౪. సతుల్లపకాయికవగ్గో

౧. సబ్భిసుత్తవణ్ణనా

౩౧. సతుల్లపకాయికవగ్గస్స పఠమే సతుల్లపకాయికాతి సతం ధమ్మం సమాదానవసేన ఉల్లపేత్వా సగ్గే నిబ్బత్తాతి సతుల్లపకాయికా. తత్రిదం వత్థు – సమ్బహులా కిర సముద్దవాణిజా నావాయ సముద్దం పక్ఖన్దింసు. తేసం ఖిత్తసరవేగేన గచ్ఛన్తియా నావాయ సత్తమే దివసే సముద్దమజ్ఝే మహన్తం ఉప్పాతికం పాతుభూతం, మహాఊమియో ఉట్ఠహిత్వా నావం ఉదకస్స పూరేన్తి. నావాయ నిముజ్జమానాయ మహాజనో అత్తనో అత్తనో దేవతానం నామాని గహేత్వా ఆయాచనాదీని కరోన్తో పరిదేవి. తేసం మజ్ఝే ఏకో పురిసో – ‘‘అత్థి ను ఖో మే ఏవరూపే భయే పతిట్ఠా’’తి ఆవజ్జేన్తో అత్తనో పరిసుద్ధాని సరణాని చేవ సీలాని చ దిస్వా యోగీ వియ పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసీది. తమేనం ఇతరే సభయకారణం పుచ్ఛింసు. సో తేసం కథేసి – ‘‘అమ్భో అహం నావం అభిరూహనదివసే భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానం దత్వా సరణాని చేవ సీలాని చ అగ్గహేసిం, తేన మే భయం నత్థీ’’తి. కిం పన సామి ఏతాని అఞ్ఞేసమ్పి వత్తన్తీతి? ఆమ వత్తన్తీతి తేన హి అమ్హాకమ్పి దేథాతి. సో తే మనుస్సే సతం సతం కత్వా సత్త కోట్ఠాసే అకాసి, తతో పఞ్చసీలాని అదాసి. తేసు పఠమం జఙ్ఘసతం గోప్ఫకమత్తే ఉదకే ఠితం అగ్గహేసి, దుతియం జాణుమత్తే, తతియం కటిమత్తే, చతుత్థం నాభిమత్తే, పఞ్చమం థనమత్తే, ఛట్ఠం గలప్పమాణే, సత్తమం ముఖేన లోణోదకే పవిసన్తే అగ్గహేసి. సో తేసం సీలాని దత్వా – ‘‘అఞ్ఞం తుమ్హాకం పటిసరణం నత్థి, సీలమేవ ఆవజ్జేథా’’తి ఉగ్ఘోసేసి. తాని సత్తపి జఙ్ఘసతాని తత్థ కాలం కత్వా ఆసన్నకాలే గహితసీలం నిస్సాయ తావతింసభవనే నిబ్బత్తింసు, తేసం ఘటావసేనేవ విమానాని నిబ్బత్తింసు. సబ్బేసం మజ్ఝే ఆచరియస్స యోజనసతికం సువణ్ణవిమానం నిబ్బత్తి, అవసేనాని తస్స పరివారాని హుత్వా సబ్బహేట్ఠిమం ద్వాదసయోజనికం అహోసి. తే నిబ్బత్తక్ఖణేయేవ కమ్మం ఆవజ్జేన్తా ఆచరియం నిస్సాయ సమ్పత్తిలాభం ఞత్వా, ‘‘గచ్ఛామ తావ, దసబలస్స సన్తికే అమ్హాకం ఆచరియస్స వణ్ణం కథేయ్యామా’’తి మజ్ఝిమయామసమనన్తరే భగవన్తం ఉపసఙ్కమింసు, తా దేవతా ఆచరియస్స వణ్ణభణనత్థం ఏకేకం గాథం అభాసింసు.

తత్థ సబ్భిరేవాతి పణ్డితేహి, సప్పురిసేహి ఏవ. ర-కారో పదసన్ధికరో. సమాసేథాతి సహ నిసీదేయ్య. దేసనాసీసమేవ చేతం, సబ్బఇరియాపథే సబ్భిరేవ సహ కుబ్బేయ్యాతి అత్థో. కుబ్బేథాతి కరేయ్య. సన్థవన్తి మిత్తసన్థవం. తణ్హాసన్థవో పన న కేనచి సద్ధిం కాతబ్బో, మిత్తసన్థవో బుద్ధ-పచ్చేకబుద్ధ-బుద్ధసావకేహి సహ కాతబ్బో. ఇదం సన్ధాయేతం వుత్తం. సతన్తి బుద్ధాదీనం సప్పురిసానం. సద్ధమ్మన్తి పఞ్చసీలదససీలచతుసతిపట్ఠానాదిభేదం సద్ధమ్మం, ఇధ పన పఞ్చసీలం అధిప్పేతం. సేయ్యో హోతీతి వడ్ఢి హోతి. న పాపియోతి లామకం కిఞ్చి న హోతి. నాఞ్ఞతోతి వాలికాదీహి తేలాదీని వియ అఞ్ఞతో అన్ధబాలతో పఞ్ఞా నామ న లబ్భతి, తిలాదీహి పన తేలాదీని వియ సతం ధమ్మం ఞత్వా పణ్డితమేవ సేవన్తో భజన్తో లభతీతి. సోకమజ్ఝేతి సోకవత్థూనం సోకానుగతానం వా సత్తానం మజ్ఝగతో న సోచతి బన్ధులమల్లసేనాపతిస్స ఉపాసికా వియ, పఞ్చన్నం చోరసతానం మజ్ఝే ధమ్మసేనాపతిస్స సద్ధివిహారికో సంకిచ్చసామణేరో వియ చ.

ఞాతిమజ్ఝే విరోచతీతి ఞాతిగణమజ్ఝే సంకిచ్చథేరస్స సద్ధివిహారికో అధిముత్తకసామణేరో వియ సోభతి. సో కిర థేరస్స భాగినేయ్యో హోతి, అథ నం థేరో ఆహ – ‘‘సామణేర, మహల్లకోసి జాతో, గచ్ఛ, వస్సాని పుచ్ఛిత్వా ఏహి, ఉపసమ్పాదేస్సామి త’’న్తి. సో ‘‘సాధూ’’తి థేరం వన్దిత్వా పత్తచీవరమాదాయ చోరఅటవియా ఓరభాగే భగినిగామం గన్త్వా పిణ్డాయ చరి, తం భగినీ దిస్వా వన్దిత్వా గేహే నిసీదాపేత్వా భోజేసి. సో కతభత్తకిచ్చో వస్సాని పుచ్ఛి. సా ‘‘అహం న జానామి, మాతా మే జానాతీ’’తి ఆహ. అథ సో ‘‘తిట్ఠథ తుమ్హే, అహం మాతుసన్తికం గమిస్సామీ’’తి అటవిం ఓతిణ్ణో. తమేనం దూరతోవ చోరపురిసో దిస్వా చోరానం ఆరోచేసి. చోరా ‘‘సామణేరో కిరేకో అటవిం ఓతిణ్ణో, గచ్ఛథ నం ఆనేథా’’తి ఆణాపేత్వా ఏకచ్చే ‘‘మారేమ న’’న్తి ఆహంసు, ఏకచ్చే విస్సజ్జేమాతి. సామణేరో చిన్తేసి – ‘‘అహం సేఖో సకరణీయో, ఇమేహి సద్ధిం మన్తేత్వా సోత్థిమత్తానం కరిస్సామీ’’తి చోరజేట్ఠకం ఆమన్తేత్వా, ‘‘ఉపమం తే, ఆవుసో, కరిస్సామీ’’తి ఇమా గాథా అభాసి –

‘‘అహు అతీతమద్ధానం, అరఞ్ఞస్మిం బ్రహావనే;

చేతో కూటాని ఓడ్డేత్వా, ససకం అవధీ తదా.

‘‘ససకఞ్చ మతం దిస్వా, ఉబ్బిగ్గా మిగపక్ఖినో;

ఏకరత్తిం అపక్కాముం, ‘అకిచ్చం వత్తతే ఇధ’.

‘‘తథేవ సమణం హన్త్వా, అధిముత్తం అకిఞ్చనం;

అద్ధికా నాగమిస్సన్తి, ధనజాని భవిస్సతీ’’తి.

‘‘సచ్చం ఖో సమణో ఆహ, అధిముత్తో అకిఞ్చనో;

అద్ధికా నాగమిస్సన్తి, ధనజాని భవిస్సతి.

‘‘సచే పటిపథే దిస్వా, నారోచేస్ససి కస్సచి;

తవ సచ్చమనురక్ఖన్తో, గచ్ఛ భన్తే యథాసుఖ’’న్తి.

సో తేహి చోరేహి విస్సజ్జితో గచ్ఛన్తో ఞాతయోపి దిస్వా తేసమ్పి న ఆరోచేసి. అథ తే అనుప్పత్తే చోరా గహేత్వా విహేఠయింసు, ఉరం పహరిత్వా పరిదేవమానఞ్చస్స మాతరం చోరా ఏతదవోచుం –

‘‘కిం తే హోతి అధిముత్తో, ఉదరే వసికో అసి;

పుట్ఠా మే అమ్మ అక్ఖాహి, కథం జానేము తం మయ’’న్తి.

‘‘అధిముత్తస్స అహం మాతా, అయఞ్చ జనకో పితా;

భగినీ భాతరో చాపి, సబ్బేవ ఇధ ఞాతయో.

‘‘అకిచ్చకారీ అధిముత్తో, యం దిస్వా న నివారయే;

ఏతం ఖో వత్తం సమణానం, అరియానం ధమ్మజీవినం.

‘‘సచ్చవాదీ అధిముత్తో, యం దిస్వా న నివారయే;

అధిముత్తస్స సుచిణ్ణేన, సచ్చవాదిస్స భిక్ఖునో;

సబ్బేవ అభయం పత్తా, సోత్థిం గచ్ఛన్తు ఞాతయో’’తి.

ఏవం తే చోరేహి విస్సజ్జితా గన్త్వా అధిముత్తం ఆహంసు –

‘‘తవ తాత సుచిణ్ణేన, సచ్చవాదిస్స భిక్ఖునో;

సబ్బేవ అభయం పత్తా, సోత్థిం పచ్చాగమమ్హసే’’తి.

తేపి పఞ్చసతా చోరా పసాదం ఆపజ్జిత్వా అధిముత్తస్స సామణేరస్స సన్తికే పబ్బజింసు. సో తే ఆదాయ ఉపజ్ఝాయస్స సన్తికం గన్త్వా పఠమం అత్తనా ఉపసమ్పన్నో పచ్ఛా తే పఞ్చసతే అత్తనో అన్తేవాసికే కత్వా ఉపసమ్పాదేసి. తే అధిముత్తథేరస్స ఓవాదే ఠితా సబ్బే అగ్గఫలం అరహత్తం పాపుణింసు. ఇమమత్థం గహేత్వా దేవతా ‘‘సతం సద్ధమ్మమఞ్ఞాయ ఞాతిమజ్ఝే విరోచతీ’’తి ఆహ.

సాతతన్తి సతతం సుఖం వా చిరం తిట్ఠన్తీతి వదతి. సబ్బాసం వోతి సబ్బాసం తుమ్హాకం. పరియాయేనాతి కారణేన. సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతీతి, న కేవలం సేయ్యోవ హోతి, న చ కేవలం పఞ్ఞం లభతి, సోకమజ్ఝే న సోచతి, ఞాతిమజ్ఝే విరోచతి, సుగతియం నిబ్బత్తతి, చిరం సుఖం తిట్ఠతి, సకలస్మా పన వట్టదుక్ఖాపి ముచ్చతీతి. పఠమం.

౨. మచ్ఛరిసుత్తవణ్ణనా

౩౨. దుతియే మచ్ఛేరా చ పమాదా చాతి అత్తసమ్పత్తినిగూహనలక్ఖణేన మచ్ఛేరేన చేవ సతివిప్పవాసలక్ఖణేన పమాదేన చ. ఏకచ్చో హి ‘ఇదం మే దేన్తస్స పరిక్ఖయం గమిస్సతి, మయ్హం వా ఘరమానుసకానం వా న భవిస్సతీ’’తి మచ్ఛరియేన దానం న దేతి. ఏకచ్చో ఖిడ్డాదిపసుతత్తా ‘దానం దాతబ్బ’’న్తి చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేతి. ఏవం దానం న దీయతీతి ఏవమేతం యసదాయకం సిరీదాయకం సమ్పత్తిదాయకం సుఖదాయకం దానం నామ న దీయతీతిఆదినా కారణం కథేసి. పుఞ్ఞం ఆకఙ్ఖమానేనాతి పుబ్బచేతనాదిభేదం పుఞ్ఞం ఇచ్ఛమానేన. దేయ్యం హోతి విజానతాతి అత్థి దానస్స ఫలన్తి జానన్తేన దాతబ్బమేవాతి వదతి.

తమేవ బాలం ఫుసతీతి తంయేవ బాలం ఇధలోకపరలోకేసు జిఘచ్ఛా చ పిపాసా చ ఫుసతి అనుబన్ధతి న విజహతి. తస్మాతి యస్మా తమేవ ఫుసతి, తస్మా. వినేయ్య మచ్ఛేరన్తి మచ్ఛేరమలం వినేత్వా. దజ్జా దానం మలాభిభూతి మలాభిభూ హుత్వా తం మచ్ఛేరమలం అభిభవిత్వా దానం దదేయ్య.

తే మతేసు న మీయన్తీతి అదానసీలతాయ మరణేన మతేసు న మీయన్తి. యథా హి మతో సమ్పరివారేత్వా ఠపితే బహుమ్హిపి అన్నపానాదిమ్హి ‘‘ఇదం ఇమస్స హోతు, ఇదం ఇమస్సా’’తి ఉట్ఠహిత్వా సంవిభాగం న కరోతి, ఏవం అదానసీలోపీతి మతకస్స చ అదానసీలస్స చ భోగా సమసమా నామ హోన్తి. తేన దానసీలా ఏవరూపేసు మతేసు న మీయన్తీతి అత్థో. పన్థానంవ సహ వజం, అప్పస్మిం యే పవేచ్ఛన్తీతి యథా అద్ధానం కన్తారమగ్గం సహ వజన్తా పథికా సహ వజన్తానం పథికానం అప్పస్మిం పాథేయ్యే సంవిభాగం కత్వా పవేచ్ఛన్తి దదన్తియేవ, ఏవమేవం యే పన అనమతగ్గం సంసారకన్తారం సహ వజన్తా సహ వజన్తానం అప్పస్మిమ్పి దేయ్యధమ్మే సంవిభాగం కత్వా దదన్తియేవ, తే మతేసు న మీయన్తి.

ఏస ధమ్మో సనన్తనోతి ఏస పోరాణకో ధమ్మో, సనన్తనానం వా పణ్డితానం ఏస ధమ్మోతి. అప్పస్మేకేతి అప్పస్మిం దేయ్యధమ్మే ఏకే. పవేచ్ఛన్తీతి దదన్తి. బహునేకే న దిచ్ఛరేతి బహునాపి భోగేన సమన్నాగతా ఏకచ్చే న దదన్తి. సహస్సేన సమం మితాతి సహస్సేన సద్ధిం మితా, సహస్స దానసదిసా హోతి.

దురన్వయోతి దురనుగమనో, దుప్పూరోతి అత్థో. ధమ్మం చరేతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మం చరతి. యోపి సముఞ్జకఞ్చరేతి యో అపి ఖలమణ్డలాదిసోధనపలాలపోఠనాదివసేన సముఞ్జకఞ్చరతి. దారఞ్చ పోసన్తి దారఞ్చ పోసన్తో. దదం అప్పకస్మిన్తి అప్పకస్మిం పణ్ణసాకమత్తస్మిమ్పి సంవిభాగం కత్వా దదన్తోవ సో ధమ్మం చరతి. సతం సహస్సానన్తి సహస్సం సహస్సం కత్వా గణితానం పురిసానం సతం, సతసహస్సన్తి అత్థో. సహస్సయాగినన్తి భిక్ఖుసహస్సస్స వా యాగో కహాపణసహస్సేన వా నిబ్బత్తితో యాగోపి సహస్సయాగో. సో ఏతేసం అత్థీతి సహస్సయాగినో, తేసం సహస్సయాగినం. ఏతేన దసన్నం వా భిక్ఖుకోటీనం దసన్నం వా కహాపణకోటీనం పిణ్డపాతో దస్సితో హోతి. యే ఏత్తకం దదన్తి, తే కలమ్పి నగ్ఘన్తి తథావిధస్సాతి ఆహ. య్వాయం సముఞ్జకం చరన్తోపి ధమ్మం చరతి, దారం పోసేన్తోపి, అప్పకస్మిం దదన్తోపి, తథావిధస్స ఏతే సహస్సయాగినో కలమ్పి నగ్ఘన్తి. యం తేన దలిద్దేన ఏకపటివీసకమత్తమ్పి సలాకభత్తమత్తమ్పి వా దిన్నం, తస్స దానస్స సబ్బేసమ్పి తేసం దానం కలం నగ్ఘతీతి. కలం నామ సోళసభాగోపి సతభాగోపి సహస్సభాగోపి. ఇధ సతభాగో గహితో. యం తేన దానం దిన్నం, తస్మిం సతధా విభత్తే ఇతరేసం దసకోటిసహస్సదానం తతో ఏకకోట్ఠాసమ్పి నగ్ఘతీతి ఆహ.

ఏవం తథాగతే దానస్స అగ్ఘం కరోన్తే సమీపే ఠితా దేవతా చిన్తేసి – ‘‘ఏవం భగవా మహన్తం దానం పాదేన పవట్టేత్వా రతనసతికే వియ నరకే పక్ఖిపన్తో ఇదం ఏవం పరిత్తకం దానం చన్దమణ్డలే పహరన్తో వియ ఉక్ఖిపతి, కథం ను ఖో ఏతం మహప్ఫలతర’’న్తి జాననత్థం గాథాయ అజ్ఝభాసి. తత్థ కేనాతి కేన కారణేన. మహగ్గతోతి మహత్తం గతో, విపులస్సేతం వేవచనం. సమేన దిన్నస్సాతి సమేన దిన్నస్స దానస్స. అథస్సా భగవా దానం విభజిత్వా దస్సేన్తో దదన్తి హేకేతిఆదిమాహ. తత్థ విసమే నివిట్ఠాతి విసమే కాయవచీమనోకమ్మే పతిట్ఠితా హుత్వా. ఛేత్వాతి పోథేత్వా. వధిత్వాతి మారేత్వా. సోచయిత్వాతి పరం సోకసమప్పితం కత్వా. అస్సుముఖాతి అస్సుముఖసమ్మిస్సా. పరం రోదాపేత్వా దిన్నదానఞ్హి అస్సుముఖదానన్తి వుచ్చతి. సదణ్డాతి దణ్డేన తజ్జేత్వా పహరిత్వా దిన్నదక్ఖిణా సదణ్డాతి వుచ్చతి. ఏవన్తి నాహం సమ్మాసమ్బుద్ధతాయ మహాదానం గహేత్వా అప్పఫలం నామ కాతుం సక్కోమి పరిత్తకదానం వా మహప్ఫలం నామ. ఇదం పన మహాదానం అత్తనో ఉప్పత్తియా అపరిసుద్ధతాయ ఏవం అప్పఫలం నామ హోతి, ఇతరం పరిత్తదానం అత్తనో ఉప్పత్తియా పరిసుద్ధతాయ ఏవం మహప్ఫలం నామాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఏవన్తిఆదిమాహాతి. దుతియం.

౩. సాధుసుత్తవణ్ణనా

౩౩. తతియే ఉదానం ఉదానేసీతి ఉదాహారం ఉదాహరి. యథా హి యం తేలం మానం గహేతుం న సక్కోతి విస్సన్దిత్వా గచ్ఛతి, తం అవసేసకోతి వుచ్చతి. యఞ్చ జలం తళాకం గహేతుం న సక్కోతి, అజ్ఝోత్థరిత్వా గచ్ఛతి, తం ఓఘోతి వుచ్చతి, ఏవమేవం యం పీతివచనం హదయం గహేతుం న సక్కోతి, అధికం హుత్వా అన్తో అసణ్ఠహిత్వా బహి నిక్ఖమతి, తం ఉదానన్తి వుచ్చతి. ఏవరూపం పీతిమయం వచనం నిచ్ఛారేసీతి అత్థో. సద్ధాయపి సాహు దానన్తి కమ్మఞ్చ కమ్మఫలఞ్చ సద్దహిత్వాపి దిన్నదానం సాహు లద్ధకం భద్దకమేవ. ఆహూతి కథేన్తి. కథం పనేతం ఉభయం సమం నామ హోతీతి? జీవితభీరుకో హి యుజ్ఝితుం న సక్కోతి, ఖయభీరుకో దాతుం న సక్కోతి. ‘‘జీవితఞ్చ రక్ఖిస్సామి యుజ్ఝిస్సామి చా’’తి హి వదన్తో న యుజ్ఝతి. జీవితే పన ఆలయం విస్సజ్జేత్వా, ‘‘ఛేజ్జం వా హోతు మరణం వా, గణ్హిస్సామేతం ఇస్సరియ’’న్తి ఉస్సహన్తోవ యుజ్ఝతి. ‘‘భోగే చ రక్ఖిస్సామి, దానఞ్చ దస్సామీ’’తి వదన్తో న దదాతి. భోగేసు పన ఆలయం విస్సజ్జేత్వా మహాదానం దస్సామీతి ఉస్సహన్తోవ దేతి. ఏవం దానఞ్చ యుద్ధఞ్చ సమం హోతి. కిఞ్చ భియ్యో? అప్పాపి సన్తా బహుకే జినన్తీతి యథా చ యుద్ధే అప్పకాపి వీరపురిసా బహుకే భీరుపురిసే జినన్తి, ఏవం సద్ధాదిసమ్పన్నో అప్పకమ్పి దానం దదన్తో బహుమచ్ఛేరం మద్దతి, బహుఞ్చ దానవిపాకం అధిగచ్ఛతి. ఏవమ్పి దానఞ్చ యుద్ధఞ్చ సమానం. తేనేవాహ –

‘‘అప్పమ్పి చే సద్దహానో దదాతి,

తేనేవ సో హోతి సుఖీ పరత్థా’’తి.

ఇమస్స చ పనత్థస్స పకాసనత్థం ఏకసాటకబ్రాహ్మణవత్థు చ అఙ్కురవత్థు చ విత్థారేతబ్బం.

ధమ్మలద్ధస్సాతి ధమ్మేన సమేన లద్ధస్స భోగస్స ధమ్మలద్ధస్స చ పుగ్గలస్స. ఏత్థ పుగ్గలో లద్ధధమ్మో నామ అధిగతధమ్మో అరియపుగ్గలో. ఇతి యం ధమ్మలద్ధస్స భోగస్స దానం ధమ్మలద్ధస్స అరియపుగ్గలస్స దీయతి, తమ్పి సాధూతి అత్థో. యో ధమ్మలద్ధస్సాతి ఇమస్మిమ్పి గాథాపదే అయమేవ అత్థో. ఉట్ఠానవీరియాధిగతస్సాతి ఉట్ఠానేన చ వీరియేన చ అధిగతస్స భోగస్స. వేతరణిన్తి దేసనాసీసమత్తమేతం. యమస్స పన వేతరణిమ్పి సఞ్జీవకాళసుత్తాదయోపి ఏకతింసమహానిరయేపి సబ్బసోవ అతిక్కమిత్వాతి అత్థో.

విచేయ్య దానన్తి విచినిత్వా దిన్నదానం. తత్థ ద్వే విచిననా దక్ఖిణావిచిననం దక్ఖిణేయ్యవిచిననఞ్చ. తేసు లామకలామకే పచ్చయే అపనేత్వా పణీతపణీతే విచినిత్వా తేసం దానం దక్ఖిణావిచిననం నామ. విపన్నసీలే ఇతో బహిద్ధా పఞ్చనవుతిపాసణ్డభేదే వా దక్ఖిణేయ్యే పహాయ సీలాదిగుణసమ్పన్నానం సాసనే పబ్బజితానం దానం దక్ఖిణేయ్యవిచిననం నామ. ఏవం ద్వీహాకారేహి విచేయ్య దానం. సుగతప్పసత్థన్తి సుగతేన వణ్ణితం. తత్థ దక్ఖిణేయ్యవిచిననం దస్సేన్తో యే దక్ఖిణేయ్యాతిఆదిమాహ. బీజాని వుత్తాని యథాతి ఇమినా పన దక్ఖిణావిచిననం ఆహ. అవిపన్నబీజసదిసా హి విచినిత్వా గహితా పణీతపణీతా దేయ్యధమ్మాతి.

పాణేసుపి సాధు సంయమోతి పాణేసు సంయతభావోపి భద్దకో. అయం దేవతా ఇతరాహి కథితం దానానిసంసం అతిక్కమిత్వా సీలానిసంసం కథేతుమారద్ధా. అహేఠయం చరన్తి అవిహింసన్తో చరమానో. పరూపవాదాతి పరస్స ఉపవాదభయేన. భయాతి ఉపవాదభయా. దానా చ ఖో ధమ్మపదంవ సేయ్యోతి దానతో నిబ్బానసఙ్ఖాతం ధమ్మపదమేవ సేయ్యో. పుబ్బే చ హి పుబ్బతరే చ సన్తోతి పుబ్బే చ కస్సపబుద్ధాదికాలే పుబ్బతరే చ కోణాగమనబుద్ధాదికాలే, సబ్బేపి వా ఏతే పుబ్బే చ పుబ్బతరే చ సన్తో నామాతి. తతియం.

౪. నసన్తిసుత్తవణ్ణనా

౩౪. చతుత్థే కమనీయానీతి రూపాదీని ఇట్ఠారమ్మణాని. అపునాగమనం అనాగన్తా పురిసో మచ్చుధేయ్యాతి తేభూమకవట్టసఙ్ఖాతా మచ్చుధేయ్యా అపునాగమనసఙ్ఖాతం నిబ్బానం అనాగన్తా. నిబ్బానఞ్హి సత్తా న పునాగచ్ఛన్తి, తస్మా తం అపునాగమనన్తి వుచ్చతి. తం కామేసు బద్ధో చ పమత్తో చ అనాగన్తా నామ హోతి, సో తం పాపుణితుం న సక్కోతి, తస్మా ఏవమాహ. ఛన్దజన్తి తణ్హాఛన్దతో జాతం. అఘన్తి పఞ్చక్ఖన్ధదుక్ఖం. దుతియపదం తస్సేవ వేవచనం. ఛన్దవినయా అఘవినయోతి తణ్హావినయేన పఞ్చక్ఖన్ధవినయో. అఘవినయా దుక్ఖవినయోతి పఞ్చక్ఖన్ధవినయేన వట్టదుక్ఖం వినీతమేవ హోతి. చిత్రానీతి ఆరమ్మణచిత్తాని. సఙ్కప్పరాగోతి సఙ్కప్పితరాగో. ఏవమేత్థ వత్థుకామం పటిక్ఖిపిత్వా కిలేసకామో కామోతి వుత్తో. అయం పనత్థో పసూరసుత్తేన (సు. ని. ౮౩౦ ఆదయో) విభావేతబ్బో. పసూరపరిబ్బాజకో హి థేరేన ‘‘సఙ్కప్పరాగో పురిసస్స కామో’’తి వుత్తే –

‘‘న తే కామా యాని చిత్రాని లోకే,

సఙ్కప్పరాగఞ్చ వదేసి కామం;

సఙ్కప్పయం అకుసలే వితక్కే,

భిక్ఖూపి తే హేహిన్తి కామభోగీ’’తి. –

ఆహ. అథ నం థేరో అవోచ –

‘‘తే చే కామా యాని చిత్రాని లోకే,

సఙ్కప్పరాగం న వదేసి కామం;

పస్సన్తో రూపాని మనోరమాని,

సత్థాపి తే హేహితి కామభోగీ.

సుణన్తో సద్దాని, ఘాయన్తో గన్ధాని;

సాయన్తో రసాని, ఫుసన్తో ఫస్సాని మనోరమాని;

సత్థాపి తే హేహితి కామభోగీ’’తి.

అథేత్థ ధీరాతి అథ ఏతేసు ఆరమ్మణేసు పణ్డితా ఛన్దరాగం వినయన్తి. సంయోజనం సబ్బన్తి దసవిధమ్పి సంయోజనం. అకిఞ్చనన్తి రాగకిఞ్చనాదివిరహితం. నానుపతన్తి దుక్ఖాతి వట్టదుక్ఖా పన తస్స ఉపరి న పతన్తి. ఇచ్చాయస్మా మోఘరాజాతి, ‘‘పహాసి సఙ్ఖ’’న్తి గాథం సుత్వా తస్సం పరిసతి అనుసన్ధికుసలో మోఘరాజా నామ థేరో ‘‘ఇమిస్సా గాథాయ అత్థో న యథానుసన్ధిం గతో’’తి చిన్తేత్వా యథానుసన్ధిం ఘటేన్తో ఏవమాహ. తత్థ ఇధ వా హురం వాతి ఇధలోకే వా పరలోకే వా. నరుత్తమం అత్థచరం నరానన్తి కిఞ్చాపి సబ్బే ఖీణాసవా నరుత్తమా చేవ అత్థచరా చ నరానం, థేరో పన దసబలం సన్ధాయేవమాహ. యే తం నమస్సన్తి పసంసియా తేతి యది తథావిముత్తం దేవమనుస్సా నమస్సన్తి, అథ యే తం భగవన్తం కాయేన వా వాచాయ వా అనుపటిపత్తియా వా నమస్సన్తి, తే కిం పసంసియా, ఉదాహు అపసంసియాతి. భిక్ఖూతి మోఘరాజత్థేరం ఆలపతి. అఞ్ఞాయ ధమ్మన్తి చతుసచ్చధమ్మం జానిత్వా. సఙ్గాతిగా తేపి భవన్తీతి యే తం కాయేన వా వాచాయ వా అనుపటిపత్తియా వా నమస్సన్తి. తే చతుసచ్చధమ్మం అఞ్ఞాయ విచికిచ్ఛం పహాయ సఙ్గాతిగాపి హోన్తి, పసంసియాపి హోన్తీతి. చతుత్థం.

౫. ఉజ్ఝానసఞ్ఞిసుత్తవణ్ణనా

౩౫. పఞ్చమే ఉజ్ఝానసఞ్ఞికాతి ఉజ్ఝానసఞ్ఞీ దేవలోకో నామ పాటియేక్కో నత్థి, ఇమా పన దేవతా తథాగతస్స చతుపచ్చయపరిభోగం నిస్సాయ ఉజ్ఝాయమానా ఆగతా. తాసం కిర ఏవం అహోసి – ‘‘సమణో గోతమో భిక్ఖూనం పంసుకూలచీవర-పిణ్డియాలోప-రుక్ఖమూలసేనాసనపూతిముత్తభేసజ్జేహి సన్తోసస్సేవ పరియన్తకారితం వణ్ణేతి, సయం పన పత్తుణ్ణదుకూల ఖోమాదీని పణీతచీవరాని ధారేతి, రాజారహం ఉత్తమం భోజనం భుఞ్జతి, దేవవిమానకప్పాయ గన్ధకుటియా వరసయనే సయతి, సప్పినవనీతాదీని భేసజ్జాని పటిసేవతి, దివసం మహాజనస్స ధమ్మం దేసేతి, వచనమస్స అఞ్ఞతో గచ్ఛతి, కిరియా అఞ్ఞతో’’తి ఉజ్ఝాయమానా ఆగమింసు. తేన తాసం ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహి ‘‘ఉజ్ఝానసఞ్ఞికా’’తి నామం గహితం.

అఞ్ఞథా సన్తన్తి అఞ్ఞేనాకారేన భూతం. నికచ్చాతి నికతియా వఞ్చనాయ, వఞ్చేత్వాతి అత్థో. కితవస్సేవాతి కితవో వుచ్చతి సాకుణికో. సో హి అగుమ్బోవ సమానో సాఖపణ్ణాదిపటిచ్ఛాదనేన గుమ్బవణ్ణం దస్సేత్వా ఉపగతే మోరతిత్తిరాదయో సకుణే మారేత్వా దారభరణం కరోతి. ఇతి తస్స కితవస్స ఇమాయ వఞ్చనాయ ఏవం వఞ్చేత్వా సకుణమంసభోజనం వియ కుహకస్సాపి పంసుకూలేన అత్తానం పటిచ్ఛాదేత్వా కథాఛేకతాయ మహాజనం వఞ్చేత్వా ఖాదమానస్స విచరతో. భుత్తం థేయ్యేన తస్స తన్తి సబ్బోపి తస్స చతుపచ్చయపరిభోగో థేయ్యేన పరిభుత్తో నామ హోతీతి దేవతా భగవన్తం సన్ధాయ వదతి. పరిజానన్తి పణ్డితాతి అయం కారకో వా అకారకో వాతి పణ్డితా జానన్తి. ఇతి తా దేవతా ‘‘తథాగతాపి మయమేవ పణ్డితా’’తి మఞ్ఞమానా ఏవమాహంసు.

అథ భగవా నయిదన్తిఆదిమాహ. తత్థ యాయం పటిపదా దళ్హాతి అయం ధమ్మానుధమ్మపటిపదా దళ్హా థిరా. యాయ పటిపదాయ ధీరా పణ్డితా ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానేన లక్ఖణూపనిజ్ఝానేన చాతి ద్వీహి ఝానేహి ఝాయినో మారబన్ధనా పముచ్చన్తి, తం పటిపదం భాసితమత్తేన వా సవనమత్తేన వా ఓక్కమితుం పటిపజ్జితుం న సక్కాతి అత్థో. న వే ధీరా పకుబ్బన్తీతి ధీరా పణ్డితా విదిత్వా లోకపరియాయం సఙ్ఖారలోకస్స ఉదయబ్బయం ఞత్వా చతుసచ్చధమ్మఞ్చ అఞ్ఞాయ కిలేసనిబ్బానేన నిబ్బుతా లోకే విసత్తికం తిణ్ణా ఏవం న కుబ్బన్తి, మయం ఏవరూపాని న కథేమాతి అత్థో.

పథవియం పతిట్ఠహిత్వాతి ‘‘అయుత్తం అమ్హేహి కతం, అకారకమేవ మయం కారకవాదేన సముదాచరిమ్హా’’తి లజ్జమానా మహాబ్రహ్మని వియ భగవతి గారవం పచ్చుపట్ఠపేత్వా అగ్గిక్ఖన్ధం వియ భగవన్తం దురాసదం కత్వా పస్సమానా ఆకాసతో ఓతరిత్వా భూమియం ఠత్వాతి అత్థో. అచ్చయోతి అపరాధో. నో, భన్తే, అచ్చాగమాతి అమ్హే అతిక్కమ్మ అభిభవిత్వా పవత్తో. ఆసాదేతబ్బన్తి ఘట్టయితబ్బం. తా కిర దేవతా భగవన్తం కాయేన వాచాయాతి ద్వీహిపి ఘట్టయింసు. తథాగతం అవన్దిత్వా ఆకాసే పతిట్ఠమానా కాయేన ఘట్టయింసు, కితవోపమం ఆహరిత్వా నానప్పకారకం అసబ్భివాదం వదమానా వాచాయ ఘట్టయింసు. తస్మా ఆసాదేతబ్బం అమఞ్ఞిమ్హాతి ఆహంసు. పటిగ్గణ్హాతూతి ఖమతు. ఆయతిం సంవరాయాతి అనాగతే సంవరణత్థాయ, పున ఏవరూపస్స అపరాధస్స దోసస్స అకరణత్థాయ.

సితం పాత్వాకాసీతి అగ్గదన్తే దస్సేన్తో పహట్ఠాకారం దస్సేసి. కస్మా? తా కిర దేవతా న సభావేన ఖమాపేన్తి, లోకియమహాజనఞ్చ సదేవకే లోకే అగ్గపుగ్గలం తథాగతఞ్చ ఏకసదిసం కరోన్తి. అథ భగవా ‘‘పరతో కథాయ ఉప్పన్నాయ బుద్ధబలం దీపేత్వా పచ్ఛా ఖమిస్సామీ’’తి సితం పాత్వాకాసి. భియ్యోసో మత్తాయాతి అతిరేకప్పమాణేన. ఇమం గాథం అభాసీతి కుపితో ఏస అమ్హాకన్తి మఞ్ఞమానా అభాసి.

న పటిగణ్హతీతి న ఖమతి నాధివాసేతి. కోపన్తరోతి అబ్భన్తరే ఉప్పన్నకోపో. దోసగరూతి దోసం గరుం కత్వా ఆదాయ విహరన్తో. స వేరం పటిముఞ్చతీతి సో ఏవరూపో గణ్ఠికం పటిముఞ్చన్తో వియ తం వేరం అత్తని పటిముఞ్చతి ఠపేతి, న పటినిస్సజ్జతీతి అత్థో. అచ్చయో చే న విజ్జేథాతి సచే అచ్చాయికకమ్మం న భవేయ్య. నో చిధాపగతం సియాతి యది అపరాధో నామ న భావేయ్య. కేనీధ కుసలో సియాతి యది వేరాని న సమ్మేయ్యుం, కేన కారణేన కుసలో భవేయ్య.

కస్సచ్చయాతి గాథాయ కస్స అతిక్కమో నత్థి? కస్స అపరాధో నత్థి? కో సమ్మోహం నాపజ్జతి? కో నిచ్చమేవ పణ్డితో నామాతి అత్థో? ఇమం కిర గాథం భణాపనత్థం భగవతో సితపాతుకమ్మం. తస్మా ఇదాని దేవతానం బుద్ధబలం దీపేత్వా ఖమిస్సామీతి తథాగతస్స బుద్ధస్సాతిఆదిమాహ. తత్థ తథాగతస్సాతి తథా ఆగతోతి ఏవమాదీహి కారణేహి తథాగతస్స. బుద్ధస్సాతి చతున్నం సచ్చానం బుద్ధత్తాదీహి కారణేహి విమోక్ఖన్తికపణ్ణత్తివసేన ఏవం లద్ధనామస్స. అచ్చయం దేసయన్తీనన్తి యం వుత్తం తుమ్హేహి ‘‘అచ్చయం దేసయన్తీనం…పే… స వేరం పటిముఞ్చతీ’’తి, తం సాధు వుత్తం, అహం పన తం వేరం నాభినన్దామి న పత్థయామీతి అత్థో. పటిగ్గణ్హామి వోచ్చయన్తి తుమ్హాకం అపరాధం ఖమామీతి. పఞ్చమం.

౬. సద్ధాసుత్తవణ్ణనా

౩౬. ఛట్ఠే సద్ధా దుతియా పురిసస్స హోతీతి పురిసస్స దేవలోకే మనుస్సలోకే చేవ నిబ్బానఞ్చ గచ్ఛన్తస్స సద్ధా దుతియా హోతి, సహాయకిచ్చం సాధేతి. నో చే అస్సద్ధియం అవతిట్ఠతీతి యది అస్సద్ధియం న తిట్ఠతి. యసోతి పరివారో. కిత్తీతి వణ్ణభణనం. తత్వస్స హోతీతి తతో అస్స హోతి. నానుపతన్తి సఙ్గాతి రాగసఙ్గాదయో పఞ్చ సఙ్గా న అనుపతన్తి. పమాదమనుయుఞ్జన్తీతి యే పమాదం కరోన్తి నిబ్బత్తేన్తి, తే తం అనుయుఞ్జన్తి నామ. ధనం సేట్ఠంవ రక్ఖతీతి ముత్తామణిసారాదిఉత్తమధనం వియ రక్ఖతి. ఝాయన్తోతి లక్ఖణూపనిజ్ఝానేన చ ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానేన చ ఝాయన్తో. తత్థ లక్ఖణూపనిజ్ఝానం నామ విపస్సనామగ్గఫలాని. విపస్సనా హి తీణి లక్ఖణాని ఉపనిజ్ఝాయతీతి లక్ఖణూపనిజ్ఝానం. మగ్గో విపస్సనాయ ఆగతకిచ్చం సాధేతీతి లక్ఖణూపనిజ్ఝానం. ఫలం తథలక్ఖణం నిరోధసచ్చం ఉపనిజ్ఝాయతీతి లక్ఖణూపనిజ్ఝానం. అట్ఠ సమాపత్తియో పన కసిణారమ్మణస్స ఉపనిజ్ఝాయనతో ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానన్తి వేదితబ్బా. పరమం నామ అరహత్తసుఖం అధిప్పేతన్తి. ఛట్ఠం.

౭. సమయసుత్తవణ్ణనా

౩౭. సత్తమే సక్కేసూతి ‘‘సక్యా వత, భో కుమారా’’తి (దీ. ని. ౧.౨౬౭) ఉదానం పటిచ్చ సక్కాతి లద్ధనామానం రాజకుమారానం నివాసో ఏకోపి జనపదో రూళ్హీసద్దేన సక్కాతి వుచ్చతి. తస్మిం సక్కేసు జనపదే. మహావనేతి సయంజాతే అరోపిమే హిమవన్తేన సద్ధిం ఏకాబద్ధే మహతి వనే. సబ్బేహేవ అరహన్తేహీతి ఇమం సుత్తం కథితదివసేయేవ పత్తఅరహన్తేహి.

తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – సాకియకోలియా హి కిర కపిలవత్థునగరస్స చ కోలియనగరస్స చ అన్తరే రోహిణిం నామ నదిం ఏకేనేవ ఆవరణేన బన్ధాపేత్వా సస్సాని కారేన్తి. అథ జేట్ఠమూలమాసే సస్సేసు మిలాయన్తేసు ఉభయనగరవాసీనమ్పి కమ్మకారా సన్నిపతింసు. తత్థ కోలియనగరవాసినో ఆహంసు – ‘‘ఇదం ఉదకం ఉభయతో ఆహరియమానం న తుమ్హాకం, న అమ్హాకం పహోస్సతి, అమ్హాకం పన సస్సం ఏకేన ఉదకేనేవ నిప్ఫజ్జిస్సతి, ఇదం ఉదకం అమ్హాకం దేథా’’తి. కపిలవత్థువాసినో ఆహంసు – ‘‘తుమ్హేసు కోట్ఠే పూరేత్వా ఠితేసు మయం రత్తసువణ్ణనీలమణికాళకహాపణే చ గహేత్వా పచ్ఛిపసిబ్బకాదిహత్థా న సక్ఖిస్సామ తుమ్హాకం ఘరద్వారే విచరితుం, అమ్హాకమ్పి సస్సం ఏకేనేవ ఉదకేన నిప్ఫజ్జిస్సతి, ఇదం ఉదకం అమ్హాకం దేథా’’తి. ‘‘న మయం దస్సామా’’తి. ‘‘మయమ్పి న దస్సామా’’తి. ఏవం కథం వడ్ఢేత్వా ఏకో ఉట్ఠాయ ఏకస్స పహారం అదాసి, సోపి అఞ్ఞస్సాతి ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞం పహరిత్వా రాజకులానం జాతిం ఘట్టేత్వా కలహం వడ్ఢయింసు.

కోలియకమ్మకారా వదన్తి – ‘‘తుమ్హే కపిలవత్థువాసికే గహేత్వా గజ్జథ, యే సోణసిఙ్గాలాదయో వియ అత్తనో భగినీహి సద్ధిం సంవసింసు, ఏతేసం హత్థినో చ అస్సా చ ఫలకావుధాని చ అమ్హాకం కిం కరిస్సన్తీ’’తి? సాకియకమ్మకారా వదన్తి – ‘‘తుమ్హే దాని కుట్ఠినో దారకే గహేత్వా గజ్జథ, యే అనాథా నిగ్గతికా తిరచ్ఛానా వియ కోలరుక్ఖే వసింసు, ఏతేసం హత్థినో చ అస్సా చ ఫలకావుధాని చ అమ్హాకం కిం కరిస్సన్తీ’’తి? తే గన్త్వా తస్మిం కమ్మే నియుత్తఅమచ్చానం కథేసుం, అమచ్చా రాజకులానం కథేసుం. తతో సాకియా – ‘‘భగినీహి సద్ధిం సంవసితకానం థామఞ్చ బలఞ్చ దస్సేస్సామా’’తి యుద్ధసజ్జా నిక్ఖమింసు. కోలియాపి – ‘‘కోలరుక్ఖవాసీనం థామఞ్చ బలఞ్చ దస్సేస్సామా’’తి యుద్ధసజ్జా నిక్ఖమింసు.

భగవాపి రత్తియా పచ్చూససమయేవ మహాకరుణాసమాపత్తితో ఉట్ఠాయ లోకం వోలోకేన్తో ఇమే ఏవం యుద్ధసజ్జే నిక్ఖమన్తే అద్దస. దిస్వా – ‘‘మయి గతే అయం కలహో వూపసమ్మిస్సతి ను ఖో ఉదాహు నో’’తి ఉపధారేన్తో – ‘‘అహమేత్థ గన్త్వా కలహవూపసమనత్థం తీణి జాతకాని కథేస్సామి, తతో కలహో వూపసమ్మిస్సతి. అథ సామగ్గిదీపనత్థాయ ద్వే జాతకాని కథేత్వా అత్తదణ్డసుత్తం దేసేస్సామి. దేసనం సుత్వా ఉభయనగరవాసినోపి అడ్ఢతియాని అడ్ఢతియాని కుమారసతాని దస్సన్తి, అహం తే పబ్బాజేస్సామి, తదా మహాసమాగమో భవిస్సతీ’’తి సన్నిట్ఠానం అకాసి. తస్మా ఇమేసు యుద్ధసజ్జేసు నిక్ఖమన్తేసు కస్సచి అనారోచేత్వా సయమేవ పత్తచీవరమాదాయ గన్త్వా ద్విన్నం సేనానం అన్తరే ఆకాసే పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఛబ్బణ్ణరస్మియో విస్సజ్జేత్వా నిసీది.

కపిలవత్థువాసినో భగవన్తం దిస్వావ, ‘‘అమ్హాకం ఞాతిసేట్ఠో సత్థా ఆగతో. దిట్ఠో ను ఖో తేన అమ్హాకం కలహకరణభావో’’తి చిన్తేత్వా, ‘‘న ఖో పన సక్కా భగవతి ఆగతే అమ్హేహి పరస్స సరీరే సత్థం పాతేతుం. కోలియనగరవాసినో అమ్హే హనన్తు వా బజ్ఝన్తు వా’’తి. ఆవుధాని ఛడ్డేత్వా, భగవన్తం వన్దిత్వా, నిసీదింసు. కోలియనగరవాసినోపి తథేవ చిన్తేత్వా ఆవుధాని ఛడ్డేత్వా, భగవన్తం వన్దిత్వా, నిసీదింసు.

భగవా జానన్తోవ, ‘‘కస్మా ఆగతత్థ, మహారాజా’’తి పుచ్ఛి? ‘‘న, భగవా, తిత్థకీళాయ న పబ్బతకీళాయ, న నదీకీళాయ, న గిరిదస్సనత్థం, ఇమస్మిం పన ఠానే సఙ్గామం పచ్చుపట్ఠపేత్వా ఆగతమ్హా’’తి. ‘‘కిం నిస్సాయ వో కలహో, మహారాజాతి? ఉదకం, భన్తేతి. ఉదకం కిం అగ్ఘతి, మహారాజాతి? అప్పం, భన్తేతి. పథవీ నామ కిం అగ్ఘతి, మహారాజాతి? అనగ్ఘా, భన్తేతి. ఖత్తియా కిం అగ్ఘన్తీతి? ఖత్తియా నామ అనగ్ఘా, భన్తేతి. అప్పమూలం ఉదకం నిస్సాయ కిమత్థం అనగ్ఘే ఖత్తియే నాసేథ, మహారాజ, కలహే అస్సాదో నామ నత్థి, కలహవసేన, మహారాజ, అట్ఠానే వేరం కత్వా ఏకాయ రుక్ఖదేవతాయ కాళసీహేన సద్ధిం బద్ధాఘాతో సకలమ్పి ఇమం కప్పం అనుప్పత్తోయేవాతి వత్వా ఫన్దనజాతకం (జా. ౧.౧౩.౧౪ ఆదయో) కథేసి’’. తతో ‘‘పరపత్తియేన నామ, మహారాజ, న భవితబ్బం. పరపత్తియా హుత్వా హి ఏకస్స ససకస్స కథాయ తియోజనసహస్సవిత్థతే హిమవన్తే చతుప్పదగణా మహాసముద్దం పక్ఖన్దినో అహేసుం. తస్మా పరపత్తియేన న భవితబ్బ’’న్తి వత్వా, పథవీఉన్ద్రియజాతకం కథేసి. తతో ‘‘కదాచి, మహారాజ, దుబ్బలోపి మహాబలస్స రన్ధం వివరం పస్సతి, కదాచి మహాబలో దుబ్బలస్స. లటుకికాపి హి సకుణికా హత్థినాగం ఘాతేసీ’’తి లటుకికజాతకం (జా. ౧.౫.౩౯ ఆదయో) కథేసి. ఏవం కలహవూపసమనత్థాయ తీణి జాతకాని కథేత్వా సామగ్గిపరిదీపనత్థాయ ద్వే జాతకాని కథేసి. కథం? ‘‘సమగ్గానఞ్హి, మహారాజ, కోచి ఓతారం నామ పస్సితుం న సక్కోతీతి వత్వా, రుక్ఖధమ్మజాతకం (జా. ౧.౧.౭౪) కథేసి. తతో ‘‘సమగ్గానం, మహారాజ, కోచి వివరం దస్సితుం న సక్ఖి. యదా పన అఞ్ఞమఞ్ఞం వివాదమకంసు, అథ తే నేసాదపుత్తో జీవితా వోరోపేత్వా ఆదాయ గతోతి వివాదే అస్సాదో నామ నత్థీ’’తి వత్వా, వట్టకజాతకం (జా. ౧.౧.౧౧౮) కథేసి. ఏవం ఇమాని పఞ్చ జాతకాని కథేత్వా అవసానే అత్తదణ్డసుత్తం (సు. ని. ౯౪౧ ఆదయో) కథేసి.

రాజానో పసన్నా – ‘‘సచే సత్థా నాగమిస్స, మయం సహత్థా అఞ్ఞమఞ్ఞం వధిత్వా లోహితనదిం పవత్తయిస్సామ. అమ్హాకం పుత్తభాతరో చ గేహద్వారే న పస్సేయ్యామ, సాసనపటిసాసనమ్పి నో ఆహరణకో నాభవిస్స. సత్థారం నిస్సాయ నో జీవితం లద్ధం. సచే పన సత్థా ఆగారం అజ్ఝావసిస్స దీపసహస్సద్వయపరివారం చతుమహాదీపరజ్జమస్స హత్థగతం అభవిస్స, అతిరేకసహస్సం ఖో పనస్స పుత్తా అభవిస్సంసు, తతో ఖత్తియపరివారో అవిచరిస్స. తం ఖో పనేస సమ్పత్తిం పహాయ నిక్ఖమిత్వా సమ్బోధిం పత్తో. ఇదానిపి ఖత్తియపరివారోయేవ విచరతూ’’తి ఉభయనగరవాసినో అడ్ఢతియాని అడ్ఢతియాని కుమారసతాని అదంసు. భగవాపి తే పబ్బాజేత్వా మహావనం అగమాసి. తేసం గరుగారవేన న అత్తనో రుచియా పబ్బజితానం అనభిరతి ఉప్పజ్జి. పురాణదుతియికాయోపి తేసం – ‘‘అయ్యపుత్తా ఉక్కణ్ఠన్తు, ఘరావాసో న సణ్ఠాతీ’’తిఆదీని వత్వా సాసనం పేసేన్తి. తే చ అతిరేకతరం ఉక్కణ్ఠింసు.

భగవా ఆవజ్జేన్తో తేసం అనభిరతిభావం ఞత్వా – ‘‘ఇమే భిక్ఖూ మాదిసేన బుద్ధేన సద్ధిం ఏకతో వసన్తా ఉక్కణ్ఠన్తి, హన్ద నేసం కుణాలదహస్స వణ్ణం కథేత్వా తత్థ నేత్వా అనభిరతిం వినోదేమీ’’తి కుణాలదహస్స వణ్ణం కథేసి. తే తం దట్ఠుకామా అహేసుం. దట్ఠుకామత్థ, భిక్ఖవే, కుణాలదహన్తి? ఆమ భగవాతి. యది ఏవం ఏథ గచ్ఛామాతి. ఇద్ధిమన్తానం భగవా గమనట్ఠానం మయం కథం గమిస్సామాతి. తుమ్హే గన్తుకామా హోథ, అహం మమానుభావేన గహేత్వా గమిస్సామీతి. సాధు, భన్తేతి. భగవా పఞ్చ భిక్ఖుసతాని గహేత్వా ఆకాసే ఉప్పతిత్వా కుణాలదహే పతిట్ఠాయ తే భిక్ఖూ ఆహ – ‘‘భిక్ఖవే, ఇమస్మిం కుణాలదహే యేసం మచ్ఛానం నామం న జానాథ మమం పుచ్ఛథా’’తి.

తే పుచ్ఛింసు. భగవా పుచ్ఛితం పుచ్ఛితం కథేసి. న కేవలఞ్చ, మచ్ఛానంయేవ, తస్మిం వనసణ్డే రుక్ఖానమ్పి పబ్బతపాదే ద్విపదచతుప్పదసకుణానమ్పి నామాని పుచ్ఛాపేత్వా కథేసి. అథ ద్వీహి సకుణేహి ముఖతుణ్డకేన డంసిత్వా గహితదణ్డకే నిసిన్నో కుణాలసకుణరాజా పురతో పచ్ఛతో ఉభోసు చ పస్సేసు సకుణసఙ్ఘపరివుతో ఆగచ్ఛతి. భిక్ఖూ తం దిస్వా – ‘‘ఏస, భన్తే, ఇమేసం సకుణానం రాజా భవిస్సతి, పరివారా ఏతే ఏతస్సా’’తి మఞ్ఞామాతి. ఏవమేతం, భిక్ఖవే, అయమ్పి మమేవ వంసో మమ పవేణీతి. ఇదాని తావ మయం, భన్తే, ఏతే సకుణే పస్సామ. యం పన భగవా ‘‘అయమ్పి మమేవ వంసో మమ పవేణీ’’తి ఆహ, తం సోతుకామమ్హాతి. సోతుకామత్థ, భిక్ఖవేతి? ఆమ భగవాతి. తేన హి సుణాథాతి తీహి గాథాసతేహి మణ్డేత్వా కుణాలజాతకం (జా. ౨.౨౧.కుణాలజాతక) కథేన్తో అనభిరతిం వినోదేసి. దేసనాపరియోసానే సబ్బేపి సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు, మగ్గేనేవ చ నేసం ఇద్ధిపి ఆగతా. భగవా ‘‘హోతు తావ ఏత్తకం తేసం భిక్ఖూన’’న్తి ఆకాసే ఉప్పతిత్వా మహావనమేవ అగమాసి. తేపి భిక్ఖూ గమనకాలే దసబలస్స ఆనుభావేన గన్త్వా ఆగమనకాలే అత్తనో ఆనుభావేన భగవన్తం పరివారేత్వా మహావనే ఓతరింసు.

భగవా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదిత్వా తే భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా – ‘‘ఏథ, భిక్ఖవే, నిసీదథ. ఉపరిమగ్గత్తయవజ్ఝానం వో కిలేసానం కమ్మట్ఠానం కథేస్సామీ’’తి కమ్మట్ఠానం కథేసి. భిక్ఖూ చిన్తయింసు – ‘‘భగవా అమ్హాకం అనభిరతభావం ఞత్వా కుణాలదహం నేత్వా అనభిరతిం వినోదేసి, తత్థ సోతాపత్తిఫలం పత్తానం నో ఇదాని ఇధ తిణ్ణం మగ్గానం కమ్మట్ఠానం అదాసి, న ఖో పన అమ్హేహి ‘సోతాపన్నా మయ’న్తి వీతినామేతుం వట్టతి, పురిసపురిసేహి నో భవితుం వట్టతీ’’తి తే దసబలస్స పాదే వన్దిత్వా ఉట్ఠాయ నిసీదనం పప్ఫోటేత్వా విసుం విసుం పబ్భారరుక్ఖమూలేసు నిసీదింసు.

భగవా చిన్తేసి – ‘‘ఇమే భిక్ఖూ పకతియాపి అవిస్సట్ఠకమ్మట్ఠానా, లద్ధుపాయస్స పన భిక్ఖునో కిలమనకారణం నామ నత్థి. గచ్ఛన్తా గచ్ఛన్తా చ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్వా ‘అత్తనా పటివిద్ధగుణం ఆరోచేస్సామా’తి మమ సన్తికం ఆగమిస్సన్తి. ఏతేసు ఆగతేసు దససహస్సచక్కవాళదేవతా ఏకచక్కవాళే సన్నిపతిస్సన్తి, మహాసమయో భవిస్సతి, వివిత్తే ఓకాసే మయా నిసీదితుం వట్టతీ’’తి తతో వివిత్తే ఓకాసే బుద్ధాసనం పఞ్ఞాపేత్వా నిసీది.

సబ్బపఠమం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా గతత్థేరో సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. తతో అపరో తతో అపరోతి పఞ్చసతాపి పదుమినియం పదుమాని వియ వికసింసు. సబ్బపఠమం అరహత్తం పత్తభిక్ఖు ‘‘భగవతో ఆరోచేస్సామీ’’తి పల్లఙ్కం వినిబ్భుజిత్వా నిసీదనం పప్ఫోటేత్వా ఉట్ఠాయ దసబలాభిముఖో అహోసి. ఏవం అపరోపి అపరోపీతి పఞ్చసతా భత్తసాలం పవిసన్తా వియ పటిపాటియావ ఆగమింసు. పఠమం ఆగతో వన్దిత్వా నిసీదనం పఞ్ఞాపేత్వా, ఏకమన్తం నిసీదిత్వా, పటివిద్ధగుణం ఆరోచేతుకామో ‘‘అత్థి ను ఖో అఞ్ఞో కోచి? నత్థీ’’తి నివత్తిత్వా ఆగతమగ్గం ఓలోకేన్తో అపరమ్పి అద్దస అపరమ్పి అద్దసయేవాతి సబ్బేపి తే ఆగన్త్వా ఏకమన్తం నిసీదిత్వా, అయం ఇమస్స హరాయమానో న కథేసి, అయం ఇమస్స హరాయమానో న కథేసి. ఖీణాసవానం కిర ద్వే ఆకారా హోన్తి – ‘‘అహో వత మయా పటివిద్ధగుణం సదేవకో లోకో ఖిప్పమేవ పటివిజ్ఝేయ్యా’’తి చిత్తం ఉప్పజ్జతి. పటివిద్ధభావం పన నిధిలద్ధపురిసో వియ న అఞ్ఞస్స ఆరోచేతుకామా హోన్తి.

ఏవం ఓసటమత్తే పన తస్మిం అరియమణ్డలే పాచీనయుగన్ధరపరిక్ఖేపతో అబ్భా మహికా ధూమో రజో రాహూతి, ఇమేహి ఉపక్కిలేసేహి విప్పముత్తం బుద్ధుప్పాదపటిమణ్డితస్స లోకస్స రామణేయ్యకదస్సనత్థం పాచీనదిసాయ ఉక్ఖిత్తరజతమయమహాఆదాసమణ్డలం వియ, నేమివట్టియం గహేత్వా, పరివత్తియమానరజతచక్కసస్సిరికం పుణ్ణచన్దమణ్డలం ఉల్లఙ్ఘిత్వా, అనిలపథం పటిపజ్జిత్థ. ఇతి ఏవరూపే ఖణే లయే ముహుత్తే భగవా సక్కేసు విహరతి కపిలవత్థుస్మిం మహావనే మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి సబ్బేహేవ అరహన్తేహి.

తత్థ భగవాపి మహాసమ్మతస్స వంసే ఉప్పన్నో, తేపి పఞ్చసతా భిక్ఖూ మహాసమ్మతస్స కులే ఉప్పన్నా. భగవాపి ఖత్తియగబ్భే జాతో, తేపి ఖత్తియగబ్భే జాతా. భగవాపి రాజపబ్బజితో, తేపి రాజపబ్బజితా. భగవాపి సేతచ్ఛత్తం పహాయ హత్థగతం చక్కవత్తిరజ్జం నిస్సజ్జిత్వా పబ్బజితో, తేపి సేతచ్ఛత్తం పహాయ హత్థగతాని రజ్జాని విస్సజ్జిత్వా పబ్బజితా. ఇతి భగవా పరిసుద్ధే ఓకాసే, పరిసుద్ధే రత్తిభాగే, సయం పరిసుద్ధో పరిసుద్ధపరివారో, వీతరాగో వీతరాగపరివారో, వీతదోసో వీతదోసపరివారో, వీతమోహో వీతమోహపరివారో, నిత్తణ్హో నిత్తణ్హపరివారో, నిక్కిలేసో నిక్కిలేసపరివారో, సన్తో సన్తపరివారో, దన్తో దన్తపరివారో, ముత్తో ముత్తపరివారో, అతివియ విరోచతీతి. వణ్ణభూమి నామేసా, యత్తకం సక్కోతి, తత్తకం వత్తబ్బం. ఇతి ఇమే భిక్ఖూ సన్ధాయ వుత్తం, ‘‘పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి సబ్బేహేవ అరహన్తేహీ’’తి.

యేభుయ్యేనాతి బహుతరా సన్నిపతితా, మన్దా న సన్నిపతితా అసఞ్ఞీ అరూపావచరదేవతా సమాపన్నదేవతాయో చ. తత్రాయం సన్నిపాతక్కమో – మహావనస్స కిర సామన్తా దేవతా చలింసు, ‘‘ఆయామ భో! బుద్ధదస్సనం నామ బహూపకారం, ధమ్మస్సవనం బహూపకారం, భిక్ఖుసఙ్ఘదస్సనం బహూపకారం. ఆయామ ఆయామా’’తి! మహాసద్దం కురుమానా ఆగన్త్వా భగవన్తఞ్చ తంముహుత్తం అరహత్తప్పత్తఖీణాసవే చ వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠంసు. ఏతేనేవ ఉపాయేన తాసం తాసం సద్దం సుత్వా సద్దన్తరఅడ్ఢగావుతగావుతఅడ్ఢయోజనయోజనాదివసేన తియోజనసహస్సవిత్థతే హిమవన్తే, తిక్ఖత్తుం తేసట్ఠియా నగరసహస్సేసు, నవనవుతియా దోణముఖసతసహస్సేసు, ఛనవుతియా పట్టనకోటిసతసహస్సేసు, ఛపణ్ణాసాయ రతనాకరేసూతి సకలజమ్బుదీపే, పుబ్బవిదేహే, అపరగోయానే, ఉత్తరకురుమ్హి, ద్వీసు పరిత్తదీపసహస్సేసూతి సకలచక్కవాళే, తతో దుతియతతియచక్కవాళేతి ఏవం దససహస్సచక్కవాళేసు దేవతా సన్నిపతితాతి వేదితబ్బా. దససహస్సచక్కవాళఞ్హి ఇధ దసలోకధాతుయోతి అధిప్పేతం. తేన వుత్తం – ‘‘దసహి చ లోకధాతూహి దేవతా యేభుయ్యేన సన్నిపతితా హోన్తీ’’తి.

ఏవం సన్నిపతితాహి దేవతాహి సకలచక్కవాళగబ్భం యావ బ్రహ్మలోకా సూచిఘరే నిరన్తరం పక్ఖిత్తసూచీహి వియ పరిపుణ్ణం హోతి. తత్థ బ్రహ్మలోకస్స ఏవం ఉచ్చత్తనం వేదితబ్బం – లోహపాసాదే కిర సత్తకూటాగారసమో పాసాణో బ్రహ్మలోకే ఠత్వా అధో ఖిత్తో చతూహి మాసేహి పథవిం పాపుణాతి. ఏవం మహన్తే ఓకాసే యథా హేట్ఠా ఠత్వా ఖిత్తాని పుప్ఫాని వా ధూమో వా ఉపరి గన్తుం, ఉపరి వా ఠత్వా ఖిత్తసాసపా హేట్ఠా ఓతరితుం అన్తరం న లభన్తి, ఏవం నిరన్తరా దేవతా అహేసుం. యథా ఖో పన చక్కవత్తిరఞ్ఞో నిసిన్నట్ఠానం అసమ్బాధం హోతి, ఆగతాగతా మహేసక్ఖా ఖత్తియా ఓకాసం లభన్తియేవ, పరతో పరతో పన అతిసమ్బాధం హోతి. ఏవమేవ భగవతో నిసిన్నట్ఠానం అసమ్బాధం, ఆగతాగతా మహేసక్ఖా దేవా చ బ్రహ్మానో చ ఓకాసం లభన్తియేవ. అపి సుదం భగవతో ఆసన్నాసన్నట్ఠానే వాలగ్గనిత్తుదనమత్తే పదేసే దసపి వీసతిపి దేవా సుఖుమే అత్తభావే మాపేత్వా అట్ఠంసు. సబ్బపరతో సట్ఠి సట్ఠి దేవతా అట్ఠంసు.

సుద్ధావాసకాయికానన్తి సుద్ధావాసవాసీనం. సుద్ధావాసా నామ సుద్ధానం అనాగామిఖీణాసవానం ఆవాసా పఞ్చ బ్రహ్మలోకా. ఏతదహోసీతి కస్మా అహోసి? తే కిర బ్రహ్మానో సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా యథా పరిచ్ఛేదేన వుట్ఠితా బ్రహ్మభవనం ఓలోకేన్తా పచ్ఛాభత్తే భత్తగేహం వియ సుఞ్ఞతం అద్దసంసు. తతో ‘‘కుహిం బ్రహ్మానో గతా’’తి ఆవజ్జన్తా మహాసమాగమం ఞత్వా – ‘‘అయం సమాగమో మహా, మయం ఓహీనా, ఓహీనకానం పన ఓకాసో దుల్లభో హోతి, తస్మా గచ్ఛన్తా అతుచ్ఛహత్థా హుత్వా ఏకేకం గాథం అభిసఙ్ఖరిత్వా గచ్ఛామ. తాయ మహాసమాగమే చ అత్తనో ఆగతభావం జానాపేస్సామ, దసబలస్స చ వణ్ణం భాసిస్సామా’’తి. ఇతి తేసం సమాపత్తితో ఉట్ఠాయ ఆవజ్జితత్తా ఏతదహోసి.

భగవతో పురతో పాతురహేసున్తి పాళియం భగవతో సన్తికే అభిముఖట్ఠానేయేవ ఓతిణ్ణా వియ కత్వా వుత్తా, న ఖో పనేత్థ ఏవం అత్థో వేదితబ్బో. తే పన బ్రహ్మలోకే ఠితాయేవ గాథా అభిసఙ్ఖరిత్వా ఏకో పురత్థిమచక్కవాళముఖవట్టియం ఓతరి, ఏకో దక్ఖిణచక్కవాళముఖవట్టియం, ఏకో పచ్ఛిమచక్కవాళముఖవట్టియం, ఏకో ఉత్తరచక్కవాళముఖవట్టియం ఓతరి. తతో పురత్థిమచక్కవాళముఖవట్టియం ఓతిణ్ణబ్రహ్మా నీలకసిణం సమాపజ్జిత్వా నీలరస్మియో విస్సజ్జేత్వా దససహస్సచక్కవాళదేవతానం మణివమ్మం పటిముఞ్చన్తో వియ అత్తనో ఆగతభావం జానాపేత్వా బుద్ధవీథి నామ కేనచి ఉత్తరితుం న సక్కా, తస్మా మహతియా బుద్ధవీథియావ ఆగన్త్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో అత్తనా అభిసఙ్ఖతం గాథం అభాసి.

దక్ఖిణచక్కవాళముఖవట్టియం ఓతిణ్ణబ్రహ్మా పీతకసిణం సమాపజ్జిత్వా సువణ్ణపభం ముఞ్చిత్వా దససహస్సచక్కవాళదేవతానం సువణ్ణపటం పారుపన్తో వియ అత్తనో ఆగతభావం జానాపేత్వా తథేవ అకాసి. పచ్ఛిమచక్కవాళముఖవట్టియం ఓతిణ్ణబ్రహ్మా లోహితకసిణం సమాపజ్జిత్వా లోహితకరస్మియో ముఞ్చిత్వా దససహస్సచక్కవాళదేవతానం రత్తవరకమ్బలేన పరిక్ఖిపన్తో వియ అత్తనో ఆగతభావం జానాపేత్వా తథేవ అకాసి. ఉత్తరచక్కవాళముఖవట్టియం ఓతిణ్ణబ్రహ్మా ఓదాతకసిణం సమాపజ్జిత్వా ఓదాతరస్మియో విస్సజ్జేత్వా దససహస్సచక్కవాళదేవతానం సుమనకుసుమపటం పారుపన్తో వియ అత్తనో ఆగతభావం జానాపేత్వా తథేవ అకాసి.

పాళియం పన భగవతో పురతో పాతురహేసుం. అథ ఖో తా దేవతా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠంసూతి ఏవం ఏకక్ఖణే వియ పురతో పాతుభావో చ అభివాదేత్వా ఏకమన్తం ఠితభావో చ వుత్తో, సో ఇమినా అనుక్కమేన అహోసి, ఏకతో కత్వా పన దస్సితో. గాథాభాసనం పన పాళియమ్పి విసుం విసుంయేవ వుత్తం.

తత్థ మహాసమయోతి మహాసమూహో. పవనం వుచ్చతి వనసణ్డో. ఉభయేనపి భగవా ‘‘ఇమస్మిం పన వనసణ్డే అజ్జ మహాసమూహో సన్నిపాతో’’తి ఆహ. తతో యేసం సో సన్నిపాతో, తే దస్సేతుం దేవకాయా సమాగతాతి ఆహ. తత్థ దేవకాయాతి దేవఘటా. ఆగతమ్హ ఇమం ధమ్మసమయన్తి ఏవం సమాగతే దేవకాయే దిస్వా మయమ్పి ఇమం ధమ్మసమూహం ఆగతా. కిం కారణా? దక్ఖితాయే అపరాజితసఙ్ఘన్తి కేనచి అపరాజితం అజ్జేవ తయో మారే మద్దిత్వా విజితసఙ్గామం ఇమం అపరాజితసఙ్ఘం దస్సనత్థాయ ఆగతమ్హాతి అత్థో. సో పన, బ్రహ్మా, ఇమం గాథం భాసిత్వా, భగవన్తం అభివాదేత్వా, పురత్థిమచక్కవాళముఖవట్టియంయేవ అట్ఠాసి.

అథ దుతియో వుత్తనయేనేవ ఆగన్త్వా అభాసి. తత్థ తత్ర భిక్ఖవోతి తస్మిం సన్నిపాతట్ఠానే భిక్ఖూ. సమాదహంసూతి సమాధినా యోజేసుం. చిత్తమత్తనో ఉజుకం అకంసూతి అత్తనో చిత్తే సబ్బే వఙ్కకుటిలజిమ్హభావే హరిత్వా ఉజుకం అకరింసు. సారథీవ నేత్తాని గహేత్వాతి యథా సమప్పవత్తేసు సిన్ధవేసు ఓధస్తపతోదో సారథీ సబ్బయోత్తాని గహేత్వా అచోదేన్తో అవారేన్తో తిట్ఠతి, ఏవం ఛళఙ్గుపేక్ఖాయ సమన్నాగతా గుత్తద్వారా సబ్బేపేతే పఞ్చసతా భిక్ఖూ ఇన్ద్రియాని రక్ఖన్తి పణ్డితా, ఏతే దట్ఠుం ఇధాగతమ్హా భగవాతి, సోపి గన్త్వా యథాఠానేయేవ అట్ఠాసి.

అథ తతియో వుత్తనయేనేవ ఆగన్త్వా అభాసి. తత్థ ఛేత్వా ఖీలన్తి రాగదోసమోహఖీలం ఛిన్దిత్వా. పలిఘన్తి రాగదోసమోహపలిఘమేవ. ఇన్దఖీలన్తి రాగదోసమోహఇన్దఖీలమేవ. ఊహచ్చ మనేజాతి ఏతే తణ్హాఏజాయ అనేజా భిక్ఖూ ఇన్దఖీలం ఊహచ్చ సమూహనిత్వా చతూసు దిసాసు అప్పటిహతచారికం చరన్తి. సుద్ధాతి నిరుపక్కిలేసా. విమలాతి నిమ్మలా. ఇదం తస్సేవ వేవచనం. చక్ఖుమతాతి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమన్తేన. సుదన్తాతి చక్ఖుతోపి దన్తా సోతతోపి ఘానతోపి జివ్హాతోపి కాయతోపి మనతోపి దన్తా. సుసునాగాతి తరుణనాగా. తత్రాయం వచనత్థో – ఛన్దాదీహి న గచ్ఛన్తీతి నాగా, తేన తేన మగ్గేన పహీనే కిలేసే న ఆగచ్ఛన్తీతి నాగా, నానప్పకారం ఆగుం న కరోన్తీతి నాగా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన మహానిద్దేసే (మహాని. ౮౦) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

అపిచ –

‘‘ఆగుం న కరోతి కిఞ్చి లోకే,

సబ్బసంయోగ విసజ్జ బన్ధనాని;

సబ్బత్థ న సజ్జతీ విముత్తో,

నాగో తాది పవుచ్చతే తథత్తా’’తి. –

ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. సుసునాగాతి సుసూ నాగా, సుసునాగభావసమ్పత్తిం పత్తాతి అత్థో. తే ఏవరూపే అనుత్తరేన యోగ్గాచరియేన దమితే తరుణనాగే దస్సనాయ ఆగతమ్హ భగవాతి. సోపి గన్త్వా యథాఠానేయేవ అట్ఠాసి.

అథ చతుత్థో వుత్తనయేనేవ ఆగన్త్వా అభాసి. తత్థ గతాసేతి నిబ్బేమతికసరణగమనేన గతా. సోపి గన్త్వా యథాఠానేయేవ అట్ఠాసీతి. సత్తమం.

౮. సకలికసుత్తవణ్ణనా

౩౮. అట్ఠమే మద్దకుచ్ఛిస్మిన్తి ఏవంనామకే ఉయ్యానే. తఞ్హి అజాతసత్తుమ్హి కుచ్ఛిగతే తస్స మాతరా – ‘‘అయం మయ్హం కుచ్ఛిగతో గబ్భో రఞ్ఞో సత్తు భవిస్సతి. కిం మే ఇమినా’’తి? గబ్భపాతనత్థం కుచ్ఛి మద్దాపితా. తస్మా ‘‘మద్దకుచ్ఛీ’’తి సఙ్ఖం గతం. మిగానం పన అభయవాసత్థాయ దిన్నత్తా మిగదాయోతి వుచ్చతి.

తేన ఖో పన సమయేనాతి ఏత్థ అయం అనుపుబ్బికథా – దేవదత్తో హి అజాతసత్తుం నిస్సాయ ధనుగ్గహే చ ధనపాలకఞ్చ పయోజేత్వాపి తథాగతస్స జీవితన్తరాయం కాతుం అసక్కోన్తో ‘‘సహత్థేనేవ మారేస్సామీ’’తి గిజ్ఝకూటపబ్బతం అభిరుహిత్వా మహన్తం కూటాగారప్పమాణం సిలం ఉక్ఖిపిత్వా, ‘‘సమణో గోతమో చుణ్ణవిచుణ్ణో హోతూ’’తి పవిజ్ఝి. మహాథామవా కిరేస పఞ్చన్నం హత్థీనం బలం ధారేతి. అట్ఠానం ఖో పనేతం, యం బుద్ధానం పరూపక్కమేన జీవితన్తరాయో భవేయ్యాతి తం తథాగతస్స సరీరాభిముఖం ఆగచ్ఛన్తం ఆకాసే అఞ్ఞా సిలా ఉట్ఠహిత్వా సమ్పటిచ్ఛి. ద్విన్నం సిలానం సమ్పహారేన మహన్తో పాసాణస్స సకలికా ఉట్ఠహిత్వా భగవతో పిట్ఠిపాదపరియన్తం అభిహని, పాదో మహాఫరసునా పహతో వియ సముగ్గతలోహితేన లాఖారసమక్ఖితో వియ అహోసి. భగవా ఉద్ధం ఉల్లోకేత్వా దేవదత్తం ఏతదవోచ – ‘‘బహు తయా మోఘపురిస, అపుఞ్ఞం పసుతం, యో త్వం పదుట్ఠచిత్తో వధకచిత్తో తథాగతస్స లోహితం ఉప్పాదేసీ’’తి. తతో పట్ఠాయ భగవతో అఫాసు జాతం. భిక్ఖూ చిన్తయింసు – ‘‘అయం విహారో ఉజ్జఙ్గలో విసమో, బహూనం ఖత్తియాదీనఞ్చేవ పబ్బజితానఞ్చ అనోకాసో’’తి. తే తథాగతం మఞ్చసివికాయ ఆదాయ మద్దకుచ్ఛిం నయింసు. తేన వుత్తం – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవతో పాదో సకలికాయ ఖతో హోతీ’’తి.

భుసాతి బలవతియో. సుదన్తి నిపాతమత్తం. దుక్ఖన్తి సుఖపటిక్ఖేపో. తిబ్బాతి బహలా. ఖరాతి ఫరుసా. కటుకాతి తిఖిణా. అసాతాతి అమధురా. న తాసు మనో అప్పేతి, న తా మనం అప్పాయన్తి వడ్ఢేన్తీతి అమనాపా. సతో సమ్పజానోతి వేదనాధివాసనసతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో హుత్వా. అవిహఞ్ఞమానోతి అపీళియమానో, సమ్పరివత్తసాయితాయ వేదనానం వసం అగచ్ఛన్తో.

సీహసేయ్యన్తి ఏత్థ కామభోగిసేయ్యా, పేతసేయ్యా, సీహసేయ్యా, తథాగతసేయ్యాతి చతస్సో సేయ్యా. తత్థ ‘‘యేభుయ్యేన, భిక్ఖవే, కామభోగీ సత్తా వామేన పస్సేన సేన్తీ’’తి అయం కామభోగిసేయ్యా. తేసు హి యేభుయ్యేన దక్ఖిణపస్సేన సయానో నామ నత్థి. ‘‘యేభుయ్యేన, భిక్ఖవే, పేతా ఉత్తానా సేన్తీ’’తి అయం పేతసేయ్యా. అప్పమంసలోహితత్తా హి అట్ఠిసఙ్ఘాటజటితా ఏకేన పస్సేన సయితుం న సక్కోన్తి, ఉత్తానావ సేన్తి. ‘‘యేభుయ్యేన, భిక్ఖవే, సీహో మిగరాజా నఙ్గుట్ఠం అన్తరసత్థిమ్హి అనుపక్ఖిపిత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సేతీ’’తి అయం సీహసేయ్యా. తేజుస్సదత్తా హి సీహో మిగరాజా ద్వే పురిమపాదే ఏకస్మిం, ‘పచ్ఛిమపాదే ఏకస్మిం ఠానే ఠపేత్వా నఙ్గుట్ఠం అన్తరసత్థిమ్హి పక్ఖిపిత్వా పురిమపాదపచ్ఛిమపాదనఙ్గుట్ఠానం ఠితోకాసం సల్లక్ఖేత్వా ద్విన్నం పురిమపాదానం మత్థకే సీసం ఠపేత్వా సయతి, దివసమ్పి సయిత్వా పబుజ్ఝమానో న ఉత్రసన్తో పబుజ్ఝతి, సీసం పన ఉక్ఖిపిత్వా పురిమపాదాదీనం ఠితోకాసం సల్లక్ఖేతి’. సచే కిఞ్చి ఠానం విజహిత్వా ఠితం హోతి, ‘‘నయిదం తుయ్హం జాతియా, న సూరభావస్స అనురూప’’న్తి అనత్తమనో హుత్వా తత్థేవ సయతి, న గోచరాయ పక్కమతి. అవిజహిత్వా ఠితే పన ‘‘తుయ్హం జాతియా చ సూరభావస్స చ అనురూపమిద’’న్తి హట్ఠతుట్ఠో ఉట్ఠాయ సీహవిజమ్భితం విజమ్భిత్వా కేసరభారం విధునిత్వా తిక్ఖత్తుం సీహనాదం నదిత్వా గోచరాయ పక్కమతి. చతుత్థజ్ఝానసేయ్యా పన ‘‘తథాగతసేయ్యా’’తి వుచ్చతి. తాసు ఇధ సీహసేయ్యా ఆగతా. అయఞ్హి తేజుస్సదఇరియాపథత్తా ఉత్తమసేయ్యా నామ.

పాదే పాదన్తి దక్ఖిణపాదే వామపాదం. అచ్చాధాయాతి అతిఆధాయ, ఈసకం అతిక్కమ్మ ఠపేత్వా. గోప్ఫకేన హి గోప్ఫకే జాణునా వా జాణుమ్హి సఙ్ఘట్టియమానే అభిణ్హం వేదనా ఉప్పజ్జతి, చిత్తం ఏకగ్గం న హోతి, సేయ్యా అఫాసుకా హోతి. యథా న సఙ్ఘట్టేతి, ఏవం అతిక్కమ్మ ఠపితే వేదనా నుప్పజ్జతి, చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, సేయ్యా ఫాసు హోతి. తస్మా ఏవం నిపజ్జి. సతో సమ్పజానోతి సయనపరిగ్గాహకసతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో. ‘‘ఉట్ఠానసఞ్ఞ’’న్తి పనేత్థ న వుత్తం, గిలానసేయ్యా హేసా తథాగతస్స.

సత్తసతాతి ఇమస్మిం సుత్తే సబ్బాపి తా దేవతా గిలానసేయ్యట్ఠానం ఆగతా. ఉదానం ఉదానేసీతి గిలానసేయ్యం ఆగతానం దోమనస్సేన భవితబ్బం సియా. ఇమాసం పన తథాగతస్స వేదనాధివాసనం దిస్వా, ‘‘అహో బుద్ధానం మహానుభావతా! ఏవరూపాసు నామ వేదనాసు వత్తమానాసు వికారమత్తమ్పి నత్థి, సిరీసయనే అలఙ్కరిత్వా ఠపితసువణ్ణరూపకం వియ అనిఞ్జమానేన కాయేన నిపన్నో, ఇదానిస్స అధికతరం ముఖవణ్ణో విరోచతి, ఆభాసమ్పన్నో పుణ్ణచన్దో వియ సమ్పతి వికసితం వియ చ అరవిన్దం అస్స ముఖం సోభతి, కాయేపి వణ్ణాయతనం ఇదాని సుసమ్మట్ఠకఞ్చనం వియ విప్పసీదతీ’’తి ఉదానం ఉదపాది.

నాగో వత భోతి, ఏత్థ భోతి ధమ్మాలపనం. బలవన్తట్ఠేన నాగో. నాగవతాతి నాగభావేన. సీహో వతాతిఆదీసు అసన్తాసనట్ఠేన సీహో. బ్యత్తపరిచయట్ఠేన కారణాకారణజాననేన వా ఆజానీయో. అప్పటిసమట్ఠేన నిసభో. గవసతజేట్ఠకో హి ఉసభో, గవసహస్సజేట్ఠకో వసభో, గవసతసహస్సజేట్ఠకో నిసభోతి వుచ్చతి. భగవా పన అప్పటిసమట్ఠేన ఆసభం ఠానం పటిజానాతి. తేనేవత్థేన ఇధ ‘‘నిసభో’’తి వుత్తో. ధురవాహట్ఠేన ధోరయ్హో. నిబ్బిసేవనట్ఠేన దన్తో.

పస్సాతి అనియమితాణత్తి. సమాధిన్తి అరహత్తఫలసమాధిం. సువిముత్తన్తి ఫలవిముత్తియా సువిముత్తం. రాగానుగతం పన చిత్తం అభినతం నామ హోతి, దోసానుగతం అపనతం. తదుభయపటిక్ఖేపేన న చాభినతం న చాపనతన్తి ఆహ. న చ ససఙ్ఖారనిగ్గయ్హవారితగతన్తి న ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన కిలేసే నిగ్గహేత్వా వారితవతం, కిలేసానం పన ఛిన్నత్తా వతం ఫలసమాధినా సమాహితన్తి అత్థో. అతిక్కమితబ్బన్తి విహేఠేతబ్బం ఘట్టేతబ్బం. అదస్సనాతి అఞ్ఞాణా. అఞ్ఞాణీ హి అన్ధబాలోవ ఏవరూపే సత్థరి అపరజ్ఝేయ్యాతి దేవదత్తం ఘట్టయమానా వదన్తి.

పఞ్చవేదాతి ఇతిహాసపఞ్చమానం వేదానం ధారకా. సతం సమన్తి వస్ససతం. తపస్సీతి తపనిస్సితకా హుత్వా. చరన్తి చరన్తా. న సమ్మావిముత్తన్తి సచేపి ఏవరూపా బ్రాహ్మణా వస్ససతం చరన్తి, చిత్తఞ్చ నేసం సమ్మా విముత్తం న హోతి. హీనత్తరూపా న పారం గమా తేతి హీనత్తసభావా తే నిబ్బానఙ్గమా న హోన్తి. ‘‘హీనత్థరూపా’’తిపి పాఠో, హీనత్థజాతికా పరిహీనత్థాతి అత్థో. తణ్హాధిపన్నాతి తణ్హాయ అజ్ఝోత్థటా. వతసీలబద్ధాతి అజవతకుక్కురవతాదీహి చ వతేహి తాదిసేహేవ చ సీలేహి బద్ధా. లూఖం తపన్తి పఞ్చాతపతాపనం కణ్టకసేయ్యాదికం తపం. ఇదాని సా దేవతా సాసనస్స నియ్యానికభావం కథేన్తీ న మానకామస్సాతిఆదిమాహ. తం వుత్తత్థమేవాతి. అట్ఠమం.

౯. పఠమపజ్జున్నధీతుసుత్తవణ్ణనా

౩౯. నవమే పజ్జున్నస్స ధీతాతి పజ్జున్నస్స నామ వస్సవలాహకదేవరఞ్ఞో చాతుమహారాజికస్స ధీతా. అభివన్దేతి భగవా తుమ్హాకం పాదే వన్దామి. చక్ఖుమతాతి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమన్తేన తథాగతేన. ధమ్మో అనుబుద్ధోతి, ‘‘ఇదం మయా పుబ్బే పరేసం సన్తికే కేవలం సుతంయేవ ఆసీ’’తి వదతి. సాహం దానీతి, సా అహం ఇదాని. సక్ఖి జానామీతి, పటివేధవసేన పచ్చక్ఖమేవ జానామి. విగరహన్తాతి, ‘‘హీనక్ఖరపదబ్యఞ్జనో’’తి వా ‘‘అనియ్యానికో’’తి వా ఏవం గరహన్తా. రోరువన్తి, ద్వే రోరువా – ధూమరోరువో చ జాలరోరువో చ. తత్థ ధూమరోరువో విసుం హోతి, జాలరోరువోతి పన అవీచిమహానిరయస్సేవేతం నామం. తత్థ హి సత్తా అగ్గిమ్హి జలన్తే జలన్తే పునప్పునం రవం రవన్తి, తస్మా సో ‘‘రోరువో’’తి వుచ్చతి. ఘోరన్తి దారుణం. ఖన్తియా ఉపసమేన ఉపేతాతి రుచ్చిత్వా ఖమాపేత్వా గహణఖన్తియా చ రాగాదిఉపసమేన చ ఉపేతాతి. నవమం.

౧౦. దుతియపజ్జున్నధీతుసుత్తవణ్ణనా

౪౦. దసమే ధమ్మఞ్చాతి చ సద్దేన సఙ్ఘఞ్చ, ఇతి తీణి రతనాని నమస్సమానా ఇధాగతాతి వదతి. అత్థవతీతి, అత్థవతియో. బహునాపి ఖో తన్తి యం ధమ్మం సా అభాసి, తం ధమ్మం బహునాపి పరియాయేన అహం విభజేయ్యం. తాదిసో ధమ్మోతి, తాదిసో హి అయం భగవా ధమ్మో, తంసణ్ఠితో తప్పటిభాగో బహూహి పరియాయేహి విభజితబ్బయుత్తకోతి దస్సేతి. లపయిస్సామీతి, కథయిస్సామి. యావతా మే మనసా పరియత్తన్తి యత్తకం మయా మనసా పరియాపుటం, తస్సత్థం దివసం అవత్వా మధుపటలం పీళేన్తీ వియ ముహుత్తేనేవ సంఖిత్తేన కథేస్సామి. సేసం ఉత్తానమేవాతి. దసమం.

సతుల్లపకాయికవగ్గో చతుత్థో.