౯. యఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా

౧౨౦. నవమే థూణూపనీతానీతి థూణం ఉపనీతాని, థూణాయ బద్ధాని హోన్తి. పరికమ్మాని కరోన్తీతి ఏత్తావతా తేహి భిక్ఖూహి రఞ్ఞో ఆరద్ధయఞ్ఞో తథాగతస్స ఆరోచితో. కస్మా పన రఞ్ఞా అయం యఞ్ఞో ఆరద్ధో? దుస్సుపినపటిఘాతాయ. ఏకదివసం కిర రాజా సబ్బాలఙ్కారప్పటిమణ్డితో హత్థిక్ఖన్ధవరగతో నగరం అనుసఞ్చరన్తో వాతపానం వివరిత్వా ఓలోకయమానం ఏకం ఇత్థిం దిస్వా తస్సా పటిబద్ధచిత్తో తతోవ పటినివత్తిత్వా అన్తేపురం పవిసిత్వా ఏకస్స పురిసస్స తమత్థం ఆరోచేత్వా ‘‘గచ్ఛ తస్సా సస్సామికభావం వా అస్సామికభావం వా జానాహీ’’తి పేసేసి. సో గన్త్వా పుచ్ఛి. సా ‘‘ఏసో మే సామికో ఆపణే నిసిన్నో’’తి దస్సేసి. రాజపురిసో రఞ్ఞో తమత్థం ఆచిక్ఖి. రాజా తం పురిసం పక్కోసాపేత్వా ‘‘మం ఉపట్ఠహా’’తి ఆహ. ‘‘నాహం, దేవ, ఉపట్ఠహితుం జానామీ’’తి చ వుత్తే ‘‘ఉపట్ఠానం నామ న ఆచరియస్స సన్తికే ఉగ్గహేతబ్బ’’న్తి బలక్కారేన ఆవుధఫలకం గాహాపేత్వా ఉపట్ఠాకం అకాసి. ఉపట్ఠహిత్వా గేహం గతమత్తమేవ చ నం పున పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఉపట్ఠాకేన నామ రఞ్ఞో వచనం కత్తబ్బం, గచ్ఛ ఇతో యోజనమత్తే అమ్హాకం సీసధోవనపోక్ఖరణీ అత్థి, తతో అరుణమత్తికఞ్చ లోహితుప్పలమాలఞ్చ గణ్హిత్వా ఏహి. సచే అజ్జేవ నాగచ్ఛసి, రాజదణ్డం కరిస్సామీ’’తి వత్వా పేసేసి. సో రాజభయేన నిక్ఖమిత్వా గతో.

రాజాపి తస్మిం గతే దోవారికం పక్కోసాపేత్వా, ‘‘అజ్జ సాయన్హేయేవ ద్వారం పిదహిత్వా ‘అహం రాజదూతో’తి వా ‘ఉపరాజదూతో’తి వా భణన్తానమ్పి మా వివరీ’’తి ఆహ. సో పురిసో మత్తికఞ్చ ఉప్పలాని చ గహేత్వా ద్వారే పిహితమత్తే ఆగన్త్వా బహుం వదన్తోపి ద్వారం అలభిత్వా పరిస్సయభయేన జేతవనం గతో. రాజాపి రాగపరిళాహేన అభిభూతో కాలే నిసీదతి, కాలే తిట్ఠతి, కాలే నిపజ్జతి, సన్నిట్ఠానం అలభన్తో యత్థ కత్థచి నిసిన్నకోవ మక్కటనిద్దాయ నిద్దాయతి.

పుబ్బే చ తస్మింయేవ నగరే చత్తారో సేట్ఠిపుత్తా పరదారికకమ్మం కత్వా నన్దోపనన్దాయ నామ లోహకుమ్భియా నిబ్బత్తింసు. తే ఫేణుద్దేహకం పచ్చమానా తింసవస్ససహస్సాని హేట్ఠా గచ్ఛన్తా కుమ్భియా తలం పాపుణన్తి, తింసవస్ససహస్సాని ఉపరి గచ్ఛన్తా మత్థకం పాపుణన్తి. తే తం దివసం ఆలోకం ఓలోకేత్వా అత్తనో దుక్కటభయేన ఏకేకం గాథం వత్తుకామా వత్తుం అసక్కోన్తా ఏకేకం అక్ఖరమేవ ఆహంసు. ఏకో స-కారం, ఏకో సో-కారం, ఏకో న-కారం, ఏకో దు-కారం ఆహ. రాజా తేసం నేరయికసత్తానం సద్దం సుతకాలతో పట్ఠాయ సుఖం అవిన్దమానోవ తంరత్తావసేసం వీతినామేసి.

అరుణే ఉట్ఠితే పురోహితో ఆగన్త్వా తం సుఖసేయ్యం పుచ్ఛి. సో ‘‘కుతో మే, ఆచరియ, సుఖ’’న్తి? వత్వా, ‘‘సుపినే ఏవరూపే సద్దే అస్సోసి’’న్తి ఆచిక్ఖి. బ్రాహ్మణో – ‘‘ఇమస్స రఞ్ఞో ఇమినా సుపినేన వుడ్ఢి వా హాని వా నత్థి, అపిచ ఖో పన యం ఇమస్స గేహే అత్థి, తం సమణస్స గోతమస్స హోతి, గోతమసావకానం హోతి, బ్రాహ్మణా కిఞ్చి న లభన్తి, బ్రాహ్మణానం భిక్ఖం ఉప్పాదేస్సామీ’’తి, ‘‘భారియో అయం, మహారాజ, సుపినో తీసు జానీసు ఏకా పఞ్ఞాయతి, రజ్జన్తరాయో వా భవిస్సతి జీవితన్తరాయో వా, దేవో వా న వస్సిస్సతీ’’తి ఆహ. కథం సోత్థి భవేయ్య ఆచరియాతి? ‘‘మన్తేత్వా ఞాతుం సక్కా, మహారాజాతి. గచ్ఛథ ఆచరియేహి సద్ధిం మన్తేత్వా అమ్హాకం సోత్థిం కరోథా’’తి.

సో సివికసాలాయం బ్రాహ్మణే సన్నిపాతేత్వా తమత్థం ఆరోచేత్వా, ‘‘విసుం విసుం గన్త్వా ఏవం వదథా’’తి తయో వగ్గే అకాసి. బ్రాహ్మణా పవిసిత్వా రాజానం సుఖసేయ్యం పుచ్ఛింసు. రాజా పురోహితస్స కథితనియామేనేవ కథేత్వా ‘‘కథం సోత్థి భవేయ్యా’’తి పుచ్ఛి. మహాబ్రాహ్మణా – ‘‘సబ్బపఞ్చసతం యఞ్ఞం యజిత్వా ఏతస్స కమ్మస్స సోత్థి భవేయ్య, ఏవం, మహారాజ, ఆచరియా కథేన్తీ’’తి ఆహంసు. రాజా తేసం సుత్వా అనభినన్దిత్వా అప్పటిక్కోసిత్వా తుణ్హీ అహోసి. అథ దుతియవగ్గబ్రాహ్మణాపి ఆగన్త్వా తత్థేవ కథేసుం. తథా తతియవగ్గబ్రాహ్మణాపి. అథ రాజా ‘‘యఞ్ఞం కరోన్తూ’’తి ఆణాపేసి. తతో పట్ఠాయ బ్రాహ్మణా ఉసభాదయో పాణే ఆహరాపేసుం. నగరే మహాసద్దో ఉదపాది. తం పవత్తిం ఞత్వా మల్లికా రాజానం తథాగతస్స సన్తికం పేసేసి. సో గన్త్వా భగవన్తం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. అథ నం భగవా – ‘‘హన్ద కుతో ను త్వం, మహారాజ, ఆగచ్ఛసి దివాదివస్సా’’తి ఆహ. రాజా – ‘‘అజ్జ మే, భన్తే, సుపినకే చత్తారో సద్దా సుతా, సోహం బ్రాహ్మణే పుచ్ఛిం. బ్రాహ్మణా ‘భారియో, మహారాజ, సుపినో, సబ్బపఞ్చసతం యఞ్ఞం యజిత్వా పటికమ్మం కరోమాతి ఆరద్ధా’’’తి ఆహ. కిన్తి తే, మహారాజ, సద్దా సుతాతి. సో యథాసుతం ఆరోచేసి. అథ నం భగవా ఆహ – పుబ్బే, మహారాజ, ఇమస్మింయేవ నగరే చత్తారో సేట్ఠిపుత్తా పరదారికా హుత్వా నన్దోపనన్దాయ లోహకుమ్భియా నిబ్బత్తా సట్ఠివస్ససహస్సమత్థకే ఉగ్గచ్ఛింసు.

తత్థ ఏకో –

‘‘సట్ఠివస్ససహస్సాని, పరిపుణ్ణాని సబ్బసో;

నిరయే పచ్చమానానం, కదా అన్తో భవిస్సతీ’’తి.(పే. వ. ౮౦౨; జా. ౧.౪.౫౪) –

ఇమం గాథం వత్థుకామో అహోసి. దుతియో –

‘‘సోహం నూన ఇతో గన్త్వా, యోనిం లద్ధాన మానుసిం;

వదఞ్ఞూ సీలసమ్పన్నో, కాహామి కుసలం బహు’’న్తి. (పే. వ. ౮౦౫; జా. ౧.౪.౫౬) –

ఇమం గాథం వత్థుకామో అహోసి. తతియో –

‘‘నత్థి అన్తో కుతో అన్తో, న అన్తో పటిదిస్సతి;

తదా హి పకతం పాపం, మమ తుయ్హఞ్చ మారిసా’’తి. (పే. వ. ౮౦౩; జా. ౧.౪.౫౫) –

ఇమం గాథం వత్థుకామో అహోసి. చతుత్థో –

‘‘దుజ్జీవితమజీవిమ్హా, యే సన్తే న దదమ్హసే;

విజ్జమానేసు భోగేసు, దీపం నాకమ్హ అత్తనో’’తి. (పే. వ. ౮౦౪; జా. ౧.౪.౫౩) –

ఇమం. తే ఇమా గాథా వత్తుం అసక్కోన్తా ఏకేకం అక్ఖరం వత్వా తత్థేవ నిముగ్గా. ఇతి, మహారాజ, తే నేరయికసత్తా యథాకమ్మేన విరవింసు. తస్స సద్దస్స సుతపచ్చయా తుయ్హం హాని వా వుడ్ఢి వా నత్థి. ఏత్తకానం పన పసూనం ఘాతనకమ్మం నామ భారియన్తి నిరయభయేన తజ్జేత్వా ధమ్మకథం కథేసి. రాజా దసబలే పసీదిత్వా, ‘‘ముఞ్చామి, నేసం జీవితం దదామి, హరితాని చేవ తిణాని ఖాదన్తు, సీతలాని చ పానీయాని పివన్తు, సీతో చ నేసం వాతో ఉపవాయతూ’’తి వత్వా, ‘‘గచ్ఛథ హారేథా’’తి మనుస్సే ఆణాపేసి. తే గన్త్వా బ్రాహ్మణే పలాపేత్వా తం పాణసఙ్ఘం బన్ధనతో మోచేత్వా నగరే ధమ్మభేరిం చరాపేసుం.

అథ రాజా దసబలస్స సన్తికే నిసిన్నో ఆహ – ‘‘భన్తే, ఏకరత్తి నామ తియామా హోతి, మయ్హం పన అజ్జ ద్వే రత్తియో ఏకతో ఘటితా వియ అహేసు’’న్తి. సోపి పురిసో తత్థేవ నిసిన్నో ఆహ – ‘‘భన్తే, యోజనం నామ చతుగావుతం హోతి, మయ్హం పన అజ్జ ద్వే యోజనాని ఏకతో కతాని వియ అహేసు’’న్తి. అథ భగవా – ‘‘జాగరస్స తావ రత్తియా దీఘభావో పాకటో, సన్తస్స యోజనస్స దీఘభావో పాకటో, వట్టపతితస్స పన బాలపుథుజ్జనస్స అనమతగ్గసంసారవట్టం ఏకన్తదీఘమేవా’’తి రాజానఞ్చ తఞ్చ పురిసం నేరయికసత్తే చ ఆరబ్భ ధమ్మపదే ఇమం గాథం అభాసి –

‘‘దీఘా జాగరతో రత్తి, దీఘం సన్తస్స యోజనం;

దీఘో బాలానం సంసారో, సద్ధమ్మం అవిజానత’’న్తి. (ధ. ప. ౬౦);

గాథాపరియోసానే సో ఇత్థిసామికో పురిసో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం కారణం జానిత్వా.

అస్సమేధన్తిఆదీసు – పోరాణరాజకాలే కిర సస్సమేధం పురిసమేధం సమ్మాపాసం వాచాపేయ్యన్తి చత్తారి సఙ్గహవత్థూని అహేసుం, యేహి రాజానో లోకం సఙ్గణ్హింసు. తత్థ నిప్ఫన్నసస్సతో దసమభాగగ్గహణం సస్సమేధం నామ, సస్ససమ్పాదనే మేధావితాతి అత్థో. మహాయోధానం ఛమాసికం భత్త-వేతనానుప్పదానం పురిసమేధం నామ, పురిససఙ్గణ్హనే మేధావితాతి అత్థో. దలిద్దమనుస్సానం హత్థతో లేఖం గహేత్వా తీణి వస్సాని వినావ వడ్ఢియా సహస్సద్విసహస్సమత్తధనానుప్పదానం సమ్మాపాసం నామ. తఞ్హి సమ్మా మనుస్సే పాసేతి, హదయే బన్ధిత్వా వియ ఠపేతి, తస్మా సమ్మాపాసన్తి వుచ్చతి. ‘‘తాత మాతులా’’తిఆదినా నయేన సణ్హవాచాభణనం వాచాపేయ్యం నామ, పియవాచాతి అత్థో. ఏవం చతూహి సఙ్గహవత్థూహి సఙ్గహితం రట్ఠం ఇద్ధఞ్చేవ హోతి ఫీతఞ్చ పహూతఅన్నపానం ఖేమం నిరబ్బుదం. మనుస్సా ముదా మోదమానా ఉరే పుత్తే నచ్చేన్తా అపారుతఘరద్వారా విహరన్తి. ఇదం ఘరద్వారేసు అగ్గళానం అభావతో నిరగ్గళన్తి వుచ్చతి. అయం పోరాణికా పవేణీ.

అపరభాగే పన ఓక్కాకరాజకాలే బ్రాహ్మణా ఇమాని చత్తారి సఙ్గహవత్థూని ఇమఞ్చ రట్ఠసమ్పత్తిం పరివత్తేత్వా ఉద్ధంమూలకం కత్వా అస్సమేధం పురిసమేధన్తి ఆదికే పఞ్చ యఞ్ఞే నామ అకంసు. తేసు అస్సమేత్థ మేధన్తి వధన్తీతి అస్సమేధో. ద్వీహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స ఏకవీసతియూపస్స ఏకస్మిం మజ్ఝిమదివసేయేవ సత్తనవుతిపఞ్చపసుసతఘాతభింసనస్స ఠపేత్వా భూమిఞ్చ పురిసే చ అవసేససబ్బవిభవదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. పురిసమేత్థ మేధన్తీతి పురిసమేధో. చతూహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స సద్ధిం భూమియా అస్సమేధే వుత్తవిభవదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. సమ్మమేత్థ పాసేన్తీతి సమ్మాపాసో. దివసే దివసే సమ్మం ఖిపిత్వా తస్స పతితోకాసే వేదిం కత్వా సంహారిమేహి యూపాదీహి సరస్సతినదియా నిముగ్గోకాసతో పభుతి పటిలోమం గచ్ఛన్తేన యజితబ్బస్స సత్రయాగస్సేతం అధివచనం. వాజమేత్థ పివన్తీతి వాజపేయ్యో. ఏకేన పరియఞ్ఞేన సత్తరసహి పసూహి యజితబ్బస్స బేలువయూపస్స సత్తరసకదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. నత్థి ఏత్థ అగ్గళాతి నిరగ్గళో. నవహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స సద్ధిం భూమియా చ పురిసేహి చ అస్సమేధే వుత్తవిభవదక్ఖిణస్స సబ్బమేధపరియాయనామస్స అస్సమేధవికప్పస్సేవేతం అధివచనం. మహారమ్భాతి మహాకిచ్చా మహాకరణీయా. సమ్మగ్గతాతి సమ్మా పటిపన్నా బుద్ధాదయో. నిరారమ్భాతి అప్పత్థా అప్పకిచ్చా. యజన్తి అనుకులన్తి అనుకులేసు యజన్తి, యం నిచ్చభత్తాది పుబ్బపురిసేహి పట్ఠపితం, తం అపరాపరం అనుపచ్ఛిన్నత్తా మనుస్సా దదన్తీతి అత్థో. నవమం.