౩. సత్తివగ్గో

౧. సత్తిసుత్తవణ్ణనా

౨౧. సత్తివగ్గస్స పఠమే సత్తియాతి దేసనాసీసమేతం. ఏకతోఖారాదినా సత్థేనాతి అత్థో. ఓమట్ఠోతి పహతో. చత్తారో హి పహారా ఓమట్ఠో ఉమ్మట్ఠో మట్ఠో విమట్ఠోతి. తత్థ ఉపరి ఠత్వా అధోముఖం దిన్నపహారో ఓమట్ఠో నామ; హేట్ఠా ఠత్వా ఉద్ధంముఖం దిన్నో ఉమ్మట్ఠో నామ; అగ్గళసూచి వియ వినివిజ్ఝిత్వా గతో మట్ఠో నామ; సేసో సబ్బోపి విమట్ఠో నామ. ఇమస్మిం పన ఠానే ఓమట్ఠో గహితో. సో హి సబ్బదారుణో దురుద్ధరసల్లో దుత్తికిచ్ఛో అన్తోదోసో అన్తోపుబ్బలోహితోవ హోతి, పుబ్బలోహితం అనిక్ఖమిత్వా వణముఖం పరియోనన్ధిత్వా తిట్ఠతి. పుబ్బలోహితం నిహరితుకామేహి మఞ్చేన సద్ధిం బన్ధిత్వా అధోసిరో కాతబ్బో హోతి, మరణం వా మరణమత్తం వా దుక్ఖం పాపుణాతి. పరిబ్బజేతి విహరేయ్య.

ఇమాయ గాథాయ కిం కథేతి? యథా సత్తియా ఓమట్ఠో పురిసో సల్లుబ్బహన-వణతికిచ్ఛనానం అత్థాయ వీరియం ఆరభతి, పయోగం కరోతి పరక్కమతి. యథా చ డయ్హమానో మత్థకే ఆదిత్తసీసో తస్స నిబ్బాపనత్థాయ వీరియం ఆరభతి, పయోగం కరోతి పరక్కమతి, ఏవమేవ భిక్ఖు కామరాగం పహానాయ సతో అప్పమత్తో హుత్వా విహరేయ్య భగవాతి కథేసి.

అథ భగవా చిన్తేసి – ఇమాయ దేవతాయ ఉపమా తావ దళ్హం కత్వా ఆనీతా, అత్థం పన పరిత్తకం గహేత్వా ఠితా, పునప్పునం కథేన్తీపి హేసా కామరాగస్స విక్ఖమ్భనపహానమేవ కథేయ్య. యావ చ కామరాగో మగ్గేన న సముగ్ఘాటియతి, తావ అనుబద్ధోవ హోతి. ఇతి తమేవ ఓపమ్మం గహేత్వా పఠమమగ్గవసేన దేసనం వినివట్టేత్వా దేసేన్తో దుతియం గాథమాహ. తస్సత్థో పురిమానుసారేనేవ వేదితబ్బోతి. పఠమం.

౨. ఫుసతిసుత్తవణ్ణనా

౨౨. దుతియే నాఫుసన్తం ఫుసతీతి కమ్మం అఫుసన్తం విపాకో న ఫుసతి, కమ్మమేవ వా అఫుసన్తం కమ్మం న ఫుసతి. కమ్మఞ్హి నాకరోతో కరియతి. ఫుసన్తఞ్చ తతో ఫుసేతి కమ్మం ఫుసన్తం విపాకో ఫుసతి, కమ్మమేవ వా ఫుసతి. కమ్మఞ్హి కరోతో కరియతి. తస్మా ఫుసన్తం ఫుసతి, అప్పదుట్ఠపదోసినన్తి యస్మా న అఫుసన్తం ఫుసతి, ఫుసన్తఞ్చ ఫుసతి, అయం కమ్మవిపాకానం ధమ్మతా, తస్మా యో ‘‘అప్పదుట్ఠస్స నరస్స దుస్సతి, సుద్ధస్స పోసస్స అనఙ్గణస్సా’’తి ఏవం వుత్తో అప్పదుట్ఠపదోసీ పుగ్గలో, తం పుగ్గలం కమ్మం ఫుసన్తమేవ కమ్మం ఫుసతి, విపాకో వా ఫుసతి. సో హి పరస్స ఉపఘాతం కాతుం సక్కోతి వా మా వా, అత్తా పనానేన చతూసు అపాయేసు ఠపితో నామ హోతి. తేనాహ భగవా – ‘‘తమేవ బాలం పచ్చేతి పాపం, సుఖుమో రజో పటివాతంవ ఖిత్తో’’తి. దుతియం.

౩. జటాసుత్తవణ్ణనా

౨౩. తతియే అన్తోజటాతి గాథాయం జటాతి తణ్హాయ జాలినియా అధివచనం. సా హి రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు హేట్ఠుపరియవసేన పునప్పునం ఉప్పజ్జనతో సంసిబ్బనట్ఠేన వేళుగుమ్బాదీనం సాఖాజాలసఙ్ఖాతా జటా వియాతి జటా. సా పనేసా సకపరిక్ఖారపరపరిక్ఖారేసు సకఅత్తభావ-పరఅత్తభావేసు అజ్ఝత్తికాయతన-బాహిరాయతనేసు చ ఉప్పజ్జనతో అన్తోజటా బహిజటాతి వుచ్చతి. తాయ ఏవం ఉప్పజ్జమానాయ జటాయ జటితా పజా. యథా నామ వేళుజటాదీహి వేళుఆదయో, ఏవం తాయ తణ్హాజటాయ సబ్బాపి అయం సత్తనికాయసఙ్ఖాతా పజా జటితా వినద్ధా, సంసిబ్బితాతి అత్థో. యస్మా చ ఏవం జటితా, తం తం గోతమ పుచ్ఛామీతి తస్మా తం పుచ్ఛామి. గోతమాతి భగవన్తం గోత్తేన ఆలపతి. కో ఇమం విజటయే జటన్తి ఇమం ఏవం తేధాతుకం జటేత్వా ఠితం జటం కో విజటేయ్య, విజటేతుం కో సమత్థోతి పుచ్ఛతి.

అథస్స భగవా తమత్థం విస్సజ్జేన్తో సీలే పతిట్ఠాయాతిఆదిమాహ. తత్థ సీలే పతిట్ఠాయాతి చతుపారిసుద్ధిసీలే ఠత్వా. ఏత్థ చ భగవా జటావిజటనం పుచ్ఛితో సీలం ఆరభన్తో న ‘‘అఞ్ఞం పుట్ఠో అఞ్ఞం కథేతీ’’తి వేదితబ్బో. జటావిజటకస్స హి పతిట్ఠాదస్సనత్థమేత్థ సీలం కథితం.

నరోతి సత్తో. సపఞ్ఞోతి కమ్మజతిహేతుకపటిసన్ధిపఞ్ఞాయ పఞ్ఞవా. చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయన్తి సమాధిఞ్చేవ విపస్సనఞ్చ భావయమానో. చిత్తసీసేన హేత్థ అట్ఠ సమాపత్తియో కథితా, పఞ్ఞానామేన విపస్సనా. ఆతాపీతి వీరియవా. వీరియఞ్హి కిలేసానం ఆతాపనపరితాపనట్ఠేన ‘‘ఆతాపో’’తి వుచ్చతి, తదస్స అత్థీతి ఆతాపీ. నిపకోతి నేపక్కం వుచ్చతి పఞ్ఞా, తాయ సమన్నాగతోతి అత్థో. ఇమినా పదేన పారిహారియపఞ్ఞం దస్సేతి. పారిహారియపఞ్ఞా నామ ‘‘అయం కాలో ఉద్దేసస్స, అయం కాలో పరిపుచ్ఛాయా’’తిఆదినా నయేన సబ్బత్థ కారాపితా పరిహరితబ్బపఞ్ఞా. ఇమస్మిఞ్హి పఞ్హాబ్యాకరణే తిక్ఖత్తుం పఞ్ఞా ఆగతా. తత్థ పఠమా జాతిపఞ్ఞా, దుతియా విపస్సనాపఞ్ఞా, తతియా సబ్బకిచ్చపరిణాయికా పారిహారియపఞ్ఞా.

సో ఇమం విజటయే జటన్తి సో ఇమేహి సీలాదీహి సమన్నాగతో భిక్ఖు. యథా నామ పురిసో పథవియం పతిట్ఠాయ సునిసితం సత్థం ఉక్ఖిపిత్వా మహన్తం వేళుగుమ్బం విజటేయ్య, ఏవమేవం సీలే పతిట్ఠాయ సమాధిసిలాయం సునిసితం విపస్సనాపఞ్ఞాసత్థం వీరియబలపగ్గహితేన పారిహారియపఞ్ఞాహత్థేన ఉక్ఖిపిత్వా సబ్బమ్పి తం అత్తనో సన్తానే పతితం తణ్హాజటం విజటేయ్య సఞ్ఛిన్దేయ్య సమ్పదాలేయ్యాతి.

ఏత్తావతా సేఖభూమిం కథేత్వా ఇదాని జటం విజటేత్వా ఠితం మహాఖీణాసవం దస్సేన్తో యేసన్తిఆదిమాహ. ఏవం జటం విజటేత్వా ఠితం ఖీణాసవం దస్సేత్వా పున జటాయ విజటనోకాసం దస్సేన్తో యత్థ నామఞ్చాతిఆదిమాహ. తత్థ నామన్తి చత్తారో అరూపినో ఖన్ధా. పటిఘం రూపసఞ్ఞా చాతి ఏత్థ పటిఘసఞ్ఞావసేన కామభవో గహితో, రూపసఞ్ఞావసేన రూపభవో. తేసు ద్వీసు గహితేసు అరూపభవో గహితోవ హోతి భవసఙ్ఖేపేనాతి. ఏత్థేసా ఛిజ్జతే జటాతి ఏత్థ తేభూమకవట్టస్స పరియాదియనట్ఠానే ఏసా జటా ఛిజ్జతి, నిబ్బానం ఆగమ్మ ఛిజ్జతి నిరుజ్ఝతీతి అయం అత్థో దస్సితో హోతి. తతియం.

౪. మనోనివారణసుత్తవణ్ణనా

౨౪. చతుత్థే యతో యతోతి పాపతో వా కల్యాణతో వా. అయం కిర దేవతా ‘‘యంకిఞ్చి కుసలాదిభేదం లోకియం వా లోకుత్తరం వా మనో, తం నివారేతబ్బమేవ, న ఉప్పాదేతబ్బ’’న్తి ఏవంలద్ధికా. స సబ్బతోతి సో సబ్బతో. అథ భగవా – ‘‘అయం దేవతా అనియ్యానికకథం కథేతి, మనో నామ నివారేతబ్బమ్పి అత్థి భావేతబ్బమ్పి, విభజిత్వా నమస్సా దస్సేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా దుతియగాథం ఆహ. తత్థ న మనో సంయతత్తమాగతన్తి, యం వుత్తం ‘‘న సబ్బతో మనో నివారయే’’తి, కతరం తం మనో, యం తం సబ్బతో న నివారేతబ్బన్తి చే. మనో సంయతత్తం ఆగతం, యం మనో యత్థ సంయతభావం ఆగతం, ‘‘దానం దస్సామి, సీలం రక్ఖిస్సామీ’’తిఆదినా నయేన ఉప్పన్నం, ఏతం మనో న నివారేతబ్బం, అఞ్ఞదత్థు బ్రూహేతబ్బం వడ్ఢేతబ్బం. యతో యతో చ పాపకన్తి యతో యతో అకుసలం ఉప్పజ్జతి, తతో తతో చ తం నివారేతబ్బన్తి. చతుత్థం.

౫. అరహన్తసుత్తవణ్ణనా

౨౫. పఞ్చమే కతావీతి చతూహి మగ్గేహి కతకిచ్చో. అహం వదామీతి అయం దేవతా వనసణ్డవాసినీ, సా ఆరఞ్ఞకానం భిక్ఖూనం ‘‘అహం భుఞ్జామి, అహం నిసీదామి, మమ పత్తో, మమ చీవర’’న్తిఆదికథావోహారం సుత్వా చిన్తేసి – ‘‘అహం ఇమే భిక్ఖూ ‘ఖీణాసవా’తి మఞ్ఞామి, ఖీణాసవానఞ్చ నామ ఏవరూపా అత్తుపలద్ధినిస్సితకథా హోతి, న హోతి ను ఖో’’తి జాననత్థం ఏవం పుచ్ఛతి.

సామఞ్ఞన్తి లోకనిరుత్తిం లోకవోహారం. కుసలోతి ఖన్ధాదీసు కుసలో. వోహారమత్తేనాతి ఉపలద్ధినిస్సితకథం హిత్వా వోహారభేదం అకరోన్తో ‘‘అహం, మమా’’తి వదేయ్య. ‘‘ఖన్ధా భుఞ్జన్తి, ఖన్ధా నిసీదన్తి, ఖన్ధానం పత్తో, ఖన్ధానం చీవర’’న్తి హి వుత్తే వోహారభేదో హోతి, న కోచి జానాతి. తస్మా ఏవం అవత్వా లోకవోహారేన వోహరతీతి.

అథ దేవతా – ‘‘యది దిట్ఠియా వసేన న వదతి, మానవసేన ను ఖో వదతీ’’తి చిన్తేత్వా పున యో హోతీతి పుచ్ఛి. తత్థ మానం ను ఖోతి సో భిక్ఖు మానం ఉపగన్త్వా మానవసేన వదేయ్య ను ఖోతి. అథ భగవా – ‘‘అయం దేవతా ఖీణాసవం సమానం వియ కరోతీ’’తి చిన్తేత్వా, ‘‘ఖీణాసవస్స నవవిధోపి మానో పహీనో’’తి దస్సేన్తో పటిగాథం ఆహ. తత్థ విధూపితాతి విధమితా. మానగన్థస్సాతి మానా చ గన్థా చ అస్స. మఞ్ఞతన్తి మఞ్ఞనం. తివిధమ్పి తణ్హా-దిట్ఠి-మాన-మఞ్ఞనం సో వీతివత్తో, అతిక్కన్తోతి అత్థో. సేసం ఉత్తానత్థమేవాతి. పఞ్చమం.

౬. పజ్జోతసుత్తవణ్ణనా

౨౬. ఛట్ఠే పుట్ఠున్తి పుచ్ఛితుం. కథం జానేమూతి కథం జానేయ్యామ. దివారత్తిన్తి దివా చ రత్తిఞ్చ. తత్థ తత్థాతి యత్థ యత్థేవ పజ్జలితో హోతి, తత్థ తత్థ. ఏసా ఆభాతి ఏసా బుద్ధాభా. కతమా పన సాతి? ఞాణాలోకో వా హోతు పీతిఆలోకో వా పసాదాలోకో వా ధమ్మకథాఆలోకో వా, సబ్బోపి బుద్ధానం పాతుభావా ఉప్పన్నో ఆలోకో బుద్ధాభా నామ. అయం అనుత్తరా సబ్బసేట్ఠా అసదిసాతి. ఛట్ఠం.

౭. సరసుత్తవణ్ణనా

౨౭. సత్తమే కుతో సరా నివత్తన్తీతి ఇమే సంసారసరా కుతో నివత్తన్తి, కిం ఆగమ్మ నప్పవత్తన్తీతి అత్థో. న గాధతీతి న పతిట్ఠాతి. అతోతి అతో నిబ్బానతో. సేసం ఉత్తానత్థమేవాతి. సత్తమం.

౮. మహద్ధనసుత్తవణ్ణనా

౨౮. అట్ఠమే నిధానగతం ముత్తసారాది మహన్తం ధనమేతేసన్తి మహద్ధనా. సువణ్ణరజతభాజనాది మహాభోగో ఏతేసన్తి మహాభోగా. అఞ్ఞమఞ్ఞాభిగిజ్ఝన్తీతి అఞ్ఞమఞ్ఞం అభిగిజ్ఝన్తి పత్థేన్తి పిహేన్తి. అనలఙ్కతాతి అతిత్తా అపరియత్తజాతా. ఉస్సుక్కజాతేసూతి నానాకిచ్చజాతేసు అనుప్పన్నానం రూపాదీనం ఉప్పాదనత్థాయ ఉప్పన్నానం అనుభవనత్థాయ ఉస్సుక్కేసు. భవసోతానుసారీసూతి వట్టసోతం అనుసరన్తేసు. అనుస్సుకాతి అవావటా. అగారన్తి మాతుగామేన సద్ధిం గేహం. విరాజియాతి విరాజేత్వా. సేసం ఉత్తానమేవాతి. అట్ఠమం.

౯. చతుచక్కసుత్తవణ్ణనా

౨౯. నవమే చతుచక్కన్తి చతుఇరియాపథం. ఇరియాపథో హి ఇధ చక్కన్తి అధిప్పేతో. నవద్వారన్తి నవహి వణముఖేహి నవద్వారం. పుణ్ణన్తి అసుచిపూరం. లోభేన సంయుతన్తి తణ్హాయ సంయుత్తం. కథం యాత్రా భవిస్సతీతి ఏతస్స ఏవరూపస్స సరీరస్స కథం నిగ్గమనం భవిస్సతి, కథం ముత్తి పరిముత్తి సమతిక్కమో భవిస్సతీతి పుచ్ఛతి. నద్ధిన్తి ఉపనాహం, పుబ్బకాలే కోధో, అపరకాలే ఉపనాహోతి ఏవం పవత్తం బలవకోధన్తి అత్థో. వరత్తన్తి ‘‘ఛేత్వా నద్ధి వరత్తఞ్చ, సన్దానం సహనుక్కమ’’న్తి గాథాయ (ధ. ప. ౩౯౮; సు. ని. ౬౨౭) తణ్హా వరత్తా, దిట్ఠి సన్దానం నామ జాతం. ఇధ పన పాళినిద్దిట్ఠే కిలేసే ఠపేత్వా అవసేసా ‘‘వరత్తా’’తి వేదితబ్బా, ఇతి కిలేసవరత్తఞ్చ ఛేత్వాతి అత్థో. ఇచ్ఛా లోభన్తి ఏకోయేవ ధమ్మో ఇచ్ఛనట్ఠేన ఇచ్ఛా, లుబ్భనట్ఠేన లోభోతి వుత్తో. పఠముప్పత్తికా వా దుబ్బలా ఇచ్ఛా, అపరాపరుప్పత్తికో బలవా లోభో. అలద్ధపత్థనా వా ఇచ్ఛా, పటిలద్ధవత్థుమ్హి లోభో. సమూలం తణ్హన్తి అవిజ్జామూలేన సమూలకం తణ్హం. అబ్బుయ్హాతి అగ్గమగ్గేన ఉప్పాటేత్వా. సేసం ఉత్తానమేవాతి. నవమం.

౧౦. ఏణిజఙ్ఘసుత్తవణ్ణనా

౩౦. దసమే ఏణిజఙ్ఘన్తి ఏణిమిగస్స వియ సువట్టితజఙ్ఘం. కిసన్తి అథూలం సమసరీరం. అథ వా ఆతపేన మిలాతం మాలాగన్ధవిలేపనేహి అనుపబ్రూహితసరీరన్తిపి అత్థో. వీరన్తి వీరియవన్తం. అప్పాహారన్తి భోజనే మత్తఞ్ఞుతాయ మితాహారం, వికాలభోజనపటిక్ఖేపవసేన వా పరిత్తాహారం. అలోలుపన్తి చతూసు పచ్చయేసు లోలుప్పవిరహితం. రసతణ్హాపటిక్ఖేపో వా ఏస. సీహంవేకచరం నాగన్తి ఏకచరం సీహం వియ, ఏకచరం నాగం వియ. గణవాసినో హి పమత్తా హోన్తి, ఏకచరా అప్పమత్తా, తస్మా ఏకచరావ గహితాతి. పవేదితాతి పకాసితా కథితా. ఏత్థాతి ఏతస్మిం నామరూపే. పఞ్చకామగుణవసేన హి రూపం గహితం, మనేన నామం, ఉభయేహి పన అవినిభుత్తధమ్మే గహేత్వా పఞ్చక్ఖన్ధాదివసేనపేత్థ భుమ్మం యోజేతబ్బన్తి. దసమం.

సత్తివగ్గో తతియో.