౨. దుతియవగ్గో

౧. సత్తజటిలసుత్తవణ్ణనా

౧౨౨. దుతియవగ్గస్స పఠమే పుబ్బారామే మిగారమాతుపాసాదేతి పుబ్బారామసఙ్ఖాతే విహారే మిగారమాతుయా పాసాదే. తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – అతీతే సతసహస్సకప్పమత్థకే ఏకా ఉపాసికా పదుముత్తరం భగవన్తం నిమన్తేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సతసహస్సదానం దత్వా భగవతో పాదమూలే నిపజ్జిత్వా – ‘‘అనాగతే తుమ్హాదిసస్స బుద్ధస్స అగ్గుపట్ఠాయికా హోమీ’’తి పత్థనం అకాసి. సా కప్పసతసహస్సం దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సంసరిత్వా అమ్హాకం భగవతో కాలే భద్దియనగరే మేణ్డకపుత్తస్స ధనఞ్చయసేట్ఠినో గేహే సుమనదేవియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హి. జాతకాలే చస్సా విసాఖాతి నామం అకంసు. సా యదా భగవా భద్దియనగరం అగమాసి, తదా పఞ్చహి దారికాసతేహి సద్ధిం భగవతో పచ్చుగ్గమనం గతా పఠమదస్సనమ్హియేవ సోతాపన్నా అహోసి. అపరభాగే సావత్థియం మిగారసేట్ఠిపుత్తస్స పుణ్ణవడ్ఢనకుమారస్స గేహం గతా. తత్థ నం మిగారసేట్ఠి మాతిట్ఠానే ఠపేసి, తస్మా మిగారమాతాతి వుచ్చతి. తాయ కారితే పాసాదే.

బహి ద్వారకోట్ఠకేతి పాసాదద్వారకోట్ఠకస్స బహి, న విహారద్వారకోట్ఠకస్స. సో కిర పాసాదో లోహపాసాదో వియ సమన్తా చతుద్వారకోట్ఠకయుత్తేన పాకారేన పరిక్ఖిత్తో. తేసు పాచీనద్వారకోట్ఠకస్స బహి పాసాదచ్ఛాయాయం పాచీనలోకధాతుం ఓలోకేన్తో పఞ్ఞత్తే వరబుద్ధాసనే నిసిన్నో హోతి.

పరూళ్హకచ్ఛనఖలోమాతి పరూళ్హకచ్ఛా పరూళ్హనఖా పరూళ్హలోమా, కచ్ఛాదీసు దీఘలోమా దీఘనఖా చాతి అత్థో. ఖారివివిధన్తి వివిధఖారిం నానప్పకారకం పబ్బజితపరిక్ఖారభణ్డకం. అవిదూరే అతిక్కమన్తీతి అవిదూరమగ్గేన నగరం పవిసన్తి. రాజాహం, భన్తేతి అహం, భన్తే, రాజా పసేనది కోసలో, మయ్హం నామం తుమ్హే జానాథాతి. కస్మా పన రాజా లోకే అగ్గపుగ్గలస్స సన్తికే నిసిన్నో ఏవరూపానం నగ్గభోగ్గనిస్సిరికానం అఞ్జలిం పగ్గణ్హాతీతి. సఙ్గణ్హనత్థాయ. ఏవం హిస్స అహోసి – ‘‘సచాహం ఏత్తకమ్పి ఏతేసం న కరిస్సామి, ‘మయం పుత్తదారం పహాయ ఏతస్సత్థాయ దుబ్భోజనదుక్ఖసేయ్యాదీని అనుభోమ, అయం అమ్హాకం అఞ్జలిమత్తమ్పి న కరోతీ’తి అత్తనా దిట్ఠం సుతం పటిచ్ఛాదేత్వా న కథేయ్యుం. ఏవం కతే పన అనిగూహిత్వా కథేస్సన్తీ’’తి. తస్మా ఏవమకాసి. అపిచ సత్థు అజ్ఝాసయజాననత్థం ఏవమకాసి.

కాసికచన్దనన్తి సణ్హచన్దనం. మాలాగన్ధవిలేపనన్తి వణ్ణగన్ధత్థాయ మాలం, సుగన్ధభావత్థాయ గన్ధం, వణ్ణగన్ధత్థాయ విలేపనఞ్చ ధారేన్తేన.

సంవాసేనాతి సహవాసేన. సీలం వేదితబ్బన్తి అయం సుసీలో వా దుస్సీలో వాతి సంవసన్తేన ఉపసఙ్కమన్తేన జానితబ్బో. తఞ్చ ఖో దీఘేన అద్ధునా న ఇత్తరన్తి తఞ్చ సీలం దీఘేన కాలేన వేదితబ్బం, న ఇత్తరేన. ద్వీహతీహఞ్హి సంయతాకారో చ సంవుతిన్ద్రియాకారో చ న సక్కా దస్సేతుం. మనసికరోతాతి సీలమస్స పరిగ్గహేస్సామీతి మనసికరోన్తేన పచ్చవేక్ఖన్తేనేవ సక్కా జానితుం, న ఇతరేన. పఞ్ఞవతాతి తమ్పి సప్పఞ్ఞేనేవ పణ్డితేన. బాలో హి మనసికరోన్తోపి జానితుం న సక్కోతి.

సంవోహారేనాతి కథనేన.

‘‘యో హి కోచి మనుస్సేసు, వోహారం ఉపజీవతి;

ఏవం వాసేట్ఠ జానాహి, వాణిజో సో న బ్రాహ్మణో’’తి. (మ. ని. ౨.౪౫౭) –

ఏత్థ హి బ్యవహారో వోహారో నామ. ‘‘చత్తారో అరియవోహారా చత్తారో అనరియవోహారా’’తి (దీ. ని. ౩.౩౧౩) ఏత్థ చేతనా. ‘‘సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో’’తి (ధ. స. ౧౩౧౩-౧౩౧౫) ఏత్థ పఞ్ఞత్తి. ‘‘వోహారమత్తేన సో వోహరేయ్యా’’తి (సం. ని. ౧.౨౫) ఏత్థ కథా వోహారో. ఇధాపి ఏసోవ అధిప్పేతో. ఏకచ్చస్స హి సమ్ముఖా కథా పరమ్ముఖాయ కథాయ న సమేతి, పరమ్ముఖా కథా చ సమ్ముఖాయ కథాయ, తథా పురిమకథా చ పచ్ఛిమకథాయ, పచ్ఛిమకథా చ పురిమకథాయ. సో కథేన్తేనేవ సక్కా జానితుం ‘‘అసుచి ఏసో పుగ్గలో’’తి. సుచిసీలస్స పన పురిమం పచ్ఛిమేన, పచ్ఛిమఞ్చ పురిమేన సమేతి, సమ్ముఖాకథితం పరమ్ముఖాకథితేన, పరమ్ముఖాకథితఞ్చ సమ్ముఖాకథితేన, తస్మా కథేన్తేన సక్కా సుచిభావో జానితున్తి పకాసేన్తో ఏవమాహ.

థామోతి ఞాణథామో. యస్స హి ఞాణథామో నత్థి, సో ఉప్పన్నేసు ఉపద్దవేసు గహేతబ్బగ్గహణం కతబ్బకిచ్చం అపస్సన్తో అద్వారఘరం పవిట్ఠో వియ చరతి. తేనాహ ఆపదాసు ఖో, మహారాజ, థామో వేదితబ్బోతి. సాకచ్ఛాయాతి సంకథాయ. దుప్పఞ్ఞస్స హి కథా ఉదకే గేణ్డు వియ ఉప్పలవతి, పఞ్ఞవతో కథేన్తస్స పటిభానం అనన్తరం హోతి. ఉదకవిప్ఫన్దితేనేవ హి మచ్ఛో ఖుద్దకో వా మహన్తో వాతి ఞాయతి. ఓచరకాతి హేట్ఠాచరకా. చరా హి పబ్బతమత్థకేన చరన్తాపి హేట్ఠా – చరకావ హోన్తి. ఓచరిత్వాతి అవచరిత్వా వీమంసిత్వా, తం తం పవత్తిం ఞత్వాతి అత్థో. రజోజల్లన్తి రజఞ్చ జల్లఞ్చ. వణ్ణరూపేనాతి వణ్ణసణ్ఠానేన. ఇత్తరదస్సనేనాతి లహుకదస్సనేన. వియఞ్జనేనాతి పరిక్ఖారభణ్డకేన. పతిరూపకో మత్తికాకుణ్డలోవాతి సువణ్ణకుణ్డలపతిరూపకో మత్తికాకుణ్డలోవ. లోహడ్ఢమాసోతి లోహడ్ఢమాసకో. పఠమం.

౨. పఞ్చరాజసుత్తవణ్ణనా

౧౨౩. దుతియే రూపాతి నీలపీతాదిభేదం రూపారమ్మణం. కామానం అగ్గన్తి ఏతం కామానం ఉత్తమం సేట్ఠన్తి రూపగరుకో ఆహ. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. యతోతి యదా. మనాపపరియన్తన్తి మనాపనిప్ఫత్తికం మనాపకోటికం. తత్థ ద్వే మనాపాని పుగ్గలమనాపం సమ్ముతిమనాపఞ్చ. పుగ్గలమనాపం నామ యం ఏకస్స పుగ్గలస్స ఇట్ఠం కన్తం హోతి, తదేవ అఞ్ఞస్స అనిట్ఠం అకన్తం. పచ్చన్తవాసీనఞ్హి గణ్డుప్పాదాపి ఇట్ఠా హోన్తి కన్తా మనాపా, మజ్ఝిమదేసవాసీనం అతిజేగుచ్ఛా. తేసఞ్చ మోరమంసాదీని ఇట్ఠాని హోన్తి, ఇతరేసం తాని అతిజేగుచ్ఛాని. ఇదం పుగ్గలమనాపం. ఇతరం సమ్ముతిమనాపం.

ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణం నామ లోకే పటివిభత్తం నత్థి, విభజిత్వా పన దస్సేతబ్బం. విభజన్తేన చ న అతిఇస్సరానం మహాసమ్మతమహాసుదస్సనధమ్మాసోకాదీనం వసేన విభజితబ్బం. తేసఞ్హి దిప్పకప్పమ్పి ఆరమ్మణం అమనాపం ఉపట్ఠాతి. అతిదుగ్గతానం దుల్లభన్నపానానం వసేనపి న విభజితబ్బం. తేసఞ్హి కణాజకభత్తసిత్థానిపి పూతిమంసస్స రసోపి అతిమధురో అమతసదిసో హోతి. మజ్ఝిమానం పన గణకమహామత్తసేట్ఠి కుటుమ్బికవాణిజాదీనం కాలేన ఇట్ఠం కాలేన అనిట్ఠం లభమానానం వసేన విభజితబ్బం. తఞ్చ పనేతం ఆరమ్మణం జవనం పరిచ్ఛిన్దితుం న సక్కోతి. జవనఞ్హి ఇట్ఠేపి రజ్జతి అనిట్ఠేపి, ఇట్ఠేపి దుస్సతి అనిట్ఠేపి. ఏకన్తతో పన విపాకచిత్తం ఇట్ఠానిట్ఠం పరిచ్ఛిన్దతి. కిఞ్చాపి హి మిచ్ఛాదిట్ఠికా బుద్ధం వా సఙ్ఘం వా మహాచేతియాదీని వా ఉళారాని ఆరమ్మణాని దిస్వా అక్ఖీని పిదహన్తి దోమనస్సం ఆపజ్జన్తి, ధమ్మసద్దం సుత్వా కణ్ణే థకేన్తి, చక్ఖువిఞ్ఞాణసోతవిఞ్ఞాణాని పన తేసం కుసలవిపాకానేవ హోన్తి. కిఞ్చాపి గూథసూకరాదయో గూథగన్ధం ఘాయిత్వా ఖాదితుం లభిస్సామాతి సోమనస్సజాతా హోన్తి, గూథదస్సనే పన నేసం చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తస్స గన్ధఘాయనే ఘానవిఞ్ఞాణం, రససాయనే జివ్హావిఞ్ఞాణఞ్చ అకుసలవిపాకమేవ హోతి. భగవా పన పుగ్గలమనాపతం సన్ధాయ తే చ, మహారాజ, రూపాతిఆదిమాహ.

చన్దనఙ్గలికోతి ఇదం తస్స ఉపాసకస్స నామం. పటిభాతి మం భగవాతి భగవా మయ్హం ఏకం కారణం ఉపట్ఠాతి పఞ్ఞాయతి. తస్స తే పఞ్చ రాజానో ఆముత్తమణికుణ్డలే సజ్జితాయ ఆపానభూమియా నిసిన్నవసేనేవ మహతా రాజానుభావేన పరమేన ఇస్సరియవిభవేన ఆగన్త్వాపి దసబలస్స సన్తికే ఠితకాలతో పట్ఠాయ దివా పదీపే వియ ఉదకాభిసిత్తే అఙ్గారే వియ సూరియుట్ఠానే ఖజ్జోపనకే వియ చ హతప్పభే హతసోభే తం తథాగతఞ్చ తేహి సతగుణేన సహస్సగుణేన విరోచమానం దిస్వా, ‘‘మహన్తా వత భో బుద్ధా నామా’’తి పటిభానం ఉదపాది. తస్మా ఏవమాహ.

కోకనదన్తి పదుమస్సేవేతం వేవచనం. పాతోతి కాలస్సేవ. సియాతి భవేయ్య. అవీతగన్ధన్తి అవిగతగన్ధం. అఙ్గీరసన్తి సమ్మాసమ్బుద్ధం. భగవతో హి అఙ్గతో రస్మియో నిక్ఖమన్తి, తస్మా అఙ్గీరసోతి వుచ్చతి. యథా కోకనదసఙ్ఖాతం పదుమం పాతోవ ఫుల్లం అవీతగన్ధం సియా, ఏవమేవ భగవన్తం అఙ్గీరసం తపన్తం ఆదిచ్చమివ అన్తలిక్ఖే విరోచమానం పస్సాతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపత్థో. భగవన్తం అచ్ఛాదేసీతి భగవతో అదాసీతి అత్థో. లోకవోహారతో పనేత్థ ఈదిసం వచనం హోతి. సో కిర ఉపాసకో – ‘‘ఏతే తథాగతస్స గుణేసు పసీదిత్వా మయ్హం పఞ్చ ఉత్తరాసఙ్గే దేన్తి, అహమ్పి తే భగవతోవ దస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా అదాసి. దుతియం.

౩. దోణపాకసుత్తవణ్ణనా

౧౨౪. తతియే దోణపాకకురన్తి దోణపాకం కురం, దోణస్స తణ్డులానం పక్కభత్తం తదూపియఞ్చ సూపబ్యఞ్జనం భుఞ్జతీతి అత్థో. భుత్తావీతి పుబ్బే భత్తసమ్మదం వినోదేత్వా ముహుత్తం విస్సమిత్వా బుద్ధుపట్ఠానం గచ్ఛతి, తందివసం పన భుఞ్జన్తోవ దసబలం సరిత్వా హత్థే ధోవిత్వా అగమాసి. మహస్సాసీతి తస్స గచ్ఛతో బలవా భత్తపరీళాహో ఉదపాది, తస్మా మహన్తేహి అస్సాసేహి అస్ససతి, గత్తతోపిస్స సేదబిన్దూని ముచ్చన్తి, తమేనం ఉభోసు పస్సేసు ఠత్వా యమకతాలవణ్టేహి బీజన్తి, బుద్ధగారవేన పన నిపజ్జితుం న ఉస్సహతీతి ఇదం సన్ధాయ ‘‘మహస్సాసీ’’తి వుత్తం. ఇమం గాథం అభాసీతి, రాజా భోజనే అమత్తఞ్ఞుతాయ కిలమతి, ఫాసు విహారం దానిస్స కరిస్సామీతి చిన్తేత్వా అభాసి. మనుజస్సాతి సత్తస్స. కహాపణసతన్తి పాతరాసే పణ్ణాసం సాయమాసే పణ్ణాసన్తి ఏవం కహాపణసతం. పరియాపుణిత్వాతి రఞ్ఞా సద్ధిం థోకం గన్త్వా ‘‘ఇమం మఙ్గలఅసిం కస్స దమ్మి, మహారాజా’’తి? అసుకస్స నామ దేహీతి సో తం అసిం దత్వా దసబలస్స సన్తికం ఆగమ్మ వన్దిత్వా ఠితకోవ ‘‘గాథం వదథ, భో గోతమా’’తి వత్వా భగవతా వుత్తం పరియాపుణిత్వాతి అత్థో.

భత్తాభిహారే సుదం భాసతీతి కథం భాసతి? భగవతా అనుసిట్ఠినియామేన. భగవా హి నం ఏవం అనుసాసి – ‘‘మాణవ, ఇమం గాథం నటో వియ పత్తపత్తట్ఠానే మా అవచ, రఞ్ఞో భుఞ్జనట్ఠానే ఠత్వా పఠమపిణ్డాదీసుపి అవత్వా వోసానపిణ్డే గహితే వదేయ్యాసి, రాజా సుత్వావ భత్తపిణ్డం ఛడ్డేస్సతి. అథ రఞ్ఞో హత్థేసు ధోతేసు పాతిం అపనేత్వా సిత్థాని గణేత్వా తదుపియం బ్యఞ్జనం ఞత్వా పునదివసే తావతకే తణ్డులే హారేయ్యాసి, పాతరాసే చ వత్వా సాయమాసే మా వదేయ్యాసీ’’తి. సో సాధూతి పటిస్సుణిత్వా తందివసం రఞ్ఞో పాతరాసం భుత్వా గతత్తా సాయమాసే భగవతో అనుసిట్ఠినియామేన గాథం అభాసి. రాజా దసబలస్స వచనం సరిత్వా భత్తపిణ్డం పాతియంయేవ ఛడ్డేసి. రఞ్ఞో హత్థేసు ధోతేసు పాతిం అపనేత్వా సిత్థాని గణేత్వా తదుపియం బ్యఞ్జనం ఞత్వా పునదివసే తత్తకే తణ్డులే హరింసు.

నాళికోదనపరమతాయ సణ్ఠాసీతి సో కిర మాణవో దివసే దివసే తథాగతస్స సన్తికం గచ్ఛతి, దసబలస్స విస్సాసికో అహోసి. అథ నం ఏకదివసం పుచ్ఛి ‘‘రాజా కిత్తకం భుఞ్జతీ’’తి? సో ‘‘నాళికోదన’’న్తి ఆహ. వట్టిస్సతి ఏత్తావతా పురిసభాగో ఏస, ఇతో పట్ఠాయ గాథం మా వదీతి. ఇతి రాజా తత్థేవ సణ్ఠాసి. దిట్ఠధమ్మికేన చేవ అత్థేన సమ్పరాయికేన చాతి ఏత్థ సల్లిఖితసరీరతా దిట్ఠధమ్మికత్థో నామ, సీలం సమ్పరాయికత్థో. భోజనే మత్తఞ్ఞుతా హి సీలఙ్గం నామ హోతీతి. తతియం.

౪. పఠమసఙ్గామసుత్తవణ్ణనా

౧౨౫. చతుత్థే వేదేహిపుత్తోతి వేదేహీతి పణ్డితాధివచనమేతం, పణ్డితిత్థియా పుత్తోతి అత్థో. చతురఙ్గినిన్తి హత్థిఅస్సరథపత్తిసఙ్ఖాతేహి చతూహి అఙ్గేహి సమన్నాగతం. సన్నయ్హిత్వాతి చమ్మపటిముఞ్చనాదీహి సన్నాహం కారేత్వా. సఙ్గామేసున్తి యుజ్ఝింసు. కేన కారణేన? మహాకోసలరఞ్ఞా కిర బిమ్బిసారస్స ధీతరం దేన్తేన ద్విన్నం రజ్జానం అన్తరే సతసహస్సుట్ఠానో కాసిగామో నామ ధీతు దిన్నో. అజాతసత్తునా చ పితరి మారితే మాతాపిస్స రఞ్ఞో వియోగసోకేన నచిరస్సేవ మతా. తతో రాజా పసేనది కోసలో – ‘‘అజాతసత్తునా మాతాపితరో మారితా, మయ్హం పితు సన్తకో గామో’’తి తస్సత్థాయ అడ్డం కరోతి. అజాతసత్తుపి ‘‘మయ్హం మాతు సన్తకో’’తి తస్స గామస్సత్థాయ ద్వేపి మాతులభాగినేయ్యా యుజ్ఝింసు.

పాపా దేవదత్తాదయో మిత్తా అస్సాతి పాపమిత్తో. తేయేవస్స సహాయాతి పాపసహాయో. తేస్వేవస్స చిత్తం నిన్నం సమ్పవఙ్కన్తి పాపసమ్పవఙ్కో. పసేనదిస్స సారిపుత్తత్థేరాదీనం వసేన కల్యాణమిత్తాదితా వేదితబ్బా. దుక్ఖం సేతీతి జితాని హత్థిఆదీని అనుసోచన్తో దుక్ఖం సయిస్సతి. ఇదం భగవా పున తస్స జయకారణం దిస్వా ఆహ. జయం వేరం పసవతీతి జినన్తో వేరం పసవతి, వేరిపుగ్గలం లభతి. చతుత్థం.

౫. దుతియసఙ్గామసుత్తవణ్ణనా

౧౨౬. పఞ్చమే అబ్భుయ్యాసీతి పరాజయే గరహప్పత్తో ‘‘ఆరామం గన్త్వా భిక్ఖూనం కథాసల్లాపం సుణాథా’’తి రత్తిభాగే బుద్ధరక్ఖితేన నామ వుడ్ఢపబ్బజితేన ధమ్మరక్ఖితస్స వుడ్ఢపబ్బజితస్స ‘‘సచే రాజా ఇమఞ్చ ఉపాయం కత్వా గచ్ఛేయ్య, పున జినేయ్యా’’తి వుత్తజయకారణం సుత్వా అభిఉయ్యాసి.

యావస్స ఉపకప్పతీతి యావ తస్స ఉపకప్పతి సయ్హం హోతి. యదా చఞ్ఞేతి యదా అఞ్ఞే. విలుమ్పన్తీతి తం విలుమ్పిత్వా ఠితపుగ్గలం విలుమ్పన్తి. విలుమ్పతీతి విలుమ్పియతి. ఠానం హి మఞ్ఞతీతి ‘‘కారణ’’న్తి హి మఞ్ఞతి. యదాతి యస్మిం కాలే. జేతారం లభతే జయన్తి జయన్తో పుగ్గలో పచ్ఛా జేతారమ్పి లభతి. రోసేతారన్తి ఘట్టేతారం. రోసకోతి ఘట్టకో. కమ్మవివట్టేనాతి కమ్మపరిణామేన, తస్స విలుమ్పనకమ్మస్స విపాకదానేన. సో విలుత్తో విలుప్పతీతి సో విలుమ్పకో విలుమ్పియతి. పఞ్చమం.

౬. మల్లికాసుత్తవణ్ణనా

౧౨౭. ఛట్ఠే ఉపసఙ్కమీతి మల్లికాయ దేవియా గబ్భవుట్ఠానకాలే సూతిఘరం పటిజగ్గాపేత్వా ఆరక్ఖం దత్వా ఉపసఙ్కమి. అనత్తమనో అహోసీతి, ‘‘దుగ్గతకులస్స మే ధీతు మహన్తం ఇస్సరియం దిన్నం, సచే పుత్తం అలభిస్స, మహన్తం సక్కారం అధిగమిస్స, తతో దాని పరిహీనా’’తి అనత్తమనో అహోసి. సేయ్యాతి దన్ధపఞ్ఞస్మా ఏలమూగపుత్తతో ఏకచ్చా ఇత్థీయేవ సేయ్యా. పోసాతి పోసేహి. జనాధిపాతి జనాధిభుం రాజానం ఆలపతి. సస్సుదేవాతి సస్సుససురదేవతా. దిసమ్పతీతి దిసాజేట్ఠకా. తాదిసా సుభగియాతి తాదిసాయ సుభరియాయ. ఛట్ఠం.

౭. అప్పమాదసుత్తవణ్ణనా

౧౨౮. సత్తమే సమధిగ్గయ్హాతి సమధిగ్గణ్హిత్వా, ఆదియిత్వాతి అత్థో. అప్పమాదోతి కారాపకఅప్పమాదో. సమోధానన్తి సమవధానం ఉపక్ఖేపం. ఏవమేవ ఖోతి హత్థిపదం వియ హి కారాపకఅప్పమాదో, సేసపదజాతాని వియ అవసేసా చతుభూమకా కుసలధమ్మా. తే హత్థిపదే సేసపదాని వియ అప్పమాదే సమోధానం గచ్ఛన్తి, అప్పమాదస్స అన్తో పరివత్తన్తి. యథా చ హత్థిపదం సేసపదానం అగ్గం సేట్ఠం, ఏవం అప్పమాదో సేసధమ్మానన్తి దస్సేతి. మహగ్గతలోకుత్తరధమ్మానమ్పి హేస పటిలాభకట్ఠేన లోకియోపి సమానో అగ్గోవ హోతి.

అప్పమాదం పసంసన్తీతి ‘‘ఏతాని ఆయుఆదీని పత్థయన్తేన అప్పమాదోవ కాతబ్బో’’తి అప్పమాదమేవ పసంసన్తి. యస్మా వా పుఞ్ఞకిరియాసు పణ్డితా అప్పమాదం పసంసన్తి, తస్మా ఆయుఆదీని పత్థయన్తేన అప్పమాదోవ కాతబ్బోతి అత్థో. అత్థాభిసమయాతి అత్థపటిలాభా. సత్తమం.

౮. కల్యాణమిత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౨౯. అట్ఠమే సో చ ఖో కల్యాణమిత్తస్సాతి సో చాయం ధమ్మో కల్యాణమిత్తస్సేవ స్వాక్ఖాతో నామ హోతి, న పాపమిత్తస్సాతి. కిఞ్చాపి హి ధమ్మో సబ్బేసమ్పి స్వాక్ఖాతోవ, కల్యాణమిత్తస్స పన సుస్సూసన్తస్స సద్దహన్తస్స అత్థం పూరేతి భేసజ్జం వియ వళఞ్జన్తస్స న ఇతరస్సాతి. తేనేతం వుత్తం. ధమ్మోతి చేత్థ దేసనాధమ్మో వేదితబ్బో.

ఉపడ్ఢమిదన్తి థేరో కిర రహోగతో చిన్తేసి – ‘‘అయం సమణధమ్మో నామ ఓవాదకే అనుసాసకే కల్యాణమిత్తే సతి పచ్చత్తపురిసకారే ఠితస్స సమ్పజ్జతి, ఉపడ్ఢం కల్యాణమిత్తతో హోతి, ఉపడ్ఢం పచ్చత్తపురిసకారతో’’తి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘అహం పదేసఞాణే ఠితో నిప్పదేసం చిన్తేతుం న సక్కోమి, సత్థారం పుచ్ఛిత్వా నిక్కఙ్ఖో భవిస్సామీ’’తి. తస్మా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహ. బ్రహ్మచరియస్సాతి అరియమగ్గస్స. యదిదం కల్యాణమిత్తతాతి యా ఏసా కల్యాణమిత్తతా నామ, సా ఉపడ్ఢం, తతో ఉపడ్ఢం ఆగచ్ఛతీతి అత్థో. ఇతి థేరేన ‘‘ఉపడ్ఢుపడ్ఢా సమ్మాదిట్ఠిఆదయో కల్యాణమిత్తతో ఆగచ్ఛన్తి, ఉపడ్ఢుపడ్ఢా పచ్చత్తపురిసకారతో’’తి వుత్తం. కిఞ్చాపి థేరస్స అయం మనోరథో, యథా పన బహూహి సిలాథమ్భే ఉస్సాపితే, ‘‘ఏత్తకం ఠానం అసుకేన ఉస్సాపితం, ఏత్తకం అసుకేనా’’తి వినిబ్భోగో నత్థి, యథా చ మాతాపితరో నిస్సాయ ఉప్పన్నేసు పుత్తేసు ‘‘ఏత్తకం మాతితో నిబ్బత్తం, ఏత్తకం పితితో’’తి వినిబ్భోగో నత్థి, ఏవం ఇధాపి అవినిబ్భోగధమ్మో హేస, ‘‘ఏత్తకం సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం కల్యాణమిత్తతో నిబ్బత్తం, ఏత్తకం పచ్చత్తపురిసకారతో’’తి న సక్కా లద్ధుం, కల్యాణమిత్తతాయ పన ఉపడ్ఢగుణో లబ్భతీతి థేరస్స అజ్ఝాసయేన ఉపడ్ఢం నామ జాతం, సకలగుణో పటిలబ్భతీతి భగవతో అజ్ఝాసయేన సకలం నామ జాతం. కల్యాణమిత్తతాతి చేతం పుబ్బభాగపటిలాభఙ్గం నామాతి గహితం. అత్థతో కల్యాణమిత్తం నిస్సాయ లద్ధా సీలసమాధివిపస్సనావసేన చత్తారో ఖన్ధా. సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతిపి వదన్తియేవ.

మా హేవం, ఆనన్దాతి, ఆనన్ద, మా ఏవం అభణి, బహుస్సుతో త్వం సేఖపటిసమ్భిదప్పత్తో అట్ఠ వరే గహేత్వా మం ఉపట్ఠహసి, చతూహి అచ్ఛరియబ్భుతధమ్మేహి సమన్నాగతో, తాదిసస్స ఏవం కథేతుం న వట్టతి. సకలమేవ హిదం, ఆనన్ద, బ్రహ్మచరియం, యదిదం కల్యాణమిత్తతాతి ఇదం భగవా – ‘‘చత్తారో మగ్గా చత్తారి ఫలాని తిస్సో విజ్జా ఛ అభిఞ్ఞా సబ్బం కల్యాణమిత్తమూలకమేవ హోతీ’’తి సన్ధాయాహ. ఇదాని వచీభేదేనేవ కారణం దస్సేన్తో కల్యాణమిత్తస్సేతన్తిఆదిమాహ. తత్థ పాటికఙ్ఖన్తి పాటికఙ్ఖితబ్బం ఇచ్ఛితబ్బం, అవస్సంభావీతి అత్థో.

ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. సమ్మాదిట్ఠిం భావేతీతిఆదీసు అట్ఠన్నం ఆదిపదానంయేవ తావ అయం సఙ్ఖేపవణ్ణనా – సమ్మా దస్సనలక్ఖణా సమ్మాదిట్ఠి. సమ్మా అభినిరోపనలక్ఖణో సమ్మాసఙ్కప్పో. సమ్మా పరిగ్గహణలక్ఖణా సమ్మావాచా. సమ్మా సముట్ఠాపనలక్ఖణో సమ్మాకమ్మన్తో. సమ్మా వోదాపనలక్ఖణా సమ్మాఆజీవో. సమ్మా పగ్గహలక్ఖణో సమ్మావాయామో. సమ్మా ఉపట్ఠానలక్ఖణా సమ్మాసతి. సమ్మా సమాధానలక్ఖణో సమ్మాసమాధి.

తేసు ఏకేకస్స తీణి కిచ్చాని హోన్తి. సేయ్యాథిదం – సమ్మాదిట్ఠి తావ అఞ్ఞేహిపి అత్తనో పచ్చనీకకిలేసేహి సద్ధిం మిచ్ఛాదిట్ఠిం పజహతి, నిరోధం ఆరమ్మణం కరోతి, సమ్పయుత్తధమ్మే చ పస్సతి తప్పటిచ్ఛాదకమోహవిధమనవసేన అసమ్మోహతో. సమ్మాసఙ్కప్పాదయోపి తథేవ మిచ్ఛాసఙ్కప్పాదీని చ పజహన్తి, నిరోధఞ్చ ఆరమ్మణం కరోన్తి. విసేసతో పనేత్థ సమ్మాదిట్ఠి సహజాతధమ్మే సమ్మా దస్సేతి. సమ్మాసఙ్కప్పో సహజాతధమ్మే అభినిరోపేతి, సమ్మావాచా సమ్మా పరిగ్గణ్హాతి, సమ్మాకమ్మన్తో సమ్మా సముట్ఠాపేతి, సమ్మాఆజీవో సమ్మా వోదాపేతి, సమ్మావాయామో సమ్మా పగ్గణ్హాతి, సమ్మాసతి సమ్మా ఉపట్ఠాపేతి, సమ్మాసమాధి సమ్మా దహతి.

అపిచేసా సమ్మాదిట్ఠి నామ పుబ్బభాగే నానాఖణా నానారమ్మణా హోతి, మగ్గకాలే ఏకక్ఖణా ఏకారమ్మణా. కిచ్చతో పన సమ్మాదిట్ఠి దుక్ఖే ఞాణన్తిఆదీని చత్తారి నామాని లభతి. సమ్మాసఙ్కప్పాదయోపి పుబ్బభాగే నానాఖణా నానారమ్మణా హోన్తి, మగ్గకాలే ఏకక్ఖణా ఏకారమ్మణా. తేసు సమ్మాసఙ్కప్పో కిచ్చతో నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పోతిఆదీని తీణి నామాని లభతి. సమ్మావాచాదయో తయో విరతియోపి హోన్తి చేతనాయోపి, మగ్గక్ఖణే పన విరతియోవ. సమ్మావాయామో సమ్మాసతీతి ఇదమ్పి ద్వయం కిచ్చతో సమ్మప్పధానసతిపట్ఠానవసేన చత్తారి నామాని లభతి. సమ్మాసమాధి పన పుబ్బభాగేపి మగ్గక్ఖణేపి సమ్మాసమాధియేవ.

ఏవం తావ ‘‘సమ్మాదిట్ఠి’’న్తిఆదినా నయేన వుత్తానం అట్ఠన్నం ఆదిపదానంయేవ అత్థవణ్ణనం ఞత్వా ఇదాని భావేతి వివేకనిస్సితన్తిఆదీసు ఏవం ఞాతబ్బో. భావేతీతి వడ్ఢేతి, అత్తనో చిత్తసన్తానే పునప్పునం జనేతి, అభినిబ్బత్తేతీతి అత్థో. వివేకనిస్సితన్తి వివేకం నిస్సితం, వివేకే వా నిస్సితన్తి వివేకనిస్సితం. వివేకోతి వివిత్తతా. వివిత్తతా చాయం తదఙ్గవివేకో, విక్ఖమ్భన-సముచ్ఛేద-పటిప్పస్సద్ధి-నిస్సరణవివేకోతి పఞ్చవిధో. ఏవమేతస్మిం పఞ్చవిధే వివేకే. వివేకనిస్సితన్తి తదఙ్గవివేకనిస్సితం సముచ్ఛేదవివేకనిస్సితం నిస్సరణవివేకనిస్సితఞ్చ సమ్మాదిట్ఠిం భావేతీతి అయమత్థో వేదితబ్బో. తథా హి అయం అరియమగ్గభావనానుయుత్తో యోగీ విపస్సనాక్ఖణే కిచ్చతో తదఙ్గవివేకనిస్సితం, అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సితం, మగ్గకాలే పన కిచ్చతో సముచ్ఛేదవివేకనిస్సితం, ఆరమ్మణతో నిస్సరణవివేకనిస్సితం సమ్మాదిట్ఠిం భావేతి. ఏస నయో విరాగనిస్సితాదీసు. వివేకత్థా ఏవ హి విరాగాదయో.

కేవలఞ్చేత్థ వోస్సగ్గో దువిధో పరిచ్చాగవోస్సగ్గో చ పక్ఖన్దనవోస్సగ్గో చాతి. తత్థ పరిచ్చాగవోస్సగ్గోతి విపస్సనాక్ఖణే చ తదఙ్గవసేన, మగ్గక్ఖణే చ సముచ్ఛేదవసేన కిలేసప్పహానం. పక్ఖన్దనవోస్సగ్గోతి విపస్సనాక్ఖణే తన్నిన్నభావేన, మగ్గక్ఖణే పన ఆరమ్మణకరణేన నిబ్బానపక్ఖన్దనం, తదుభయమ్పి ఇమస్మిం లోకియలోకుత్తరమిస్సకే అత్థవణ్ణనానయే వట్టతి. తథా హి అయం సమ్మాదిట్ఠి యథావుత్తేన పకారేన కిలేసే చ పరిచ్చజతి, నిబ్బానఞ్చ పక్ఖన్దతి.

వోస్సగ్గపరిణామిన్తి ఇమినా పన సకలేన వచనేన వోస్సగ్గత్థం పరిణమన్తం పరిణతఞ్చ, పరిపచ్చన్తం పరిపక్కఞ్చాతి ఇదం వుత్తం హోతి. అయఞ్హి అరియమగ్గభావనానుయుత్తో భిక్ఖు యథా సమ్మాదిట్ఠి కిలేసపరిచ్చాగవోస్సగ్గత్థం నిబ్బానపక్ఖన్దనవోస్సగ్గత్థఞ్చ పరిపచ్చతి, యథా చ పరిపక్కా హోతి, తథా నం భావేతీతి. ఏస నయో సేసమగ్గఙ్గేసు.

ఆగమ్మాతి ఆరబ్భ సన్ధాయ పటిచ్చ. జాతిధమ్మాతి జాతిసభావా జాతిపకతికా. తస్మాతి యస్మా సకలో అరియమగ్గోపి కల్యాణమిత్తం నిస్సాయ లబ్భతి, తస్మా. హన్దాతి వవస్సగ్గత్థే నిపాతో. అప్పమాదం పసంసన్తీతి అప్పమాదం వణ్ణయన్తి, తస్మా అప్పమాదో కాతబ్బో. అత్థాభిసమయాతి అత్థపటిలాభా. అట్ఠమం.

౯. పఠమఅపుత్తకసుత్తవణ్ణనా

౧౩౦. నవమే దివా దివస్సాతి దివసస్స దివా, మజ్ఝన్హికసమయేతి అత్థో. సాపతేయ్యన్తి ధనం. కో పన వాదో రూపియస్సాతి సువణ్ణరజతతమ్బలోహకాళలోహఫాలకచ్ఛపకాదిభేదస్స ఘనకతస్స చేవ పరిభోగభాజనాదిభేదస్స చ రూపియభణ్డస్స పన కో వాదో? ‘‘ఏత్తకం నామా’’తి కా పరిచ్ఛేదకథాతి అత్థో. కణాజకన్తి సకుణ్డకభత్తం. బిలఙ్గదుతియన్తి కఞ్జికదుతియం. సాణన్తి సాణవాకమయం. తిపక్ఖవసనన్తి తీణి ఖణ్డాని ద్వీసు ఠానేసు సిబ్బిత్వా కతనివాసనం.

అసప్పురిసోతి లామకపురిసో. ఉద్ధగ్గికన్తిఆదీసు ఉపరూపరిభూమీసు ఫలదానవసేన ఉద్ధం అగ్గమస్సాతి ఉద్ధగ్గికా. సగ్గస్స హితా తత్రుపపత్తిజననతోతి సోవగ్గికా. నిబ్బత్తట్ఠానేసు సుఖో విపాకో అస్సాతి సుఖవిపాకా. సుట్ఠు అగ్గానం దిబ్బవణ్ణాదీనం విసేసానం నిబ్బత్తనతో సగ్గసంవత్తనికా. ఏవరూపం దక్ఖిణదానం న పతిట్ఠాపేతీతి.

సాతోదకాతి మధురోదకా. సేత్తోదకాతి వీచీనం భిన్నట్ఠానే ఉదకస్స సేతతాయ సేతోదకా. సుపతిత్థాతి సున్దరతిత్థా. తం జనోతి యేన ఉదకేన సాతోదకా, తం ఉదకం జనో భాజనాని పూరేత్వా నేవ హరేయ్య. న యథాపచ్చయం వా కరేయ్యాతి, యం యం ఉదకేన ఉదకకిచ్చం కాతబ్బం, తం తం న కరేయ్య. తదపేయ్యమానన్తి తం అపేయ్యమానం. కిచ్చకరో చ హోతీతి అత్తనా కత్తబ్బకిచ్చకరో చేవ కుసలకిచ్చకరో చ, భుఞ్జతి చ, కమ్మన్తే చ పయోజేతి, దానఞ్చ దేతీతి అత్థో. నవమం.

౧౦. దుతియఅపుత్తకసుత్తవణ్ణనా

౧౩౧. దసమే పిణ్డపాతేన పటిపాదేసీతి పిణ్డపాతేన సద్ధిం సంయోజేసి, పిణ్డపాతం అదాసీతి అత్థో. పక్కామీతి కేనచిదేవ రాజుపట్ఠానాదినా కిచ్చేన గతో. పచ్ఛా విప్పటిసారీ అహోసీతి సో కిర అఞ్ఞేసుపి దివసేసు తం పచ్చేకసమ్బుద్ధం పస్సతి, దాతుం పనస్స చిత్తం న ఉప్పజ్జతి. తస్మిం పన దివసే అయం పదుమవతిదేవియా తతియపుత్తో తగ్గరసిఖీ పచ్చేకబుద్ధో గన్ధమాదనపబ్బతే ఫలసమాపత్తిసుఖేన వీతినామేత్వా పుబ్బణ్హసమయే వుట్ఠాయ అనోతత్తదహే ముఖం ధోవిత్వా మనోసిలాతలే నివాసేత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా పత్తచీవరమాదాయ అభిఞ్ఞాపాదకం చతుత్థజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా ఇద్ధియా వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా నగరద్వారే ఓరుయ్హ చీవరం పారుపిత్వా పత్తమాదాయ నగరవాసీనం ఘరద్వారేసు సహస్సభణ్డికం ఠపేన్తో వియ పాసాదికేహి అభిక్కన్తాదీహి అనుపుబ్బేన సేట్ఠినో ఘరద్వారం సమ్పత్తో. తందివసఞ్చ సేట్ఠి పాతోవ ఉట్ఠాయ పణీతభోజనం భుఞ్జిత్వా, ఘరద్వారకోట్ఠకే ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా, దన్తన్తరాని సోధేన్తో నిసిన్నో హోతి. సో పచ్చేకబుద్ధం దిస్వా, తందివసం పాతో భుత్వా నిసిన్నత్తా దానచిత్తం ఉప్పాదేత్వా, భరియం పక్కోసాపేత్వా, ‘‘ఇమస్స సమణస్స పిణ్డపాతం దేహీ’’తి వత్వా పక్కామి.

సేట్ఠిభరియా చిన్తేసి – ‘‘మయా ఏత్తకేన కాలేన ఇమస్స ‘దేథా’తి వచనం న సుతపుబ్బం, దాపేన్తోపి చ అజ్జ న యస్స వా తస్స వా దాపేతి, వీతరాగదోసమోహస్స వన్తకిలేసస్స ఓహితభారస్స పచ్చేకబుద్ధస్స దాపేతి, యం వా తం వా అదత్వా పణీతం పిణ్డపాతం దస్సామీ’’తి, ఘరా నిక్ఖమ్మ పచ్చేకబుద్ధం పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా పత్తం ఆదాయ అన్తోనివేసనే పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదాపేత్వా సుపరిసుద్ధేహి సాలితణ్డులేహి భత్తం సమ్పాదేత్వా తదనురూపం ఖాదనీయం బ్యఞ్జనం సుపేయ్యఞ్చ సల్లక్ఖేత్వా పత్తం పూరేత్వా బహి గన్ధేహి సమలఙ్కరిత్వా పచ్చేకబుద్ధస్స హత్థేసు పతిట్ఠపేత్వా వన్ది. పచ్చేకబుద్ధో – ‘‘అఞ్ఞేసమ్పి పచ్చేకబుద్ధానం సఙ్గహం కరిస్సామీ’’తి అపరిభుఞ్జిత్వావ అనుమోదనం కత్వా పక్కామి. సోపి ఖో సేట్ఠి బాహిరతో ఆగచ్ఛన్తో పచ్చేకబుద్ధం దిస్వా మయం ‘‘తుమ్హాకం పిణ్డపాతం దేథా’’తి వత్వా పక్కన్తా, అపి వో లద్ధోతి? ఆమ, సేట్ఠి లద్ధోతి. ‘‘పస్సామీ’’తి గీవం ఉక్ఖిపిత్వా ఓలోకేసి. అథస్స పిణ్డపాతగన్ధో ఉట్ఠహిత్వా నాసాపుటం పహరి. సో చిత్తం సంయమేతుం అసక్కోన్తో పచ్ఛా విప్పటిసారీ ఆహోసీతి.

వరమేతన్తిఆది విప్పటిసారస్స ఉప్పన్నాకారదస్సనం. భాతు చ పన ఏకపుత్తకం సాపతేయ్యస్స కారణా జీవితా వోరోపేసీతి తదా కిరస్స అవిభత్తేయేవ కుటుమ్బే మాతాపితరో చ జేట్ఠభాతా చ కాలమకంసు. సో భాతుజాయాయ సద్ధింయేవ సంవాసం కప్పేసి. భాతు పనస్స ఏకో పుత్తో హోతి, తం వీథియా కీళన్తం మనుస్సా వదన్తి – ‘‘అయం దాసో అయం దాసీ ఇదం యానం ఇదం ధనం తవ సన్తక’’న్తి. సో తేసం కథం గహేత్వా – ‘‘అయం దాసో మయ్హం సన్తక’’న్తిఆదీని కథేతి.

అథస్స చూళపితా చిన్తేసి – ‘‘అయం దారకో ఇదానేవ ఏవం కథేసి, మహల్లకకాలే కుటుమ్బం మజ్ఝే భిన్దాపేయ్య, ఇదానేవస్స కత్తబ్బం కరిస్సామీ’’తి ఏకదివసం వాసిం ఆదాయ – ‘‘ఏహి పుత్త, అరఞ్ఞం గచ్ఛామా’’తి తం అరఞ్ఞం నేత్వా విరవన్తం విరవన్తం మారేత్వా ఆవాటే పక్ఖిపిత్వా పంసునా పటిచ్ఛాదేసి. ఇదం సన్ధాయేతం వుత్తం. సత్తక్ఖత్తున్తి సత్తవారే. పుబ్బపచ్ఛిమచేతనావసేన చేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఏకపిణ్డపాతదానస్మిఞ్హి ఏకావ చేతనా ద్వే పటిసన్ధియో న దేతి, పుబ్బపచ్ఛిమచేతనాహి పనేస సత్తక్ఖత్తుం సగ్గే, సత్తక్ఖత్తుం సేట్ఠికులే నిబ్బత్తో. పురాణన్తి పచ్చేకసమ్బుద్ధస్స దిన్నపిణ్డపాతచేతనాకమ్మం.

పరిగ్గహన్తి పరిగ్గహితవత్థు. అనుజీవినోతి ఏకం మహాకులం నిస్సాయ పణ్ణాసమ్పి సట్ఠిపి కులాని జీవన్తి, తే మనుస్సే సన్ధాయేతం వుత్తం. సబ్బం నాదాయ గన్తబ్బన్తి సబ్బమేతం న ఆదియిత్వా గన్తబ్బం. సబ్బం నిక్ఖిప్పగామినన్తి సబ్బమేతం నిక్ఖిప్పసభావం, పరిచ్చజితబ్బసభావమేవాతి అత్థో. దసమం.

దుతియో వగ్గో.