౨. దుతియవగ్గో

౧. పాసాణసుత్తవణ్ణనా

౧౪౭. దుతియవగ్గస్స పఠమే నిసిన్నోతి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ పధానం పరిగ్గణ్హన్తో నిసిన్నో. మారోపిస్స సుఖనిసిన్నభావం ఞత్వా ఘట్టయిస్సామీతి ఉపసఙ్కమన్తో. పదాలేసీతి పబ్బతపిట్ఠే ఠత్వా పవిజ్ఝి. పాసాణా నిరన్తరా అఞ్ఞమఞ్ఞం అభిహనన్తా పతన్తి. కేవలన్తి సకలం. సబ్బన్తి తస్సేవ వేవచనం. పఠమం.

౨. కిన్నుసీహసుత్తవణ్ణనా

౧౪౮. దుతియే విచక్ఖుకమ్మాయాతి పరిసాయ పఞ్ఞాచక్ఖుం వినాసేతుకమ్యతాయ. బుద్ధానం పనేస పఞ్ఞాచక్ఖుం వినాసేతుం న సక్కోతి, పరిసాయ భేరవారమ్మణం సావేన్తో వా దస్సేన్తో వా సక్కోతి. విజితావీ ను మఞ్ఞసీతి కిం ను త్వం ‘‘విజితవిజయో అహ’’న్తి మఞ్ఞసి? మా ఏవం మఞ్ఞి, నత్థి తే జయో. పరిసాసూతి, అట్ఠసు పరిసాసు. బలప్పత్తాతి దసబలప్పత్తా. దుతియం.

౩. సకలికసుత్తవణ్ణనా

౧౪౯. తతియే మన్దియా నూతి మన్దభావేన మోమూహభావేన. ఉదాహు కావేయ్యమత్తోతి ఉదాహు యథా కవి కబ్బం చిన్తేన్తో తేన కబ్బకరణేన మత్తో సయతి, ఏవం సయసి. సమ్పచురాతి బహవో. కిమిదం సోప్పసే వాతి కస్మా ఇదం సోప్పం సోప్పసియేవ? అత్థం సమేచ్చాతి అత్థం సమాగన్త్వా పాపుణిత్వా. మయ్హం హి అసఙ్గహో నామ సఙ్గహవిపన్నో వా అత్థో నత్థి. సల్లన్తి తిఖిణం సత్తిసల్లం. జగ్గం న సఙ్కేతి యథా ఏకచ్చో సీహపథాదీసు జగ్గన్తో సఙ్కతి, తథా అహం జగ్గన్తోపి న సఙ్కామి. నపి భేమి సోత్తున్తి యథా ఏకచ్చో సీహపథాదీసుయేవ సుపితుం భాయతి, ఏవం అహం సుపితుమ్పి న భాయామి. నానుతపన్తి మామన్తి యథా ఆచరియస్స వా అన్తేవాసికస్స వా అఫాసుకే జాతే ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాయ ఠితత్తా అన్తేవాసిం రత్తిన్దివా అతిక్కమన్తా అనుతపన్తి, ఏవం మం నానుతపన్తి. న హి మయ్హం కిఞ్చి అపరినిట్ఠితకమ్మం నామ అత్థి. తేనేవాహ హానిం న పస్సామి కుహిఞ్చి లోకేతి. తతియం.

౪. పతిరూపసుత్తవణ్ణనా

౧౫౦. చతుత్థే అనురోధవిరోధేసూతి రాగపటిఘేసు. మా సజ్జిత్థో తదాచరన్తి ఏవం ధమ్మకథం ఆచరన్తో మా లగ్గి. ధమ్మకథం కథేన్తస్స హి ఏకచ్చే సాధుకారం దదన్తి, తేసు రాగో ఉప్పజ్జతి. ఏకచ్చే అసక్కచ్చం సుణన్తి, తేసు పటిఘో ఉప్పజ్జతి. ఇతి ధమ్మకథికో అనురోధవిరోధేసు సజ్జతి నామ. త్వం ఏవం మా సజ్జిత్థోతి వదతి. యదఞ్ఞమనుసాసతీతి యం అఞ్ఞం అనుసాసతి, తం. సమ్బుద్ధో హితానుకమ్పీ హితేన అనుపకమ్పతి. యస్మా చ హితానుకమ్పీ, తస్మా అనురోధవిరోధేహి విప్పముత్తో తథాగతోతి. చతుత్థం.

౫. మానససుత్తవణ్ణనా

౧౫౧. పఞ్చమే ఆకాసే చరన్తేపి బన్ధతీతి అన్తలిక్ఖచరో. పాసోతి రాగపాసో. మానసోతి మనసమ్పయుత్తో. పఞ్చమం.

౬. పత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౫౨. ఛట్ఠే పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం ఉపాదాయాతి పఞ్చ ఉపాదానక్ఖన్ధే ఆదియిత్వా, సభావసామఞ్ఞలక్ఖణవసేన నానప్పకారతో విభజిత్వా దస్సేన్తో. సన్దస్సేతీతి ఖన్ధానం సభావలక్ఖణాదీని దస్సేతి. సమాదపేతీతి గణ్హాపేతి. సముత్తేజేతీతి సమాదానమ్హి ఉస్సాహం జనేతి. సమ్పహంసేతీతి పటివిద్ధగుణేన వోదాపేతి జోతాపేతి. అట్ఠిం కత్వాతి అత్థికం కత్వా, ‘‘అయం నో అధిగన్తబ్బో అత్థో’’తి ఏవం సల్లక్ఖేత్వా తాయ దేసనాయ అత్థికా హుత్వా. మనసి కత్వాతి చిత్తే ఠపేత్వా. సబ్బచేతసో సమన్నాహరిత్వాతి సబ్బేన తేన కమ్మకారకచిత్తేన సమన్నాహరిత్వా. ఓహితసోతాతి ఠపితాసోతా. అబ్భోకాసే నిక్ఖిత్తాతి ఓతాపనత్థాయ ఠపితా.

రూపం వేదయితం సఞ్ఞాన్తి, ఏతే రూపాదయో తయో ఖన్ధా. యఞ్చ సఙ్ఖతన్తి ఇమినా సఙ్ఖారక్ఖన్ధో గహితో. ఏవం తత్థ విరజ్జతీతి ‘‘ఏసో అహం న హోమి, ఏతం మయ్హం న హోతీ’’తి పస్సన్తో ఏవం తేసు ఖన్ధేసు విరజ్జతి. ఖేమత్తన్తి ఖేమీభూతం అత్తభావం. ఇమినా ఫలక్ఖణం దస్సేతి. అన్వేసన్తి భవయోనిగతిఠితిసత్తావాససఙ్ఖాతేసు సబ్బట్ఠానేసు పరియేసమానా. నాజ్ఝగాతి న పస్సీతి. ఛట్ఠం.

౭. ఛఫస్సాయతనసుత్తవణ్ణనా

౧౫౩. సత్తమే ఫస్సాయతనానన్తి సఞ్జాతిసమోసరణట్ఠేన ఛద్వారికస్స ఫస్సస్స ఆయతనానం. భయభేరవం సద్దన్తి మేఘదున్దుభిఅసనిపాతసద్దసదిసం భయజనకం సద్దం. పథవీ మఞ్ఞే ఉన్ద్రీయతీతి అయం మహాపథవీ పటపటసద్దం కురుమానా వియ అహోసి. ఏత్థ లోకో విముచ్ఛితోతి ఏతేసు ఛసు ఆరమ్మణేసు లోకో అధిముచ్ఛితో. మారధేయ్యన్తి మారస్స ఠానభూతం తేభూమకవట్టం. సత్తమం.

౮. పిణ్డసుత్తవణ్ణనా

౧౫౪. అట్ఠమే పాహునకాని భవన్తీతి తథారూపే నక్ఖత్తే తత్థ తత్థ పేసేతబ్బాని పాహునకాని భవన్తి, ఆగన్తుకపణ్ణాకారదానాని వా. సయంచరణదివసే సమవయజాతిగోత్తా కుమారకా తతో తతో సన్నిపతన్తి. కుమారికాయోపి అత్తనో అత్తనో విభవానురూపేన అలఙ్కతా తహం తహం విచరన్తి. తత్ర కుమారికాయోపి యథారుచికానం కుమారకానం పణ్ణాకారం పేసేన్తి, కుమారకాపి కుమారికానం అఞ్ఞస్మిం అసతి అన్తమసో మాలాగుళేనపి పరిక్ఖిపన్తి. అన్వావిట్ఠాతి అను ఆవిట్ఠా. తందివసం కిర పఞ్చసతా కుమారికాయో ఉయ్యానకీళం గచ్ఛన్తియో పటిపథే సత్థారం దిస్వా ఛణపూవం దదేయ్యుం. సత్థా తాసం దానానుమోదనత్థం పకిణ్ణకధమ్మదేసనం దేసేయ్య, దేసనాపరియోసానే సబ్బాపి సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహేయ్యుం. మారో తాసం సమ్పత్తియా అన్తరాయం కరిస్సామీతి అన్వావిసి. పాళియం పన మా సమణో గోతమో పిణ్డమలత్థాతి ఏత్తకంయేవ వుత్తన్తి.

కిం పన సత్థా మారావట్టనం అజానిత్వా పవిట్ఠోతి? ఆమ అజానిత్వా. కస్మా? అనావజ్జనతాయ. బుద్ధానఞ్హి – ‘‘అసుకట్ఠానే భత్తం లభిస్సామ, న లభిస్సామా’’తి ఆవజ్జనం న అననుచ్ఛవికం. పవిట్ఠో పన మనుస్సానం ఉపచారభేదం దిస్వా, ‘‘కిం ఇద’’న్తి? ఆవజ్జేన్తో ఞత్వా, ‘‘ఆమిసత్థం మారావట్టనం భిన్దితుం అననుచ్ఛవిక’’న్తి అభిన్దిత్వావ నిక్ఖన్తో.

ఉపసఙ్కమీతి అమిత్తవిజయేన వియ తుట్ఠో సకలగామే కటచ్ఛుమత్తమ్పి భత్తం అలభిత్వా గామతో నిక్ఖమన్తం భగవన్తం గామియమనుస్సవేసేన ఉపసఙ్కమి. తథాహం కరిస్సామీతి ఇదం సో ముసా భాసతి. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘మయా ఏవం వుత్తే పున పవిసిస్సతి, అథ నం గామదారకా ‘సకలగామే చరిత్వా కటచ్ఛుభిక్ఖమ్పి అలభిత్వా గామతో నిక్ఖమ్మ పున పవిట్ఠోసీ’తిఆదీని వత్వా ఉప్పణ్డేస్సన్తీ’’తి. భగవా పన – ‘‘సచాయం మం ఏవం విహేఠేస్సతి ముద్ధమస్సేవ సత్తధా ఫలిస్సతీ’’తి తస్మిం అనుకమ్పాయ అపవిసిత్వా గాథాద్వయమాహ.

తత్థ పసవీతి జనేసి నిప్ఫాదేసి. ఆసజ్జాతి ఆసాదేత్వా ఘట్టేత్వా. న మే పాపం విపచ్చతీతి మమ పాపం న పచ్చతి. నిప్ఫలం ఏతన్తి కిం ను త్వం ఏవం మఞ్ఞసి? మా ఏవం మఞ్ఞి, అత్థి తయా కతస్స పాపస్స ఫలన్తి దీపేతి. కిఞ్చనన్తి మద్దితుం సమత్థం రాగకిఞ్చనాది కిలేసజాతం. ఆభస్సరా యథాతి యథా ఆభస్సరా దేవా సప్పీతికజ్ఝానేన యాపేన్తా పీతిభక్ఖా నామ హోన్తి, ఏవం భవిస్సామాతి. అట్ఠమం.

౯. కస్సకసుత్తవణ్ణనా

౧౫౫. నవమే నిబ్బానపటిసంయుత్తాయాతి నిబ్బానం అపదిసిత్వా పవత్తాయ. హటహటకేసోతి పురిమకేసే పచ్ఛతో, పచ్ఛిమకేసే పురతో వామపస్సకేసే దక్ఖిణతో, దక్ఖిణపస్సకేసే వామతో ఫరిత్వా ఫరిత్వా విప్పకిణ్ణకేసో. మమ చక్ఖుసమ్ఫస్సవిఞ్ఞాణాయతనన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన సమ్పయుత్తో చక్ఖుసమ్ఫస్సోపి విఞ్ఞాణాయతనమ్పి మమేవాతి. ఏత్థ చ చక్ఖుసమ్ఫస్సేన విఞ్ఞాణసమ్పయుత్తకా ధమ్మా గహితా, విఞ్ఞాణాయతనేన సబ్బానిపి చక్ఖుద్వారే ఉప్పన్నాని ఆవజ్జనాదివిఞ్ఞాణాని. సోతద్వారాదీసుపి ఏసేవ నయో. మనోద్వారే పన మనోతి సావజ్జనకం భవఙ్గచిత్తం. ధమ్మాతి ఆరమ్మణధమ్మా. మనోసమ్ఫస్సోతి సావజ్జనేన భవఙ్గేన సమ్పయుత్తఫస్సో. విఞ్ఞాణాయతనన్తి జవనచిత్తం తదారమ్మణమ్పి వట్టతి.

తవేవ పాపిమ, చక్ఖూతి యం లోకే తిమిరకాచాదీహి ఉపద్దుతం అనేకరోగాయతనం ఉపక్కవిపక్కం అన్తమసో కాణచక్ఖుపి, సబ్బం తం తవేవ భవతు. రూపాదీసుపి ఏసేవ నయో.

యం వదన్తీతి యం భణ్డకం ‘‘మమ ఇద’’న్తి వదన్తి. యే వదన్తి మమన్తి చాతి యే చ పుగ్గలా ‘‘మమ’’న్తి వదన్తి. ఏత్థ చే తే మనో అత్థీతి ఏతేసు చ ఠానేసు యది చిత్తం అత్థి. న మే సమణ మోక్ఖసీతి సమణ మయ్హం విసయతో న ముచ్చిస్ససి. యం వదన్తీతి యం భణ్డకం వదన్తి, న తం మయ్హం. యే వదన్తీతి యేపి పుగ్గలా ఏవం వదన్తి, న తే అహం. న మే మగ్గమ్పి దక్ఖసీతి భవయోనిగతిఆదీసు మయ్హం గతమగ్గమ్పి న పస్ససి. నవమం.

౧౦. రజ్జసుత్తవణ్ణనా

౧౫౬. దసమే అహనం అఘాతయన్తి అహనన్తేన అఘాతయన్తేన. అజినం అజాపయన్తి పరస్స ధనజానిం అకరోన్తేన అకారాపేన్తేన. అసోచం అసోచాపయన్తి అసోచన్తేన అసోచాపయన్తేన. ఇతి భగవా అధమ్మికరాజూనం రజ్జే విజితే దణ్డకరపీళితే మనుస్సే దిస్వా కారుఞ్ఞవసేన ఏవం చిన్తేసి. ఉపసఙ్కమీతి ‘‘సమణో గోతమో ‘సక్కా ను ఖో రజ్జం కారేతు’న్తి చిన్తేసి, రజ్జం కారేతుకామో భవిస్సతి, రజ్జఞ్చ నామేతం పమాదట్ఠానం, రజ్జం కారేన్తే సక్కా ఓతారం లభితుం, గచ్ఛామి ఉస్సాహమస్స జనేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఉపసఙ్కమి. ఇద్ధిపాదాతి ఇజ్ఝనకకోట్ఠాసా. భావితాతి వడ్ఢితా. బహులీకతాతి పునప్పునం కతా. యానీకతాతి యుత్తయానం వియ కతా. వత్థుకతాతి పతిట్ఠట్ఠేనవత్థుకతా. అనుట్ఠితాతి అవిజహితా నిచ్చానుబద్ధా. పరిచితాతి సాతచ్చకిరియాయ సుపరిచితా కతా ఇస్సాసస్స అవిరాధితవేధిహత్థో వియ. సుసమారద్ధాతి సుట్ఠు సమారద్ధా పరిపుణ్ణభావనా. అధిముచ్చేయ్యాతి చిన్తేయ్య.

పబ్బతస్సాతి పబ్బతో భవేయ్య. ద్విత్తావాతి తిట్ఠతు ఏకో పబ్బతో, ద్విక్ఖత్తుమ్పి తావ మహన్తో సువణ్ణపబ్బతో ఏకస్స నాలం, న పరియత్తోతి అత్థో. ఇతి విద్వా సమఞ్చరేతి ఏవం జానన్తో సమం చరేయ్య. యతోనిదానన్తి దుక్ఖం నామ పఞ్చకామగుణనిదానం, తం యతోనిదానం హోతి, ఏవం యో అదక్ఖి. కథం నమేయ్యాతి సో జన్తు తేసు దుక్ఖస్స నిదానభూతేసు కామేసు కేన కారణేన నమేయ్య. ఉపధిం విదిత్వాతి కామగుణఉపధిం ‘‘సఙ్గో ఏసో, లగ్గనమేత’’న్తి ఏవం విదిత్వా. తస్సేవ జన్తు వినయాయ సిక్ఖేతి తస్సేవ ఉపధిస్స వినయాయ సిక్ఖేయ్య. దసమం.

దుతియో వగ్గో.