౧. పఠమవగ్గో

౧. దహరసుత్తవణ్ణనా

౧౧౨. కోసలసంయుత్తస్స పఠమే భగవతా సద్ధిం సమ్మోదీతి యథా ఖమనీయాదీని పుచ్ఛన్తో భగవా తేన, ఏవం సోపి భగవతా సద్ధిం సమప్పవత్తమోదో అహోసి. సీతోదకం వియ ఉణ్హోదకేన సమ్మోదితం ఏకీభావం అగమాసి. యాయ చ – ‘‘కచ్చి, భో గోతమ, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయం, కచ్చి భోతో చ గోతమస్స సావకానఞ్చ అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారో’’తిఆదికాయ కథాయ సమ్మోది, తం పీతిపామోజ్జసఙ్ఖాతసమ్మోదజననతో సమ్మోదితుం యుత్తభావతో చ సమ్మోదనీయం, అత్థబ్యఞ్జనమధురతాయ చిరమ్పి కాలం సారేతుం నిరన్తరం పవత్తేతుం అరహరూపతో సరితబ్బభావతో చ సారణీయం. సుయ్యమానసుఖతో చ సమ్మోదనీయం, అనుస్సరియమానసుఖతో సారణీయం. తథా బ్యఞ్జనపరిసుద్ధతాయ సమ్మోదనీయం, అత్థపరిసుద్ధతాయ సారణీయన్తి ఏవం అనేకేహి పరియాయేహి సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా పరియోసాపేత్వా నిట్ఠపేత్వా ఇతో పుబ్బే తథాగతస్స అదిట్ఠత్తా గుణాగుణవసేన గమ్భీరభావం వా ఉత్తానభావం వా అజానన్తో ఏకమన్తం నిసీది, ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో యం ఓవట్టికసారం కత్వా ఆగతో లోకనిస్సరణభవోక్కన్తిపఞ్హం సత్థు సమ్మాసమ్బుద్ధతం పుచ్ఛితుం భవమ్పి నోతిఆదిమాహ.

తత్థ భవమ్పీతి పి-కారో సమ్పిణ్డనత్థే నిపాతో, తేన చ ఛ సత్థారే సమ్పిణ్డేతి. యథా పూరణాదయో ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధమ్హా’’తి పటిజానన్తి, ఏవం భవమ్పి ను పటిజానాతీతి అత్థో. ఇదం పన రాజా న అత్తనో లద్ధియా, లోకే మహాజనేన గహితపటిఞ్ఞావసేన పుచ్ఛతి. అథ భగవా బుద్ధసీహనాదం నదన్తో యం హి తం మహారాజాతిఆదిమాహ. తత్థ అహం హి మహారాజాతి అనుత్తరం సబ్బసేట్ఠం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసఙ్ఖాతం సమ్మాసమ్బోధిం అహం అభిసమ్బుద్ధోతి అత్థో. సమణబ్రాహ్మణాతి పబ్బజ్జూపగమనేన సమణా, జాతివసేన బ్రాహ్మణా. సఙ్ఘినోతిఆదీసు పబ్బజితసమూహసఙ్ఖాతో సఙ్ఘో ఏతేసం అత్థీతి సఙ్ఘినో. స్వేవ గణో ఏతేసం అత్థీతి గణినో. ఆచారసిక్ఖాపనవసేన తస్స గణస్స ఆచరియాతి గణాచరియా. ఞాతాతి పఞ్ఞాతా పాకటా. ‘‘అప్పిచ్ఛా సన్తుట్ఠా అప్పిచ్ఛతాయ వత్థమ్పి న నివాసేన్తీ’’తి ఏవం సముగ్గతో యసో ఏతేసం అత్థీతి యసస్సినో. తిత్థకరాతి లద్ధికరా. సాధుసమ్మతాతి ‘‘సన్తో సప్పురిసా’’తి ఏవం సమ్మతా. బహుజనస్సాతి అస్సుతవతో అన్ధబాలపుథుజ్జనస్స. పూరణోతిఆదీని తేసం నామగోత్తాని. పూరణోతి హి నామమేవ. తథా, మక్ఖలీతి. సో పన గోసాలాయ జాతత్తా గోసాలోతి వుత్తో. నాటపుత్తోతి నాటస్స పుత్తో. బేలట్ఠపుత్తోతి బేలట్ఠస్స పుత్తో. కచ్చాయనోతి పకుధస్స గోత్తం. కేసకమ్బలస్స ధారణతో అజితో కేసకమ్బలోతి వుత్తో.

తేపి మయాతి కప్పకోలాహలం బుద్ధకోలాహలం చక్కవత్తికోలాహలన్తి తీణి కోలాహలాని. తత్థ ‘‘వస్ససతసహస్సమత్థకే కప్పుట్ఠానం భవిస్సతీ’’తి కప్పకోలాహలం నామ హోతి – ‘‘ఇతో వస్ససతసహస్సమత్థకే లోకో వినస్సిస్సతి, మేత్తం మారిసా, భావేథ, కరుణం ముదితం ఉపేక్ఖ’’న్తి మనుస్సప్పథే దేవతా ఘోసేన్తియో విచరన్తి. ‘‘వస్ససహస్సమత్థకే పన బుద్ధో ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి బుద్ధకోలాహలం నామ హోతి – ‘‘ఇతో వస్ససహస్సమత్థకే బుద్ధో ఉప్పజ్జిత్వా ధమ్మానుధమ్మపటిపదం పటిపన్నేన సఙ్ఘరతనేన పరివారితో ధమ్మం దేసేన్తో విచరిస్సతీ’’తి దేవతా ఉగ్ఘోసేన్తి. ‘‘వస్ససతమత్థకే పన చక్కవత్తీ ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి చక్కవత్తికోలాహలం నామ హోతి – ‘‘ఇతో వస్ససతమత్థకే సత్తరతనసమ్పన్నో చతుద్దీపిస్సరో సహస్స పుత్తపరివారో వేహాసఙ్గమో చక్కవత్తిరాజా ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి దేవతా ఉగ్ఘోసేన్తి.

ఇమేసు తీసు కోలాహలేసు ఇమే ఛ సత్థారో బుద్ధకోలాహలం సుత్వా ఆచరియే పయిరుపాసిత్వా చిన్తామాణివిజ్జాదీని ఉగ్గణ్హిత్వా – ‘‘మయం బుద్ధమ్హా’’తి పటిఞ్ఞం కత్వా మహాజనపరివుతా జనపదం విచరన్తా అనుపుబ్బేన సావత్థియం పత్తా. తేసం ఉపట్ఠాకా రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘మహారాజ, పూరణో కస్సపో…పే… అజితో కేసకమ్బలో బుద్ధో కిర సబ్బఞ్ఞూ కిరా’’తి ఆరోచేసుం. రాజా ‘‘తుమ్హేవ నే నిమన్తేత్వా ఆనేథా’’తి ఆహ. తే గన్త్వా తేహి, ‘‘రాజా వో నిమన్తేతి. రఞ్ఞో గేహే భిక్ఖం గణ్హథా’’తి వుత్తా గన్తుం న ఉస్సహన్తి, పునప్పునం వుచ్చమానా ఉపట్ఠాకానం చిత్తానురక్ఖణత్థాయ అధివాసేత్వా సబ్బే ఏకతోవ అగమంసు. రాజా ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా ‘‘నిసీదన్తూ’’తి ఆహ. నిగ్గుణానం అత్తభావే రాజుస్మా నామ ఫరతి, తే మహారహేసు ఆసనేసు నిసీదితుం అసక్కోన్తా ఫలకేసు చేవ భూమియం చ నిసీదింసు.

రాజా ‘‘ఏత్తకేనేవ నత్థి తేసం అన్తో సుక్కధమ్మో’’తి వత్వా ఆహారం అదత్వావ తాలతో పతితం ముగ్గరేన పోథేన్తో వియ ‘‘తుమ్హే బుద్ధా, న బుద్ధా’’తి పఞ్హం పుచ్ఛి. తే చిన్తయింసు – ‘‘సచే ‘బుద్ధమ్హా’తి వక్ఖామ, రాజా బుద్ధవిసయే పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా కథేతుం అసక్కోన్తే ‘తుమ్హే మయం బుద్ధాతి మహాజనం వఞ్చేత్వా ఆహిణ్డథా’తి జివ్హమ్పి ఛిన్దాపేయ్య, అఞ్ఞమ్పి అనత్థం కరేయ్యా’’తి సకపటిఞ్ఞాయ ఏవ ‘న మయం బుద్ధా’తి వదింసు. అథ నే రాజా గేహతో నికడ్ఢాపేసి. తే రాజఘరతో నిక్ఖన్తే ఉపట్ఠాకా పుచ్ఛింసు – ‘‘కిం ఆచరియా రాజా తుమ్హే పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా సక్కారసమ్మానం అకాసీ’’తి? రాజా ‘‘బుద్ధా తుమ్హే’’తి పుచ్ఛి, తతో మయం – ‘‘సచే అయం రాజా బుద్ధవిసయే పఞ్హం కథియమానం అజానన్తో అమ్హేసు మనం పదోసేస్సతి, బహుం అపుఞ్ఞం పసవిస్సతీ’’తి రఞ్ఞో అనుకమ్పాయ ‘న మయం బుద్ధా’తి వదిమ్హా, మయం పన బుద్ధా ఏవ, అమ్హాకం బుద్ధభావో, ఉదకేన ధోవిత్వాపి హరితుం న సక్కాతి. ఇతి బహిద్ధా ‘బుద్ధమ్హా’తి ఆహంసు – రఞ్ఞో సన్తికే ‘న మయం బుద్ధా’తి వదింసూతి, ఇదం గహేత్వా రాజా ఏవమాహ. తత్థ కిం పన భవం గోతమో దహరో చేవ జాతియా, నవో చ పబ్బజ్జాయాతి ఇదం అత్తనో పటిఞ్ఞం గహేత్వా వదతి. తత్థ కిన్తి పటిక్ఖేపవచనం. ఏతే జాతిమహల్లకా చ చిరపబ్బజితా చ ‘‘బుద్ధమ్హా’’తి న పటిజానన్తి, భవం గోతమో జాతియా చ దహరో పబ్బజ్జాయ చ నవో కిం పటిజానాతి? మా పటిజానాహీతి అత్థో.

న ఉఞ్ఞాతబ్బాతి న అవజానితబ్బా. న పరిభోతబ్బాతి న పరిభవితబ్బా. కతమే చత్తారోతి కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. ఖత్తియోతి రాజకుమారో. ఉరగోతి ఆసీవిసో. అగ్గీతి అగ్గియేవ. భిక్ఖూతి ఇమస్మిం పన పదే దేసనాకుసలతాయ అత్తానం అబ్భన్తరం కత్వా సీలవన్తం పబ్బజితం దస్సేతి. ఏత్థ చ దహరం రాజకుమారం దిస్వా, ఉక్కమిత్వా మగ్గం అదేన్తో, పారుపనం అనపనేన్తో, నిసిన్నాసనతో అనుట్ఠహన్తో, హత్థిపిట్ఠాదీహి అనోతరన్తో, హేట్ఠా కత్వా మఞ్ఞనవసేన అఞ్ఞమ్పి ఏవరూపం అనాచారం కరోన్తో ఖత్తియం అవజానాతి నామ. ‘‘భద్దకో వతాయం రాజకుమారో, మహాకణ్డో మహోదరో – కిం నామ యంకిఞ్చి చోరూపద్దవం వూపసమేతుం యత్థ కత్థచి ఠానే రజ్జం అనుసాసితుం సక్ఖిస్సతీ’’తిఆదీని వదన్తో పరిభోతి నామ. అఞ్జనిసలాకమత్తమ్పి ఆసీవిసపోతకం కణ్ణాదీసు పిళన్ధన్తో అఙ్గులిమ్పి జివ్హమ్పి డంసాపేన్తో ఉరగం అవజానాతి నామ. ‘‘భద్దకో వతాయం ఆసీవిసో ఉదకదేడ్డుభో వియ కిం నామ కిఞ్చిదేవ డంసితుం కస్సచిదేవ కాయే విసం ఫరితుం సక్ఖిస్సతీ’’తిఆదీని వదన్తో పరిభోతి నామ. ఖజ్జోపనకమత్తమ్పి అగ్గిం గహేత్వా హత్థేన కీళన్తో భణ్డుక్ఖలికాయ ఖిపన్తో చూళాయ వా సయనపిట్ఠసాటకపసిబ్బకాదీసు వా ఠపేన్తో అగ్గిం అవజానాతి నామ. ‘‘భద్దకో వతాయం అగ్గి కతరం ను ఖో యాగుభత్తం పచిస్సతి, కతరం మచ్ఛమంసం, కస్స సీతం వినోదేస్సతీ’’తిఆదీని వదన్తో పరిభోతి నామ. దహరసామణేరమ్పి పన దిస్వా ఉక్కమిత్వా మగ్గం అదేన్తోతి రాజకుమారే వుత్తం అనాచారం కరోన్తో భిక్ఖుం అవజానాతి నామ. ‘‘భద్దకో వతాయం సామణేరో మహాకణ్ఠో మహోదరో యంకిఞ్చి బుద్ధవచనం ఉగ్గహేతుం యంకిఞ్చి అరఞ్ఞం అజ్ఝోగాహేత్వా వసితుం సక్ఖిస్సతి, సఙ్ఘత్థేరకాలే మనాపో భవిస్సతీ’’తిఆదీని వదన్తో పరిభోతి నామ. తం సబ్బమ్పి న కాతబ్బన్తి దస్సేన్తో న ఉఞ్ఞాతబ్బో న పరిభోతబ్బోతి ఆహ.

ఏతదవోచాతి ఏతం గాథాబన్ధం అవోచ. గాథా చ నామేతా తదత్థదీపనాపి హోన్తి విసేసత్థదీపనాపి, తత్రిమా తదత్థమ్పి విసేసత్థమ్పి దీపేన్తియేవ. తత్థ ఖత్తియన్తి ఖేత్తానం అధిపతిం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఖేత్తానం అధిపతీతి ఖో, వాసేట్ఠ, ‘ఖత్తియో ఖత్తియో’త్వేవ దుతియం అక్ఖరం ఉపనిబ్బత్త’’న్తి (దీ. ని. ౩.౧౩౧). జాతిసమ్పన్నన్తి తాయేవ ఖత్తియజాతియా జాతిసమ్పన్నం. అభిజాతన్తి తీణి కులాని అతిక్కమిత్వా జాతం.

ఠానం హీతి కారణం విజ్జతి. మనుజిన్దోతి మనుస్సజేట్ఠకో. రాజదణ్డేనాతి రఞ్ఞో ఉద్ధటదణ్డేన, సో అప్పకో నామ న హోతి, దససహస్సవీసతిసహస్సప్పమాణో హోతియేవ. తస్మిం పక్కమతే భుసన్తి తస్మిం పుగ్గలే బలవఉపక్కమం ఉపక్కమతి. రక్ఖం జీవితమత్తనోతి అత్తనో జీవితం రక్ఖమానో తం ఖత్తియం పరివజ్జేయ్య న ఘట్టేయ్య.

ఉచ్చావచేహీతి నానావిధేహి. వణ్ణేహీతి సణ్ఠానేహి. యేన యేన హి వణ్ణేన చరన్తో గోచరం లభతి, యది సప్పవణ్ణేన, యది దేడ్డుభవణ్ణేన, యది ధమనివణ్ణేన, అన్తమసో కలన్దకవణ్ణేనపి చరతియేవ. ఆసజ్జాతి పత్వా. బాలన్తి యేన బాలేన ఘట్టితో, తం బాలం నరం వా నారిం వా డంసేయ్య.

పహూతభక్ఖన్తి బహుభక్ఖం. అగ్గిస్స హి అభక్ఖం నామ నత్థి. జాలినన్తి జాలవన్తం. పావకన్తి అగ్గిం. పావగన్తిపి పాఠో. కణ్హవత్తనిన్తి వత్తనీతి మగ్గో, అగ్గినా గతమగ్గో కణ్హో హోతి కాళకో, తస్మా ‘‘కణ్హవత్తనీ’’తి వుచ్చతి.

మహా హుత్వానాతి మహన్తో హుత్వా. అగ్గి హి ఏకదా యావబ్రహ్మలోకప్పమాణోపి హోతి. జాయన్తి తత్థ పారోహాతి తత్థ అగ్గినా దడ్ఢవనే పారోహా జాయన్తి. పారోహాతి తిణరుక్ఖాదయో వుచ్చన్తి. తే హి అగ్గినా దడ్ఢట్ఠానే మూలమత్తేపి అవసిట్ఠే పాదతో రోహన్తి జాయన్తి వడ్ఢన్తి, తస్మా ‘‘పారోహా’’తి వుచ్చన్తి. పున రోహనత్థేన వా పారోహా. అహోరత్తానమచ్చయేతి రత్తిన్దివానం అతిక్కమే. నిదాఘేపి దేవే వుట్ఠమత్తే జాయన్తి.

భిక్ఖు డహతి తేజసాతి ఏత్థ అక్కోసన్తం పచ్చక్కోసన్తో భణ్డన్తం పటిభణ్డన్తో పహరన్తం పటిపహరన్తో భిక్ఖు నామ కిఞ్చి భిక్ఖుతేజసా డహితుం న సక్కోతి. యో పన అక్కోసన్తం న పచ్చక్కోసతి, భణ్డన్తం న పటిభణ్డతి. పహరన్తం న పటిపహరతి, తస్మిం విప్పటిపన్నో తస్స సీలతేజేన డయ్హతి. తేనేవేతం వుత్తం. న తస్స పుత్తా పసవోతి తస్స పుత్తధీతరోపి గోమహింసకుక్కుటసూకరాదయో పసవోపి న భవన్తి, వినస్సన్తీతి అత్థో. దాయాదా విన్దరే ధనన్తి తస్స దాయాదాపి ధనం న విన్దన్తి. తాలావత్థూ భవన్తి తేతి తే భిక్ఖుతేజసా దడ్ఢా వత్థుమత్తావసిట్ఠో మత్థకచ్ఛిన్నతాలో వియ భవన్తి, పుత్తధీతాదివసేన న వడ్ఢన్తీతి అత్థో.

తస్మాతి యస్మా సమణతేజేన దడ్ఢా మత్థకచ్ఛిన్నతాలో వియ అవిరుళ్హిధమ్మా భవన్తి, తస్మా. సమ్మదేవ సమాచరేతి సమ్మా సమాచరేయ్య. సమ్మా సమాచరన్తేన పన కిం కాతబ్బన్తి? ఖత్తియం తావ నిస్సాయ లద్ధబ్బం గామనిగమయానవాహనాదిఆనిసంసం, ఉరగం నిస్సాయ తస్స కీళాపనేన లద్ధబ్బం వత్థహిరఞ్ఞసువణ్ణాదిఆనిసంసం అగ్గిం నిస్సాయ తస్సానుభావేన పత్తబ్బం యాగుభత్తపచనసీతవినోదనాదిఆనిసంసం, భిక్ఖుం నిస్సాయ తస్స వసేన పత్తబ్బం అసుతసవనసుతపరియోదపన-సగ్గమగ్గాధిగమాదిఆనిసంసం సమ్పస్సమానేన ‘‘ఏతే నిస్సాయ పుబ్బే వుత్తప్పకారో ఆదీనవో అత్థి. కిం ఇమేహీ’’తి? న సబ్బసో పహాతబ్బా. ఇస్సరియత్థికేన పన వుత్తప్పకారం అవజాననఞ్చ పరిభవనఞ్చ అకత్వా పుబ్బుట్ఠాయిపచ్ఛానిపాతితాదీహి ఉపాయేహి ఖత్తియకుమారో తోసేతబ్బో, ఏవం తతో ఇస్సరియం అధిగమిస్సతి. అహితుణ్డికేన ఉరగే విస్సాసం అకత్వా నాగవిజ్జం పరివత్తేత్వా అజపదేన దణ్డేన గీవాయ గహేత్వా విసహరేన మూలేన దాఠా ధోవిత్వా పేళాయం పక్ఖిపిత్వా కీళాపేన్తేన చరితబ్బం. ఏవం తం నిస్సాయ ఘాసచ్ఛాదనాదీని లభిస్సతి. యాగుపచనాదీని కత్తుకామేన అగ్గిం విస్సాసేన భణ్డుక్ఖలికాదీసు అపక్ఖిపిత్వా హత్థేహి అనామసన్తేన గోమయచుణ్ణాదీహి జాలేత్వా యాగుపచనాదీని కత్తబ్బాని, ఏవం తం నిస్సాయ ఆనిసంసం లభిస్సతి. అసుతసవనాదీని పత్థయన్తేనపి భిక్ఖుం అతివిస్సాసేన వేజ్జకమ్మనవకమ్మాదీసు అయోజేత్వా చతూహి పచ్చయేహి సక్కచ్చం ఉపట్ఠాతబ్బో, ఏవం తం నిస్సాయ అసుతపుబ్బం బుద్ధవచనం అసుతపుబ్బం పఞ్హావినిచ్ఛయం దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికం అత్థం తిస్సో కులసమ్పత్తియో ఛ కామసగ్గాని నవ చ బ్రహ్మలోకే పత్వా అమతమహానిబ్బానదస్సనమ్పి లభిస్సతీతి ఇమమత్థం సన్ధాయ సమ్మదేవ సమాచరేతి ఆహ.

ఏతదవోచాతి ధమ్మదేసనం సుత్వా పసన్నో పసాదం ఆవికరోన్తో ఏతం ‘‘అభిక్కన్త’’న్తిఆదివచనం అవోచ. తత్థ అభిక్కన్తన్తి అభికన్తం అతిఇట్ఠం అతిమనాపం, అతిసున్దరన్తి అత్థో. ఏత్థ ఏకేన అభిక్కన్తసద్దేన దేసనం థోమేతి ‘‘అభిక్కన్తం, భన్తే, యదిదం భగవతో ధమ్మదేసనా’’తి. ఏకేన అత్తనో పసాదం ‘‘అభిక్కన్తం, భన్తే, యదిదం భగవతో ధమ్మదేసనం ఆగమ్మ మమ పసాదో’’తి.

తతో పరం చతూహి ఉపమాహి దేసనంయేవ థోమేతి. తత్థ నిక్కుజ్జితన్తి అధోముఖఠపితం, హేట్ఠాముఖజాతం వా. ఉక్కుజ్జేయ్యాతి ఉపరిముఖం కరేయ్య. పటిచ్ఛన్నన్తి తిణపణ్ణాదిఛాదితం. వివరేయ్యాతి ఉగ్ఘాటేయ్య. మూళ్హస్సాతి దిసామూళ్హస్స. మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్యాతి హత్థే గహేత్వా ‘‘ఏస మగ్గో’’తి వదేయ్య. అన్ధకారేతి కాళపక్ఖచాతుద్దసీ అడ్ఢరత్తఘనవనసణ్డ మేఘపటలేహి చతురఙ్గే తమే. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా కోచి నిక్కుజ్జితం ఉక్కుజ్జేయ్య, ఏవం సద్ధమ్మవిముఖం అసద్ధమ్మే పతితం మం అసద్ధమ్మా వుట్ఠాపేన్తేన, యథా పటిచ్ఛన్నం వివరేయ్య, ఏవం కస్సపస్స భగవతో సాసనన్తరధానా పభుతి మిచ్ఛాదిట్ఠిగహనపటిచ్ఛన్నం సాసనం వివరన్తేన, యథా మూళ్హస్స మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, ఏవం కుమ్మగ్గమిచ్ఛామగ్గపటిపన్నస్స మే సగ్గమోక్ఖమగ్గం ఆవికరోన్తేన, యథా అన్ధకారే తేలపజ్జోతం ధారేయ్య, ఏవం మోహన్ధకారే నిముగ్గస్స మే బుద్ధాదిరతనరూపాని అపస్సతో తప్పటిచ్ఛాదకమోహన్ధకారవిద్ధంసకదేసనాపజ్జోతం ధారేన్తేన మయ్హం భగవతా ఏతేహి పరియాయేహి పకాసితత్తా అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితోతి.

ఏవం దేసనం థోమేత్వా ఇమాయ దేసనాయ రతనత్తయే పసన్నచిత్తో పసన్నాకారం కరోన్తో ఏసాహన్తిఆదిమాహ. తత్థ ఏసాహన్తి ఏసో అహం. భగవన్తం సరణం గచ్ఛామి ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చాతి భగవన్తఞ్చ ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చాతి ఇమం రతనత్తయం సరణం గచ్ఛామి. ఉపాసకం మం, భన్తే, భగవా ధారేతూతి మం భగవా ‘ఉపాసకో అయ’న్తి ఏవం ధారేతు, జానాతూతి అత్థో. అజ్జతగ్గేతి అజ్జతం ఆదిం కత్వా. అజ్జదగ్గేతి వా పాఠో, ద-కారో పదసన్ధికరో, అజ్జ అగ్గం కత్వాతి అత్థో. పాణుపేతన్తి పాణేహి ఉపేతం యావ మే జీవితం పవత్తతి, తావ ఉపేతం అనఞ్ఞసత్థుకం తీహి సరణగమనేహి సరణం గతం ఉపాసకం కప్పియకారకం మం భగవా ధారేతూతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ సామఞ్ఞఫలసుత్తే సబ్బాకారేన వుత్తోతి. పఠమం.

౨. పురిససుత్తవణ్ణనా

౧౧౩. దుతియే అభివాదేత్వాతి పురిమసుత్తే సరణగతత్తా ఇధ అభివాదేసి. అజ్ఝత్తన్తి నియకజ్ఝత్తం, అత్తనో సన్తానే ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. లోభాదీసు లుబ్భనలక్ఖణో లోభో, దుస్సనలక్ఖణో దోసో, ముయ్హనలక్ఖణో మోహోతి. హింసన్తీతి విహేఠేన్తి నాసేన్తి వినాసేన్తి. అత్తసమ్భూతాతి అత్తని సమ్భూతా. తచసారంవ సమ్ఫలన్తి యథా తచసారం వేళుం వా నళం వా అత్తనో ఫలం హింసతి వినాసేతి, ఏవం హింసన్తి వినాసేన్తీతి. దుతియం.

౩. జరామరణసుత్తవణ్ణనా

౧౧౪. తతియే అఞ్ఞత్ర జరామరణాతి జరామరణతో ముత్తో నామ అత్థీతి వుచ్చతి. ఖత్తియమహాసాలాతి ఖత్తియమహాసాలా నామ మహాసారప్పత్తా ఖత్తియా. యేసం హి ఖత్తియానం హేట్ఠిమన్తేన కోటిసతం నిధానగతం హోతి, తయో కహాపణకుమ్భా వలఞ్జనత్థాయ గేహమజ్ఝే రాసిం కత్వా ఠపితా హోన్తి, తే ఖత్తియమహాసాలా నామ. యేసం బ్రాహ్మణానం అసీతికోటిధనం నిహితం హోతి, దియడ్ఢో కహాపణకుమ్భో వలఞ్జనత్థాయ గేహమజ్ఝే రాసిం కత్వా ఠపితో హోతి, తే బ్రాహ్మణమహాసాలా నామ. యేసం గహపతీనం చత్తాలీసకోటిధనం నిహితం హోతి, కహాపణకుమ్భో వలఞ్జనత్థాయ గేహమజ్ఝే రాసిం కత్వా ఠపితో హోతి, తే గహపతిమహాసాలా నామ.

అడ్ఢాతి ఇస్సరా. నిధానగతధనస్స మహన్తతాయ మహద్ధనా. సువణ్ణరజతభాజనాదీనం ఉపభోగభణ్డానం మహన్తతాయ మహాభోగా. అనిధానగతస్స జాతరూపరజతస్స పహూతతాయ, పహూతజాతరూపరజతా. విత్తూపకరణస్స తుట్ఠికరణస్స పహూతతాయ పహూతవిత్తూపకరణా. గోధనాదీనఞ్చ సత్తవిధధఞ్ఞానఞ్చ పహూతతాయ పహూతధనధఞ్ఞా. తేసమ్పి జాతానం నత్థి అఞ్ఞత్ర జరామరణాతి తేసమ్పి ఏవం ఇస్సరానం జాతానం నిబ్బత్తానం నత్థి అఞ్ఞత్ర జరామరణా, జాతత్తాయేవ జరామరణతో మోక్ఖో నామ నత్థి, అన్తోజరామరణేయేవ హోతి.

అరహన్తోతిఆదీసు ఆరకా కిలేసేహీతి అరహన్తో. ఖీణా ఏతేసం చత్తారో ఆసవాతి ఖీణాసవా. బ్రహ్మచరియవాసం వుట్ఠా పరినిట్ఠితవాసాతి వుసితవన్తో. చతూహి మగ్గేహి కరణీయం ఏతేసం కతన్తి కతకరణీయా. ఖన్ధభారో కిలేసభారో అభిసఙ్ఖారభారో కామగుణభారోతి, ఇమే ఓహితా భారా ఏతేసన్తి ఓహితభారా. అనుప్పత్తో అరహత్తసఙ్ఖాతో సకో అత్థో ఏతేసన్తి అనుప్పత్తసదత్థా. దసవిధమ్పి పరిక్ఖీణం భవసంయోజనం ఏతేసన్తి పరిక్ఖీణభవసంయోజనా. సమ్మా కారణేహి జానిత్వా విముత్తాతి సమ్మదఞ్ఞావిముత్తా. మగ్గపఞ్ఞాయ చతుసచ్చధమ్మం ఞత్వా ఫలవిముత్తియా విముత్తాతి అత్థో. భేదనధమ్మోతి భిజ్జనసభావో. నిక్ఖేపనధమ్మోతి నిక్ఖిపితబ్బసభావో. ఖీణాసవస్స హి అజీరణధమ్మోపి అత్థి, ఆరమ్మణతో పటివిద్ధం నిబ్బానం, తం హి న జీరతి. ఇధ పనస్స జీరణధమ్మం దస్సేన్తో ఏవమాహ. అత్థుప్పత్తికో కిరస్స సుత్తస్స నిక్ఖేపో. సివికసాలాయ నిసీదిత్వా కథితన్తి వదన్తి. తత్థ భగవా చిత్రాని రథయానాదీని దిస్వా దిట్ఠమేవ ఉపమం కత్వా, ‘‘జీరన్తి వే రాజరథా’’తి గాథమాహ.

తత్థ జీరన్తీతి జరం పాపుణన్తి. రాజరథాతి రఞ్ఞో అభిరూహనరథా. సుచిత్తాతి సువణ్ణరజతాదీహి సుట్ఠు చిత్తితా. అథో సరీరమ్పి జరం ఉపేతీతి ఏవరూపేసు అనుపాదిణ్ణకేసు సారదారుమయేసు రథేసు జీరన్తేసు ఇమస్మిం అజ్ఝత్తికే ఉపాదిణ్ణకే మంసలోహితాదిమయే సరీరే కిం వత్తబ్బం? సరీరమ్పి జరం ఉపేతియేవాతి అత్థో. సన్తో హవే సబ్భి పవేదయన్తీతి సన్తో సబ్భీహి సద్ధిం సతం ధమ్మో న జరం ఉపేతీతి ఏవం పవేదయన్తి. ‘‘సతం ధమ్మో నామ నిబ్బానం, తం న జీరతి, అజరం అమతన్తి ఏవం కథేన్తీ’’తి అత్థో. యస్మా వా నిబ్బానం ఆగమ్మ సీదనసభావా కిలేసా భిజ్జన్తి, తస్మా తం సబ్భీతి వుచ్చతి. ఇతి పురిమపదస్స కారణం దస్సేన్తో ‘‘సన్తో హవే సబ్భి పవేదయన్తీ’’తి ఆహ. ఇదం హి వుత్తం హోతి – సతం ధమ్మో న జరం ఉపేతి, తస్మా సన్తో సబ్భి పవేదయన్తి. అజరం నిబ్బానం సతం ధమ్మోతి ఆచిక్ఖన్తీతి అత్థో. సున్దరాధివచనం వా ఏతం సబ్భీతి. యం సబ్భిధమ్మభూతం నిబ్బానం సన్తో పవేదయన్తి కథయన్తి, సో సతం ధమ్మో న జరం ఉపేతీతిపి అత్థో. తతియం.

౪. పియసుత్తవణ్ణనా

౧౧౫. చతుత్థే రహోగతస్సాతి రహసి గతస్స. పటిసల్లీనస్సాతి నిలీనస్స ఏకీభూతస్స. ఏవమేతం, మహారాజాతి ఇధ భగవా ఇమం సుత్తం సబ్బఞ్ఞుభాసితం కరోన్తో ఆహ. అన్తకేనాధిపన్నస్సాతి మరణేన అజ్ఝోత్థటస్స. చతుత్థం.

౫. అత్తరక్ఖితసుత్తవణ్ణనా

౧౧౬. పఞ్చమే హత్థికాయోతి హత్థిఘటా. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. సంవరోతి పిదహనం. సాధు సబ్బత్థ సంవరోతి ఇమినా కమ్మపథభేదం అపత్తస్స కమ్మస్స సంవరం దస్సేతి. లజ్జీతి హిరిమా. లజ్జీగహణేన చేత్థ ఓత్తప్పమ్పి గహితమేవ హోతి. పఞ్చమం.

౬. అప్పకసుత్తవణ్ణనా

౧౧౭. ఛట్ఠే ఉళారే ఉళారేతి పణీతే చ బహుకే చ. మజ్జన్తీతి మానమజ్జనేన మజ్జన్తి. అతిసారన్తి అతిక్కమం. కూటన్తి పాసం. పచ్ఛాసన్తి పచ్ఛా తేసం. ఛట్ఠం.

౭. అడ్డకరణసుత్తవణ్ణనా

౧౧౮. సత్తమే కామహేతూతి కామమూలకం. కామనిదానన్తి కామపచ్చయా. కామాధికరణన్తి కామకారణా. సబ్బాని హేతాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనానేవ. భద్రముఖోతి సున్దరముఖో. ఏకదివసం కిర రాజా అడ్డకరణే నిసీది. తత్థ పఠమతరం లఞ్జం గహేత్వా నిసిన్నా అమచ్చా అస్సామికేపి సామికే కరింసు. రాజా తం ఞత్వా – ‘‘మయ్హం తావ పథవిస్సరస్స సమ్ముఖాపేతే ఏవం కరోన్తి, పరమ్ముఖా కిం నామ న కరిస్సన్తి? పఞ్ఞాయిస్సతి దాని విటటూభో సేనాపతి సకేన రజ్జేన, కిం మయ్హం ఏవరూపేహి లఞ్జఖాదకేహి ముసావాదీహి సద్ధిం ఏకట్ఠానే నిసజ్జాయా’’తి చిన్తేసి. తస్మా ఏవమాహ. ఖిప్పంవ ఓడ్డితన్తి కుమినం వియ ఓడ్డితం. యథా మచ్ఛా ఓడ్డితం కుమినం పవిసన్తా న జానన్తి, ఏవం సత్తా కిలేసకామేన వత్థుకామం వీతిక్కమన్తా న జానన్తీతి అత్థో. సత్తమం.

౮. మల్లికాసుత్తవణ్ణనా

౧౧౯. అట్ఠమే అత్థి ను ఖో తే మల్లికేతి కస్మా పుచ్ఛతి? అయం కిర మల్లికా దుగ్గతమాలాకారస్స ధీతా, ఏకదివసం ఆపణతో పూవం గహేత్వా ‘‘మాలారామం గన్త్వావ ఖాదిస్సామీ’’తి గచ్ఛన్తీ పటిపథే భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారం భగవన్తం భిక్ఖాచారం పవిసన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తా తం భగవతో అదాసి. సత్థా నిసీదనాకారం దస్సేసి. ఆనన్దత్థేరో చీవరం పఞ్ఞాపేత్వా అదాసి. భగవా తత్థ నిసీదిత్వా తం పూవం పరిభుఞ్జిత్వా ముఖం విక్ఖాలేత్వా సితం పాత్వాకాసి. థేరో ‘‘ఇమిస్సా, భన్తే, కో విపాకో భవిస్సతీ’’తి పుచ్ఛి. ఆనన్ద, అజ్జేసా తథాగతస్స పఠమభోజనం అదాసి, అజ్జేవ కోసలరఞ్ఞో అగ్గమహేసీ భవిస్సతీతి. తందివసమేవ చ రాజా కాసిగామే భాగినేయ్యేన యుద్ధేన పరాజితో పలాయిత్వా నగరం ఆగచ్ఛన్తో మాలారామం పవిసిత్వా బలకాయస్స ఆగమనం ఆగమేసి. తస్స సా వత్తం అకాసి. సో తాయ వత్తే పసీదిత్వా తం అన్తేపూరం అతిహారాపేత్వా తం అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠపేసి.

అథేకదివసం చిన్తేసి – ‘‘మయా ఇమిస్సా దుగ్గతకులస్స ధీతుయా మహన్తం ఇస్సరియం దిన్నం, యంనూనాహం ఇమం పుచ్ఛేయ్యం ‘కో తే పియో’తి? సా ‘త్వం మే, మహారాజ, పియో’తి వత్వా పున మం పుచ్ఛిస్సతి. అథస్సాహం ‘మయ్హమ్పి త్వంయేవ పియా’తి వక్ఖామీ’’తి. ఇతి సో అఞ్ఞమఞ్ఞం విస్సాసజననత్థం సమ్మోదనీయం కథం కథేన్తో పుచ్ఛతి. సా పన దేవీ పణ్డితా బుద్ధుపట్ఠాయికా ధమ్ముపట్ఠాయికా సఙ్ఘుపట్ఠాయికా మహాపఞ్ఞా, తస్మా ఏవం చిన్తేసి – ‘‘నాయం పఞ్హో రఞ్ఞో ముఖం ఓలోకేత్వా కథేతబ్బో’’తి. సా సరసేనేవ కథేత్వా రాజానం పుచ్ఛి. రాజా తాయ సరసేన కథితత్తా నివత్తితుం అలభన్తో సయమ్పి సరసేనేవ కథేత్వా ‘‘సకారణం ఇదం, తథాగతస్స నం ఆరోచేస్సామీ’’తి గన్త్వా భగవతో ఆరోచేసి. నేవజ్ఝగాతి నాధిగచ్ఛతి. ఏవం పియో పుథు అత్తా పరేసన్తి యథా ఏకస్స అత్తా పియో, ఏవం పరేసం పుథుసత్తానమ్పి అత్తా పియోతి అత్థో. అట్ఠమం.

౯. యఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా

౧౨౦. నవమే థూణూపనీతానీతి థూణం ఉపనీతాని, థూణాయ బద్ధాని హోన్తి. పరికమ్మాని కరోన్తీతి ఏత్తావతా తేహి భిక్ఖూహి రఞ్ఞో ఆరద్ధయఞ్ఞో తథాగతస్స ఆరోచితో. కస్మా పన రఞ్ఞా అయం యఞ్ఞో ఆరద్ధో? దుస్సుపినపటిఘాతాయ. ఏకదివసం కిర రాజా సబ్బాలఙ్కారప్పటిమణ్డితో హత్థిక్ఖన్ధవరగతో నగరం అనుసఞ్చరన్తో వాతపానం వివరిత్వా ఓలోకయమానం ఏకం ఇత్థిం దిస్వా తస్సా పటిబద్ధచిత్తో తతోవ పటినివత్తిత్వా అన్తేపురం పవిసిత్వా ఏకస్స పురిసస్స తమత్థం ఆరోచేత్వా ‘‘గచ్ఛ తస్సా సస్సామికభావం వా అస్సామికభావం వా జానాహీ’’తి పేసేసి. సో గన్త్వా పుచ్ఛి. సా ‘‘ఏసో మే సామికో ఆపణే నిసిన్నో’’తి దస్సేసి. రాజపురిసో రఞ్ఞో తమత్థం ఆచిక్ఖి. రాజా తం పురిసం పక్కోసాపేత్వా ‘‘మం ఉపట్ఠహా’’తి ఆహ. ‘‘నాహం, దేవ, ఉపట్ఠహితుం జానామీ’’తి చ వుత్తే ‘‘ఉపట్ఠానం నామ న ఆచరియస్స సన్తికే ఉగ్గహేతబ్బ’’న్తి బలక్కారేన ఆవుధఫలకం గాహాపేత్వా ఉపట్ఠాకం అకాసి. ఉపట్ఠహిత్వా గేహం గతమత్తమేవ చ నం పున పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఉపట్ఠాకేన నామ రఞ్ఞో వచనం కత్తబ్బం, గచ్ఛ ఇతో యోజనమత్తే అమ్హాకం సీసధోవనపోక్ఖరణీ అత్థి, తతో అరుణమత్తికఞ్చ లోహితుప్పలమాలఞ్చ గణ్హిత్వా ఏహి. సచే అజ్జేవ నాగచ్ఛసి, రాజదణ్డం కరిస్సామీ’’తి వత్వా పేసేసి. సో రాజభయేన నిక్ఖమిత్వా గతో.

రాజాపి తస్మిం గతే దోవారికం పక్కోసాపేత్వా, ‘‘అజ్జ సాయన్హేయేవ ద్వారం పిదహిత్వా ‘అహం రాజదూతో’తి వా ‘ఉపరాజదూతో’తి వా భణన్తానమ్పి మా వివరీ’’తి ఆహ. సో పురిసో మత్తికఞ్చ ఉప్పలాని చ గహేత్వా ద్వారే పిహితమత్తే ఆగన్త్వా బహుం వదన్తోపి ద్వారం అలభిత్వా పరిస్సయభయేన జేతవనం గతో. రాజాపి రాగపరిళాహేన అభిభూతో కాలే నిసీదతి, కాలే తిట్ఠతి, కాలే నిపజ్జతి, సన్నిట్ఠానం అలభన్తో యత్థ కత్థచి నిసిన్నకోవ మక్కటనిద్దాయ నిద్దాయతి.

పుబ్బే చ తస్మింయేవ నగరే చత్తారో సేట్ఠిపుత్తా పరదారికకమ్మం కత్వా నన్దోపనన్దాయ నామ లోహకుమ్భియా నిబ్బత్తింసు. తే ఫేణుద్దేహకం పచ్చమానా తింసవస్ససహస్సాని హేట్ఠా గచ్ఛన్తా కుమ్భియా తలం పాపుణన్తి, తింసవస్ససహస్సాని ఉపరి గచ్ఛన్తా మత్థకం పాపుణన్తి. తే తం దివసం ఆలోకం ఓలోకేత్వా అత్తనో దుక్కటభయేన ఏకేకం గాథం వత్తుకామా వత్తుం అసక్కోన్తా ఏకేకం అక్ఖరమేవ ఆహంసు. ఏకో స-కారం, ఏకో సో-కారం, ఏకో న-కారం, ఏకో దు-కారం ఆహ. రాజా తేసం నేరయికసత్తానం సద్దం సుతకాలతో పట్ఠాయ సుఖం అవిన్దమానోవ తంరత్తావసేసం వీతినామేసి.

అరుణే ఉట్ఠితే పురోహితో ఆగన్త్వా తం సుఖసేయ్యం పుచ్ఛి. సో ‘‘కుతో మే, ఆచరియ, సుఖ’’న్తి? వత్వా, ‘‘సుపినే ఏవరూపే సద్దే అస్సోసి’’న్తి ఆచిక్ఖి. బ్రాహ్మణో – ‘‘ఇమస్స రఞ్ఞో ఇమినా సుపినేన వుడ్ఢి వా హాని వా నత్థి, అపిచ ఖో పన యం ఇమస్స గేహే అత్థి, తం సమణస్స గోతమస్స హోతి, గోతమసావకానం హోతి, బ్రాహ్మణా కిఞ్చి న లభన్తి, బ్రాహ్మణానం భిక్ఖం ఉప్పాదేస్సామీ’’తి, ‘‘భారియో అయం, మహారాజ, సుపినో తీసు జానీసు ఏకా పఞ్ఞాయతి, రజ్జన్తరాయో వా భవిస్సతి జీవితన్తరాయో వా, దేవో వా న వస్సిస్సతీ’’తి ఆహ. కథం సోత్థి భవేయ్య ఆచరియాతి? ‘‘మన్తేత్వా ఞాతుం సక్కా, మహారాజాతి. గచ్ఛథ ఆచరియేహి సద్ధిం మన్తేత్వా అమ్హాకం సోత్థిం కరోథా’’తి.

సో సివికసాలాయం బ్రాహ్మణే సన్నిపాతేత్వా తమత్థం ఆరోచేత్వా, ‘‘విసుం విసుం గన్త్వా ఏవం వదథా’’తి తయో వగ్గే అకాసి. బ్రాహ్మణా పవిసిత్వా రాజానం సుఖసేయ్యం పుచ్ఛింసు. రాజా పురోహితస్స కథితనియామేనేవ కథేత్వా ‘‘కథం సోత్థి భవేయ్యా’’తి పుచ్ఛి. మహాబ్రాహ్మణా – ‘‘సబ్బపఞ్చసతం యఞ్ఞం యజిత్వా ఏతస్స కమ్మస్స సోత్థి భవేయ్య, ఏవం, మహారాజ, ఆచరియా కథేన్తీ’’తి ఆహంసు. రాజా తేసం సుత్వా అనభినన్దిత్వా అప్పటిక్కోసిత్వా తుణ్హీ అహోసి. అథ దుతియవగ్గబ్రాహ్మణాపి ఆగన్త్వా తత్థేవ కథేసుం. తథా తతియవగ్గబ్రాహ్మణాపి. అథ రాజా ‘‘యఞ్ఞం కరోన్తూ’’తి ఆణాపేసి. తతో పట్ఠాయ బ్రాహ్మణా ఉసభాదయో పాణే ఆహరాపేసుం. నగరే మహాసద్దో ఉదపాది. తం పవత్తిం ఞత్వా మల్లికా రాజానం తథాగతస్స సన్తికం పేసేసి. సో గన్త్వా భగవన్తం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. అథ నం భగవా – ‘‘హన్ద కుతో ను త్వం, మహారాజ, ఆగచ్ఛసి దివాదివస్సా’’తి ఆహ. రాజా – ‘‘అజ్జ మే, భన్తే, సుపినకే చత్తారో సద్దా సుతా, సోహం బ్రాహ్మణే పుచ్ఛిం. బ్రాహ్మణా ‘భారియో, మహారాజ, సుపినో, సబ్బపఞ్చసతం యఞ్ఞం యజిత్వా పటికమ్మం కరోమాతి ఆరద్ధా’’’తి ఆహ. కిన్తి తే, మహారాజ, సద్దా సుతాతి. సో యథాసుతం ఆరోచేసి. అథ నం భగవా ఆహ – పుబ్బే, మహారాజ, ఇమస్మింయేవ నగరే చత్తారో సేట్ఠిపుత్తా పరదారికా హుత్వా నన్దోపనన్దాయ లోహకుమ్భియా నిబ్బత్తా సట్ఠివస్ససహస్సమత్థకే ఉగ్గచ్ఛింసు.

తత్థ ఏకో –

‘‘సట్ఠివస్ససహస్సాని, పరిపుణ్ణాని సబ్బసో;

నిరయే పచ్చమానానం, కదా అన్తో భవిస్సతీ’’తి.(పే. వ. ౮౦౨; జా. ౧.౪.౫౪) –

ఇమం గాథం వత్థుకామో అహోసి. దుతియో –

‘‘సోహం నూన ఇతో గన్త్వా, యోనిం లద్ధాన మానుసిం;

వదఞ్ఞూ సీలసమ్పన్నో, కాహామి కుసలం బహు’’న్తి. (పే. వ. ౮౦౫; జా. ౧.౪.౫౬) –

ఇమం గాథం వత్థుకామో అహోసి. తతియో –

‘‘నత్థి అన్తో కుతో అన్తో, న అన్తో పటిదిస్సతి;

తదా హి పకతం పాపం, మమ తుయ్హఞ్చ మారిసా’’తి. (పే. వ. ౮౦౩; జా. ౧.౪.౫౫) –

ఇమం గాథం వత్థుకామో అహోసి. చతుత్థో –

‘‘దుజ్జీవితమజీవిమ్హా, యే సన్తే న దదమ్హసే;

విజ్జమానేసు భోగేసు, దీపం నాకమ్హ అత్తనో’’తి. (పే. వ. ౮౦౪; జా. ౧.౪.౫౩) –

ఇమం. తే ఇమా గాథా వత్తుం అసక్కోన్తా ఏకేకం అక్ఖరం వత్వా తత్థేవ నిముగ్గా. ఇతి, మహారాజ, తే నేరయికసత్తా యథాకమ్మేన విరవింసు. తస్స సద్దస్స సుతపచ్చయా తుయ్హం హాని వా వుడ్ఢి వా నత్థి. ఏత్తకానం పన పసూనం ఘాతనకమ్మం నామ భారియన్తి నిరయభయేన తజ్జేత్వా ధమ్మకథం కథేసి. రాజా దసబలే పసీదిత్వా, ‘‘ముఞ్చామి, నేసం జీవితం దదామి, హరితాని చేవ తిణాని ఖాదన్తు, సీతలాని చ పానీయాని పివన్తు, సీతో చ నేసం వాతో ఉపవాయతూ’’తి వత్వా, ‘‘గచ్ఛథ హారేథా’’తి మనుస్సే ఆణాపేసి. తే గన్త్వా బ్రాహ్మణే పలాపేత్వా తం పాణసఙ్ఘం బన్ధనతో మోచేత్వా నగరే ధమ్మభేరిం చరాపేసుం.

అథ రాజా దసబలస్స సన్తికే నిసిన్నో ఆహ – ‘‘భన్తే, ఏకరత్తి నామ తియామా హోతి, మయ్హం పన అజ్జ ద్వే రత్తియో ఏకతో ఘటితా వియ అహేసు’’న్తి. సోపి పురిసో తత్థేవ నిసిన్నో ఆహ – ‘‘భన్తే, యోజనం నామ చతుగావుతం హోతి, మయ్హం పన అజ్జ ద్వే యోజనాని ఏకతో కతాని వియ అహేసు’’న్తి. అథ భగవా – ‘‘జాగరస్స తావ రత్తియా దీఘభావో పాకటో, సన్తస్స యోజనస్స దీఘభావో పాకటో, వట్టపతితస్స పన బాలపుథుజ్జనస్స అనమతగ్గసంసారవట్టం ఏకన్తదీఘమేవా’’తి రాజానఞ్చ తఞ్చ పురిసం నేరయికసత్తే చ ఆరబ్భ ధమ్మపదే ఇమం గాథం అభాసి –

‘‘దీఘా జాగరతో రత్తి, దీఘం సన్తస్స యోజనం;

దీఘో బాలానం సంసారో, సద్ధమ్మం అవిజానత’’న్తి. (ధ. ప. ౬౦);

గాథాపరియోసానే సో ఇత్థిసామికో పురిసో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం కారణం జానిత్వా.

అస్సమేధన్తిఆదీసు – పోరాణరాజకాలే కిర సస్సమేధం పురిసమేధం సమ్మాపాసం వాచాపేయ్యన్తి చత్తారి సఙ్గహవత్థూని అహేసుం, యేహి రాజానో లోకం సఙ్గణ్హింసు. తత్థ నిప్ఫన్నసస్సతో దసమభాగగ్గహణం సస్సమేధం నామ, సస్ససమ్పాదనే మేధావితాతి అత్థో. మహాయోధానం ఛమాసికం భత్త-వేతనానుప్పదానం పురిసమేధం నామ, పురిససఙ్గణ్హనే మేధావితాతి అత్థో. దలిద్దమనుస్సానం హత్థతో లేఖం గహేత్వా తీణి వస్సాని వినావ వడ్ఢియా సహస్సద్విసహస్సమత్తధనానుప్పదానం సమ్మాపాసం నామ. తఞ్హి సమ్మా మనుస్సే పాసేతి, హదయే బన్ధిత్వా వియ ఠపేతి, తస్మా సమ్మాపాసన్తి వుచ్చతి. ‘‘తాత మాతులా’’తిఆదినా నయేన సణ్హవాచాభణనం వాచాపేయ్యం నామ, పియవాచాతి అత్థో. ఏవం చతూహి సఙ్గహవత్థూహి సఙ్గహితం రట్ఠం ఇద్ధఞ్చేవ హోతి ఫీతఞ్చ పహూతఅన్నపానం ఖేమం నిరబ్బుదం. మనుస్సా ముదా మోదమానా ఉరే పుత్తే నచ్చేన్తా అపారుతఘరద్వారా విహరన్తి. ఇదం ఘరద్వారేసు అగ్గళానం అభావతో నిరగ్గళన్తి వుచ్చతి. అయం పోరాణికా పవేణీ.

అపరభాగే పన ఓక్కాకరాజకాలే బ్రాహ్మణా ఇమాని చత్తారి సఙ్గహవత్థూని ఇమఞ్చ రట్ఠసమ్పత్తిం పరివత్తేత్వా ఉద్ధంమూలకం కత్వా అస్సమేధం పురిసమేధన్తి ఆదికే పఞ్చ యఞ్ఞే నామ అకంసు. తేసు అస్సమేత్థ మేధన్తి వధన్తీతి అస్సమేధో. ద్వీహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స ఏకవీసతియూపస్స ఏకస్మిం మజ్ఝిమదివసేయేవ సత్తనవుతిపఞ్చపసుసతఘాతభింసనస్స ఠపేత్వా భూమిఞ్చ పురిసే చ అవసేససబ్బవిభవదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. పురిసమేత్థ మేధన్తీతి పురిసమేధో. చతూహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స సద్ధిం భూమియా అస్సమేధే వుత్తవిభవదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. సమ్మమేత్థ పాసేన్తీతి సమ్మాపాసో. దివసే దివసే సమ్మం ఖిపిత్వా తస్స పతితోకాసే వేదిం కత్వా సంహారిమేహి యూపాదీహి సరస్సతినదియా నిముగ్గోకాసతో పభుతి పటిలోమం గచ్ఛన్తేన యజితబ్బస్స సత్రయాగస్సేతం అధివచనం. వాజమేత్థ పివన్తీతి వాజపేయ్యో. ఏకేన పరియఞ్ఞేన సత్తరసహి పసూహి యజితబ్బస్స బేలువయూపస్స సత్తరసకదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. నత్థి ఏత్థ అగ్గళాతి నిరగ్గళో. నవహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స సద్ధిం భూమియా చ పురిసేహి చ అస్సమేధే వుత్తవిభవదక్ఖిణస్స సబ్బమేధపరియాయనామస్స అస్సమేధవికప్పస్సేవేతం అధివచనం. మహారమ్భాతి మహాకిచ్చా మహాకరణీయా. సమ్మగ్గతాతి సమ్మా పటిపన్నా బుద్ధాదయో. నిరారమ్భాతి అప్పత్థా అప్పకిచ్చా. యజన్తి అనుకులన్తి అనుకులేసు యజన్తి, యం నిచ్చభత్తాది పుబ్బపురిసేహి పట్ఠపితం, తం అపరాపరం అనుపచ్ఛిన్నత్తా మనుస్సా దదన్తీతి అత్థో. నవమం.

౧౦. బన్ధనసుత్తవణ్ణనా

౧౨౧. దసమే ఇధ, భన్తే, రఞ్ఞాతి ఇదం తే భిక్ఖూ తేసు మనుస్సేసు ఆనన్దత్థేరస్స సుకతకారణం ఆరోచేన్తా ఆరోచేసుం. రఞ్ఞో కిర సక్కేన కుసరాజస్స దిన్నో అట్ఠవఙ్కో మణి పవేణియా ఆగతో. రాజా అలఙ్కరణకాలే తం మణిం ఆహరథాతి ఆహ. మనుస్సా ‘‘ఠపితట్ఠానే న పస్సామా’’తి ఆరోచేసుం. రాజా అన్తోఘరచారినో ‘‘మణిం పరియేసిత్వా దేథా’’తి బన్ధాపేసి. ఆనన్దత్థేరో తే దిస్వా మణిపటిసామకానం ఏకం ఉపాయం ఆచిక్ఖి. తే రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా ‘‘పణ్డితో థేరో, థేరస్స వచనం కరోథా’’తి. పటిసామకమనుస్సా రాజఙ్గణే ఉదకచాటిం ఠపేత్వా సాణియా పరిక్ఖిపాపేత్వా తే మనుస్సే ఆహంసు – ‘‘సాటకం పారుపిత్వా ఏత్థ గన్త్వా హత్థం ఓతారేథా’’తి. మణిచోరో చిన్తేసి – ‘‘రాజభణ్డం విస్సజ్జేతుం వా వలఞ్జేతుం వా న సక్కా’’తి. సో గేహం గన్త్వా మణిం ఉపకచ్ఛకే ఠపేత్వా సాటకం పారుపిత్వా ఆగమ్మ ఉదకచాటియం పక్ఖిపిత్వా పక్కామి. మహాజనే పటిక్కన్తే రాజమనుస్సా చాటియం హత్థం ఓతారేత్వా మణిం దిస్వా ఆహరిత్వా రఞ్ఞో అదంసు. ‘‘ఆనన్దత్థేరేన కిర దస్సితనయేన మణి దిట్ఠో’’తి మహాజనో కోలాహలం అకాసి. తే భిక్ఖూ తం కారణం తథాగతస్స ఆరోచేన్తా ఇమం పవత్తిం ఆరోచేసుం. సత్థా – ‘‘అనచ్ఛరియం, భిక్ఖవే, యం ఆనన్దో మనుస్సానం హత్థారుళ్హమణిం ఆహరాపేయ్య, యత్థ పుబ్బే పణ్డితా అత్తనో ఞాణే ఠత్వా అహేతుకపటిసన్ధియం నిబ్బత్తానం తిరచ్ఛానగతానమ్పి హత్థారుళ్హం భణ్డం ఆహరాపేత్వా రఞ్ఞో అదంసూ’’తి వత్వా –

‘‘ఉక్కట్ఠే సూరమిచ్ఛన్తి, మన్తీసు అకుతూహలం;

పియఞ్చ అన్నపానమ్హి, అత్థే జాతే చ పణ్డిత’’న్తి. (జా. ౧.౧.౯౨) –

మహాసారజాతకం కథేసి.

న తం దళ్హన్తి తం బన్ధనం థిరన్తి న కథేన్తి. యదాయసన్తి యం ఆయసా కతం. సారత్తరత్తాతి సుట్ఠు రత్తరత్తా, సారత్తేన వా రత్తా సారత్తరత్తా, సారం ఇదన్తి మఞ్ఞనాయ రత్తాతి అత్థో. అపేక్ఖాతి ఆలయో నికన్తి. ఆహూతి కథేన్తి. ఓహారినన్తి చతూసు అపాయేసు ఆకడ్ఢనకం. సిథిలన్తి న ఆయసాదిబన్ధనం వియ ఇరియాపథం నివారేత్వా ఠితం. తేన హి బన్ధనేన బద్ధా పరదేసమ్పి గచ్ఛన్తియేవ. దుప్పముఞ్చన్తి అఞ్ఞత్ర లోకుత్తరఞాణేన ముఞ్చితుం అసక్కుణేయ్యన్తి. దసమం.

పఠమో వగ్గో.