౫. ఆదిత్తవగ్గో

౧. ఆదిత్తసుత్తవణ్ణనా

౪౧. ఆదిత్తవగ్గస్స పఠమే జరాయ మరణేన చాతి దేసనాసీసమేతం, రాగాదీహి పన ఏకాదసహి అగ్గీహి లోకో ఆదిత్తోవ. దానేనాతి దానచేతనాయ. దిన్నం హోతి సునీహతన్తి దానపుఞ్ఞచేతనాహి దాయకస్సేవ హోతి ఘరసామికస్స వియ నీహతభణ్డకం, తేనేతం వుత్తం. చోరా హరన్తీతి అదిన్నే భోగే చోరాపి హరన్తి రాజానోపి, అగ్గిపి డహతి, ఠపితట్ఠానేపి నస్సన్తి. అన్తేనాతి మరణేన. సరీరం సపరిగ్గహన్తి సరీరఞ్చేవ చోరాదీనం వసేన అవినట్ఠభోగే చ. సగ్గముపేతీతి వేస్సన్తరమహారాజాదయో వియ సగ్గే నిబ్బత్తతీతి. పఠమం.

౨. కిందదసుత్తవణ్ణనా

౪౨. దుతియే అన్నదోతి యస్మా అతిబలవాపి ద్వే తీణి భత్తాని అభుత్వా ఉట్ఠాతుం న సక్కోతి, భుత్వా పన దుబ్బలోపి హుత్వా బలసమ్పన్నో హోతి, తస్మా ‘‘అన్నదో బలదో’’తి ఆహ. వత్థదోతి యస్మా సురూపోపి దుచ్చోళో వా అచోళో వా విరూపో హోతి ఓహీళితో దుద్దసికో, వత్థచ్ఛన్నో దేవపుత్తో వియ సోభతి, తస్మా ‘‘వత్థదో హోతి వణ్ణదో’’తి ఆహ. యానదోతి హత్థియానాదీనం దాయకో. తేసు పన –

‘‘న హత్థియానం సమణస్స కప్పతి,

న అస్సయానం, న రథేన యాతుం;

ఇదఞ్చ యానం సమణస్స కప్పతి,

ఉపాహనా రక్ఖతో సీలఖన్ధ’’న్తి.

తస్మా ఛత్తుపాహనకత్తరయట్ఠిమఞ్చపీఠానం దాయకో, యో చ మగ్గం సోధేతి, నిస్సేణిం కరోతి, సేతుం కరోతి, నావం పటియాదేతి, సబ్బోపి యానదోవ హోతి. సుఖదో హోతీతి యానస్స సుఖావహనతో సుఖదో నామ హోతి. చక్ఖుదోతి అన్ధకారే చక్ఖుమన్తానమ్పి రూపదస్సనాభావతో దీపదో చక్ఖుదో నామ హోతి, అనురుద్ధత్థేరో వియ దిబ్బచక్ఖు సమ్పదమ్పి లభతి.

సబ్బదదో హోతీతి సబ్బేసంయేవ బలాదీనం దాయకో హోతి. ద్వే తయో గామే పిణ్డాయ చరిత్వా కిఞ్చి అలద్ధా ఆగతస్సాపి సీతలాయ పోక్ఖరణియా న్హాయిత్వా పతిస్సయం పవిసిత్వా ముహుత్తం మఞ్చే నిపజ్జిత్వా ఉట్ఠాయ నిసిన్నస్స హి కాయే బలం ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తం వియ హోతి. బహి విచరన్తస్స చ కాయే వణ్ణాయతనం వాతాతపేహి ఝాయతి, పతిస్సయం పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ ముహుత్తం నిపన్నస్స చ విసభాగసన్తతి వూపసమ్మతి, సభాగసన్తతి ఓక్కమతి, వణ్ణాయతనం ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తం వియ హోతి. బహి విచరన్తస్స పాదే కణ్టకో విజ్ఝతి, ఖాణు పహరతి, సరీసపాదిపరిస్సయో చేవ చోరభయఞ్చ ఉప్పజ్జతి, పతిస్సయం పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ నిపన్నస్స సబ్బేతే పరిస్సయా న హోన్తి, ధమ్మం సజ్ఝాయన్తస్స ధమ్మపీతిసుఖం, కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తస్స ఉపసమసుఖం ఉప్పజ్జతి. తథా బహి విచరన్తస్స చ సేదా ముచ్చన్తి, అక్ఖీని ఫన్దన్తి, సేనాసనం పవిసనక్ఖణే కూపే ఓతిణ్ణో వియ హోతి, మఞ్చపీఠాదీని న పఞ్ఞాయన్తి. ముహుత్తం నిసిన్నస్స పన అక్ఖిపసాదో ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తో వియ హోతి, ద్వారకవాటవాతపానమఞ్చపీఠాదీని పఞ్ఞాయన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘సో చ సబ్బదదో హోతి, యో దదాతి ఉపస్సయ’’న్తి.

అమతందదో చ సో హోతీతి పణీతభోజనస్స పత్తం పూరేన్తో వియ అమరణదానం నామ దేతి. యో ధమ్మమనుసాసతీతి యో ధమ్మం అనుసాసతి, అట్ఠకథం కథేతి, పాళిం వాచేతి, పుచ్ఛితపఞ్హం విస్సజ్జేతి, కమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖతి, ధమ్మస్సవనం కరోతి, సబ్బోపేస ధమ్మం అనుసాసతి నామ. సబ్బదానానఞ్చ ఇదం ధమ్మదానమేవ అగ్గన్తి వేదితబ్బం. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘సబ్బదానం ధమ్మదానం జినాతి,

సబ్బరసం ధమ్మరసో జినాతి;

సబ్బరతిం ధమ్మరతి జినాతి,

తణ్హక్ఖయో సబ్బదుక్ఖం జినాతీ’’తి. (ధ. ప. ౩౫౪); దుతియం;

౩. అన్నసుత్తవణ్ణనా

౪౩. తతియే అభినన్దన్తీతి పత్థేన్తి. భజతీతి ఉపగచ్ఛతి, చిత్తగహపతిసీవలిత్థేరాదికే వియ పచ్ఛతో అనుబన్ధతి. తస్మాతి యస్మా ఇధలోకే పరలోకే చ అన్నదాయకమేవ అనుగచ్ఛతి, తస్మా. సేసం ఉత్తానమేవాతి. తతియం.

౪. ఏకమూలసుత్తవణ్ణనా

౪౪. చతుత్థే ఏకమూలన్తి అవిజ్జా తణ్హాయ మూలం, తణ్హా అవిజ్జాయ. ఇధ పన తణ్హా అధిప్పేతా. ద్వీహి సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠీహి ఆవట్టతీతి ద్విరావట్టా. సా చ రాగాదీహి తీహి మలేహి తిమలా. తత్రాస్సా మోహో సహజాతకోటియా మలం హోతి, రాగదోసా ఉపనిస్సయకోటియా. పఞ్చ పన కామగుణా అస్సా పత్థరణట్ఠానా, తేసు సా పత్థరతీతి పఞ్చపత్థరా. సా చ అపూరణీయట్ఠేన సముద్దో. అజ్ఝత్తికబాహిరేసు పనేసా ద్వాదసాయతనేసు ఆవట్టతి పరివట్టతీతి ద్వాదసావట్టా. అపతిట్ఠట్ఠేన పన పాతాలోతి వుచ్చతీతి. ఏకమూలం…పే… పాతాలం, అతరి ఇసి, ఉత్తరి సమతిక్కమీతి అత్థో. చతుత్థం.

౫. అనోమసుత్తవణ్ణనా

౪౫. పఞ్చమే అనోమనామన్తి సబ్బగుణసమన్నాగతత్తా అవేకల్లనామం, పరిపూరనామన్తి అత్థో. నిపుణత్థదస్సిన్తి భగవా సణ్హసుఖుమే ఖన్ధన్తరాదయో అత్థే పస్సతీతి నిపుణత్థదస్సీ. పఞ్ఞాదదన్తి అన్వయపఞ్ఞాధిగమాయ పటిపదం కథనవసేన పఞ్ఞాయ దాయకం. కామాలయే అసత్తన్తి పఞ్చకామగుణాలయే అలగ్గం. కమమానన్తి భగవా మహాబోధిమణ్డేయేవ అరియమగ్గేన గతో, న ఇదాని గచ్ఛతి, అతీతం పన ఉపాదాయ ఇదం వుత్తం. మహేసిన్తి మహన్తానం సీలక్ఖన్ధాదీనం ఏసితారం పరియేసితారన్తి. పఞ్చమం.

౬. అచ్ఛరాసుత్తవణ్ణనా

౪౬. ఛట్ఠే అచ్ఛరాగణసఙ్ఘుట్ఠన్తి అయం కిర దేవపుత్తో సత్థుసాసనే పబ్బజిత్వా వత్తపటిపత్తిం పూరయమానో పఞ్చవస్సకాలే పవారేత్వా ద్వేమాతికం పగుణం కత్వా కమ్మాకమ్మం ఉగ్గహేత్వా చిత్తరుచితం కమ్మట్ఠానం ఉగ్గణ్హిత్వా సల్లహుకవుత్తికో అరఞ్ఞం పవిసిత్వా యో భగవతా మజ్ఝిమయామో సయనస్స కోట్ఠాసోతి అనుఞ్ఞాతో. తస్మిమ్పి సమ్పత్తే ‘‘పమాదస్స భాయామీ’’తి మఞ్చకం ఉక్ఖిపిత్వా రత్తిఞ్చ దివా చ నిరాహారో కమ్మట్ఠానమేవ మనసాకాసి.

అథస్స అబ్భన్తరే సత్థకవాతా ఉప్పజ్జిత్వా జీవితం పరియాదియింసు. సో ధురస్మింయేవ కాలమకాసి. యో హి కోచి భిక్ఖు చఙ్కమే చఙ్కమమానో వా ఆలమ్బనత్థమ్భం నిస్సాయ ఠితో వా చఙ్కమకోటియం చీవరం సీసే ఠపేత్వా నిసిన్నో వా నిపన్నో వా పరిసమజ్ఝే అలఙ్కతధమ్మాసనే ధమ్మం దేసేన్తో వా కాలం కరోతి, సబ్బో సో ధురస్మిం కాలం కరోతి నామ. ఇతి అయం చఙ్కమనే కాలం కత్వా ఉపనిస్సయమన్దతాయ ఆసవక్ఖయం అప్పత్తో తావతింసభవనే మహావిమానద్వారే నిద్దాయిత్వా పబుజ్ఝన్తో వియ పటిసన్ధిం అగ్గహేసి. తావదేవస్స సువణ్ణతోరణం వియ తిగావుతో అత్తభావో నిబ్బత్తి.

అన్తోవిమానే సహస్సమత్తా అచ్ఛరా తం దిస్వా, ‘‘విమానసామికో దేవపుత్తో ఆగతో, రమయిస్సామ న’’న్తి తూరియాని గహేత్వా పరివారయింసు. దేవపుత్తో న తావ చుతభావం జానాతి, పబ్బజితసఞ్ఞీయేవ అచ్ఛరా ఓలోకేత్వా విహారచారికం ఆగతం మాతుగామం దిస్వా లజ్జీ. పంసుకూలికో వియ ఉపరి ఠితం ఘనదుకూలం ఏకంసం కరోన్తో అంసకూటం పటిచ్ఛాదేత్వా ఇన్ద్రియాని ఓక్ఖిపిత్వా అధోముఖో అట్ఠాసి. తస్స కాయవికారేనేవ తా దేవతా ‘‘సమణదేవపుత్తో అయ’’న్తి ఞత్వా ఏవమాహంసు – ‘‘అయ్య, దేవపుత్త, దేవలోకో నామాయం, న సమణధమ్మస్స కరణోకాసో, సమ్పత్తిం అనుభవనోకాసో’’తి. సో తథేవ అట్ఠాసి. దేవతా ‘‘న తావాయం సల్లక్ఖేతీ’’తి తూరియాని పగ్గణ్హింసు. సో తథాపి అనోలోకేన్తోవ అట్ఠాసి.

అథస్స సబ్బకాయికం ఆదాసం పురతో ఠపయింసు. సో ఛాయం దిస్వా చుతభావం ఞత్వా, ‘‘న మయా ఇమం ఠానం పత్థేత్వా సమణధమ్మో కతో, ఉత్తమత్థం అరహత్తం పత్థేత్వా కతో’’తి సమ్పత్తియా విప్పటిసారీ అహోసి, ‘‘సువణ్ణపటం పటిలభిస్సామీ’’తి తక్కయిత్వా యుద్ధట్ఠానం ఓతిణ్ణమల్లో మూలకముట్ఠిం లభిత్వా వియ. సో – ‘‘అయం సగ్గసమ్పత్తి నామ సులభా, బుద్ధానం పాతుభావో దుల్లభో’’తి చిన్తేత్వా విమానం అపవిసిత్వావ అసమ్భిన్నేనేవ సీలేన అచ్ఛరాసఙ్ఘపరివుతో దసబలస్స సన్తికం ఆగమ్మ అభివాదేత్వా ఏకమన్తం ఠితో ఇమం గాథం అభాసి.

తత్థ అచ్ఛరాగణసఙ్ఘుట్ఠన్తి అచ్ఛరాగణేన గీతవాదితసద్దేహి సఙ్ఘోసితం. పిసాచగణసేవితన్తి తమేవ అచ్ఛరాగణం పిసాచగణం కత్వా వదతి. వనన్తి నన్దనవనం సన్ధాయ వదతి. అయఞ్హి నియామచిత్తతాయ అత్తనో గరుభావేన దేవగణం ‘‘దేవగణో’’తి వత్తుం న రోచేతి. ‘‘పిసాచగణో’’తి వదతి. నన్దనవనఞ్చ ‘‘నన్దన’’న్తి అవత్వా ‘‘మోహన’’న్తి వదతి. కథం యాత్రా భవిస్సతీతి కథం నిగ్గమనం భవిస్సతి, కథం అతిక్కమో భవిస్సతి, అరహత్తస్స మే పదట్ఠానభూతం విపస్సనం ఆచిక్ఖథ భగవాతి వదతి.

అథ భగవా ‘‘అతిసల్లిఖతేవ అయం దేవపుత్తో, కిం ను ఖో ఇద’’న్తి? ఆవజ్జేన్తో అత్తనో సాసనే పబ్బజితభావం ఞత్వా – ‘‘అయం అచ్చారద్ధవీరియతాయ కాలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తో, అజ్జాపిస్స చఙ్కమనస్మింయేవ అత్తభావో అసమ్భిన్నేన సీలేన ఆగతో’’తి చిన్తేసి. బుద్ధా చ అకతాభినివేసస్స ఆదికమ్మికస్స అకతపరికమ్మస్స అన్తేవాసినో చిత్తకారో భిత్తిపరికమ్మం వియ – ‘‘సీలం తావ సోధేహి, సమాధిం భావేహి, కమ్మస్సకతపఞ్ఞం ఉజుం కరోహీ’’తి పఠమం పుబ్బభాగప్పటిపదం ఆచిక్ఖన్తి, కారకస్స పన యుత్తపయుత్తస్స అరహత్తమగ్గపదట్ఠానభూతం సణ్హసుఖుమం సుఞ్ఞతావిపస్సనంయేవ ఆచిక్ఖన్తి, అయఞ్చ దేవపుత్తో కారకో అభిన్నసీలో, ఏకో మగ్గో అస్స అనాగతోతి సుఞ్ఞతావిపస్సనం ఆచిక్ఖన్తో ఉజుకో నామాతిఆదిమాహ.

తత్థ ఉజుకోతి కాయవఙ్కాదీనం అభావతో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో ఉజుకో నామ. అభయా నామ సా దిసాతి నిబ్బానం సన్ధాయాహ. తస్మిం హి కిఞ్చి భయం నత్థి, తం వా పత్తస్స భయం నత్థీతి ‘‘అభయా నామ సా దిసా’’తి వుత్తం. రథో అకూజనోతి అట్ఠఙ్గికో మగ్గోవ అధిప్పేతో. యథా హి పాకతికరథో అక్ఖే వా అనబ్భఞ్జితే అతిరేకేసు వా మనుస్సేసు అభిరుళ్హేసు కూజతి విరవతి, న ఏవం అరియమగ్గో. సో హి ఏకప్పహారేన చతురాసీతియాపి పాణసహస్సేసు అభిరుహన్తేసు న కూజతి న విరవతి. తస్మా ‘‘అకూజనో’’తి వుత్తో. ధమ్మచక్కేహి సంయుతోతి కాయికచేతసికవీరియసఙ్ఖాతేహి ధమ్మచక్కేహి సంయుత్తో.

హిరీతి ఏత్థ హిరిగ్గహణేన ఓత్తప్పమ్పి గహితమేవ హోతి. తస్స అపాలమ్బోతి యథా బాహిరకరథస్స రథే ఠితానం యోధానం అపతనత్థాయ దారుమయం అపాలమ్బనం హోతి, ఏవం ఇమస్స మగ్గరథస్స అజ్ఝత్తబహిద్ధాసముట్ఠానం హిరోత్తప్పం అపాలమ్బనం. సత్యస్స పరివారణన్తి రథస్స సీహచమ్మాదిపరివారో వియ ఇమస్సాపి మగ్గరథస్స సమ్పయుత్తా సతి పరివారణం. ధమ్మన్తి లోకుత్తరమగ్గం. సమ్మాదిట్ఠిపురేజవన్తి విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠిపురేజవా అస్స పుబ్బయాయికాతి సమ్మాదిట్ఠిపురేజవో, తం సమ్మాదిట్ఠిపురేజవం. యథా హి పఠమతరం రాజపురిసేహి కాణకుణిఆదీనంనీహరణేన మగ్గే సోధితే పచ్ఛా రాజా నిక్ఖమతి, ఏవమేవం విపస్సనా సమ్మాదిట్ఠియా అనిచ్చాదివసేన ఖన్ధాదీసు సోధితేసు పచ్ఛా భూమిలద్ధవట్టం పరిజానమానా మగ్గసమ్మాదిట్ఠి ఉప్పజ్జతి. తేన వుత్తం ‘‘ధమ్మాహం సారథిం బ్రూమి, సమ్మాదిట్ఠిపురేజవ’’న్తి.

ఇతి భగవా దేసనం నిట్ఠాపేత్వా అవసానే చత్తారి సచ్చాని దీపేసి. దేసనాపరియోసానే దేవపుత్తో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి. యథా హి రఞ్ఞో భోజనకాలే అత్తనో ముఖప్పమాణే కబళే ఉక్ఖిత్తే అఙ్కే నిసిన్నో పుత్తో అత్తనో ముఖప్పమాణేనేవ తతో కబళం కరోతి, ఏవమేవం భగవతి అరహత్తనికూటేన దేసనం దేసేన్తేపి సత్తా అత్తనో ఉపనిస్సయానురూపేన సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణన్తి. అయమ్పి దేవపుత్తో సోతాపత్తిఫలం పత్వా భగవన్తం గన్ధాదీహి పూజేత్వా పక్కామీతి. ఛట్ఠం.

౭. వనరోపసుత్తవణ్ణనా

౪౭. సత్తమే ధమ్మట్ఠా సీలసమ్పన్నాతి కే ధమ్మట్ఠా, కే సీలసమ్పన్నాతి పుచ్ఛతి. భగవా ఇమం పఞ్హం థావరవత్థునా దీపేన్తో ఆరామరోపాతిఆదిమాహ. తత్థ ఆరామరోపాతి పుప్ఫారామఫలారామరోపకా. వనరోపాతి సయంజాతే అరోపిమవనే సీమం పరిక్ఖిపిత్వా చేతియబోధిచఙ్కమనమణ్డపకుటిలేణరత్తిట్ఠానదివాట్ఠానానం కారకా ఛాయూపగే రుక్ఖే రోపేత్వా దదమానాపి వనరోపాయేవ నామ. సేతుకారకాతి విసమే సేతుం కరోన్తి, ఉదకే నావం పటియాదేన్తి. పపన్తి పానీయదానసాలం. ఉదపానన్తి యంకిఞ్చి పోక్ఖరణీతళాకాదిం. ఉపస్సయన్తి వాసాగారం. ‘‘ఉపాసయ’’న్తిపి పాఠో.

సదా పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి న అకుసలవితక్కం వా వితక్కేన్తస్స నిద్దాయన్తస్స వా పవడ్ఢతి. యదా యదా పన అనుస్సరతి, తదా తదా తస్స వడ్ఢతి. ఇమమత్థం సన్ధాయ ‘‘సదా పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తి వుత్తం. ధమ్మట్ఠా సీలసమ్పన్నాతి తస్మిం ధమ్మే ఠితత్తా తేనపి సీలేన సమ్పన్నత్తా ధమ్మట్ఠా సీలసమ్పన్నా. అథ వా ఏవరూపాని పుఞ్ఞాని కరోన్తానం దస కుసలా ధమ్మా పూరేన్తి, తేసు ఠితత్తా ధమ్మట్ఠా. తేనేవ చ సీలేన సమ్పన్నత్తా సీలసమ్పన్నాతి. సత్తమం.

౮. జేతవనసుత్తవణ్ణనా

౪౮. అట్ఠమే ఇదం హి తం జేతవనన్తి అనాథపిణ్డికో దేవపుత్తో జేతవనస్స చేవ బుద్ధాదీనఞ్చ వణ్ణభణనత్థం ఆగతో ఏవమాహ. ఇసిసఙ్ఘనిసేవితన్తి భిక్ఖుసఙ్ఘనిసేవితం.

ఏవం పఠమగాథాయ జేతవనస్స వణ్ణం కథేత్వా ఇదాని అరియమగ్గస్స కథేన్తో కమ్మం విజ్జాతిఆదిమాహ. తత్థ కమ్మన్తి మగ్గచేతనా. విజ్జాతి మగ్గపఞ్ఞా. ధమ్మోతి సమాధిపక్ఖికా ధమ్మా. సీలం జీవితముత్తమన్తి సీలే పతిట్ఠితస్స జీవితం ఉత్తమన్తి దస్సేతి. అథ వా విజ్జాతి దిట్ఠిసఙ్కప్పా. ధమ్మోతి వాయామసతిసమాధయో. సీలన్తి వాచాకమ్మన్తాజీవా. జీవితముత్తమన్తి ఏతస్మిం సీలే ఠితస్స జీవితం నామ ఉత్తమం. ఏతేన మచ్చా సుజ్ఝన్తీతి ఏతేన అట్ఠఙ్గికమగ్గేన సత్తా విసుజ్ఝన్తి.

తస్మాతి యస్మా మగ్గేన సుజ్ఝన్తి, న గోత్తధనేహి, తస్మా. యోనిసో విచినే ధమ్మన్తి ఉపాయేన సమాధిపక్ఖియధమ్మం విచినేయ్య. ఏవం తత్థ విసుజ్ఝతీతి ఏవం తస్మిం అరియమగ్గే విసుజ్ఝతి. అథ వా యోనిసో విచినే ధమ్మన్తి ఉపాయేన పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మం విచినేయ్య. ఏవం తత్థ విసుజ్ఝతీతి ఏవం తేసు చతూసు సచ్చేసు విసుజ్ఝతి.

ఇదాని సారిపుత్తత్థేరస్స వణ్ణం కథేన్తో సారిపుత్తోవాతిఆదిమాహ. తత్థ సారిపుత్తోవాతి అవధారణవచనం, ఏతేహి పఞ్ఞాదీహి సారిపుత్తోవ సేయ్యోతి వదతి. ఉపసమేనాతి కిలేసఉపసమేన. పారం గతోతి నిబ్బానం గతో. యో కోచి నిబ్బానం పత్తో భిక్ఖు, సో ఏతావపరమో సియా, న థేరేన ఉత్తరితరో నామ అత్థీతి వదతి. సేసం ఉత్తానమేవాతి. అట్ఠమం.

౯. మచ్ఛరిసుత్తవణ్ణనా

౪౯. నవమే మచ్ఛరినోతి మచ్ఛేరేన సమన్నాగతా. ఏకచ్చో హి అత్తనో వసనట్ఠానే భిక్ఖుం హత్థం పసారేత్వాపి న వన్దతి, అఞ్ఞత్థ గతో విహారం పవిసిత్వా సక్కచ్చం వన్దిత్వా మధురపటిసన్థారం కరోతి – ‘‘భన్తే, అమ్హాకం వసనట్ఠానం నాగచ్ఛథ, సమ్పన్నో పదేసో, పటిబలా మయం అయ్యానం యాగుభత్తాదీహి ఉపట్ఠానం కాతు’’న్తి. భిక్ఖూ ‘‘సద్ధో అయం ఉపాసకో’’తి యాగుభత్తాదీహి సఙ్గణ్హన్తి. అథేకో థేరో తస్స గామం గన్త్వా పిణ్డాయ చరతి. సో తం దిస్వా అఞ్ఞేన వా గచ్ఛతి, ఘరం వా పవిసతి. సచేపి సమ్ముఖీభావం ఆగచ్ఛతి, హత్థేన వన్దిత్వా – ‘‘అయ్యస్స భిక్ఖం దేథ, అహం ఏకేన కమ్మేన గచ్ఛామీ’’తి పక్కమతి. థేరో సకలగామం చరిత్వా తుచ్ఛపత్తోవ నిక్ఖమతి. ఇదం తావ ముదుమచ్ఛరియం నామ, యేన సమన్నాగతో అదాయకోపి దాయకో వియ పఞ్ఞాయతి. ఇధ పన థద్ధమచ్ఛరియం అధిప్పేతం, యేన సమన్నాగతో భిక్ఖూసు పిణ్డాయ పవిట్ఠేసు, ‘‘థేరా ఠితా’’తి వుత్తే, ‘‘కిం మయ్హం పాదా రుజ్జన్తీ’’తిఆదీని వత్వా సిలాథమ్భో వియ ఖాణుకో వియ చ థద్ధో హుత్వా తిట్ఠతి, సామీచిమ్పి న కరోతి. కదరియాతి ఇదం మచ్ఛరినోతి పదస్సేవ వేవచనం. ముదుకమ్పి హి మచ్ఛరియం ‘‘మచ్ఛరియ’’న్తేవ వుచ్చతి, థద్ధం పన కదరియం నామ. పరిభాసకాతి భిక్ఖూ ఘరద్వారే ఠితే దిస్వా, ‘‘కిం తుమ్హే కసిత్వా ఆగతా, వపిత్వా, లాయిత్వా? మయం అత్తనోపి న లభామ, కుతో తుమ్హాకం, సీఘం నిక్ఖమథా’’తిఆదీహి సంతజ్జకా. అన్తరాయకరాతి దాయకస్స సగ్గన్తరాయో, పటిగ్గాహకానం లాభన్తరాయో, అత్తనో ఉపఘాతోతి ఇమేసం అన్తరాయానం కారకా.

సమ్పరాయోతి పరలోకో. రతీతి పఞ్చకామగుణరతి. ఖిడ్డాతి కాయికఖిడ్డాదికా తివిధా ఖిడ్డా. దిట్ఠే ధమ్మేస విపాకోతి తస్మిం నిబ్బత్తభవనే దిట్ఠే ధమ్మే ఏస విపాకో. సమ్పరాయే చ దుగ్గతీతి ‘‘యమలోకం ఉపపజ్జరే’’తి వుత్తే సమ్పరాయే చ దుగ్గతి.

వదఞ్ఞూతి భిక్ఖూ ఘరద్వారే ఠితా కిఞ్చాపి తుణ్హీవ హోన్తి, అత్థతో పన – ‘‘భిక్ఖం దేథా’’తి వదన్తి నామ. తత్ర యే ‘‘మయం పచామ, ఇమే పన న పచన్తి, పచమానే పత్వా అలభన్తా కుహిం లభిస్సన్తీ’’తి? దేయ్యధమ్మం సంవిభజన్తి, తే వదఞ్ఞూ నామ. పకాసన్తీతి విమానప్పభాయ జోతన్తి. పరసమ్భతేసూతి పరేహి సమ్పిణ్డితేసు. సమ్పరాయే చ సుగ్గతీతి, ‘‘ఏతే సగ్గా’’తి ఏవం వుత్తసమ్పరాయే సుగతి. ఉభిన్నమ్పి వా ఏతేసం తతో చవిత్వా పున సమ్పరాయేపి దుగ్గతిసుగతియేవ హోతీతి. నవమం.

౧౦. ఘటీకారసుత్తవణ్ణనా

౫౦. దసమే ఉపపన్నాసేతి నిబ్బత్తివసేన ఉపగతా. విముత్తాతి అవిహాబ్రహ్మలోకస్మిం ఉపపత్తిసమనన్తరమేవ అరహత్తఫలవిముత్తియా విముత్తా. మానుసం దేహన్తి ఇధ పఞ్చోరమ్భాగియసంయోజనాని ఏవ వుత్తాని. దిబ్బయోగన్తి పఞ్చ ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనాని. ఉపచ్చగున్తి అతిక్కమింసు. ఉపకోతిఆదీని తేసం థేరానం నామాని. కుసలీ భాససీ తేసన్తి, ‘‘కుసల’’న్తి ఇదం వచనం ఇమస్స అత్థీతి కుసలీ, తేసం థేరానం త్వం కుసలం అనవజ్జం భాససి, థోమేసి పసంససి, పణ్డితోసి దేవపుత్తాతి వదతి. తం తే ధమ్మం ఇధఞ్ఞాయాతి తే థేరా తం ధమ్మం ఇధ తుమ్హాకం సాసనే జానిత్వా. గమ్భీరన్తి గమ్భీరత్థం. బ్రహ్మచారీ నిరామిసోతి నిరామిసబ్రహ్మచారీ నామ అనాగామీ, అనాగామీ అహోసిన్తి అత్థో. అహువాతి అహోసి. సగామేయ్యోతి ఏకగామవాసీ. పరియోసానగాథా సఙ్గీతికారేహి ఠపితాతి. దసమం.

ఆదిత్తవగ్గో పఞ్చమో.