౧. దేవతాసంయుత్తం
౧. నళవగ్గో
౧. ఓఘతరణసుత్తవణ్ణనా
తత్థ సంయుత్తాగమో నామ సగాథావగ్గో, నిదానవగ్గో, ఖన్ధకవగ్గో, సళాయతనవగ్గో, మహావగ్గోతి పఞ్చవగ్గో హోతి. సుత్తతో –
‘‘సత్త సుత్తసహస్సాని, సత్త సుత్తసతాని చ;
ద్వాసట్ఠి చేవ సుత్తాని, ఏసో సంయుత్తసఙ్గహో’’.
భాణవారతో భాణవారసతం హోతి. తస్స వగ్గేసు సగాథావగ్గో ఆది, సుత్తేసు ఓఘతరణసుత్తం. తస్సాపి ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదికం ఆయస్మతా ఆనన్దేన పఠమమహాసఙ్గీతికాలే వుత్తం నిదానమాది. సా పనేసా పఠమమహాసఙ్గీతి సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ ఆదిమ్హి విత్థారితా, తస్మా సా తత్థ విత్థారితనయేనేవ వేదితబ్బా.
౧. యం పనేతం ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదికం నిదానం, తత్థ ఏవన్తి నిపాతపదం. మేతిఆదీని నామపదాని. సావత్థియం విహరతీతి ఏత్థ వీతి ఉపసగ్గపదం, హరతీతి ఆఖ్యాతపదన్తి ఇమినా తావ నయేన పదవిభాగో వేదితబ్బో.
అత్థతో పన ఏవంసద్దో తావ ఉపమూపదేస-సమ్పహంసన-గరహణ-వచనసమ్పటిగ్గహాకారనిదస్సనావధారణాది-అనేకత్థప్పభేదో. తథా హేస – ‘‘ఏవం జాతేన మచ్చేన, కత్తబ్బం కుసలం బహు’’న్తి (ధ. ప. ౫౩) ఏవమాదీసు ఉపమాయం ఆగతో. ‘‘ఏవం తే అభిక్కమితబ్బం, ఏవం తే పటిక్కమితబ్బ’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౧౨౨) ఉపదేసే. ‘‘ఏవమేతం భగవా, ఏవమేతం సుగతా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౬౬) సమ్పహంసనే. ‘‘ఏవమేవం పనాయం వసలీ యస్మిం వా తస్మిం వా తస్స ముణ్డకస్స సమణకస్స వణ్ణం భాసతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౮౭) గరహణే. ‘‘ఏవం, భన్తేతి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసు’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧) వచనసమ్పటిగ్గహే. ‘‘ఏవం బ్యా ఖో అహం, భన్తే, భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౯౮) ఆకారే. ‘‘ఏహి త్వం మాణవక, యేన సమణో ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమ; ఉపసఙ్కమిత్వా మమ వచనేన సమణం ఆనన్దం అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారం పుచ్ఛ – ‘సుభో మాణవో తోదేయ్యపుత్తో భవన్తం ఆనన్దం అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారం పుచ్ఛతీ’తి. ఏవఞ్చ వదేహి – ‘సాధు కిర భవం ఆనన్దో యేన సుభస్స మాణవస్స తోదేయ్యపుత్తస్స నివేసనం, తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’తి’’ఆదీసు (దీ. ని. ౧.౪౪౫) నిదస్సనే. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ కాలామా, ఇమే ధమ్మా కుసలా వా అకుసలా వాతి? అకుసలా, భన్తే. సావజ్జా వా అనవజ్జా వాతి? సావజ్జా, భన్తే. విఞ్ఞుగరహితా వా విఞ్ఞుప్పసత్థా వాతి? విఞ్ఞుగరహితా, భన్తే. సమత్తా సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి వా నో వా, కథం వో ఏత్థ హోతీతి? సమత్తా, భన్తే, సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి, ఏవం నో ఏత్థ హోతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౬౬) అవధారణే. స్వాయమిధ ఆకారనిదస్సనావధారణేసు దట్ఠబ్బో.
తత్థ ఆకారత్థేన ఏవంసద్దేన ఏతమత్థం దీపేతి – నానానయనిపుణం అనేకజ్ఝాసయసముట్ఠానం అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నం వివిధపాటిహారియం ధమ్మత్థదేసనా పటివేధగమ్భీరం సబ్బసత్తానం సకసకభాసానురూపతో సోతపథమాగచ్ఛన్తం తస్స భగవతో వచనం సబ్బప్పకారేన కో సమత్థో విఞ్ఞాతుం? సబ్బథామేన పన సోతుకామతం జనేత్వాపి ఏవం మే సుతం, మయాపి ఏకేనాకారేన సుతన్తి.
నిదస్సనత్థేన – ‘‘నాహం సయమ్భూ, న మయా ఇదం సచ్ఛికత’’న్తి అత్తానం పరిమోచేన్తో – ‘‘ఏవం మే సుతం, మయాపి ఏవం సుత’’న్తి ఇదాని వత్తబ్బం సకలసుత్తం నిదస్సేతి.
అవధారణత్థేన – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం బహుస్సుతానం యదిదం ఆనన్దో, గతిమన్తానం, సతిమన్తానం, ధితిమన్తానం, ఉపట్ఠాకానం యదిదం ఆనన్దో’’తి (అ. ని. ౧.౨౨౦-౨౨౩) ఏవం భగవతా – ‘‘ఆయస్మా ఆనన్దో అత్థకుసలో ధమ్మకుసలో బ్యఞ్జనకుసలో నిరుత్తికుసలో పుబ్బాపరకుసలో’’తి (అ. ని. ౫.౧౬౯) ఏవం ధమ్మసేనాపతినా చ పసత్థభావానురూపం అత్తనో ధారణబలం దస్సేన్తో సత్తానం సోతుకామతం జనేతి – ‘‘ఏవం మే సుతం, తఞ్చ ఖో అత్థతో వా బ్యఞ్జనతో వా అనూనమనధికం, ఏవమేవ న అఞ్ఞథా దట్ఠబ్బ’’న్తి.
మేసద్దో తీసు అత్థేసు దిస్సతి. తథా హిస్స – ‘‘గాథాభిగీతం మే అభోజనేయ్య’’న్తిఆదీసు (సు. ని. ౮౧) మయాతి అత్థో. ‘‘సాధు మే, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతూ ’’ తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౮౮) మయ్హన్తి అత్థో. ‘‘ధమ్మదాయాదా మే, భిక్ఖవే, భవథా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౯) మమాతి అత్థో. ఇధ పన ‘‘మయా సుత’’న్తి చ ‘‘మమ సుత’’న్తి చ అత్థద్వయే యుజ్జతి.
సుతన్తి అయం సుతసద్దో సఉపసగ్గో అనుపసగ్గో చ గమన-విస్సుత-కిలిన్నఉపచితానుయోగ-సోతవిఞ్ఞేయ్య-సోతద్వారానుసారవిఞ్ఞాతాదిఅనేకత్థప్పభేదో. తథా హిస్స – ‘‘సేనాయ పసుతో’’తిఆదీసు గచ్ఛన్తోతి అత్థో. ‘‘సుతధమ్మస్స పస్సతో’’తిఆదీసు (ఉదా. ౧౧) విస్సుతధమ్మస్సాతి అత్థో. ‘‘అవస్సుతా అవస్సుతస్సా’’తిఆదీసు (పాచి. ౬౫౭) కిలిన్నాకిలిన్నస్సాతి అత్థో. ‘‘తుమ్హేహి పుఞ్ఞం పసుతం అనప్పక’’న్తిఆదీసు (ఖు. పా. ౭.౧౨) ఉపచితన్తి అత్థో. ‘‘యే ఝానపసుతా ధీరా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౮౧) ఝానానుయుత్తాతి అత్థో. ‘‘దిట్ఠం సుతం ముత’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౪౧) సోతవిఞ్ఞేయ్యన్తి అత్థో. ‘‘సుతధరో సుతసన్నిచయో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౩౯) సోతద్వారానుసారవిఞ్ఞాతధరోతి అత్థో. ఇధ పనస్స సోతద్వారానుసారేన ఉపధారితన్తి వా ఉపధారణన్తి వా అత్థో. మే-సద్దస్స హి మయాతి అత్థే సతి – ‘‘ఏవం మయా సుతం, సోతద్వారానుసారేన ఉపధారిత’’న్తి యుజ్జతి. మమాతి అత్థే సతి – ‘‘ఏవం మమ సుతం, సోతద్వారానుసారేన ఉపధారణ’’న్తి యుజ్జతి.
ఏవమేతేసు తీసు పదేసు ఏవన్తి సోతవిఞ్ఞాణాదివిఞ్ఞాణకిచ్చనిదస్సనం. మేతి వుత్తవిఞ్ఞాణసమఙ్గిపుగ్గలనిదస్సనం. సుతన్తి అస్సవనభావపటిక్ఖేపతో అనూనానధికావిపరీతగ్గహణనిదస్సనం. తథా ఏవన్తి తస్స సోతద్వారానుసారేన పవత్తాయ విఞ్ఞాణవీథియా నానప్పకారేన ఆరమ్మణే పవత్తిభావప్పకాసనం. మేతి అత్తప్పకాసనం. సుతన్తి ధమ్మప్పకాసనం. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపో – ‘‘నానప్పకారేన ఆరమ్మణే పవత్తాయ విఞ్ఞాణవీథియా మయా న అఞ్ఞం కతం, ఇదం పన కతం, అయం ధమ్మో సుతో’’తి.
తథా ఏవన్తి నిద్దిసితబ్బప్పకాసనం. మేతి పుగ్గలప్పకాసనం. సుతన్తి పుగ్గలకిచ్చప్పకాసనం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘యం సుత్తం నిద్దిసిస్సామి, తం మయా ఏవం సుత’’న్తి.
తథా ఏవన్తి యస్స చిత్తసన్తానస్స నానాకారప్పవత్తియా నానత్థబ్యఞ్జనగహణం హోతి, తస్స నానాకారనిద్దేసో. ఏవన్తి హి అయం ఆకారపఞ్ఞత్తి. మేతి కత్తునిద్దేసో. సుతన్తి విసయనిద్దేసో. ఏత్తావతా నానాకారప్పవత్తేన చిత్తసన్తానేన తంసమఙ్గినో కత్తువిసయే గహణసన్నిట్ఠానం కతం హోతి.
అథ వా ఏవన్తి పుగ్గలకిచ్చనిద్దేసో. సుతన్తి విఞ్ఞాణకిచ్చనిద్దేసో. మేతి ఉభయకిచ్చయుత్తపుగ్గలనిద్దేసో. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో – ‘‘మయా సవనకిచ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గినా పుగ్గలేన విఞ్ఞాణవసేన లద్ధసవనకిచ్చవోహారేన సుత’’న్తి.
తత్థ ఏవన్తి చ మేతి చ సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. కిఞ్హేత్థ తం పరమత్థతో అత్థి, యం ఏవన్తి వా మేతి వా నిద్దేసం లభేథ. సుతన్తి విజ్జమానపఞ్ఞత్తి. యఞ్హి తం ఏత్థ సోతేన ఉపలద్ధం, తం పరమత్థతో విజ్జమానన్తి. తథా ఏవన్తి చ మేతి చ తం తం ఉపాదాయ వత్తబ్బతో ఉపాదాపఞ్ఞత్తి. సుతన్తి దిట్ఠాదీని ఉపనిధాయ వత్తబ్బతో ఉపనిధాపఞ్ఞత్తి.
ఏత్థ చ ఏవన్తి వచనేన అసమ్మోహం దీపేతి. న హి సమ్మూళ్హో నానప్పకారపటివేధసమత్థో హోతి. సుతన్తి వచనేన సుతస్స అసమ్మోసం దీపేతి. యస్స హి సుతం సమ్ముట్ఠం హోతి, న సో కాలన్తరేన మయా సుతన్తి పటిజానాతి. ఇచ్చస్స అసమ్మోహేన పఞ్ఞాసిద్ధి, అసమ్మోసేన పన సతిసిద్ధి. తత్థ పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాయ సతియా బ్యఞ్జనావధారణసమత్థతా, సతిపుబ్బఙ్గమాయ పఞ్ఞాయ అత్థపటివేధసమత్థతా. తదుభయసమత్థతాయోగేన అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నస్స ధమ్మకోసస్స అనుపాలనసమత్థతో ధమ్మభణ్డాగారికత్తసిద్ధి.
అపరో నయో – ఏవన్తి వచనేన యోనిసో మనసికారం దీపేతి, అయోనిసో మనసికరోతో హి నానప్పకారపటివేధాభావతో. సుతన్తి వచనేన అవిక్ఖేపం దీపేతి విక్ఖిత్తచిత్తస్స సవనాభావతో. తథా హి విక్ఖిత్తచిత్తో పుగ్గలో సబ్బసమ్పత్తియా వుచ్చమానోపి ‘‘న మయా సుతం, పున భణథా’’తి భణతి. యోనిసో మనసికారేన చేత్థ అత్తసమ్మాపణిధిం పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞతం సాధేతి, సమ్మా అప్పణిహితత్తస్స పుబ్బే అకతపుఞ్ఞస్స వా తదభావతో. అవిక్ఖేపేన సద్ధమ్మస్సవనం సప్పురిసూపనిస్సయఞ్చ సాధేతి. న హి విక్ఖిత్తచిత్తో సోతుం సక్కోతి, న చ సప్పురిసే అనుపనిస్సయమానస్స సవనం అత్థీతి.
అపరో నయో – యస్మా ‘‘ఏవన్తి యస్స చిత్తసన్తానస్స నానాకారప్పవత్తియా నానత్థబ్యఞ్జనగ్గహణం హోతి, తస్స నానాకారనిద్దేసో’’తి వుత్తం, సో చ ఏవం భద్దకో ఆకారో న సమ్మా అప్పణిహితత్తనో పుబ్బే అకతపుఞ్ఞస్స వా హోతి, తస్మా ఏవన్తి ఇమినా భద్దకేన ఆకారేన పచ్ఛిమచక్కద్వయసమ్పత్తిమత్తనో దీపేతి. సుతన్తి సవనయోగేన పురిమచక్కద్వయసమ్పత్తిం. న హి అప్పతిరూపదేసే వసతో సప్పురిసూపనిస్సయవిరహితస్స వా సవనం అత్థి. ఇచ్చస్స పచ్ఛిమచక్కద్వయసిద్ధియా ఆసయసుద్ధి సిద్ధా హోతి, పురిమచక్కద్వయసిద్ధియా పయోగసుద్ధి, తాయ చ ఆసయసుద్ధియా అధిగమబ్యత్తిసిద్ధి, పయోగసుద్ధియా ఆగమబ్యత్తిసిద్ధి. ఇతి పయోగాసయసుద్ధస్స ఆగమాధిగమసమ్పన్నస్స వచనం అరుణుగ్గం వియ సూరియస్స ఉదయతో, యోనిసో మనసికారో వియ చ కుసలకమ్మస్స, అరహతి భగవతో వచనస్స పుబ్బఙ్గమం భవితున్తి ఠానే నిదానం ఠపేన్తో ఏవం మే సుతన్తిఆదిమాహ.
అపరో నయో – ఏవన్తి ఇమినా నానప్పకారపటివేధదీపకేన వచనేన అత్తనో అత్థపటిభానపటిసమ్భిదాసమ్పత్తిసబ్భావం దీపేతి. సుతన్తి ఇమినా సోతబ్బభేదపటివేధదీపకేన ధమ్మనిరుత్తిపటిసమ్భిదాసమ్పత్తిసబ్భావం. ఏవన్తి చ ఇదం యోనిసో మనసికారదీపకవచనం భాసమానో – ‘‘ఏతే మయా ధమ్మా మనసానుపేక్ఖితా దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా’’తి దీపేతి. సుతన్తి ఇదం సవనయోగదీపకవచనం భాసమానో – ‘‘బహూ మయా ధమ్మా సుతా ధాతా వచసా పరిచితా’’తి దీపేతి. తదుభయేనపి అత్థబ్యఞ్జనపారిపూరిం దీపేన్తో సవనే ఆదరం జనేతి. అత్థబ్యఞ్జనపరిపుణ్ణఞ్హి ధమ్మం ఆదరేన అస్సుణన్తో మహతా హితా పరిబాహిరో హోతీతి ఆదరం జనేత్వా సక్కచ్చం ధమ్మో సోతబ్బోతి.
ఏవం మే సుతన్తి ఇమినా పన సకలేన వచనేన ఆయస్మా ఆనన్దో తథాగతప్పవేదితం ధమ్మం అత్తనో అదహన్తో అసప్పురిసభూమిం అతిక్కమతి, సావకత్తం పటిజానన్తో సప్పురిసభూమిం ఓక్కమతి. తథా అసద్ధమ్మా చిత్తం వుట్ఠాపేతి, సద్ధమ్మే చిత్తం పతిట్ఠాపేతి. ‘‘కేవలం సుతమేవేతం మయా, తస్సేవ పన భగవతో వచన’’న్తి దీపేన్తో అత్తానం పరిమోచేతి, సత్థారం అపదిసతి, జినవచనం అప్పేతి, ధమ్మనేత్తిం పతిట్ఠాపేతి.
అపిచ ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి అత్తనా ఉప్పాదితభావం అప్పటిజానన్తో పురిమవచనం వివరన్తో – ‘‘సమ్ముఖా పటిగ్గహితమిదం మయా తస్స భగవతో చతువేసారజ్జవిసారదస్స దసబలధరస్స ఆసభట్ఠానట్ఠాయినో సీహనాదనాదినో సబ్బసత్తుత్తమస్స ధమ్మిస్సరస్స ధమ్మరాజస్స ధమ్మాధిపతినో ధమ్మదీపస్స ధమ్మసరణస్స సద్ధమ్మవరచక్కవత్తినో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వచనం, న ఏత్థ అత్థే వా ధమ్మే వా పదే వా బ్యఞ్జనే వా కఙ్ఖా వా విమతి వా కత్తబ్బా’’తి సబ్బదేవమనుస్సానం ఇమస్మిం ధమ్మే అస్సద్ధియం వినాసేతి, సద్ధాసమ్పదం ఉప్పాదేతీతి. తేనేతం వుచ్చతి –
‘‘వినాసయతి అస్సద్ధం, సద్ధం వడ్ఢేతి సాసనే;
ఏవం మే సుతమిచ్చేవం, వదం గోతమసావకో’’తి.
ఏకన్తి గణనపరిచ్ఛేదనిద్దేసో. సమయన్తి పరిచ్ఛిన్ననిద్దేసో. ఏకం సమయన్తి అనియమితపరిదీపనం. తత్థ సమయసద్దో –
‘‘సమవాయే ఖణే కాలే, సమూహే హేతుదిట్ఠిసు;
పటిలాభే పహానే చ, పటివేధే చ దిస్సతి’’.
తథా హిస్స ‘‘అప్పేవ నామ స్వేపి ఉపసఙ్కమేయ్యామ కాలఞ్చ సమయఞ్చ ఉపాదాయా’’తి ఏవమాదీసు (దీ. ని. ౧.౪౪౭) సమవాయో అత్థో. ‘‘ఏకోవ ఖో, భిక్ఖవే, ఖణో చ సమయో చ బ్రహ్మచరియవాసాయా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౨౯) ఖణో. ‘‘ఉణ్హసమయో పరిళాహసమయో’’తిఆదీసు (పాచి. ౩౫౮) కాలో. ‘‘మహాసమయో పవనస్మి’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౩౨) సమూహో. ‘‘సమయోపి ఖో తే, భద్దాలి, అప్పటివిద్ధో అహోసి, భగవా ఖో సావత్థియం విహరతి, భగవాపి మం జానిస్సతి – ‘భద్దాలి, నామ భిక్ఖు సత్థుసాసనే సిక్ఖాయ అపరిపూరకారీ’తి. అయమ్పి ఖో తే, భద్దాలి, సమయో అప్పటివిద్ధో అహోసీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౩౫) హేతు. ‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఉగ్గాహమానో పరిబ్బాజకో సమణముణ్డికాపుత్తో సమయప్పవాదకే తిన్దుకాచీరే ఏకసాలకే మల్లికాయ ఆరామే పటివసతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౨౬౦) దిట్ఠి.
‘‘దిట్ఠే ధమ్మే చ యో అత్థో, యో చత్థో సమ్పరాయికో;
అత్థాభిసమయా ధీరో, పణ్డితోతి పవుచ్చతీ’’తి. –
ఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౨౯) పటిలాభో. ‘‘సమ్మా మానాభిసమయా అన్తమకాసి దుక్ఖస్సా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౮) పహానం. ‘‘దుక్ఖస్స పీళనట్ఠో సఙ్ఖతట్ఠో సన్తాపట్ఠో విపరిణామట్ఠో అభిసమయట్ఠో’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౨.౮) పటివేధో. ఇధ పనస్స కాలో అత్థో. తేన సంవచ్ఛర-ఉతు-మాసడ్ఢమాస-రత్తి-దివ-పుబ్బణ్హ-మజ్ఝన్హిక-సాయన్హ-పఠమమజ్ఝిమపచ్ఛిమయామ-ముహుత్తాదీసు కాలప్పభేదభూతేసు సమయేసు ఏకం సమయన్తి దీపేతి.
తత్థ కిఞ్చాపి ఏతేసు సంవచ్ఛరాదీసు సమయేసు యం యం సుత్తం యస్మిం యస్మిం సంవచ్ఛరే ఉతుమ్హి మాసే పక్ఖే రత్తిభాగే దివసభాగే వా వుత్తం, సబ్బం తం థేరస్స సువిదితం సువవత్థాపితం పఞ్ఞాయ. యస్మా పన ‘‘ఏవం మే సుతం అసుకసంవచ్ఛరే అసుకఉతుమ్హి అసుకమాసే అసుకపక్ఖే అసుకరత్తిభాగే అసుకదివసభాగే వా’’తి ఏవం వుత్తే న సక్కా సుఖేన ధారేతుం వా ఉద్దిసితుం వా ఉద్దిసాపేతుం వా, బహు చ వత్తబ్బం హోతి, తస్మా ఏకేనేవ పదేన తమత్థం సమోధానేత్వా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి ఆహ.
యే వా ఇమే గబ్భోక్కన్తిసమయో జాతిసమయో సంవేగసమయో అభినిక్ఖమనసమయో దుక్కరకారికసమయో మారవిజయసమయో అభిసమ్బోధిసమయో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసమయో దేసనాసమయో పరినిబ్బానసమయోతి ఏవమాదయో భగవతో దేవమనుస్సేసు అతివియ సుప్పకాసా అనేకకాలప్పభేదా ఏవ సమయా. తేసు సమయేసు దేసనాసమయసఙ్ఖాతం ఏకం సమయన్తి దీపేతి. యో చాయం ఞాణకరుణాకిచ్చసమయేసు కరుణాకిచ్చసమయో, అత్తహితపరహితపటిపత్తిసమయేసు పరహితపటిపత్తిసమయో, సన్నిపతితానం కరణీయద్వయసమయేసు ధమ్మికథాసమయో, దేసనాపటిపత్తిసమయేసు దేసనాసమయో, తేసుపి సమయేసు అఞ్ఞతరం సన్ధాయ ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి ఆహ.
కస్మా పనేత్థ యథా అభిధమ్మే ‘‘యస్మిం సమయే కామావచర’’న్తి చ ఇతో అఞ్ఞేసు సుత్తపదేసు ‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహీ’’తి చ భుమ్మవచనేన నిద్దేసో కతో, వినయే చ ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా’’తి కరణవచనేన, తథా అకత్వా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి ఉపయోగవచనేన నిద్దేసో కతోతి. తత్థ తథా, ఇధ చ అఞ్ఞథా అత్థసమ్భవతో. తత్థ హి అభిధమ్మే ఇతో అఞ్ఞేసు సుత్తపదేసు చ అధికరణత్థో భావేనభావలక్ఖణత్థో చ సమ్భవతి. అధికరణఞ్హి కాలత్థో సమూహత్థో చ సమయో, తత్థ వుత్తానం ఫస్సాదిధమ్మానం ఖణసమవాయహేతుసఙ్ఖాతస్స చ సమయస్స భావేన తేసం భావో లక్ఖీయతి. తస్మా తదత్థజోతనత్థం తత్థ భుమ్మవచననిద్దేసో కతో.
వినయే చ హేతుఅత్థో కరణత్థో చ సమ్భవతి. యో హి సో సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిసమయో సారిపుత్తాదీహిపి దుబ్బిఞ్ఞేయ్యో, తేన సమయేన హేతుభూతేన కరణభూతేన చ సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞాపయన్తో సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుఞ్చ అపేక్ఖమానో భగవా తత్థ తత్థ విహాసి. తస్మా తదత్థజోతనత్థం తత్థ కరణవచనేన నిద్దేసో కతో.
ఇధ పన అఞ్ఞస్మిం చ ఏవంజాతికే అచ్చన్తసంయోగత్థో సమ్భవతి. యఞ్హి సమయం భగవా ఇమం అఞ్ఞం వా సుత్తన్తం దేసేసి, అచ్చన్తమేవ తం సమయం కరుణావిహారేన విహాసి. తస్మా తదత్థజోతనత్థం ఇధ ఉపయోగవచననిద్దేసో కతోతి.
తేనేతం వుచ్చతి –
‘‘తం తం అత్థమపేక్ఖిత్వా, భుమ్మేన కరణేన చ;
అఞ్ఞత్ర సమయో వుత్తో, ఉపయోగేన సో ఇధా’’తి.
పోరాణా పన వణ్ణయన్తి – ‘‘తస్మిం సమయే’’తి వా ‘‘తేన సమయేనా’’తి వా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి వా అభిలాపమత్తభేదో ఏస, సబ్బత్థ భుమ్మమేవ అత్థోతి. తస్మా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి వుత్తేపి ‘‘ఏకస్మిం సమయే’’తి అత్థో వేదితబ్బో.
భగవాతి గరు. గరుం హి లోకే ‘‘భగవా’’తి వదన్తి. అయఞ్చ సబ్బగుణవిసిట్ఠతాయ సబ్బసత్తానం గరు, తస్మా ‘‘భగవా’’తి వేదితబ్బో. పోరాణేహిపి వుత్తం –
‘‘భగవాతి వచనం సేట్ఠం, భగవాతి వచనముత్తమం;
గరు గారవయుత్తో సో, భగవా తేన వుచ్చతీ’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౧౪౨);
అపిచ –
‘‘భగ్యవా భగ్గవా యుత్తో, భగేహి చ విభత్తవా;
భత్తవా వన్తగమనో, భవేసు భగవా తతో’’తి. –
ఇమిస్సా గాథాయ వసేనస్స పదస్స విత్థారతో అత్థో వేదితబ్బో. సో చ విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౪౪) బుద్ధానుస్సతినిద్దేసే వుత్తోయేవ.
ఏత్తావతా చేత్థ ఏవం మే సుతన్తి వచనేన యథాసుతం ధమ్మం దస్సేన్తో భగవతో ధమ్మసరీరం పచ్చక్ఖం కరోతి. తేన ‘‘నయిదం అతిక్కన్తసత్థుకం పావచనం, అయం వో సత్థా’’తి సత్థు అదస్సనేన ఉక్కణ్ఠితం జనం సమస్సాసేతి. ఏకం సమయం భగవాతి వచనేన తస్మిం సమయే భగవతో అవిజ్జమానభావం దస్సేన్తో రూపకాయపరినిబ్బానం సాధేతి. తేన ‘‘ఏవంవిధస్స నామ అరియధమ్మస్స దేసకో దసబలధరో వజిరసఙ్ఘాతసమానకాయో సోపి భగవా పరినిబ్బుతో, కేన అఞ్ఞేన జీవితే ఆసా జనేతబ్బా’’తి జీవితమదమత్తం జనం సంవేజేతి, సద్ధమ్మే చస్స ఉస్సాహం జనేతి. ఏవన్తి చ భణన్తో దేసనాసమ్పత్తిం నిద్దిసతి. మే సుతన్తి సావకసమ్పత్తిం. ఏకం సమయన్తి కాలసమ్పత్తిం. భగవాతి దేసకసమ్పత్తిం.
సావత్థియన్తి ఏవంనామకే నగరే. సమీపత్థే చేతం భుమ్మవచనం. విహరతీతి అవిసేసేన ఇరియాపథదిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారేసు అఞ్ఞతరవిహారసమఙ్గీపరిదీపనమేతం. ఇధ పన ఠానగమననిసజ్జాసయనప్పభేదేసు ఇరియాపథేసు అఞ్ఞతరఇరియాపథసమాయోగపరిదీపనం, తేన ఠితోపి గచ్ఛన్తోపి నిసిన్నోపి సయానోపి భగవా విహరతిచ్చేవ వేదితబ్బో. సో హి ఏకం ఇరియాపథబాధనం అఞ్ఞేన ఇరియాపథేన విచ్ఛిన్దిత్వా అపరిపతన్తం అత్తభావం హరతి పవత్తేతి, తస్మా ‘‘విహరతీ’’తి వుచ్చతి.
జేతవనేతి జేతస్స రాజకుమారస్స వనే. తఞ్హి తేన రోపితం సంవడ్ఢితం పరిపాలితం అహోసి, తస్మా ‘‘జేతవన’’న్తి సఙ్ఖం గతం. తస్మిం జేతవనే. అనాథపిణ్డికస్స ఆరామేతి అనాథపిణ్డికేన గహపతినా చతుపఞ్ఞాసహిరఞ్ఞకోటిపరిచ్చాగేన బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నియ్యాతితత్తా ‘‘అనాథపిణ్డికస్స ఆరామో’’తి సఙ్ఖం గతే ఆరామే. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమట్ఠకథాయ సబ్బాసవసుత్తవణ్ణనాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪) వుత్తో.
తత్థ సియా – యది తావ భగవా సావత్థియం విహరతి, ‘‘జేతవనే’’తి న వత్తబ్బం. అథ తత్థ విహరతి, ‘‘సావత్థియ’’న్తి న వత్తబ్బం. న హి సక్కా ఉభయత్థ ఏకం సమయం విహరితున్తి. న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం.
నను అవోచుమ్హ ‘‘సమీపత్థే భుమ్మవచన’’న్తి. తస్మా యథా గఙ్గాయమునాదీనం సమీపే గోయూథాని చరన్తాని ‘‘గఙ్గాయం చరన్తి, యమునాయం చరన్తీ’’తి వుచ్చతి, ఏవమిధాపి యదిదం సావత్థియా సమీపే జేతవనం, తత్థ విహరన్తో వుచ్చతి ‘‘సావత్థియం విహరతి జేతవనే’’తి. గోచరగామనిదస్సనత్థం హిస్స సావత్థివచనం, పబ్బజితానురూపనివాసట్ఠాననిదస్సనత్థం సేసవచనం.
అఞ్ఞతరా దేవతాతి నామగోత్తవసేన అపాకటా ఏకా దేవతాతి అత్థో. ‘‘అభిజానాతి నో, భన్తే, భగవా అహు ఞాతఞ్ఞతరస్స మహేసక్ఖస్స యక్ఖస్స సంఖిత్తేన తణ్హాసఙ్ఖయవిముత్తిం భాసితా’’తి ఏత్థ పన అభిఞ్ఞాతో సక్కోపి దేవరాజా ‘‘అఞ్ఞతరో’’తి వుత్తో. ‘‘దేవతా’’తి చ ఇదం దేవానమ్పి దేవధీతానమ్పి సాధారణవచనం. ఇమస్మిం పనత్థే దేవో అధిప్పేతో, సో చ ఖో రూపావచరానం దేవానం అఞ్ఞతరో.
అభిక్కన్తాయ రత్తియాతి ఏత్థ అభిక్కన్త-సద్దో ఖయసున్దరాభిరూపఅబ్భానుమోదనాదీసు దిస్సతి. తత్థ ‘‘అభిక్కన్తా, భన్తే, రత్తి, నిక్ఖన్తో పఠమో యామో, చిరనిసిన్నో భిక్ఖుసఙ్ఘో, ఉద్దిసతు, భన్తే, భగవా భిక్ఖూనం పాతిమోక్ఖ’’న్తి ఏవమాదీసు (అ. ని. ౮.౨౦; చూళవ. ౩౮౩) ఖయే దిస్సతి. ‘‘అయం ఇమేసం చతున్నం పుగ్గలానం అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చా’’తి ఏవమాదీసు (అ. ని. ౪.౧౦౦) సున్దరే.
‘‘కో మే వన్దతి పాదాని, ఇద్ధియా యససా జలం;
అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, సబ్బా ఓభాసయం దిసా’’తి. –
ఏవమాదీసు (వి. వ. ౮౫౭) అభిరూపే. ‘‘అభిక్కన్తం భో గోతమ, అభిక్కన్తం భో గోతమా’’తి ఏవమాదీసు (పారా. ౧౫) అబ్భానుమోదనే. ఇధ పన ఖయే. తేన అభిక్కన్తాయ రత్తియా, పరిక్ఖీణాయ రత్తియాతి వుత్తం హోతి. తత్థాయం దేవపుత్తో మజ్ఝిమయామసమనన్తరే ఆగతోతి వేదితబ్బో. నియామో హి కిరేస దేవతానం యదిదం బుద్ధానం వా బుద్ధసావకానం వా ఉపట్ఠానం ఆగచ్ఛన్తా మజ్ఝిమయామసమనన్తరేయేవ ఆగచ్ఛన్తి.
అభిక్కన్తవణ్ణాతి ఇధ అభిక్కన్త-సద్దో అభిరూపే, వణ్ణ-సద్దో పన ఛవిథుతి-కులవగ్గ-కారణ-సణ్ఠానప్పమాణ-రూపాయతనాదీసు దిస్సతి. తత్థ ‘‘సువణ్ణవణ్ణోసి భగవా’’తి ఏవమాదీసు (సు. ని. ౫౫౩) ఛవియా. ‘‘కదా సఞ్ఞూళ్హా పన తే, గహపతి, ఇమే సమణస్స వణ్ణా’’తి ఏవమాదీసు (మ. ని. ౨.౭౭) థుతియం. ‘‘చత్తారోమే, భో గోతమ, వణ్ణా’’తి ఏవమాదీసు (దీ. ని. ౩.౧౧౫) కులవగ్గే. ‘‘అథ కేన ను వణ్ణేన, గన్ధథేనోతి వుచ్చతీ’’తి ఏవమాదీసు (సం. ని. ౧.౨౩౪) కారణే. ‘‘మహన్తం హత్థిరాజవణ్ణం అభినిమ్మినిత్వా’’తి ఏవమాదీసు (సం. ని. ౧.౧౩౮) సణ్ఠానే. ‘‘తయో పత్తస్స వణ్ణా’’తి ఏవమాదీసు (పారా. ౬౦౨) పమాణే. ‘‘వణ్ణో గన్ధో రసో ఓజా’’తి ఏవమాదీసు రూపాయతనే. సో ఇధ ఛవియా దట్ఠబ్బో. తేన అభిక్కన్తవణ్ణా అభిరూపచ్ఛవి, ఇట్ఠవణ్ణా మనాపవణ్ణాతి వుత్తం హోతి. దేవతా హి మనుస్సలోకం ఆగచ్ఛమానా పకతివణ్ణం పకతిఇద్ధిం జహిత్వా ఓళారికం అత్తభావం కత్వా అతిరేకవణ్ణం అతిరేకఇద్ధిం మాపేత్వా నటసమజ్జాదీని గచ్ఛన్తా మనుస్సా వియ అభిసఙ్ఖతేన కాయేన ఆగచ్ఛన్తి. తత్థ కామావచరా అనభిసఙ్ఖతేనపి ఆగన్తుం సక్కోన్తి, రూపావచరా పన న సక్కోన్తి. తేసఞ్హి అతిసుఖుమో అత్తభావో, న తేన ఇరియాపథకప్పనం హోతి. తస్మా అయం దేవపుత్తో అభిసఙ్ఖతేనేవ ఆగతో. తేన వుత్తం ‘‘అభిక్కన్తవణ్ణా’’తి.
కేవలకప్పన్తి ఏత్థ కేవల-సద్దో అనవసేస-యేభుయ్యాబ్యామిస్సానతిరేకదళ్హత్థవిసంయోగాదిఅనేకత్థో. తథా హిస్స ‘‘కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియ’’న్తి ఏవమాదీసు (పారా. ౧) అనవసేసత్థమత్థో. ‘‘కేవలకప్పా చ అఙ్గమగధా పహూతం ఖాదనీయభోజనీయం ఆదాయ ఉపసఙ్కమిస్సన్తీ’’తి ఏవమాదీసు (మహావ. ౪౩) యేభుయ్యతా. ‘‘కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతీ’’తి ఏవమాదీసు (విభ. ౨౨౫) అబ్యామిస్సతా. ‘‘కేవలం సద్ధామత్తకం నూన అయమాయస్మా’’తి ఏవమాదీసు (మహావ. ౨౪౪) అనతిరేకతా. ‘‘ఆయస్మతో, భన్తే, అనురుద్ధస్స బాహియో నామ సద్ధివిహారికో కేవలకప్పం సఙ్ఘభేదాయ ఠితో’’తి ఏవమాదీసు (అ. ని. ౪.౨౪౩) దళ్హత్థతా. ‘‘కేవలీ వుసితవా ఉత్తమపురిసోతి వుచ్చతీ’’తి ఏవమాదీసు (సం. ని. ౩.౫౭) విసంయోగో అత్థో. ఇధ పనస్స అనవసేసత్థో అధిప్పేతో.
కప్ప-సద్దో పనాయం అభిసద్దహన-వోహార-కాల-పఞ్ఞత్తి-ఛేదన-వికప్ప-లేససమన్తభావాదిఅనేకత్థో. తథా హిస్స ‘‘ఓకప్పనియమేతం భోతో గోతమస్స, యథా తం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’’తి ఏవమాదీసు (మ. ని. ౧.౩౮౭) అభిసద్దహనమత్థో. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చహి సమణకప్పేహి ఫలం పరిభుఞ్జితు’’న్తి ఏవమాదీసు (చూళవ. ౨౫౦) వోహారో. ‘‘యేన సుదం నిచ్చకప్పం విహరామీ’’తి ఏవమాదీసు (మ. ని. ౧.౩౮౭) కాలో. ‘‘ఇచ్చాయస్మా కప్పో’’తి ఏవమాదీసు పఞ్ఞత్తి. ‘‘అలఙ్కతో కప్పితకేసమస్సూ’’తి ఏవమాదీసు (వి. వ. ౧౦౯౪, ౧౧౦౧) ఛేదనం. ‘‘కప్పతి ద్వఙ్గులకప్పో’’తి ఏవమాదీసు (చూళవ. ౪౪౬) వికప్పో. ‘‘ఆత్థి కప్పో నిపజ్జితు’’న్తి ఏవమాదీసు (అ. ని. ౮.౮౦) లేసో. ‘‘కేవలకప్పం వేళువనం ఓభాసేత్వా’’తి ఏవమాదీసు (సం. ని. ౧.౯౪) సమన్తభావో. ఇధ పనస్స సమన్తభావత్థో అధిప్పేతో. తస్మా కేవలకప్పం జేతవనన్తి ఏత్థ ‘‘అనవసేసం సమన్తతో జేతవన’’న్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.
ఓభాసేత్వాతి వత్థాలఙ్కారసరీరసముట్ఠితాయ ఆభాయ ఫరిత్వా, చన్దిమా వియ సూరియో వియ చ ఏకోభాసం ఏకపజ్జోతం కరిత్వాతి అత్థో.
యేనాతి భుమ్మత్థే కరణవచనం. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి తస్మా ‘‘యత్థ భగవా, తత్థ ఉపసఙ్కమీ’’తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. యేన వా కారణేన భగవా దేవమనుస్సేహి ఉపసఙ్కమితబ్బో, తేన కారణేన ఉపసఙ్కమీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. కేన చ కారణేన భగవా ఉపసఙ్కమితబ్బో? నానప్పకారగుణవిసేసాధిగమాధిప్పాయేన, సాదుఫలూపభోగాధిప్పాయేన దిజగణేహి నిచ్చఫలితమహారుక్ఖో వియ. ఉపసఙ్కమీతి చ గతాతి వుత్తం హోతి. ఉపసఙ్కమిత్వాతి ఉపసఙ్కమనపరియోసానదీపనం. అథ వా ఏవం గతా తతో ఆసన్నతరం ఠానం భగవతో సమీపసఙ్ఖాతం గన్త్వాతిపి వుత్తం హోతి.
ఇదాని యేనత్థేన లోకే అగ్గపుగ్గలస్స ఉపట్ఠానం ఆగతా, తం పుచ్ఛితుకామా దసనఖసమోధానసముజ్జలం అఞ్జులిం సిరసి పతిట్ఠపేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో – ‘‘విసమం చన్దిమసూరియా పరివత్తన్తీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౭౦) వియ. తస్మా యథా ఠితా ఏకమన్తం ఠితా హోతి, తథా అట్ఠాసీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. భుమ్మత్థే వా ఏతం ఉపయోగవచనం. అట్ఠాసీతి ఠానం కప్పేసి. పణ్డితా హి దేవమనుస్సా గరుట్ఠానియం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆసనకుసలతాయ ఏకమన్తం తిట్ఠన్తి, అయఞ్చ దేవో తేసం అఞ్ఞతరో, తస్మా ఏకమన్తం అట్ఠాసి.
కథం ఠితో పన ఏకమన్తం ఠితో హోతీతి? ఛ ఠానదోసే వజ్జేత్వా. సేయ్యథిదం – అతిదూరం, అచ్చాసన్నం, ఉపరివాతం, ఉన్నతప్పదేసం, అతిసమ్ముఖం, అతిపచ్ఛాతి. అతిదూరే ఠితో హి సచే కథేతుకామో హోతి, ఉచ్చాసద్దేన కథేతబ్బం హోతి. అచ్చాసన్నే ఠితో సఙ్ఘట్టనం కరోతి. ఉపరివాతే ఠితో సరీరగన్ధేన బాధతి. ఉన్నతప్పదేసే ఠితో అగారవం పకాసేతి. అతిసమ్ముఖా ఠితో సచే దట్ఠుకామో హోతి, చక్ఖునా చక్ఖుం ఆహచ్చ దట్ఠబ్బం హోతి. అతిపచ్ఛా ఠితో సచే దట్ఠుకామో హోతి, గీవం పసారేత్వా దట్ఠబ్బం హోతి. తస్మా అయమ్పి ఏతే ఛ ఠానదోసే వజ్జేత్వా అట్ఠాసి. తేన వుత్తం ‘‘ఏకమన్తం అట్ఠాసీ’’తి.
ఏతదవోచాతి ఏతం అవోచ. కథం నూతి కారణపుచ్ఛా. భగవతో హి తిణ్ణోఘభావో దససహస్సిలోకధాతుయా పాకటో, తేనిమిస్సా దేవతాయ తత్థ కఙ్ఖా నత్థి, ఇమినా పన కారణేన ‘‘తిణ్ణో’’తి న జానాతి, తేన సా తం కారణం పుచ్ఛమానా ఏవమాహ.
మారిసాతి దేవతానం పియసముదాచారవచనమేతం. నిద్దుక్ఖాతి వుత్తం హోతి. యది ఏవం ‘‘యదా ఖో తే, మారిస, సఙ్కునా సఙ్కు హదయే సమాగచ్ఛేయ్య, అథ నం త్వం జానేయ్యాసి ‘వస్ససహస్సం మే నిరయే పచ్చమానస్సా’’’తి (మ. ని. ౧.౫౧౨) ఇదం విరుజ్ఝతి. న హి నేరయికసత్తో నిద్దుక్ఖో నామ హోతి. కిఞ్చాపి న నిద్దుక్ఖో, రుళ్హీసద్దేన పన ఏవం వుచ్చతి. పుబ్బే కిర పఠమకప్పికానం నిద్దుక్ఖానం సుఖసమప్పితానం ఏస వోహారో, అపరభాగే దుక్ఖం హోతు వా మా వా, రుళ్హీసద్దేన అయం వోహారో వుచ్చతేవ నిప్పదుమాపి నిరుదకాపి వా పోక్ఖరణీ పోక్ఖరణీ వియ.
ఓఘమతరీతి ఏత్థ చత్తారో ఓఘా, కామోఘో భవోఘో దిట్ఠోఘో అవిజ్జోఘోతి. తత్థ పఞ్చసు కామగుణేసు ఛన్దరాగో కామోఘో నామ. రూపారూపభవేసు ఛన్దరాగో ఝాననికన్తి చ భవోఘో నామ. ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో దిట్ఠోఘో నామ. చతూసు సచ్చేసు అఞ్ఞాణం అవిజ్జోఘో నామ. తత్థ కామోఘో అట్ఠసు లోభసహగతేసు చిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జతి, భవోఘో చతూసు దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తలోభసహగతేసు చిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జతి, దిట్ఠోఘో చతూసు దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తేసు చిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జతి, అవిజ్జోఘో సబ్బాకుసలేసు ఉప్పజ్జతి.
సబ్బోపి చేస అవహననట్ఠేన రాసట్ఠేన చ ఓఘోతి వేదితబ్బో. అవహననట్ఠేనాతి అధోగమనట్ఠేన. అయఞ్హి అత్తనో వసం గతే సత్తే అధో గమేతి, నిరయాదిభేదాయ దుగ్గతియంయేవ నిబ్బత్తేతి, ఉపరిభావం వా నిబ్బానం గన్తుం అదేన్తో అధో తీసు భవేసు చతూసు యోనీసు పఞ్చసు గతీసు సత్తసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసు నవసు సత్తావాసేసు చ గమేతీతిపి అత్థో. రాసట్ఠేనాతి మహన్తట్ఠేన. మహా హేసో కిలేసరాసి అవీచితో పట్ఠాయ యావ భవగ్గా పత్థటో, యదిదం పఞ్చసు కామగుణేసు ఛన్దరాగో నామ. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవమయం రాసట్ఠేనాపి ఓఘోతి వేదితబ్బో. అతరీతి ఇమం చతుబ్బిధమ్పి ఓఘం కేన ను త్వం, మారిస, కారణేన తిణ్ణోతి పుచ్ఛతి.
అథస్సా భగవా పఞ్హం విస్సజ్జేన్తో అప్పతిట్ఠం ఖ్వాహన్తిఆదిమాహ. తత్థ అప్పతిట్ఠన్తి అప్పతిట్ఠహన్తో. అనాయూహన్తి అనాయూహన్తో, అవాయమన్తోతి అత్థో. ఇతి భగవా గూళ్హం పటిచ్ఛన్నం కత్వా పఞ్హం కథేసి. దేవతాపి నం సుత్వా ‘‘బాహిరకం తావ ఓఘం తరన్తా నామ ఠాతబ్బట్ఠానే తిట్ఠన్తా తరితబ్బట్ఠానే ఆయూహన్తా తరన్తి, అయం పన అవీచితో యావ భవగ్గా పత్థటం కిలేసోఘం కిలేసరాసిం అప్పతిట్ఠహన్తో అనాయూహన్తో అతరిన్తి ఆహ. కిం ను ఖో ఏతం? కథం ను ఖో ఏత’’న్తి? విమతిం పక్ఖన్తా పఞ్హస్స అత్థం న అఞ్ఞాసి.
కిం పన భగవతా యథా సత్తా న జానన్తి, ఏవం కథనత్థాయ పారమియో పూరేత్వా సబ్బఞ్ఞుతా పటివిద్ధాతి? న ఏతదత్థాయ పటివిద్ధా. ద్వే పన భగవతో దేసనా నిగ్గహముఖేన చ అనుగ్గహముఖేన చ. తత్థ యే పణ్డితమానినో హోన్తి అఞ్ఞాతేపి ఞాతసఞ్ఞినో పఞ్చసతా బ్రాహ్మణపబ్బజితా వియ, తేసం మాననిగ్గహత్థం యథా న జానన్తి, ఏవం మూలపరియాయాదిసదిసం ధమ్మం దేసేతి. అయం నిగ్గహముఖేన దేసనా. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘నిగ్గయ్హ నిగ్గయ్హాహం, ఆనన్ద, వక్ఖామి, పవయ్హ పవయ్హ, ఆనన్ద, వక్ఖామి, యో సారో, సో ఠస్సతీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౯౬). యే పన ఉజుకా సిక్ఖాకామా, తేసం సువిఞ్ఞేయ్యం కత్వా ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తాదిసదిసం ధమ్మం దేసేతి, ‘‘అభిరమ, తిస్స, అభిరమ, తిస్స, అహమోవాదేన అహమనుగ్గహేన అహమనుసాసనియా’’తి (సం. ని. ౩.౮౪) చ నే సమస్సాసేతి. అయం అనుగ్గహముఖేన దేసనా.
అయం పన దేవపుత్తో మానత్థద్ధో పణ్డితమానీ, ఏవం కిరస్స అహోసి – అహం ఓఘం జానామి, తథాగతస్స ఓఘతిణ్ణభావం జానామి, ‘‘ఇమినా పన కారణేన తిణ్ణో’’తి ఏత్తకమత్తం న జానామి. ఇతి మయ్హం ఞాతమేవ బహు, అప్పం అఞ్ఞాతం, తమహం కథితమత్తమేవ జానిస్సామి. కిఞ్హి నామ తం భగవా వదేయ్య, యస్సాహం అత్థం న జానేయ్యన్తి. అథ సత్థా ‘‘అయం కిలిట్ఠవత్థం వియ రఙ్గజాతం అభబ్బో ఇమం మానం అప్పహాయ దేసనం సమ్పటిచ్ఛితుం, మాననిగ్గహం తావస్స కత్వా పున నీచచిత్తేన పుచ్ఛన్తస్స పకాసేస్సామీ’’తి పటిచ్ఛన్నం కత్వా పఞ్హం కథేసి. సోపి నిహతమానో అహోసి, సా చస్స నిహతమానతా ఉత్తరిపఞ్హపుచ్ఛనేనేవ వేదితబ్బా. తస్స పన పఞ్హపుచ్ఛనస్స అయమత్థో – కథం పన త్వం, మారిస, అప్పతిట్ఠం అనాయూహం ఓఘమతరి, యథాహం జానామి, ఏవం మే కథేహీతి.
అథస్స భగవా కథేన్తో యదాస్వాహన్తిఆదిమాహ. తత్థ యదా స్వాహన్తి యస్మిం కాలే అహం. సుకారో నిపాతమత్తం. యథా చ ఏత్థ, ఏవం సబ్బపదేసు. సంసీదామీతి పటిచ్ఛన్నం కత్వా అతరన్తో తత్థేవ ఓసీదామి. నిబ్బుయ్హామీతి ఠాతుం అసక్కోన్తో అతివత్తామి. ఇతి ఠానే చ వాయామే చ దోసం దిస్వా అతిట్ఠన్తో అవాయమన్తో ఓఘమతరిన్తి ఏవం భగవతా పఞ్హో కథితో. దేవతాయపి పటివిద్ధో, న పన పాకటో, తస్స పాకటీకరణత్థం సత్త దుకా దస్సితా. కిలేసవసేన హి సన్తిట్ఠన్తో సంసీదతి నామ, అభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహన్తో నిబ్బుయ్హతి నామ. తణ్హాదిట్ఠీహి వా సన్తిట్ఠన్తో సంసీదతి నామ, అవసేసకిలేసానఞ్చేవ అభిసఙ్ఖారానఞ్చ వసేన ఆయూహన్తో నిబ్బుయ్హతి నామ. తణ్హావసేన వా సన్తిట్ఠన్తో సంసీదతి నామ, దిట్ఠివసేన ఆయూహన్తో నిబ్బుయ్హతి నామ. సస్సతదిట్ఠియా వా సన్తిట్ఠన్తో సంసీదతి నామ, ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా ఆయూహన్తో నిబ్బుయ్హతి నామ. ఓలీయనాభినివేసా హి భవదిట్ఠి, అతిధావనాభినివేసా విభవదిట్ఠి. లీనవసేన వా సన్తిట్ఠన్తో సంసీదతి నామ, ఉద్ధచ్చవసేన ఆయూహన్తో నిబ్బుయ్హతి నామ. తథా కామసుఖల్లికానుయోగవసేన సన్తిట్ఠన్తో సంసీదతి నామ, అత్తకిలమథానుయోగవసేన ఆయూహన్తో నిబ్బుయ్హతి నామ. సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారవసేన సన్తిట్ఠన్తో సంసీదతి నామ, సబ్బలోకియకుసలాభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహన్తో నిబ్బుయ్హతి నామ. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘సేయ్యథాపి, చున్ద, యే కేచి అకుసలా ధమ్మా, సబ్బే తే అధోభాగఙ్గమనీయా, యే కేచి కుసలా ధమ్మా, సబ్బే తే ఉపరిభాగఙ్గమనీయా’’తి (మ. ని. ౧.౮౬).
ఇమం పఞ్హవిస్సజ్జనం సుత్వావ దేవతా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ తుట్ఠా పసన్నా అత్తనో తుట్ఠిఞ్చ పసాదఞ్చ పకాసయన్తీ చిరస్సం వతాతి గాథమాహ. తత్థ చిరస్సన్తి చిరస్స కాలస్స అచ్చయేనాతి అత్థో. అయం కిర దేవతా కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధం దిస్వా తస్స పరినిబ్బానతో పట్ఠాయ అన్తరా అఞ్ఞం బుద్ధం న దిట్ఠపుబ్బా, తస్మా అజ్జ భగవన్తం దిస్వా ఏవమాహ. కిం పనిమాయ దేవతాయ ఇతో పుబ్బే సత్థా న దిట్ఠపుబ్బోతి. దిట్ఠపుబ్బో వా హోతు అదిట్ఠపుబ్బో వా, దస్సనం ఉపాదాయ ఏవం వత్తుం వట్టతి. బ్రాహ్మణన్తి బాహితపాపం ఖీణాసవబ్రాహ్మణం. పరినిబ్బుతన్తి కిలేసనిబ్బానేన నిబ్బుతం. లోకేతి సత్తలోకే. విసత్తికన్తి రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు ఆసత్తవిసత్తతాదీహి కారణేహి విసత్తికా వుచ్చతి తణ్హా, తం విసత్తికం అప్పతిట్ఠమానం అనాయూహమానం తిణ్ణం నిత్తిణ్ణం ఉత్తిణ్ణం చిరస్సం వత ఖీణాసవబ్రాహ్మణం పస్సామీతి అత్థో.
సమనుఞ్ఞో సత్థా అహోసీతి తస్సా దేవతాయ వచనం చిత్తేనేవ సమనుమోది, ఏకజ్ఝాసయో అహోసి. అన్తరధాయీతి అభిసఙ్ఖతకాయం జహిత్వా అత్తనో పకతిఉపాదిణ్ణకకాయస్మింయేవ ఠత్వా లద్ధాసా లద్ధపతిట్ఠా హుత్వా దసబలం గన్ధేహి చ మాలేహి చ పూజేత్వా అత్తనో భవనంయేవ అగమాసీతి.
ఓఘతరణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. నిమోక్ఖసుత్తవణ్ణనా
౨. ఇదాని దుతియసుత్తతో పట్ఠాయ పఠమమాగతఞ్చ ఉత్తానత్థఞ్చ పహాయ యం యం అనుత్తానం, తం తదేవ వణ్ణయిస్సామ. జానాసి నోతి జానాసి ను. నిమోక్ఖన్తిఆదీని మగ్గాదీనం నామాని. మగ్గేన హి సత్తా కిలేసబన్ధనతో నిముచ్చన్తి, తస్మా మగ్గో సత్తానం నిమోక్ఖోతి వుత్తో. ఫలక్ఖణే పన తే కిలేసబన్ధనతో పముత్తా, తస్మా ఫలం సత్తానం పమోక్ఖోతి వుత్తం. నిబ్బానం పత్వా సత్తానం సబ్బదుక్ఖం వివిచ్చతి, తస్మా నిబ్బానం వివేకోతి వుత్తం. సబ్బాని వా ఏతాని నిబ్బానస్సేవ నామాని. నిబ్బానఞ్హి పత్వా సత్తా సబ్బదుక్ఖతో నిముచ్చన్తి పముచ్చన్తి వివిచ్చన్తి, తస్మా తదేవ ‘‘నిమోక్ఖో పమోక్ఖో వివేకో’’తి వుత్తం. జానామి ఖ్వాహన్తి జానామి ఖో అహం. అవధారణత్థో ఖోకారో. అహం జానామియేవ. సత్తానం నిమోక్ఖాదిజాననత్థమేవ హి మయా సమతింస పారమియో పూరేత్వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిద్ధన్తి సీహనాదం నదతి. బుద్ధసీహనాదం నామ కిర ఏతం సుత్తం.
నన్దీభవపరిక్ఖయాతి నన్దీమూలకస్స కమ్మభవస్స పరిక్ఖయేన. నన్దియా చ భవస్స చాతిపి వట్టతి. తత్థ హి పురిమనయే నన్దీభవేన తివిధకమ్మాభిసఙ్ఖారవసేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో గహితో, సఞ్ఞావిఞ్ఞాణేహి తంసమ్పయుత్తా చ ద్వే ఖన్ధా. తేహి పన తీహి ఖన్ధేహి సమ్పయుత్తా వేదనా తేసం గహణేన గహితావాతి అనుపాదిణ్ణకానం చతున్నం అరూపక్ఖన్ధానం అప్పవత్తివసేన సఉపాదిసేసం నిబ్బానం కథితం హోతి. వేదనానం నిరోధా ఉపసమాతి ఉపాదిణ్ణకవేదనానం నిరోధేన చ ఉపసమేన చ. తత్థ వేదనాగహణేన తంసమ్పయుత్తా తయో ఖన్ధా గహితావ హోన్తి, తేసం వత్థారమ్మణవసేన రూపక్ఖన్ధోపి. ఏవం ఇమేసం ఉపాదిణ్ణకానం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం అప్పవత్తివసేన అనుపాదిసేసం నిబ్బానం కథితం హోతి. దుతియనయే పన నన్దిగ్గహణేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో గహితో, భవగ్గహణేన ఉపపత్తిభవసఙ్ఖాతో రూపక్ఖన్ధో, సఞ్ఞాదీహి సరూపేనేవ తయో ఖన్ధా. ఏవం ఇమేసం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం అప్పవత్తివసేన నిబ్బానం కథితం హోతీతి వేదితబ్బం. ఇమమేవ చ నయం చతునికాయికభణ్డికత్థేరో రోచేతి. ఇతి నిబ్బానవసేనేవ భగవా దేసనం నిట్ఠాపేసీతి.
నిమోక్ఖసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. ఉపనీయసుత్తవణ్ణనా
౩. తతియే ఉపనీయతీతి పరిక్ఖీయతి నిరుజ్ఝతి, ఉపగచ్ఛతి వా, అనుపుబ్బేన మరణం ఉపేతీతి అత్థో. యథా వా గోపాలేన గోగణో నీయతి, ఏవం జరాయ మరణసన్తికం ఉపనీయతీతి అత్థో. జీవితన్తి జీవితిన్ద్రియం. అప్పన్తి పరిత్తం థోకం. తస్స ద్వీహాకారేహి పరిత్తతా వేదితబ్బా సరసపరిత్తతాయ చ ఖణపరిత్తతాయ చ. సరసపరిత్తతాయపి హి ‘‘యో, భిక్ఖవే, చిరం జీవతి, సో వస్ససతం అప్పం వా భియ్యో’’తి (దీ. ని. ౨.౭; సం. ని. ౨.౧౪౩) వచనతో పరిత్తం. ఖణపరిత్తతాయపి. పరమత్థతో హి అతిపరిత్తో సత్తానం జీవితక్ఖణో ఏకచిత్తప్పవత్తిమత్తోయేవ. యథా నామ రథచక్కం పవత్తమానమ్పి ఏకేనేవ నేమిప్పదేసేన పవత్తతి, తిట్ఠమానమ్పి ఏకేనేవ తిట్ఠతి, ఏవమేవం ఏకచిత్తక్ఖణికం సత్తానం జీవితం, తస్మిం చిత్తే నిరుద్ధమత్తే సత్తో నిరుద్ధోతి వుచ్చతి. యథాహ – అతీతే చిత్తక్ఖణే జీవిత్థ న జీవతి న జీవిస్సతి, అనాగతే చిత్తక్ఖణే జీవిస్సతి న జీవతి న జీవిత్థ, పచ్చుప్పన్నే చిత్తక్ఖణే జీవతి న జీవిత్థ న జీవిస్సతి.
‘‘జీవితం అత్తభావో చ, సుఖదుక్ఖా చ కేవలా;
ఏకచిత్తసమాయుత్తా, లహుసో వత్తతే ఖణో.
‘‘యే నిరుద్ధా మరన్తస్స, తిట్ఠమానస్స వా ఇధ;
సబ్బేపి సదిసా ఖన్ధా, గతా అప్పటిసన్ధికా.
‘‘అనిబ్బత్తేన న జాతో, పచ్చుప్పన్నేన జీవతి;
చిత్తభఙ్గా మతో లోకో, పఞ్ఞత్తి పరమత్థియా’’తి. (మహాని. ౧౦);
జరూపనీతస్సాతి జరం ఉపగతస్స, జరాయ వా మరణసన్తికం ఉపనీతస్స. న సన్తి తాణాతి తాణం లేణం సరణం భవితుం సమత్థా నామ కేచి నత్థి. ఏతం భయన్తి ఏతం జీవితిన్ద్రియస్స మరణూపగమనం, ఆయుపరిత్తతా, జరూపనీతస్స తాణాభావోతి తివిధం భయం భయవత్థు భయకారణన్తి అత్థో. పుఞ్ఞాని కయిరాథ సుఖావహానీతి విఞ్ఞూ పురిసో సుఖావహాని సుఖదాయకాని పుఞ్ఞాని కరేయ్య. ఇతి దేవతా రూపావచరజ్ఝానం సన్ధాయ పుబ్బచేతనం అపరచేతనం ముఞ్చచేతనఞ్చ గహేత్వా బహువచనవసేన ‘‘పుఞ్ఞానీ’’తి ఆహ. ఝానస్సాదం ఝాననికన్తిం ఝానసుఖఞ్చ గహేత్వా ‘‘సుఖావహానీ’’తి ఆహ. తస్సా కిర దేవతాయ సయం దీఘాయుకట్ఠానే బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తత్తా హేట్ఠా కామావచరదేవేసు పరిత్తాయుకట్ఠానే చవమానే ఉపపజ్జమానే చ థుల్లఫుసితకే వుట్ఠిపాతసదిసే సత్తే దిస్వా ఏతదహోసి ‘‘అహోవతిమే సత్తా ఝానం భావేత్వా అపరిహీనజ్ఝానా కాలం కత్వా బ్రహ్మలోకే ఏకకప్ప-ద్వేకప్ప-చతుకప్ప-అట్ఠకప్ప-సోళసకప్ప-ద్వత్తింసకప్ప-చతుసట్ఠికప్పప్పమాణం అద్ధానం తిట్ఠేయ్యు’’న్తి. తస్మా ఏవమాహ.
అథ భగవా – ‘‘అయం దేవతా అనియ్యానికం వట్టకథం కథేతీ’’తి వివట్టమస్సా దస్సేన్తో దుతియం గాథమాహ. తత్థ లోకామిసన్తి ద్వే లోకామిసా పరియాయేన చ నిప్పరియాయేన చ. పరియాయేన తేభూమకవట్టం లోకామిసం, నిప్పరియాయేన చత్తారో పచ్చయా. ఇధ పరియాయలోకామిసం అధిప్పేతం. నిప్పరియాయలోకామిసమ్పి వట్టతియేవ. సన్తిపేక్ఖోతి నిబ్బానసఙ్ఖాతం అచ్చన్తసన్తిం పేక్ఖన్తో ఇచ్ఛన్తో పత్థయన్తోతి.
ఉపనీయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. అచ్చేన్తిసుత్తవణ్ణనా
౪. చతుత్థే అచ్చేన్తీతి అతిక్కమన్తి. కాలాతి పురేభత్తాదయో కాలా. తరయన్తి రత్తియోతి రత్తియో అతిక్కమమానా పుగ్గలం మరణూపగమనాయ తరయన్తి సీఘం సీఘం గమయన్తి. వయోగుణాతి పఠమమజ్ఝిమపచ్ఛిమవయానం గుణా, రాసయోతి అత్థో. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అహతానం వత్థానం దిగుణం సఙ్ఘాటి’’న్తి (మహావ. ౩౪౮) ఏత్థ హి పటలట్ఠో గుణట్ఠో. ‘‘సతగుణా దక్ఖిణా పాటికఙ్ఖితబ్బా’’తి (మ. ని. ౩.౩౭౯) ఏత్థ ఆనిసంసట్ఠో. ‘‘అన్తం అన్తగుణ’’న్తి ఏత్థ కోట్ఠాసట్ఠో. ‘‘కయిరా మాలాగుణే బహూ’’తి (ధ. ప. ౫౩) ఏత్థ రాసట్ఠో. ‘‘పఞ్చ కామగుణా’’తి ఏత్థ బన్ధనట్ఠో. ఇధ పన రాసట్ఠో గుణట్ఠో. తస్మా వయోగుణాతి వయోరాసయో వేదితబ్బా. అనుపుబ్బం జహన్తీతి అనుపటిపాటియా పుగ్గలం జహన్తి. మజ్ఝిమవయే ఠితం హి పఠమవయో జహతి, పచ్ఛిమవయే ఠితం ద్వే పఠమమజ్ఝిమా జహన్తి, మరణక్ఖణే పన తయోపి వయా జహన్తేవ. ఏతం భయన్తి ఏతం కాలానం అతిక్కమనం, రత్తిదివానం తరితభావో, వయోగుణానం జహనభావోతి తివిధం భయం. సేసం పురిమసదిసమేవాతి.
అచ్చేన్తిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. కతిఛిన్దసుత్తవణ్ణనా
౫. పఞ్చమే కతి ఛిన్దేతి ఛిన్దన్తో కతి ఛిన్దేయ్య. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ ‘‘ఛిన్దే జహే’’తి అత్థతో ఏకం. గాథాబన్ధస్స పన మట్ఠభావత్థం అయం దేవతా సద్దపునరుత్తిం వజ్జయన్తీ ఏవమాహ. కతి సఙ్గాతిగోతి కతి సఙ్గే అతిగతో, అతిక్కన్తోతి అత్థో. సఙ్గాతికోతిపి పాఠో, అయమేవ అత్థో. పఞ్చ ఛిన్దేతి ఛిన్దన్తో పఞ్చ ఓరమ్భాగియసంయోజనాని ఛిన్దేయ్య. పఞ్చ జహేతి జహన్తో పఞ్చుద్ధమ్భాగియసంయోజనాని జహేయ్య. ఇధాపి ఛిన్దనఞ్చ జహనఞ్చ అత్థతో ఏకమేవ, భగవా పన దేవతాయ ఆరోపితవచనానురూపేనేవ ఏవమాహ. అథ వా పాదేసు బద్ధపాససకుణో వియ పఞ్చోరమ్భాగియసంయోజనాని హేట్ఠా ఆకడ్ఢమానాకారాని హోన్తి, తాని అనాగామిమగ్గేన ఛిన్దేయ్యాతి వదతి. హత్థేహి గహితరుక్ఖసాఖా వియ పఞ్చుద్ధమ్భాగియసంయోజనాని ఉపరి ఆకడ్ఢమానాకారాని హోన్తి, తాని అరహత్తమగ్గేన జహేయ్యాతి వదతి. పఞ్చ చుత్తరి భావయేతి ఏతేసం సంయోజనానం ఛిన్దనత్థాయ చేవ పహానత్థాయ చ ఉత్తరి అతిరేకం విసేసం భావేన్తో సద్ధాపఞ్చమాని ఇన్ద్రియాని భావేయ్యాతి అత్థో. పఞ్చ సఙ్గాతిగోతి రాగసఙ్గో దోససఙ్గో మోహసఙ్గో మానసఙ్గో దిట్ఠిసఙ్గోతి ఇమే పఞ్చ సఙ్గే అతిక్కన్తో. ఓఘతిణ్ణోతి వుచ్చతీతి చతురోఘతిణ్ణోతి కథీయతి. ఇమాయ పన గాథాయ పఞ్చిన్ద్రియాని లోకియలోకుత్తరాని కథితానీతి.
కతిఛిన్దసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. జాగరసుత్తవణ్ణనా
౬. ఛట్ఠే జాగరతన్తి జాగరన్తానం. పఞ్చ జాగరతన్తి విస్సజ్జనగాథాయం పన సద్ధాదీసు పఞ్చసు ఇన్ద్రియేసు జాగరన్తేసు పఞ్చ నీవరణా సుత్తా నామ. కస్మా? యస్మా తంసమఙ్గీపుగ్గలో యత్థ కత్థచి నిసిన్నో వా ఠితో వా అరుణం ఉట్ఠపేన్తోపి పమాదతాయ అకుసలసమఙ్గితాయ సుత్తో నామ హోతి. ఏవం సుత్తేసు పఞ్చసు నీవరణేసు పఞ్చిన్ద్రియాని జాగరాని నామ. కస్మా? యస్మా తంసమఙ్గీపుగ్గలో యత్థ కత్థచి నిపజ్జిత్వా నిద్దాయన్తోపి అప్పమాదతాయ కుసలసమఙ్గితాయ జాగరో నామ హోతి. పఞ్చహి పన నీవరణేహేవ కిలేసరజం ఆదియతి గణ్హాతి పరామసతి. పురిమా హి కామచ్ఛన్దాదయో పచ్ఛిమానం పచ్చయా హోన్తీతి పఞ్చహి ఇన్ద్రియేహి పరిసుజ్ఝతీతి అయమత్థో వేదితబ్బో. ఇధాపి పఞ్చిన్ద్రియాని లోకియలోకుత్తరానేవ కథితానీతి.
జాగరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. అప్పటివిదితసుత్తవణ్ణనా
౭. సత్తమే ధమ్మాతి చతుసచ్చధమ్మా. అప్పటివిదితాతి ఞాణేన అప్పటివిద్ధా. పరవాదేసూతి ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతవాదేసు. తే హి ఇతో పరేసం తిత్థియానం వాదత్తా పరవాదా నామ. నీయరేతి అత్తనో ధమ్మతాయపి గచ్ఛన్తి, పరేనపి నీయన్తి. తత్థ సయమేవ సస్సతాదీని గణ్హన్తా గచ్ఛన్తి నామ, పరస్స వచనేన తాని గణ్హన్తా నీయన్తి నామ. కాలో తేసం పబుజ్ఝితున్తి తేసం పుగ్గలానం పబుజ్ఝితుం అయం కాలో. లోకస్మిఞ్హి బుద్ధో ఉప్పన్నో, ధమ్మో దేసియతి, సఙ్ఘో సుప్పటిపన్నో, పటిపదా భద్దికా, ఇమే చ పన మహాజనా వట్టే సుత్తా నప్పబుజ్ఝన్తీతి దేవతా ఆహ. సమ్బుద్ధాతి సమ్మా హేతునా కారణేన బుద్ధా. చత్తారో హి బుద్ధా – సబ్బఞ్ఞుబుద్ధో, పచ్చేకబుద్ధో, చతుసచ్చబుద్ధో, సుతబుద్ధోతి. తత్థ సమతింసపారమియో పూరేత్వా సమ్మాసమ్బోధిం పత్తో సబ్బఞ్ఞుబుద్ధో నామ. కప్పసతసహస్సాధికాని ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పారమియో పూరేత్వా సయమ్భుతం పత్తో పచ్చేకబుద్ధో నామ. అవసేసా ఖీణాసవా చతుసచ్చబుద్ధా నామ. బహుస్సుతో సుతబుద్ధో నామ. ఇమస్మిం అత్థే తయోపి పురిమా వట్టన్తి. సమ్మదఞ్ఞాతి సమ్మా హేతునా కారణేన జానిత్వా. చరన్తి విసమే సమన్తి విసమే వా లోకసన్నివాసే విసమే వా సత్తనికాయే విసమే వా కిలేసజాతే సమం చరన్తీతి.
అప్పటివిదితసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. సుసమ్ముట్ఠసుత్తవణ్ణనా
౮. అట్ఠమే సుసమ్ముట్ఠాతి పఞ్ఞాయ అప్పటివిద్ధభావేనేవ సునట్ఠా. యథా హి ద్వే ఖేత్తాని కసిత్వా, ఏకం వపిత్వా, బహుధఞ్ఞం అధిగతస్స అవాపితఖేత్తతో అలద్ధం సన్ధాయ ‘‘బహుం మే ధఞ్ఞం నట్ఠ’’న్తి వదన్తో అలద్ధమేవ ‘‘నట్ఠ’’న్తి వదతి, ఏవమిధాపి అప్పటివిదితావ సుసమ్ముట్ఠా నామ. అసమ్ముట్ఠాతి పఞ్ఞాయ పటివిద్ధభావేనేవ అనట్ఠా. సేసం పురిమసదిసమేవాతి.
సుసమ్ముట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. మానకామసుత్తవణ్ణనా
౯. నవమే మానకామస్సాతి మానం కామేన్తస్స ఇచ్ఛన్తస్స. దమోతి ఏవరూపస్స పుగ్గలస్స సమాధిపక్ఖికో దమో నత్థీతి వదతి. ‘‘సచ్చేన దన్తో దమసా ఉపేతో, వేదన్తగూ వుసితబ్రహ్మచరియో’’తి (సం. ని. ౧.౧౯౫) ఏత్థ హి ఇన్ద్రియసంవరో దమోతి వుత్తో. ‘‘యది సచ్చా దమా చాగా, ఖన్త్యా భియ్యోధ విజ్జతీ’’తి (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౯౧) ఏత్థ పఞ్ఞా. ‘‘దానేన దమేన సంయమేన సచ్చవజ్జేన అత్థి పుఞ్ఞం, అత్థి పుఞ్ఞస్స ఆగమో’’తి (సం. ని. ౪.౩౬౫) ఏత్థ ఉపోసథకమ్మం. ‘‘సక్ఖిస్ససి ఖో త్వం, పుణ్ణ, ఇమినా దమూపసమేన సమన్నాగతో సునాపరన్తస్మిం జనపదే విహరితు’’న్తి (సం. ని. ౪.౮౮; మ. ని. ౩.౩౯౬) ఏత్థ అధివాసనఖన్తి. ఇమస్మిం పన సుత్తే దమోతి సమాధిపక్ఖికధమ్మానం ఏతం నామం. తేనేవాహ – ‘‘న మోనమత్థి అసమాహితస్సా’’తి. తత్థ మోనన్తి చతుమగ్గఞాణం, తఞ్హి మునాతీతి మోనం, చతుసచ్చధమ్మే జానాతీతి అత్థో. మచ్చుధేయ్యస్సాతి తేభూమకవట్టస్స. తఞ్హి మచ్చునో పతిట్ఠానట్ఠేన మచ్చుధేయ్యన్తి వుచ్చతి. పారన్తి తస్సేవ పారం నిబ్బానం. తరేయ్యాతి పటివిజ్ఝేయ్య పాపుణేయ్య వా. ఇదం వుత్తం హోతి – ఏకో అరఞ్ఞే విహరన్తో పమత్తో పుగ్గలో మచ్చుధేయ్యస్స పారం న తరేయ్య న పటివిజ్ఝేయ్య న పాపుణేయ్యాతి.
మానం పహాయాతి అరహత్తమగ్గేన నవవిధమానం పజహిత్వా. సుసమాహితత్తోతి ఉపచారప్పనాసమాధీహి సుట్ఠు సమాహితత్తో. సుచేతసోతి ఞాణసమ్పయుత్తతాయ సున్దరచిత్తో. ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేన హి సుచేతసోతి న వుచ్చతి, తస్మా ఞాణసమ్పయుత్తేన సుచేతసో హుత్వాతి అత్థో. సబ్బధి విప్పముత్తోతి సబ్బేసు ఖన్ధాయతనాదీసు విప్పముత్తో హుత్వా. తరేయ్యాతి ఏత్థ తేభూమకవట్టం సమతిక్కమన్తో నిబ్బానం పటివిజ్ఝన్తో తరతీతి పటివేధతరణం నామ వుత్తం. ఇతి ఇమాయ గాథాయ తిస్సో సిక్ఖా కథితా హోన్తి. కథం – మానో నామాయం సీలభేదనో, తస్మా ‘‘మానం పహాయా’’తి ఇమినా అధిసీలసిక్ఖా కథితా హోతి. ‘‘సుసమాహితత్తో’’తి ఇమినా అధిచిత్తసిక్ఖా. ‘‘సుచేతసో’’తి ఏత్థ చిత్తేన పఞ్ఞా దస్సితా, తస్మా ఇమినా అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా కథితా. అధిసీలఞ్చ నామ సీలే సతి హోతి, అధిచిత్తం చిత్తే సతి, అధిపఞ్ఞా పఞ్ఞాయ సతి. తస్మా సీలం నామ పఞ్చపి దసపి సీలాని, పాతిమోక్ఖసంవరో అధిసీలం నామాతి వేదితబ్బం. అట్ఠ సమాపత్తియో చిత్తం, విపస్సనాపాదకజ్ఝానం అధిచిత్తం. కమ్మస్సకతఞాణం పఞ్ఞా, విపస్సనా అధిపఞ్ఞా. అనుప్పన్నేపి హి బుద్ధుప్పాదే పవత్తతీతి పఞ్చసీలం దససీలం సీలమేవ, పాతిమోక్ఖసంవరసీలం బుద్ధుప్పాదేయేవ పవత్తతీతి అధిసీలం. చిత్తపఞ్ఞాసుపి ఏసేవ నయో. అపిచ నిబ్బానం పత్థయన్తేన సమాదిన్నం పఞ్చసీలమ్పి దససీలమ్పి అధిసీలమేవ. సమాపన్నా అట్ఠ సమాపత్తియోపి అధిచిత్తమేవ. సబ్బమ్పి వా లోకియసీలం సీలమేవ, లోకుత్తరం అధిసీలం. చిత్తపఞ్ఞాసుపి ఏసేవ నయోతి. ఇతి ఇమాయ గాథాయ సమోధానేత్వా తిస్సో సిక్ఖా సకలసాసనం కథితం హోతీతి.
మానకామసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. అరఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా
౧౦. దసమే సన్తానన్తి సన్తకిలేసానం, పణ్డితానం వా. ‘‘సన్తో హవే సబ్భి పవేదయన్తి (జా. ౨.౨౧.౪౧౩), దూరే సన్తో పకాసన్తీ’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౩౦౪) హి పణ్డితాపి సన్తోతి వుత్తా. బ్రహ్మచారినన్తి సేట్ఠచారీనం మగ్గబ్రహ్మచరియవాసం వసన్తానం. కేన వణ్ణో పసీదతీతి కేన కారణేన ఛవివణ్ణో పసీదతీతి పుచ్ఛతి. కస్మా పనేసా ఏవం పుచ్ఛతి? ఏసా కిర వనసణ్డవాసికా భుమ్మదేవతా ఆరఞ్ఞకే భిక్ఖూ పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తే అరఞ్ఞం పవిసిత్వా రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానేసు మూలకమ్మట్ఠానం గహేత్వా నిసిన్నే పస్సతి. తేసఞ్చ ఏవం నిసిన్నానం బలవచిత్తేకగ్గతా ఉప్పజ్జతి. తతో విసభాగసన్తతి వూపసమ్మతి, సభాగసన్తతి ఓక్కమతి, చిత్తం పసీదతి. చిత్తే పసన్నే లోహితం పసీదతి, చిత్తసముట్ఠానాని ఉపాదారూపాని పరిసుద్ధాని హోన్తి, వణ్టా పముత్తతాలఫలస్స వియ ముఖస్స వణ్ణో హోతి. తం దిస్వా దేవతా చిన్తేసి – ‘‘సరీరవణ్ణో నామాయం పణీతాని రససమ్పన్నాని భోజనాని సుఖసమ్ఫస్సాని నివాసనపాపురణసయనాని ఉతుసుఖే తేభూమికాదిభేదే చ పాసాదే మాలాగన్ధవిలేపనాదీని చ లభన్తానం పసీదతి, ఇమే పన భిక్ఖూ పిణ్డాయ చరిత్వా మిస్సకభత్తం భుఞ్జన్తి, విరళమఞ్చకే వా ఫలకే వా సిలాయ వా సయనాని కప్పేన్తి, రుక్ఖమూలాదీసు వా అబ్భోకాసే వా వసన్తి, కేన ను ఖో కారణేన ఏతేసం వణ్ణో పసీదతీ’’తి. తస్మా పుచ్ఛి.
అథస్సా భగవా కారణం కథేన్తో దుతియం గాథం ఆహ. తత్థ అతీతన్తి అతీతే అసుకో నామ రాజా ధమ్మికో అహోసి, సో అమ్హాకం పణీతే పచ్చయే అదాసి. ఆచరియుపజ్ఝాయా లాభినో అహేసుం. అథ మయం ఏవరూపాని భోజనాని భుఞ్జిమ్హా, చీవరాని పారుపిమ్హాతి ఏవం ఏకచ్చే పచ్చయబాహుల్లికా వియ ఇమే భిక్ఖూ అతీతం నానుసోచన్తి. నప్పజప్పన్తి నాగతన్తి అనాగతే ధమ్మికో రాజా భవిస్సతి, ఫీతా జనపదా భవిస్సన్తి, బహూని సప్పినవనీతాదీని ఉప్పజ్జిస్సన్తి, ‘‘ఖాదథ భుఞ్జథా’’తి తత్థ తత్థ వత్తారో భవిస్సన్తి, తదా మయం ఏవరూపాని భోజనాని భుఞ్జిస్సామ, చీవరాని పారుపిస్సామాతి ఏవం అనాగతం న పత్థేన్తి. పచ్చుప్పన్నేనాతి యేన కేనచి తఙ్ఖణే లద్ధేన యాపేన్తి. తేనాతి తేన తివిధేనాపి కారణేన.
ఏవం వణ్ణసమ్పత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని తస్సేవ వణ్ణస్స వినాసం దస్సేన్తో అనన్తరం గాథమాహ. తత్థ అనాగతప్పజప్పాయాతి అనాగతస్స పత్థనాయ. ఏతేనాతి ఏతేన కారణద్వయేన. నళోవ హరితో లుతోతి యథా హరితో నళో లాయిత్వా ఉణ్హపాసాణే పక్ఖిత్తో సుస్సతి, ఏవం సుస్సన్తీతి.
అరఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా. నళవగ్గో పఠమో.
౨. నన్దనవగ్గో
౧. నన్దనసుత్తవణ్ణనా
౧౧. నన్దనవగ్గస్స పఠమే తత్రాతి తస్మిం ఆరామే. ఖోతి బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతావసేన నిపాతమత్తం. భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి పరిసజేట్ఠకే భిక్ఖూ జానాపేసి. భిక్ఖవోతి తేసం ఆమన్తనాకారదీపనం. భదన్తేతి పతివచనదానం. తే భిక్ఖూతి యే తత్థ సమ్ముఖీభూతా ధమ్మపటిగ్గాహకా భిక్ఖూ. భగవతో పచ్చస్సోసున్తి భగవతో వచనం పతిఅస్సోసుం, అభిముఖా హుత్వా సుణింసు సమ్పటిచ్ఛింసూతి అత్థో. ఏతదవోచాతి ఏతం ఇదాని వత్తబ్బం ‘‘భూతపుబ్బ’’న్తిఆదివచనం అవోచ. తత్థ తావతింసకాయికాతి తావతింసకాయే నిబ్బత్తా. తావతింసకాయో నామ దుతియదేవలోకో వుచ్చతి. మఘేన మాణవేన సద్ధిం మచలగామే కాలం కత్వా తత్థ ఉప్పన్నే తేత్తింస దేవపుత్తే ఉపాదాయ కిర తస్స దేవలోకస్స అయం పణ్ణత్తి జాతాతి వదన్తి. యస్మా పన సేసచక్కవాళేసుపి ఛ కామావచరదేవలోకా అత్థి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘సహస్సం చాతుమహారాజికానం సహస్సం తావతింసాన’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౨౯), తస్మా నామపణ్ణత్తియేవేసా తస్స దేవలోకస్సాతి వేదితబ్బా. ఏవఞ్హి నిద్దోసం పదం హోతి.
నన్దనే వనేతి ఏత్థ తం వనం పవిట్ఠే పవిట్ఠే నన్దయతి తోసేతీతి నన్దనం. పఞ్చసు హి మరణనిమిత్తేసు ఉప్పన్నేసు ‘‘సమ్పత్తిం పహాయ చవిస్సామా’’తి పరిదేవమానా దేవతా సక్కో దేవానమిన్దో ‘‘మా పరిదేవిత్థ, అభిజ్జనధమ్మా నామ సఙ్ఖారా నత్థీ’’తి ఓవదిత్వా తత్థ పవేసాపేతి. తాసం అఞ్ఞాహి దేవతాహి బాహాసు గహేత్వా పవేసితానమ్పి తస్స సమ్పత్తిం దిస్వావ మరణసోకో వూపసమ్మతి, పీతిపామోజ్జమేవ ఉప్పజ్జతి. అథ తస్మిం కీళమానా ఏవ ఉణ్హసన్తత్తో హిమపిణ్డో వియ విలీయన్తి, వాతాపహతదీపసిఖా వియ విజ్ఝాయన్తీతి ఏవం యంకిఞ్చి అన్తో పవిట్ఠం నన్దయతి తోసేతియేవాతి నన్దనం, తస్మిం నన్దనే. అచ్ఛరాసఙ్ఘపరివుతాతి అచ్ఛరాతి దేవధీతానం నామం, తాసం సమూహేన పరివుతా.
దిబ్బేహీతి దేవలోకే నిబ్బత్తేహి. పఞ్చహి కామగుణేహీతి మనాపియరూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బసఙ్ఖాతేహి పఞ్చహి కామబన్ధనేహి కామకోట్ఠాసేహి వా. సమప్పితాతి ఉపేతా. ఇతరం తస్సేవ వేవచనం. పరిచారయమానాతి రమమానా, తేసు తేసు వా రూపాదీసు ఇన్ద్రియాని సఞ్చారయమానా. తాయం వేలాయన్తి తస్మిం పరిచారణకాలే. సో పనస్స దేవపుత్తస్స అధునా అభినిబ్బత్తకాలో వేదితబ్బో. తస్స హి పటిసన్ధిక్ఖణేయేవ రత్తసువణ్ణక్ఖన్ధో వియ విరోచయమానో తిగావుతప్పమాణో అత్తభావో నిబ్బత్తి. సో దిబ్బవత్థనివత్థో దిబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితో దిబ్బమాలావిలేపనధరో దిబ్బేహి చన్దనచుణ్ణేహి సమం వికిరియమానో దిబ్బేహి పఞ్చహి కామగుణేహి ఓవుతో నివుతో పరియోనద్ధో లోభాభిభూతో హుత్వా లోభనిస్సరణం నిబ్బానం అపస్సన్తో ఆసభిం వాచం భాసన్తో వియ మహాసద్దేన ‘‘న తే సుఖం పజానన్తీ’’తి ఇమం గాథం గాయమానో నన్దనవనే విచరి. తేన వుత్తం – ‘‘తాయం వేలాయం ఇమం గాథం అభాసీ’’తి.
యే న పస్సన్తి నన్దనన్తి యే తత్ర పఞ్చకామగుణానుభవనవసేన నన్దనవనం న పస్సన్తి. నరదేవానన్తి దేవనరానం, దేవపురిసానన్తి అత్థో. తిదసానన్తి తిక్ఖత్తుం దసన్నం. యసస్సినన్తి పరివారసఙ్ఖాతేన యసేన సమ్పన్నానం.
అఞ్ఞతరా దేవతాతి ఏకా అరియసావికా దేవతా. పచ్చభాసీతి ‘‘అయం బాలదేవతా ఇమం సమ్పత్తిం నిచ్చం అచలం మఞ్ఞతి, నాస్సా ఛేదనభేదనవిద్ధంసనధమ్మతం జానాతీ’’తి అధిప్పాయం వివట్టేత్వా దస్సేన్తీ ‘‘న త్వం బాలే’’తి ఇమాయ గాథాయ పతిఅభాసి. యథా అరహతం వచోతి యథా అరహన్తానం వచనం, తథా త్వం న జానాసీతి. ఏవం తస్సా అధిప్పాయం పటిక్ఖిపిత్వా ఇదాని అరహన్తానం వచనం దస్సేన్తీ అనిచ్చాతిఆదిమాహ. తత్థ అనిచ్చా వత సఙ్ఖారాతి సబ్బే తేభూమకసఙ్ఖారా హుత్వా అభావత్థేన అనిచ్చా. ఉప్పాదవయధమ్మినోతి ఉప్పాదవయసభావా. ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝన్తీతి ఇదం పురిమస్సేవ వేవచనం. యస్మా వా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝన్తి, తస్మా ఉప్పాదవయధమ్మినోతి. ఉప్పాదవయగ్గహణేన చేత్థ తదనన్తరా వేమజ్ఝట్ఠానం గహితమేవ హోతి. తేసం వూపసమో సుఖోతి తేసం సఙ్ఖారానం వూపసమసఙ్ఖాతం నిబ్బానమేవ సుఖం. ఇదం అరహతం వచోతి.
నన్దనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. నన్దతిసుత్తవణ్ణనా
౧౨. దుతియే నన్దతీతి తుస్సతి అత్తమనో హోతి. పుత్తిమాతి బహుపుత్తో. తస్స హి ఏకచ్చే పుత్తా కసికమ్మం కత్వా ధఞ్ఞస్స కోట్ఠే పూరేన్తి, ఏకచ్చే వణిజ్జం కత్వా హిరఞ్ఞసువణ్ణం ఆహరన్తి, ఏకచ్చే రాజానం ఉపట్ఠహిత్వా యానవాహనగామనిగమాదీని లభన్తి. అథ తేసం ఆనుభావసఙ్ఖాతం సిరిం అనుభవమానా మాతా వా పితా వా నన్దతి. ఛణదివసాదీసు వా మణ్డితపసాధితే పుత్తే సమ్పత్తిం అనుభవమానే దిస్వా నన్దతీతి, ‘‘నన్దతి పుత్తేహి పుత్తిమా’’తి ఆహ. గోహి తథేవాతి యథా పుత్తిమా పుత్తేహి, తథా గోసామికోపి సమ్పన్నం గోమణ్డలం దిస్వా గావో నిస్సాయ గోరససమ్పత్తిం అనుభవమానో గోహి నన్దతి. ఉపధీ హి నరస్స నన్దనాతి, ఏత్థ ఉపధీతి చత్తారో ఉపధీ – కామూపధి, ఖన్ధూపధి, కిలేసూపధి, అభిసఙ్ఖారూపధీతి. కామాపి హి ‘‘యం పఞ్చ కామగుణే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం కామానం అస్సాదో’’తి (మ. ని. ౧.౧౬౬) ఏవం వుత్తస్స సుఖస్స అధిట్ఠానభావతో ‘‘ఉపధియతి ఏత్థ సుఖ’’న్తి ఇమినా వచనత్థేన ఉపధీతి వుచ్చతి. ఖన్ధాపి ఖన్ధమూలకస్స దుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతో, కిలేసాపి అపాయదుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతో, అభిసఙ్ఖారాపి భవదుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతోతి. ఇధ పన కామూపధి అధిప్పేతో. పఞ్చ హి కామగుణా తేభూమికాదిపాసాద-ఉళారసయన-వత్థాలఙ్కార-నాటకపరివారాదివసేన పచ్చుపట్ఠితా పీతిసోమనస్సం ఉపసంహరమానా నరం నన్దయన్తి. తస్మా యథా పుత్తా చ గావో చ, ఏవం ఇమేపి ఉపధీ హి నరస్స నన్దనాతి వేదితబ్బా. న హి సో నన్దతి యో నిరూపధీతి యో కామగుణసమ్పత్తిరహితో దలిద్దో దుల్లభఘాసచ్ఛాదనో, న హి సో నన్దతి. ఏవరూపో మనుస్సపేతో చ మనుస్సనేరయికో చ కిం నన్దిస్సతి భగవాతి ఆహ.
ఇదం సుత్వా సత్థా చిన్తేసి – ‘‘అయం దేవతా సోకవత్థుమేవ నన్దవత్థుం కరోతి, సోకవత్థుభావమస్సా దీపేస్సామీ’’తి ఫలేన ఫలం పాతేన్తో వియ తాయేవ ఉపమాయ తస్సా వాదం భిన్దన్తో తమేవ గాథం పరివత్తేత్వా సోచతీతి ఆహ. తత్థ సోచతి పుత్తేహీతి విదేసగమనాదివసేన పుత్తేసు నట్ఠేసుపి నస్సన్తేసుపి ఇదాని నస్సిస్సన్తీతి నాససఙ్కీపి సోచతి, తథా మతేసుపి మరన్తేసుపి చోరేహి రాజపురిసేహి గహితేసు వా పచ్చత్థికానం హత్థం ఉపగతేసు వా మరణసఙ్కీపి హుత్వా సోచతి. రుక్ఖపబ్బతాదీహి పతిత్వా హత్థపాదాదీనం భేదవసేన భిన్నేసుపి భిజ్జన్తేసుపి భేదసఙ్కీపి హుత్వా సోచతి. యథా చ పుత్తేహి పుత్తిమా, గోసామికోపి తథేవ నవహాకారేహి గోహి సోచతి. ఉపధీ హి నరస్స సోచనాతి యథా చ పుత్తగావో, ఏవం పఞ్చ కామగుణోపధీపి –
‘‘తస్స చే కామయానస్స, ఛన్దజాతస్స జన్తునో;
తే కామా పరిహాయన్తి, సల్లవిద్ధోవ రుప్పతీ’’తి. (సు. ని. ౭౭౩) –
వుత్తనయేన నరం సోచన్తి. తస్మా నరస్స సోచనా సోకవత్థుకమేవాతి వేదితబ్బా. న హి సో సోచతి, యో నిరూపధీతి యస్స పన చతుబ్బిధాపేతే ఉపధియో నత్థి, సో నిరుపధి మహాఖీణాసవో కిం సోచిస్సతి, న సోచతి దేవతేతి.
నన్దతిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. నత్థిపుత్తసమసుత్తవణ్ణనా
౧౩. తతియే నత్థి పుత్తసమం పేమన్తి విరూపేపి హి అత్తనో పుత్తకే సువణ్ణబిమ్బకం వియ మఞ్ఞన్తి, మాలాగుళే వియ సీసాదీసు కత్వా పరిహరమానా తేహి ఓహదితాపి ఓముత్తికాపి గన్ధవిలేపనపతితా వియ సోమనస్సం ఆపజ్జన్తి. తేనాహ – ‘‘నత్థి పుత్తసమం పేమ’’న్తి. పుత్తపేమసమం పేమం నామ నత్థీతి వుత్తం హోతి. గోసమితం ధనన్తి గోహి సమం గోధనసమం గోధనసదిసం అఞ్ఞం ధనం నామ నత్థి భగవాతి ఆహ. సూరియసమా ఆభాతి సూరియాభాయ సమా అఞ్ఞా ఆభా నామ నత్థీతి దస్సేతి. సముద్దపరమాతి యే కేచి అఞ్ఞే సరా నామ, సబ్బే తే సముద్దపరమా, సముద్దో తేసం ఉత్తమో, సముద్దసదిసం అఞ్ఞం ఉదకనిధానం నామ నత్థి, భగవాతి.
యస్మా పన అత్తపేమేన సమం పేమం నామ నత్థి. మాతాపితాదయో హి ఛడ్డేత్వాపి పుత్తధీతాదయో చ అపోసేత్వాపి సత్తా అత్తానమేవ పోసేన్తి. ధఞ్ఞేన చ సమం ధనం నామ నత్థి. (యదా హి సత్తా దుబ్భిక్ఖా హోన్తి), తథారూపే హి కాలే హిరఞ్ఞసువణ్ణాదీని గోమహింసాదీనిపి ధఞ్ఞగ్గహణత్థం ధఞ్ఞసామికానమేవ సన్తికం గహేత్వా గచ్ఛన్తి. పఞ్ఞాయ చ సమా ఆభా నామ నత్థి. సూరియాదయో హి ఏకదేసంయేవ ఓభాసన్తి, పచ్చుప్పన్నమేవ చ తమం వినోదేన్తి. పఞ్ఞా పన దససహస్సిమ్పి లోకధాతుం ఏకప్పజ్జోతం కాతుం సక్కోతి, అతీతంసాదిపటిచ్ఛాదకఞ్చ తమం విధమతి. మేఘవుట్ఠియా చ సమో సరో నామ నత్థి. నదీవాపి హోతు తలాకాదీని వా, వుట్ఠిసమో సరో నామ నత్థి. మేఘవుట్ఠియా హి పచ్ఛిన్నాయ మహాసముద్దో అఙ్గులిపబ్బతేమనమత్తమ్పి ఉదకం న హోతి, వుట్ఠియా పన పవత్తమానాయ యావ ఆభస్సరభవనాపి ఏకోదకం హోతి. తస్మా భగవా దేవతాయ పటిగాథం వదన్తో నత్థి అత్తసమం పేమన్తిఆదిమాహాతి.
నత్థిపుత్తసమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. ఖత్తియసుత్తవణ్ణనా
౧౪. చతుత్థే ఖత్తియో ద్విపదన్తి ద్విపదానం రాజా సేట్ఠో. కోమారీతి కుమారికాలే గహితా. అయం సేసభరియానం సేట్ఠాతి వదతి. పుబ్బజోతి పఠమం జాతో కాణో వాపి హోతు కుణిఆదీనం వా అఞ్ఞతరో, యో పఠమం జాతో, అయమేవ పుత్తో ఇమిస్సా దేవతాయ వాదే సేట్ఠో నామ హోతి. యస్మా పన ద్విపదాదీనం బుద్ధాదయో సేట్ఠా, తస్మా భగవా పటిగాథం ఆహ. తత్థ కిఞ్చాపి భగవా సబ్బేసంయేవ అపదాదిభేదానం సత్తానం సేట్ఠో, ఉప్పజ్జమానో పనేస సబ్బసత్తసేట్ఠో ద్విపదేసుయేవ ఉప్పజ్జతి, తస్మా సమ్బుద్ధో ద్విపదం సేట్ఠోతి ఆహ. ద్విపదేసు ఉప్పన్నస్స చస్స సబ్బసత్తసేట్ఠభావో అప్పటిహతోవ హోతి. ఆజానీయోతి హత్థీ వా హోతు అస్సాదీసు అఞ్ఞతరో వా, యో కారణం జానాతి, అయం ఆజానీయోవ చతుప్పదానం సేట్ఠోతి అత్థో. కూటకణ్ణరఞ్ఞో గుళవణ్ణఅస్సో వియ. రాజా కిర పాచీనద్వారేన నిక్ఖమిత్వా చేతియపబ్బతం గమిస్సామీతి కలమ్బనదీతీరం సమ్పత్తో, అస్సో తీరే ఠత్వా ఉదకం ఓతరితుం న ఇచ్ఛతి, రాజా అస్సాచరియం ఆమన్తేత్వా, ‘‘అహో వత తయా అస్సో సిక్ఖాపితో ఉదకం ఓతరితుం న ఇచ్ఛతీ’’తి ఆహ. ఆచరియో ‘‘సుసిక్ఖాపితో దేవ అస్సో, ఏతస్స హి చిత్తం – ‘సచాహం ఉదకం ఓతరిస్సామి, వాలం తేమిస్సతి, వాలే తిన్తే రఞ్ఞో అఙ్గే ఉదకం పాతేయ్యా’తి, ఏవం తుమ్హాకం సరీరే ఉదకపాతనభయేన న ఓతరతి, వాలం గణ్హాపేథా’’తి ఆహ. రాజా తథా కారేసి. అస్సో వేగేన ఓతరిత్వా పారం గతో. సుస్సూసాతి సుస్సూసమానా. కుమారికాలే వా గహితా హోతు పచ్ఛా వా, సురూపా వా విరూపా వా, యా సామికం సుస్సూసతి పరిచరతి తోసేతి, సా భరియానం సేట్ఠా. అస్సవోతి ఆసుణమానో. జేట్ఠో వా హి హోతు కనిట్ఠో వా, యో మాతాపితూనం వచనం సుణాతి, సమ్పటిచ్ఛతి, ఓవాదపటికరో హోతి, అయం పుత్తానం సేట్ఠో, అఞ్ఞేహి సన్ధిచ్ఛేదకాదిచోరేహి పుత్తేహి కో అత్థో దేవతేతి.
ఖత్తియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. సణమానసుత్తవణ్ణనా
౧౫. పఞ్చమే ఠితే మజ్ఝన్హికేతి ఠితమజ్ఝన్హికే. సన్నిసీవేసూతి యథా ఫాసుకట్ఠానం ఉపగన్త్వా సన్నిసిన్నేసు విస్సమమానేసు. ఠితమజ్ఝన్హికకాలో నామేస సబ్బసత్తానం ఇరియాపథదుబ్బల్యకాలో. ఇధ పన పక్ఖీనంయేవ వసేన దస్సితో. సణతేవాతి సణతి వియ మహావిరవం వియ ముచ్చతి. సణమానమేవ చేత్థ ‘‘సణతేవా’’తి వుత్తం. తప్పటిభాగం నామేతం. నిదాఘసమయస్మిఞ్హి ఠితమజ్ఝన్హికకాలే చతుప్పదగణేసు చేవ పక్ఖీగణేసు చ సన్నిసిన్నేసు వాతపూరితానం సుసిరరుక్ఖానఞ్చేవ ఛిద్దవేణుపబ్బానఞ్చ ఖన్ధేన ఖన్ధం సాఖాయ సాఖం సఙ్ఘట్టయన్తానం పాదపానఞ్చ అరఞ్ఞమజ్ఝే మహాసద్దో ఉప్పజ్జతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. తం భయం పటిభాతి మన్తి తం ఏవరూపే కాలే మహాఅరఞ్ఞస్స సణమానం మయ్హం భయం హుత్వా ఉపట్ఠాతి. దన్ధపఞ్ఞా కిరేసా దేవతా తస్మిం ఖణే అత్తనో నిసజ్జఫాసుకం కథాఫాసుకం దుతియకం అలభన్తీ ఏవమాహ. యస్మా పన తాదిసే కాలే పిణ్డపాతపటిక్కన్తస్స వివిత్తే అరఞ్ఞాయతనే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా నిసిన్నస్స భిక్ఖునో అనప్పకం సుఖం ఉప్పజ్జతి, యం సన్ధాయ వుత్తం –
‘‘సుఞ్ఞాగారం పవిట్ఠస్స, సన్తచిత్తస్స భిక్ఖునో;
అమానుసీ రతీ హోతి, సమ్మా ధమ్మం విపస్సతో’’తి. (ధ. ప. ౩౭౩) చ,
‘‘పురతో పచ్ఛతో వాపి, అపరో చే న విజ్జతి;
అతీవ ఫాసు భవతి, ఏకస్స వసతో వనే’’తి. (థేరగా. ౫౩౭) చ;
తస్మా భగవా దుతియం గాథమాహ. తత్థ సా రతి పటిభాతి మన్తి యా ఏవరూపే కాలే ఏకకస్స నిసజ్జా నామ, సా రతి మయ్హం ఉపట్ఠాతీతి అత్థో. సేసం తాదిసమేవాతి.
సణమానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. నిద్దాతన్దీసుత్తవణ్ణనా
౧౬. ఛట్ఠే నిద్దాతి, ‘‘అభిజానామహం, అగ్గివేస్సన, గిమ్హానం పచ్ఛిమే మాసే నిద్దం ఓక్కమితా’’తి (మ. ని. ౧.౩౮౭) ఏవరూపాయ అబ్యాకతనిద్దాయ పుబ్బభాగాపరభాగేసు సేఖపుథుజ్జనానం ససఙ్ఖారికఅకుసలే చిత్తే ఉప్పన్నం థినమిద్ధం. తన్దీతి అతిచ్ఛాతాతిసీతాదికాలేసు ఉప్పన్నం ఆగన్తుకం ఆలసియం. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘తత్థ కతమా తన్దీ? యా తన్దీ తన్దియనా తన్దిమనతా ఆలస్యం ఆలస్యాయనా ఆలస్యాయితత్తం, అయం వుచ్చతి తన్దీ’’తి (విభ. ౮౫౭). విజమ్భితాతి కాయవిజమ్భనా. అరతీతి అకుసలపక్ఖా ఉక్కణ్ఠితతా. భత్తసమ్మదోతి భత్తముచ్ఛా భత్తకిలమథో. విత్థారో పన తేసం – ‘‘తత్థ కతమా విజమ్భితా? యా కాయస్స జమ్భనా విజమ్భనా’’తిఆదినా నయేన అభిధమ్మే ఆగతోవ. ఏతేనాతి ఏతేన నిద్దాదినా ఉపక్కిలేసేన ఉపక్కిలిట్ఠో నివారితపాతుభావో. నప్పకాసతీతి న జోతతి, న పాతుభవతీతి అత్థో. అరియమగ్గోతి లోకుత్తరమగ్గో. ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే. పాణినన్తి సత్తానం. వీరియేనాతి మగ్గసహజాతవీరియేన. నం పణామేత్వాతి ఏతం కిలేసజాతం నీహరిత్వా. అరియమగ్గోతి లోకియలోకుత్తరమగ్గో. ఇతి మగ్గేనేవ ఉపక్కిలేసే నీహరిత్వా మగ్గస్స విసుద్ధి వుత్తాతి.
నిద్దాతన్దీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.