదం;

ఓతారం నాధిగచ్ఛిస్సం, సమ్బుద్ధస్స సతీమతో’’తి. (సు. ని. ౪౪౮);

ఉపసఙ్కమీతి ‘‘అజ్జ సమణం గోతమం అతిగహేత్వా గమిస్సామీ’’తి ఉపసఙ్కమి.

ఝాయసీతి ఝాయన్తో అవజ్ఝాయన్తో నిసిన్నోసీతి వదతి. విత్తం ను జీనోతి సతం వా సహస్సం వా జితోసి ను. ఆగుం ను గామస్మిన్తి, కిం ను అన్తోగామే పమాణాతిక్కన్తం పాపకమ్మం అకాసి, యేన అఞ్ఞేసం ముఖం ఓలోకేతుం అవిసహన్తో అరఞ్ఞే విచరసి? సక్ఖిన్తి మిత్తభావం.

పలిఖాయాతి ఖణిత్వా. భవలోభజప్పన్తి భవలోభసఙ్ఖాతం తణ్హం. అనాసవో ఝాయామీతి నిత్తణ్హో హుత్వా ద్వీహి ఝానేహి ఝాయామి. పమత్తబన్ధూతి మారం ఆలపతి. సో హి యేకేచి లోకే పమత్తా, తేసం బన్ధు.

సచే మగ్గం అనుబుద్ధన్తి యది తయా మగ్గో అనుబుద్ధో. అపేహీతి అపయాహి. అమచ్చుధేయ్యన్తి మచ్చునో అనోకాసభూతం నిబ్బానం. పారగామినోతి యేపి పారం గతా, తేపి పారగామినో. యేపి పారం గచ్ఛిస్సన్తి, యేపి పారం గన్తుకామా, తేపి పారగామినో.

విసూకాయికానీతి మారవిసూకాని. విసేవితానీతి విరుద్ధసేవితాని, ‘‘అప్పమాయు మనుస్సానం, అచ్చయన్తి అహోరత్తా’’తి వుత్తే. ‘‘దీఘమాయు మనుస్సానం, నాచ్చయన్తి అహోరత్తా’’తిఆదీని పటిలోమకారణాని. విప్ఫన్దితానీతి, తమ్హి తమ్హి కాలే హత్థిరాజవణ్ణసప్పవణ్ణాదిదస్సనాని. నిబ్బేజనీయాతి ఉక్కణ్ఠనీయా.

అనుపరియగాతిఆదీసు కిఞ్చాపి అతీతవచనం కతం, అత్థో పన వికప్పవసేన వేదితబ్బో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా మేదవణ్ణం పాసాణం వాయసో దిస్వా – ‘‘అపి నామేత్థ ముదుం విన్దేయ్యామ, అపి అస్సాదో సియా’’తి అనుపరిగచ్ఛేయ్య, అథ సో తత్థ అస్సాదం అలభిత్వావ వాయసో ఏత్తో అపక్కమేయ్య, తతో పాసాణా అపగచ్ఛేయ్య, ఏవం మయమ్పి సో కాకో వియ సేలం గోతమం ఆసజ్జ అస్సాదం వా సన్థవం వా అలభన్తా గోతమా నిబ్బిన్దిత్వా అపగచ్ఛామ. చతుత్థం.

౫. మారధీతుసుత్తవణ్ణనా

౧౬౧. పఞ్చమే అభాసిత్వాతి ఏత్థ అ-కారో నిపాతమత్తం, భాసిత్వాతి అత్థో. అభాసయిత్వాతిపి పాఠో. ఉపసఙ్కమింసూతి ‘‘గోపాలకదారకం వియ దణ్డకేన భూమిం లేఖం దత్వా అతివియ దుమ్మనో హుత్వా నిసిన్నో. ‘కిన్ను ఖో కారణ’న్తి? పుచ్ఛిత్వా, జానిస్సామా’’తి ఉపసఙ్కమింసు.

సోచసీతి చిన్తేసి. ఆరఞ్ఞమివ కుఞ్జరన్తి యథా అరఞ్ఞతో పేసితగణికారహత్థినియో ఆరఞ్ఞకం కుఞ్జరం ఇత్థికుత్తదస్సనేన పలోభేత్వా బన్ధిత్వా ఆనయన్తి, ఏవం ఆనయిస్సామ. మారధేయ్యన్తి తేభూమకవట్టం.

ఉపసఙ్కమింసూతి – ‘‘తుమ్హే థోకం అధివాసేథ, మయం తం ఆనేస్సామా’’తి పితరం సమస్సాసేత్వా ఉపసఙ్కమింసు. ఉచ్చావచాతి నానావిధా. ఏకసతం ఏకసతన్తి ఏకేకం సతం సతం కత్వా. కుమారివణ్ణసతన్తి ఇమినా నయేన కుమారిఅత్తభావానం సతం.

అత్థస్స పత్తిం హదయస్స సన్తిన్తి, ద్వీహిపి పదేహి అరహత్తమేవ కథేసి. సేనన్తి కిలేససేనం. సా హి పియరూపసాతరూపా నామ. ఏకాహం ఝాయన్తి ఏకో అహం ఝాయన్తో. సుఖమనుబోధిన్తి అరహత్తసుఖం అనుబుజ్ఝిం. ఇదం వుత్తం హోతి – పియరూపం సాతరూపం సేనం జినిత్వా అహం ఏకో ఝాయన్తో ‘‘అత్థస్స పత్తిం హదయస్స సన్తి’’న్తి సఙ్ఖం గతం అరహత్తసుఖం అనుబుజ్ఝిం. తస్మా జనేన మిత్తసన్థవం న కరోమి, తేనేవ చ మే కారణేన కేనచి సద్ధిం సక్ఖీ న సమ్పజ్జతీతి.

కథంవిహారీబహులోతి కతమేన విహారేన బహులం విహరన్తో. అలద్ధాతి అలభిత్వా. యోతి నిపాతమత్తం. ఇదం వుత్తం హోతి – కతమేన ఝానేన బహులం ఝాయన్తం తం పుగ్గలం కామసఞ్ఞా అలభిత్వావ పరిబాహిరా హోన్తీతి.

పస్సద్ధకాయోతి చతుత్థజ్ఝానేన అస్సాసపస్సాసకాయస్స పస్సద్ధత్తా పస్సద్ధకాయో. సువిముత్తచిత్తోతి అరహత్తఫలవిముత్తియా సుట్ఠు విముత్తచిత్తో. అసఙ్ఖరానోతి తయో కమ్మాభిసఙ్ఖారే అనభిసఙ్ఖరోన్తో. అనోకోతి అనాలయో. అఞ్ఞాయ ధమ్మన్తి చతుసచ్చధమ్మం జానిత్వా. అవితక్కఝాయీతి అవితక్కేన చతుత్థజ్ఝానేన ఝాయన్తో. న కుప్పతీతిఆదీసు దోసేన న కుప్పతి, రాగేన న సరతి, మోహేన న థీనో. ఇమేసు తీసు మూలకిలేసేసు గహితేసు దియడ్ఢకిలేససహస్సం గహితమేవ హోతి. పఠమపదేన వా బ్యాపాదనీవరణం గహితం, దుతియేన కామచ్ఛన్దనీవరణం, తతియేన థినం ఆదిం కత్వా సేసనీవరణాని. ఇతి ఇమినా నీవరణప్పహానేన ఖీణాసవం దస్సేతి.

పఞ్చోఘతిణ్ణోతి పఞ్చద్వారికం కిలేసోఘం తిణ్ణో. ఛట్ఠన్తి మనోద్వారికమ్పి ఛట్ఠం కిలేసోఘం అతరి. పఞ్చోఘగ్గహణేన వా పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని, ఛట్ఠగ్గహణేన పఞ్చుద్ధమ్భాగియాని వేదితబ్బాని. గణసఙ్ఘచారీతి గణే చ సఙ్ఘే చ చరతీతి సత్థా గణసఙ్ఘచారీ నామ. అద్ధా చరిస్సన్తీతి అఞ్ఞేపి సద్ధా బహుజనా ఏకంసేన చరిస్సన్తి. అయన్తి అయం సత్థా. అనోకోతి అనాలయో.

అచ్ఛేజ్జ నేస్సతీతి అచ్ఛిన్దిత్వా నయిస్సతి, మచ్చురాజస్స హత్థతో అచ్ఛిన్దిత్వా నిబ్బానపారం నయిస్సతీతి వుత్తం హోతి. నయమానానన్తి నయమానేసు.

సేలంవ సిరసూహచ్చ, పాతాలే గాధమేసథాతి మహన్తం కూటాగారప్పమాణం సిలం సీసే ఠపేత్వా పాతాలే పతిట్ఠగవేసనం వియ. ఖాణుంవ ఉరసాసజ్జాతి ఉరసి ఖాణుం పహరిత్వా వియ. అపేథాతి అపగచ్ఛథ. ఇమస్మిం ఠానే సఙ్గీతికారా ‘‘ఇదమవోచా’’తి దేసనం నిట్ఠపేత్వా దద్దల్లమానాతి గాథం ఆహంసు. తత్థ దద్దల్లమానాతి అతివియ జలమానా సోభమానా. ఆగఞ్ఛున్తి ఆగతా. పనుదీతి నీహరి. తూలం భట్ఠంవ మాలుతోతి యథా ఫలతో భట్ఠం సిమ్బలితూలం వా పోటకితూలం వా వాతో పనుదతి నీహరతి, ఏవం పనుదీతి. పఞ్చమం.

తతియో వగ్గో.

ఇతి సారత్థప్పకాసినియా

సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

మారసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.