౧. పఠమవగ్గో

౧. తపోకమ్మసుత్తవణ్ణనా

౧౩౭. మారసంయుత్తస్స పఠమే ఉరువేలాయం విహరతీతి పటివిద్ధసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణో ఉరువేలగామం ఉపనిస్సాయ విహరతి. పఠమాభిసమ్బుద్ధోతి అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా పఠమం అన్తోసత్తాహస్మింయేవ. దుక్కరకారికాయాతి ఛబ్బస్సాని కతాయ దుక్కరకారికాయ. మారో పాపిమాతి అత్తనో విసయం అతిక్కమితుం పటిపన్నే సత్తే మారేతీతి మారో. పాపే నియోజేతి, సయం వా పాపే నియుత్తోతి పాపిమా. అఞ్ఞానిపిస్స కణ్హో, అధిపతి, వసవత్తీ, అన్తకో, నముచి, పమత్తబన్ధూతిఆదీని బహూని నామాని, ఇధ పన నామద్వయమేవ గహితం. ఉపసఙ్కమీతి – ‘‘అయం సమణో గోతమో ‘ముత్తోస్మీ’తి మఞ్ఞతి, అముత్తభావమస్స కథేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఉపసఙ్కమి.

తపోకమ్మా అపక్కమ్మాతి తపోకమ్మతో అపక్కమిత్వా. అపరద్ధోతి ‘‘దూరే త్వం సుద్ధిమగ్గా’’తి వదతి. అమరం తపన్తి అమరతపం అమరభావత్థాయ కతం లూఖతపం, అత్తకిలమథానుయోగో. సబ్బానత్థావహం హోతీతి, ‘‘సబ్బం తపం మయ్హం అత్థావహం న భవతీ’’తి ఞత్వా. ఫియారిత్తంవ ధమ్మనీతి అరఞ్ఞే థలే ఫియారిత్తం వియ. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా అరఞ్ఞే థలే నావం ఠపేత్వా భణ్డస్స పూరేత్వా మహాజనా అభిరూహిత్వా ఫియారిత్తం గహేత్వా సంకడ్ఢేయ్యుం చేవ ఉప్పీలేయ్యుం చ, సో మహాజనస్స వాయామో ఏకఙ్గులద్వఙ్గులమత్తమ్పి నావాయ గమనం అసాధేన్తో నిరత్థకో భవేయ్య న అనత్థావహో, ఏవమేవ అహం ‘సబ్బం అమరం తపం అనత్థావహం హోతీ’తి ఞత్వా విస్సజ్జేసిన్తి.

ఇదాని తం అమరం తపం పహాయ యేన మగ్గేన బుద్ధో జాతో, తం దస్సేన్తో సీలన్తిఆదిమాహ. తత్థ సీలన్తి వచనేన సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవా గహితా, సమాధినా సమ్మావాయామసతిసమాధయో, పఞ్ఞాయ సమ్మాదిట్ఠిసఙ్కప్పా. మగ్గం బోధాయ భావయన్తి ఇమం అట్ఠఙ్గికమేవ అరియమగ్గం బోధత్థాయ భావయన్తో. ఏత్థ చ బోధాయాతి మగ్గత్థాయ. యథా హి యాగుత్థాయ యాగుమేవ పచన్తి, పూవత్థాయ పూవమేవ పచన్తి, న అఞ్ఞం కిఞ్చి కరోన్తి, ఏవం మగ్గమేవ మగ్గత్థాయ భావేతి. తేనాహ ‘‘మగ్గం బోధాయ భావయ’’న్తి. పరమం సుద్ధిన్తి అరహత్తం. నిహతోతి త్వం మయా నిహతో పరాజితో. పఠమం.

౨. హత్థిరాజవణ్ణసుత్తవణ్ణనా

౧౩౮. దుతియే రత్తన్ధకారతిమిసాయన్తి రత్తిం అన్ధభావకారకే మహాతమే చతురఙ్గే తమసి. అబ్భోకాసే నిసిన్నో హోతీతి గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా చఙ్కమనకోటియం పాసాణఫలకే మహాచీవరం సీసే ఠపేత్వా పధానం పరిగ్గణ్హమానో నిసిన్నో హోతి.

నను చ తథాగతస్స అభావితో వా మగ్గో, అప్పహీనా వా కిలేసా, అప్పటివిద్ధం వా అకుప్పం, అసచ్ఛికతో వా నిరోధో నత్థి, కస్మా ఏవమకాసీతి? అనాగతే కులపుత్తానం అఙ్కుసత్థం. ‘‘అనాగతే హి కులపుత్తా మయా గతమగ్గం ఆవజ్జిత్వా అబ్భోకాసవాసం వసితబ్బం మఞ్ఞమానా పధానకమ్మం కరిస్సన్తీ’’తి సమ్పస్సమానో సత్థా ఏవమకాసి. మహాతి మహన్తో. అరిట్ఠకోతి కాళకో. మణీతి పాసాణో. ఏవమస్స సీసం హోతీతి ఏవరూపం తస్స కాళవణ్ణం కూటాగారప్పమాణం మహాపాసాణసదిసం సీసం హోతి.

సుభాసుభన్తి దీఘమద్ధానం సంసరన్తో సున్దరాసున్దరం వణ్ణం కత్వా ఆగతోసీతి వదతి. అథ వా సంసరన్తి సంసరన్తో ఆగచ్ఛన్తో. దీఘమద్ధానన్తి వసవత్తిట్ఠానతో యావ ఉరువేలాయ దీఘమగ్గం, పురే బోధాయ వా ఛబ్బస్సాని దుక్కరకారికసమయసఙ్ఖాతం దీఘకాలం. వణ్ణం కత్వా సుభాసుభన్తి సున్దరఞ్చ అసున్దరఞ్చ నానప్పకారం వణ్ణం కత్వా అనేకవారం మమ సన్తికం ఆగతోసీతి అత్థో. సో కిర వణ్ణో నామ నత్థి, యేన వణ్ణేన మారో విభింసకత్థాయ భగవతో సన్తికం న ఆగతపుబ్బో. తేన తం భగవా ఏవమాహ. అలం తే తేనాతి అలం తుయ్హం ఏతేన మారవిభింసాకారదస్సనబ్యాపారేన. దుతియం.

౩. సుభసుత్తవణ్ణనా

౧౩౯. తతియే సుసంవుతాతి సుపిహితా. న తే మారవసానుగాతి, మార, తే తుయ్హం వసానుగా న హోన్తి. న తే మారస్స బద్ధగూతి తే తుయ్హం మారస్స బద్ధచరా సిస్సా అన్తేవాసికా న హోన్తి. తతియం.

౪. పఠమమారపాససుత్తవణ్ణనా

౧౪౦. చతుత్థే యోనిసో మనసికారాతి ఉపాయమనసికారేన. యోనిసో సమ్మప్పధానాతి ఉపాయవీరియేన కారణవీరియేన. విముత్తీతి అరహత్తఫలవిముత్తి. అజ్ఝభాసీతి ‘‘అయం అత్తనా వీరియం కత్వా అరహత్తం పత్వాపి న తుస్సతి, ఇదాని అఞ్ఞేసమ్పి ‘పాపుణాథా’తి ఉస్సాహం కరోతి, పటిబాహేస్సామి న’’న్తి చిన్తేత్వా అభాసి.

మారపాసేనాతి కిలేసపాసేన. యే దిబ్బా యే చ మానుసాతి యే దిబ్బా కామగుణసఙ్ఖాతా మానుసా కామగుణసఙ్ఖాతా చ మారపాసా నామ అత్థి, సబ్బేహి తేహి త్వం బద్ధోతి వదతి. మారబన్ధనబద్ధోతి మారబన్ధనేన బద్ధో, మారబన్ధనే వా బద్ధో. న మే సమణ మోక్ఖసీతి సమణ త్వం మమ విసయతో న ముచ్చిస్ససి. చతుత్థం.

౫. దుతియమారపాససుత్తవణ్ణనా

౧౪౧. పఞ్చమే ముత్తాహన్తి ముత్తో అహం. పురిమం సుత్తం అన్తోవస్సే వుత్తం, ఇదం పన పవారేత్వా వుట్ఠవస్సకాలే. చారికన్తి అనుపుబ్బగమనచారికం. (పవారేత్వా) దివసే దివసే యోజనపరమం గచ్ఛన్తా చరథాతి వదతి. మా ఏకేన ద్వేతి ఏకమగ్గేన ద్వే జనా మా అగమిత్థ. ఏవఞ్హి గతేసు ఏకస్మిం ధమ్మం దేసేన్తే, ఏకేన తుణ్హీభూతేన ఠాతబ్బం హోతి. తస్మా ఏవమాహ.

ఆదికల్యాణన్తి ఆదిమ్హి కల్యాణం సున్దరం భద్దకం. తథా మజ్ఝపరియోసానేసు. ఆదిమజ్ఝపరియోసానఞ్చ నామేతం సాసనస్స చ దేసనాయ చ వసేన దువిధం. తత్థ సాసనస్స సీలం ఆది, సమథవిపస్సనామగ్గా మజ్ఝం, ఫలనిబ్బానాని పరియోసానం. సీలసమాధయో వా ఆది, విపస్సనామగ్గా మజ్ఝం, ఫలనిబ్బానాని పరియోసానం. సీలసమాధివిపస్సనా వా ఆది, మగ్గో మజ్ఝం, ఫలనిబ్బానాని పరియోసానం. దేసనాయ పన చతుప్పదికాయ గాథాయ తావ పఠమపాదో ఆది, దుతియతతియా మజ్ఝం, చతుత్థో పరియోసానం. పఞ్చపదఛప్పదానం పఠమపాదో ఆది, అవసానపాదో పరియోసానం, అవసేసా మజ్ఝం. ఏకానుసన్ధికసుత్తస్స నిదానం ఆది, ‘‘ఇదమవోచా’’తి పరియోసానం, సేసం మజ్ఝం. అనేకానుసన్ధికస్స మజ్ఝే బహూపి అనుసన్ధి మజ్ఝమేవ, నిదానం ఆది, ‘‘ఇదమవోచా’’తి పరియోసానం.

సాత్థన్తి సాత్థకం కత్వా దేసేథ. సబ్యఞ్జనన్తి బ్యఞ్జనేహి చేవ పదేహి చ పరిపూరం కత్వా దేసేథ. కేవలపరిపుణ్ణన్తి సకలపరిపుణ్ణం. పరిసుద్ధన్తి నిరుపక్కిలేసం. బ్రహ్మచరియన్తి సిక్ఖత్తయసఙ్గహం సాసనబ్రహ్మచరియం. పకాసేథాతి ఆవికరోథ.

అప్పరజక్ఖజాతికాతి పఞ్ఞాచక్ఖుమ్హి అప్పకిలేసరజసభావా, దుకూలసాణియా పటిచ్ఛన్నా వియ చతుప్పదికగాథాపరియోసానే అరహత్తం పత్తుం సమత్థా సన్తీతి అత్థో. అస్సవనతాతి అస్సవనతాయ. పరిహాయన్తీతి అలాభపరిహానియా ధమ్మతో పరిహాయన్తి. సేనానిగమోతి పఠమకప్పికానం సేనాయ నివిట్ఠోకాసే పతిట్ఠితగామో, సుజాతాయ వా పితు సేనానీ నామ నిగమో. తేనుపసఙ్కమిస్సామీతి నాహం తుమ్హే ఉయ్యోజేత్వా పరివేణాదీని కారేత్వా ఉపట్ఠాకాదీహి పరిచరియమానో విహరిస్సామి, తిణ్ణం పన జటిలానం అడ్ఢుడ్ఢాని పాటిహారియసహస్సాని దస్సేత్వా ధమ్మమేవ దేసేతుం ఉపసఙ్కమిస్సామీతి. తేనుపసఙ్కమీతి, ‘‘అయం సమణో గోతమో మహాయుద్ధం విచారేన్తో వియ, ‘మా ఏకేన ద్వే అగమిత్థ, ధమ్మం దేసేథా’తి సట్ఠి జనే ఉయ్యోజేతి, ఇమస్మిం పన ఏకస్మిమ్పి ధమ్మం దేసేన్తే మయ్హం చిత్తస్సాదం నత్థి, ఏవం బహూసు దేసేన్తేసు కుతో భవిస్సతి, పటిబాహామి న’’న్తి చిన్తేత్వా ఉపసఙ్కమి. పఞ్చమం.

౬. సప్పసుత్తవణ్ణనా

౧౪౨. ఛట్ఠే సోణ్డికాకిలఞ్జన్తి సురాకారకానం పిట్ఠపత్థరణకకిలఞ్జం. కోసలికా కంసపాతీతి కోసలరఞ్ఞో రథచక్కప్పమాణా పరిభోగపాతి. గళగళాయన్తేతి గజ్జన్తే. కమ్మారగగ్గరియాతి కమ్మారుద్ధనపణాళియా. ధమమానాయాతి భస్తవాతేన పూరియమానాయ. ఇతి విదిత్వాతి – ‘‘సమణో గోతమో పధానమనుయుత్తో సుఖేన నిసిన్నో, ఘట్టయిస్సామి న’’న్తి వుత్తప్పకారం అత్తభావం మాపేత్వా నియామభూమియం ఇతో చితో చ సఞ్చరన్తం విజ్జులతాలోకేన దిస్వా, ‘‘కో ను ఖో ఏసో సత్తో’’తి? ఆవజ్జేన్తో, ‘‘మారో అయ’’న్తి ఏవం విదిత్వా.

సుఞ్ఞగేహానీతి సుఞ్ఞాగారాని. సేయ్యాతి సేయ్యత్థాయ. ఠస్సామి చఙ్కమిస్సామి నిసీదిస్సామి నిపజ్జిస్సామీతి ఏతదత్థాయ యో సుఞ్ఞాగారాని సేవతీతి అత్థో. సో ముని అత్తసఞ్ఞతోతి సో బుద్ధముని హత్థపాదకుక్కుచ్చాభావేన సంయతత్తభావో. వోస్సజ్జ చరేయ్య తత్థ సోతి సో తస్మిం అత్తభావే ఆలయం నికన్తిం వోస్సజ్జిత్వా పహాయ చరేయ్య. పతిరూపం హి తథావిధస్స తన్తి తాదిసస్స తంసణ్ఠితస్స బుద్ధమునినో తం అత్తభావే నికన్తిం వోస్సజ్జిత్వా చరణం నామ పతిరూపం యుత్తం అనుచ్ఛవికం.

చరకాతి సీహబ్యగ్ఘాదికా సఞ్చరణసత్తా. భేరవాతి సవిఞ్ఞాణకఅవిఞ్ఞాణకభేరవా. తత్థ సవిఞ్ఞాణకా సీహబ్యగ్ఘాదయో, అవిఞ్ఞాణకా రత్తిభాగే ఖాణువమ్మికాదయో. తేపి హి తస్మిం కాలే యక్ఖా వియ ఉపట్ఠహన్తి, రజ్జువల్లియాదీని సబ్బాని సప్పా వియ ఉపట్ఠహన్తి. తత్థాతి తేసు భేరవేసు సుఞ్ఞాగారగతో బుద్ధముని లోమచలనమత్తకమ్పి న కరోతి.

ఇదాని అట్ఠానపరికప్పం దస్సేన్తో నభం ఫలేయ్యాతిఆదిమాహ. తత్థ ఫలేయ్యాతి కాకపదం వియ హీరహీరసో ఫలేయ్య. చలేయ్యాతి పోక్ఖరపత్తే వాతాహతో ఉదకబిన్దు వియ చలేయ్య. సల్లమ్పి చే ఉరసి పకప్పయేయ్యున్తి తిఖిణసత్తిసల్లం చేపి ఉరస్మిం చారేయేయ్యుం. ఉపధీసూతి ఖన్ధూపధీసు. తాణం న కరోన్తీతి తిఖిణే సల్లే ఉరస్మిం చారియమానే భయేన గుమ్బన్తరకన్దరాదీని పవిసన్తా తాణం కరోన్తి నామ. బుద్ధా పన సముచ్ఛిన్నసబ్బభయా ఏవరూపం తాణం నామ న కరోన్తి. ఛట్ఠం.

౭. సుపతిసుత్తవణ్ణనా

౧౪౩. సత్తమే పాదే పక్ఖాలేత్వాతి ఉతుగాహాపనత్థం ధోవిత్వా. బుద్ధానం పన సరీరే రజోజల్లం న ఉపలిమ్పతి, ఉదకమ్పి పోక్ఖరపత్తే పక్ఖిత్తం వియ వివట్టిత్వా గచ్ఛతి. అపిచ ఖో ధోతపాదకే గేహే పాదే ధోవిత్వా పవిసనం పబ్బజితానం వత్తం. తత్థ బుద్ధానం వత్తభేదో నామ నత్థి, వత్తసీసే పన ఠత్వా ధోవన్తి. సచే హి తథాగతో నేవ న్హాయేయ్య, న పాదే ధోవేయ్య, ‘‘నాయం మనుస్సో’’తి వదేయ్యుం. తస్మా మనుస్సకిరియం అముఞ్చన్తో ధోవతి. సతో సమ్పజానోతి సోప్పపరిగ్గాహకేన సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో. ఉపసఙ్కమీతి సమణో గోతమో సబ్బరత్తిం అబ్భోకాసే చఙ్కమిత్వా గన్ధకుటిం పవిసిత్వా నిద్దాయతి, అతివియ సుఖసయితో భవిస్సతి, ఘట్టయిస్సామి నన్తి చిన్తేత్వా ఉపసఙ్కమి.

కిం సోప్పసీతి కిం సుపసి, కిం సోప్పం నామిదం తవాతి వదతి. కిం ను సోప్పసీతి కస్మా ను సుపసి? దుబ్భగో వియాతి మతో వియ, విసఞ్ఞీ వియ చ. సుఞ్ఞమగారన్తి సుఞ్ఞం మే ఘరం లద్ధన్తి సోప్పసీతి వదతి. సూరియే ఉగ్గతేతి సూరియమ్హి ఉట్ఠితే. ఇదాని హి అఞ్ఞే భిక్ఖూ సమ్మజ్జన్తి, పానీయం ఉపట్ఠపేన్తి, భిక్ఖాచారగమనసజ్జా భవన్తి, త్వం కస్మా సోప్పసియేవ.

జాలినీతి తయో భవే అజ్ఝోత్థరిత్వా ఠితేన ‘‘అజ్ఝత్తికస్సుపాదాయ అట్ఠారసతణ్హావిచరితానీ’’తిఆదినా (విభ. ౮౪౨) తేన తేన అత్తనో కోట్ఠాసభూతేన జాలేన జాలినీ. విసత్తికాతి రూపాదీసు తత్థ తత్థ విసత్తతాయ విసమూలతాయ విసపరిభోగతాయ చ విసత్తికా. కుహిఞ్చి నేతవేతి కత్థచి నేతుం. సబ్బూపధి పరిక్ఖయాతి సబ్బేసం ఖన్ధకిలేసాభిసఙ్ఖారకామగుణభేదానం ఉపధీనం పరిక్ఖయా. కిం తవేత్థ, మారాతి, మార, తుయ్హం కిం ఏత్థ? కస్మా త్వం ఉణ్హయాగుయం నిలీయితుం అసక్కోన్తీ ఖుద్దకమక్ఖికా వియ అన్తన్తేనేవ ఉజ్ఝాయన్తో ఆహిణ్డసీతి. సత్తమం.

౮. నన్దతిసుత్తవణ్ణనా

౧౪౪. అట్ఠమం దేవతాసంయుత్తే వుత్తత్థమేవ. అట్ఠమం.

౯. పఠమఆయుసుత్తవణ్ణనా

౧౪౫. నవమే అప్పం వా భియ్యోతి భియ్యో జీవన్తో అపరం వస్ససతం జీవితుం న సక్కోతి, పణ్ణాసం వా సట్ఠి వా వస్సాని జీవతి. అజ్ఝభాసీతి సమణో గోతమో ‘‘మనుస్సానం అప్పమాయూ’’తి కథేతి, దీఘభావమస్స కథేస్సామీతి పచ్చనీకసాతతాయ అభిభవిత్వా అభాసి.

న నం హీళేతి తం ఆయుం ‘‘అప్పకమిద’’న్తి న హీళేయ్య. ఖీరమత్తో వాతి యథా దహరో కుమారో ఉత్తానసేయ్యకో ఖీరం పివిత్వా దుకూలచుమ్బటకే నిపన్నో అసఞ్ఞీ వియ నిద్దాయతి, కస్సచి ఆయుం అప్పం వా దీఘం వాతి న చిన్తేతి, ఏవం సప్పురిసో. చరేయ్యాదిత్తసీసో వాతి ఆయుం పరిత్తన్తి ఞత్వా పజ్జలితసీసో వియ చరేయ్య. నవమం.

౧౦. దుతియఆయుసుత్తవణ్ణనా

౧౪౬. దసమే నేమీవ రథకుబ్బరన్తి యథా దివసం గచ్ఛన్తస్స రథస్స చక్కనేమి కుబ్బరం అనుపరియాయతి న విజహతి, ఏవం ఆయు అనుపరియాయతీతి. దసమం.

పఠమో వగ్గో.