౩. తతియవగ్గో

౧. పుగ్గలసుత్తవణ్ణనా

౧౩౨. తతియవగ్గస్స పఠమే ‘‘నీచే కులే పచ్చాజాతో’’తిఆదికేన తమేన యుత్తోతి తమో. కాయదుచ్చరితాదీహి పున నిరయతమూపగమనతో తమపరాయణో. ఇతి ఉభయేనపి ఖన్ధతమోవ కథితో హోతి. ‘‘ఉచ్చే కులే పచ్చాజాతో’’తిఆదికేన జోతినా యుత్తతో జోతి, ఆలోకీభూతోతి వుత్తం హోతి. కాయసుచరితాదీహి పున సగ్గూపపత్తిజోతిభావూపగమనతో జోతిపరాయణో. ఇమినా నయేన ఇతరేపి ద్వే వేదితబ్బా.

వేనకులేతి విలీవకారకులే. నేసాదకులేతి మిగలుద్దకాదీనం కులే. రథకారకులేతి చమ్మకారకులే. పుక్కుసకులేతి పుప్ఫఛడ్డకకులే. కసిరవుత్తికేతి దుక్ఖవుత్తికే. దుబ్బణ్ణోతి పంసుపిసాచకో వియ ఝామఖాణువణ్ణో. దుద్దసికోతి విజాతమాతుయాపి అమనాపదస్సనో. ఓకోటిమకోతి లకుణ్డకో. కాణోతి ఏకక్ఖికాణో వా ఉభయక్ఖికాణో వా. కుణీతి ఏకహత్థకుణీ వా ఉభయహత్థకుణీ వా. ఖఞ్జోతి ఏకపాదఖఞ్జో వా ఉభయపాదఖఞ్జో వా. పక్ఖహతోతి హతపక్ఖో పీఠసప్పీ. పదీపేయ్యస్సాతి తేలకపల్లకాదినో పదీపఉపకరణస్స. ఏవం ఖో, మహారాజాతి ఏత్థ ఏకో పుగ్గలో బహిద్ధా ఆలోకం అదిస్వా మాతుకుచ్ఛిస్మింయేవ కాలం కత్వా అపాయేసు నిబ్బత్తన్తో సకలం కప్పమ్పి సంసరతి, సోపి తమోతమపరాయణోవ. సో పన కుహకపుగ్గలో భవేయ్య. కుహకస్స హి ఏవరూపా నిబ్బత్తి హోతీతి వుత్తం.

ఏత్థ చ ‘‘నీచే కులే పచ్చాజాతో హోతి చణ్డాలకులే వా’’తిఆదీహి ఆగమనవిపత్తి చేవ పుబ్బుప్పన్నపచ్చయవిపత్తి చ దస్సితా. దలిద్దేతిఆదీహి పవత్తపచ్చయవిపత్తి. కసిరవుత్తికేతిఆదీహి ఆజీవుపాయవిపత్తి. దుబ్బణ్ణోతిఆదీహి అత్తభావవిపత్తి. బవ్హాబాధోతిఆదీహి దుక్ఖకారణసమాయోగో. న లాభీతిఆదీహి సుఖకారణవిపత్తి చేవ ఉపభోగవిపత్తి చ. కాయేన దుచ్చరితన్తిఆదీహి తమపరాయణభావస్స కారణసమాయోగో. కాయస్స భేదాతిఆదీహి సమ్పరాయికతమూపగమో. సుక్కపక్ఖో వుత్తపటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బో.

అక్కోసతీతి దసహి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసతి. పరిభాసతీతి, ‘‘కస్మా తిట్ఠథ? కిం తుమ్హేహి అమ్హాకం కసికమ్మాదీని కతానీ’’తిఆదీహి? పరిభవవచనేహి పరిభాసతి. రోసకోతి ఘట్టకో. అబ్యగ్గమనసోతి ఏకగ్గచిత్తో. పఠమం.

౨. అయ్యికాసుత్తవణ్ణనా

౧౩౩. దుతియే జిణ్ణాతి జరాజిణ్ణా. వుడ్ఢాతి వయోవుడ్ఢా. మహల్లికాతి జాతిమహల్లికా. అద్ధగతాతి అద్ధం చిరకాలం అతిక్కన్తా. వయోఅనుప్పత్తాతి పచ్ఛిమవయం సమ్పత్తా. పియా మనాపాతి రఞ్ఞో కిర మాతరి మతాయ అయ్యికా మాతుట్ఠానే ఠత్వా పటిజగ్గి, తేనస్స అయ్యికాయ బలవపేమం ఉప్పజ్జి. తస్మా ఏవమాహ. హత్థిరతనేనాతి సతసహస్సగ్ఘనకో హత్థీ సతసహస్సగ్ఘనకేన అలఙ్కారేన అలఙ్కతో హత్థిరతనం నామ. అస్సరతనేపి ఏసేవ నయో. గామవరోపి సతసహస్సుట్ఠానకగామోవ. సబ్బాని తాని భేదనధమ్మానీతి తేసు హి కిఞ్చి కరియమానమేవ భిజ్జతి, కిఞ్చి కతపరియోసితం చక్కతో అనపనీతమేవ, కిఞ్చి అపనేత్వా భూమియం ఠపితమత్తం, కిఞ్చి తతో పరం, ఏవమేవ సత్తేసుపి కోచి పటిసన్ధిం గహేత్వా మరతి, కోచి మూళ్హగబ్భాయ మాతరి మాతుకుచ్ఛితో అనిక్ఖన్తోవ, కోచి నిక్ఖన్తమత్తో, కోచి తతో పరన్తి. తస్మా ఏవమాహ. దుతియం.

౧౩౪. తతియే సబ్బం ఉత్తానమేవ. తతియం.

౪. ఇస్సత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౩౫. చతుత్థస్స అట్ఠుప్పత్తికో నిక్ఖేపో. భగవతో కిర పఠమబోధియం మహాలాభసక్కారో ఉదపాది భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ. తిత్థియా హతలాభసక్కారా హుత్వా కులేసు ఏవం కన్థేన్తా విచరన్తి – ‘‘సమణో గోతమో ఏవమాహ, ‘మయ్హమేవ దానం దాతబ్బం, న అఞ్ఞేసం దానం దాతబ్బం. మయ్హమేవ సావకానం దానం దాతబ్బం, న అఞ్ఞేసం సావకానం దానం దాతబ్బం. మయ్హమేవ దిన్నం మహప్ఫలం, న అఞ్ఞేసం దిన్నం మహప్ఫలం. మయ్హమేవ సావకానం దిన్నం మహప్ఫలం, న అఞ్ఞేసం సావకానం దిన్నం మహప్ఫల’న్తి. యుత్తం ను ఖో సయమ్పి భిక్ఖాచారనిస్సితేన పరేసం భిక్ఖాచారనిస్సితానం చతున్నం పచ్చయానం అన్తరాయం కాతుం, అయుత్తం కరోతి అననుచ్ఛవిక’’న్తి. సా కథా పత్థరమానా రాజకులం సమ్పత్తా. రాజా సుత్వా చిన్తేసి – ‘‘అట్ఠానమేతం యం తథాగతో పరేసం లాభన్తరాయం కరేయ్య. ఏతే తథాగతస్స అలాభాయ అయసాయ పరిసక్కన్తి. సచాహం ఇధేవ ఠత్వా ‘మా ఏవం అవోచుత్థ, న సత్థా ఏవం కథేతీ’తి వదేయ్యం, ఏవం సా కథా నిజ్ఝత్తిం న గచ్ఛేయ్య, ఇమస్స మహాజనస్స సన్నిపతితకాలేయేవ నం నిజ్ఝాపేస్సామీ’’తి ఏకం ఛణదివసం ఆగమేన్తో తుణ్హీ అహోసి.

అపరేన సమయేన మహాఛణే సమ్పత్తే ‘‘అయం ఇమస్స కాలో’’తి నగరే భేరిం చరాపేసి – ‘‘సద్ధా వా అస్సద్ధా వా సమ్మాదిట్ఠికా వా మిచ్ఛాదిట్ఠికా వా గేహరక్ఖకే దారకే వా మాతుగామే వా ఠపేత్వా అవసేసా యే విహారం నాగచ్ఛన్తి, పఞ్ఞాసం దణ్డో’’తి. సయమ్పి పాతోవ న్హత్వా కతపాతరాసో సబ్బాభరణపటిమణ్డితో మహతా బలకాయేన సద్ధిం విహారం అగమాసి. గచ్ఛన్తో చ చిన్తేసి – ‘‘భగవా తుమ్హే కిర ఏవం వదథ ‘మయ్హమేవ దానం దాతబ్బం…పే… న అఞ్ఞేసం సావకానం దిన్నం మహప్ఫల’న్తి ఏవం పుచ్ఛితుం అయుత్తం, పఞ్హమేవ పుచ్ఛిస్సామి, పఞ్హం కథేన్తో చ మే భగవా అవసానే తిత్థియానం వాదం భఞ్జిస్సతీ’’తి. సో పఞ్హం పుచ్ఛన్తో కత్థ ను ఖో, భన్తే, దానం దాతబ్బన్తి ఆహ. యత్థాతి యస్మిం పుగ్గలే చిత్తం పసీదతి, తస్మిం దాతబ్బం, తస్స వా దాతబ్బన్తి అత్థో.

ఏవం వుత్తే రాజా యేహి మనుస్సేహి తిత్థియానం వచనం ఆరోచితం, తే ఓలోకేసి. తే రఞ్ఞా ఓలోకితమత్తావ మఙ్కుభూతా అధోముఖా పాదఙ్గుట్ఠకేన భూమిం లేఖమానా అట్ఠంసు. రాజా – ‘‘ఏకపదేనేవ, భన్తే, హతా తిత్థియా’’తి మహాజనం సావేన్తో మహాసద్దేన అభాసి. ఏవఞ్చ పన భాసిత్వా – ‘‘భగవా చిత్తం నామ నిగణ్ఠాచేలకపరిబ్బాజకాదీసు యత్థ కత్థచి పసీదతి, కత్థ పన, భన్తే, దిన్నం మహప్ఫల’’న్తి పుచ్ఛి. అఞ్ఞం ఖో ఏతన్తి, ‘‘మహారాజ, అఞ్ఞం తయా పఠమం పుచ్ఛితం, అఞ్ఞం పచ్ఛా, సల్లక్ఖేహి ఏతం, పఞ్హాకథనం పన మయ్హం భారో’’తి వత్వా సీలవతో ఖోతిఆదిమాహ. తత్థ ఇధ త్యస్సాతి ఇధ తే అస్స. సముపబ్యూళ్హోతి రాసిభూతో. అసిక్ఖితోతి ధనుసిప్పే అసిక్ఖితో. అకతహత్థోతి ముట్ఠిబన్ధాదివసేన అసమ్పాదితహత్థో. అకతయోగ్గోతి తిణపుఞ్జమత్తికాపుఞ్జాదీసు అకతపరిచయో. అకతూపాసనోతి రాజరాజమహామత్తానం అదస్సితసరక్ఖేపో. ఛమ్భీతి పవేధితకాయో.

కామచ్ఛన్దో పహీనోతిఆదీసు అరహత్తమగ్గేన కామచ్ఛన్దో పహీనో హోతి, అనాగామిమగ్గేన బ్యాపాదో, అరహత్తమగ్గేనేవ థినమిద్ధం, తథా ఉద్ధచ్చం, తతియేనేవ కుక్కుచ్చం, పఠమమగ్గేన విచికిచ్ఛా పహీనా హోతి. అసేక్ఖేన సీలక్ఖన్ధేనాతి అసేక్ఖస్స సీలక్ఖన్ధో అసేక్ఖో సీలక్ఖన్ధో నామ. ఏస నయో సబ్బత్థ. ఏత్థ చ పురిమేహి చతూహి పదేహి లోకియలోకుత్తరసీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తియో కథితా. విముత్తిఞాణదస్సనం పచ్చవేక్ఖణఞాణం హోతి, తం లోకియమేవ.

ఇస్సత్తన్తి ఉసుసిప్పం. బలవీరియన్తి ఏత్థ బలం నామ వాయోధాతు, వీరియం కాయికచేతసికవీరియమేవ. భరేతి భరేయ్య. నాసూరం జాతిపచ్చయాతి, ‘‘అయం జాతిసమ్పన్నో’’తి ఏవం జాతికారణా అసూరం న భరేయ్య.

ఖన్తిసోరచ్చన్తి ఏత్థ ఖన్తీతి అధివాసనఖన్తి, సోరచ్చన్తి అరహత్తం. ధమ్మాతి ఏతే ద్వే ధమ్మా. అస్సమేతి ఆవసథే. వివనేతి అరఞ్ఞట్ఠానే, నిరుదకే అరఞ్ఞే చతురస్సపోక్ఖరణిఆదీని కారయేతి అత్థో. దుగ్గేతి విసమట్ఠానే. సఙ్కమనానీతి పణ్ణాసహత్థసట్ఠిహత్థాని సమోకిణ్ణపరిసుద్ధవాలికాని సఙ్కమనాని కరేయ్య.

ఇదాని ఏతేసు అరఞ్ఞసేనాసనేసు వసన్తానం భిక్ఖూనం భిక్ఖాచారవత్తం ఆచిక్ఖన్తో అన్నం పానన్తిఆదిమాహ. తత్థ సేనాసనానీతి మఞ్చపీఠాదీని. విప్పసన్నేనాతి ఖీణాసవస్స దేన్తోపి సకఙ్ఖేన కిలేసమలినేన చిత్తేన అదత్వా విప్పసన్నేనేవ చిత్తేన దదేయ్య. థనయన్తి గజ్జన్తో. సతక్కకూతి సతసిఖరో, అనేకకూటోతి అత్థో. అభిసఙ్ఖచ్చాతి అభిసఙ్ఖరిత్వా సమోధానేత్వా రాసిం కత్వా.

ఆమోదమానోతి తుట్ఠమానసో హుత్వా. పకిరేతీతి దానగ్గే విచిరతి, పకిరన్తో వియ వా దానం దేతి. పుఞ్ఞధారాతి అనేకదానచేతనామయా పుఞ్ఞధారా. దాతారం అభివస్సతీతి యథా ఆకాసే సముట్ఠితమేఘతో నిక్ఖన్తా ఉదకధారా పథవిం సినేహయన్తీ తేమేన్తీ కిలేదయన్తీ అభివస్సతి, ఏవమేవ అయమ్పి దాయకస్స అబ్భన్తరే ఉప్పన్నా పుఞ్ఞధారా తమేవ దాతారం అన్తో సినేహేతి పూరేతి అభిసన్దేతి. తేన వుత్తం ‘‘దాతారం అభివస్సతీ’’తి. చతుత్థం.

౫. పబ్బతూపమసుత్తవణ్ణనా

౧౩౬. పఞ్చమే ముద్ధావసిత్తానన్తి ఖత్తియాభిసేకేన ముద్ధని అవసిత్తానం కతాభిసేకానం. కామగేధపరియుట్ఠితానన్తి కామేసు గేధేన పరియుట్ఠితానం అభిభూతానం. జనపదత్థావరియప్పత్తానన్తి జనపదే థిరభావప్పత్తానం. రాజకరణీయానీతి రాజకమ్మాని రాజూహి కత్తబ్బకిచ్చాని. తేసు ఖ్వాహన్తి తేసు అహం. ఉసుక్కమాపన్నోతి బ్యాపారం ఆపన్నో. ఏస కిర రాజా దివసస్స తిక్ఖత్తుం భగవతో ఉపట్ఠానం గచ్ఛతి, అన్తరాగమనాని బహూనిపి హోన్తి. తస్స నిబద్ధం గచ్ఛతో బలకాయో మహాపి హోతి అప్పోపి. అథేకదివసం పఞ్చసతా చోరా చిన్తయింసు – ‘‘అయం రాజా అవేలాయ అప్పేన బలేన సమణస్స గోతమస్స ఉపట్ఠానం గచ్ఛతి, అన్తరామగ్గే నం గహేత్వా రజ్జం గణ్హిస్సామా’’తి. తే అన్ధవనే నిలీయింసు. రాజానో చ నామ మహాపుఞ్ఞా హోన్తి. అథ తేసంయేవ అబ్భన్తరతో ఏకో పురిసో నిక్ఖమిత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా మహన్తం బలకాయం ఆదాయ అన్ధవనం పరివారేత్వా తే సబ్బే గహేత్వా అన్ధవనతో యావ నగరద్వారా మగ్గస్స ఉభోసు పస్సేసు యథా అఞ్ఞమఞ్ఞం చక్ఖునా చక్ఖుం ఉపనిబన్ధిత్వా ఓలోకేన్తి, ఏవం ఆసన్నాని సూలాని రోపాపేత్వా సూలేసు ఉత్తాసేసి. ఇదం సన్ధాయ ఏవమాహ.

అథ సత్థా చిన్తేసి – ‘‘సచాహం వక్ఖామి, ‘మహారాజ, మాదిసే నామ సమ్మాసమ్బుద్ధే ధురవిహారే వసన్తే తయా ఏవరూపం దారుణం కమ్మం కతం, అయుత్తం తే కత’న్తి, అథాయం రాజా మఙ్కు హుత్వా సన్థమ్భితుం న సక్కుణేయ్య, పరియాయేన ధమ్మం కథేన్తస్సేవ మే సల్లక్ఖేస్సతీ’’తి ధమ్మదేసనం ఆరభన్తో తం కిం మఞ్ఞసీతిఆదిమాహ. తత్థ సద్ధాయికోతి సద్ధాతబ్బో, యస్స త్వం వచనం సద్దహసీతి అత్థో. పచ్చయికోతి తస్సేవ వేవచనం, యస్స వచనం పత్తియాయసీతి అత్థో. అబ్భసమన్తి ఆకాససమం. నిప్పోథేన్తో ఆగచ్ఛతీతి పథవితలతో యావ అకనిట్ఠబ్రహ్మలోకా సబ్బే సత్తే సణ్హకరణీయం తిణచుణ్ణం వియ కరోన్తో పిసన్తో ఆగచ్ఛతి.

అఞ్ఞత్ర ధమ్మచరియాయాతి ఠపేత్వా ధమ్మచరియం అఞ్ఞం కాతబ్బం నత్థి, దసకుసలకమ్మపథసఙ్ఖాతా ధమ్మచరియావ కత్తబ్బా, భన్తేతి – సమచరియాదీని తస్సేవ వేవచనాని. ఆరోచేమీతి ఆచిక్ఖామి. పటివేదయామీతి జానాపేమి. అధివత్తతీతి అజ్ఝోత్థరతి. హత్థియుద్ధానీతి నాళాగిరిసదిసే హేమకప్పనే నాగే అభిరుయ్హ యుజ్ఝితబ్బయుద్ధాని. గతీతి నిప్ఫత్తి. విసయోతి ఓకాసో, సమత్థభావో వా. న హి సక్కా తేహి జరామరణం పటిబాహితుం. మన్తినో మహామత్తాతి మన్తసమ్పన్నా మహోసధవిధురపణ్డితాదిసదిసా మహాఅమచ్చా. భూమిగతన్తి మహాలోహకుమ్భియో పూరేత్వా భూమియం ఠపితం. వేహాసట్ఠన్తి చమ్మపసిబ్బకే పూరేత్వా తులాసఙ్ఘాటాదీసు లగ్గేత్వా చేవ నియ్యుహాదీసు చ పూరేత్వా ఠపితం. ఉపలాపేతున్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం భిన్దితుం. యథా ద్వే జనా ఏకేన మగ్గేన న గచ్ఛన్తి ఏవం కాతుం.

నభం ఆహచ్చాతి ఆకాసం పూరేత్వా. ఏవం జరా చ మచ్చు చాతి ఇధ ద్వేయేవ పబ్బతా గహితా, రాజోవాదే పన ‘‘జరా ఆగచ్ఛతి సబ్బయోబ్బనం విలుమ్పమానా’’తి ఏవం జరా మరణం బ్యాధి విపత్తీతి చత్తారోపేతే ఆగతావ. తస్మాతి యస్మా హత్థియుద్ధాదీహి జరామరణం జినితుం న సక్కా, తస్మా. సద్ధం నివేసయేతి సద్ధం నివేసేయ్య, పతిట్ఠాపేయ్యాతి. పఞ్చమం.

తతియో వగ్గో.

ఇతి సారత్థప్పకాసినియా

సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

కోసలసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.