౨. నన్దనవగ్గో

౧. నన్దనసుత్తవణ్ణనా

౧౧. నన్దనవగ్గస్స పఠమే తత్రాతి తస్మిం ఆరామే. ఖోతి బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతావసేన నిపాతమత్తం. భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి పరిసజేట్ఠకే భిక్ఖూ జానాపేసి. భిక్ఖవోతి తేసం ఆమన్తనాకారదీపనం. భదన్తేతి పతివచనదానం. తే భిక్ఖూతి యే తత్థ సమ్ముఖీభూతా ధమ్మపటిగ్గాహకా భిక్ఖూ. భగవతో పచ్చస్సోసున్తి భగవతో వచనం పతిఅస్సోసుం, అభిముఖా హుత్వా సుణింసు సమ్పటిచ్ఛింసూతి అత్థో. ఏతదవోచాతి ఏతం ఇదాని వత్తబ్బం ‘‘భూతపుబ్బ’’న్తిఆదివచనం అవోచ. తత్థ తావతింసకాయికాతి తావతింసకాయే నిబ్బత్తా. తావతింసకాయో నామ దుతియదేవలోకో వుచ్చతి. మఘేన మాణవేన సద్ధిం మచలగామే కాలం కత్వా తత్థ ఉప్పన్నే తేత్తింస దేవపుత్తే ఉపాదాయ కిర తస్స దేవలోకస్స అయం పణ్ణత్తి జాతాతి వదన్తి. యస్మా పన సేసచక్కవాళేసుపి ఛ కామావచరదేవలోకా అత్థి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘సహస్సం చాతుమహారాజికానం సహస్సం తావతింసాన’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౨౯), తస్మా నామపణ్ణత్తియేవేసా తస్స దేవలోకస్సాతి వేదితబ్బా. ఏవఞ్హి నిద్దోసం పదం హోతి.

నన్దనే వనేతి ఏత్థ తం వనం పవిట్ఠే పవిట్ఠే నన్దయతి తోసేతీతి నన్దనం. పఞ్చసు హి మరణనిమిత్తేసు ఉప్పన్నేసు ‘‘సమ్పత్తిం పహాయ చవిస్సామా’’తి పరిదేవమానా దేవతా సక్కో దేవానమిన్దో ‘‘మా పరిదేవిత్థ, అభిజ్జనధమ్మా నామ సఙ్ఖారా నత్థీ’’తి ఓవదిత్వా తత్థ పవేసాపేతి. తాసం అఞ్ఞాహి దేవతాహి బాహాసు గహేత్వా పవేసితానమ్పి తస్స సమ్పత్తిం దిస్వావ మరణసోకో వూపసమ్మతి, పీతిపామోజ్జమేవ ఉప్పజ్జతి. అథ తస్మిం కీళమానా ఏవ ఉణ్హసన్తత్తో హిమపిణ్డో వియ విలీయన్తి, వాతాపహతదీపసిఖా వియ విజ్ఝాయన్తీతి ఏవం యంకిఞ్చి అన్తో పవిట్ఠం నన్దయతి తోసేతియేవాతి నన్దనం, తస్మిం నన్దనే. అచ్ఛరాసఙ్ఘపరివుతాతి అచ్ఛరాతి దేవధీతానం నామం, తాసం సమూహేన పరివుతా.

దిబ్బేహీతి దేవలోకే నిబ్బత్తేహి. పఞ్చహి కామగుణేహీతి మనాపియరూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బసఙ్ఖాతేహి పఞ్చహి కామబన్ధనేహి కామకోట్ఠాసేహి వా. సమప్పితాతి ఉపేతా. ఇతరం తస్సేవ వేవచనం. పరిచారయమానాతి రమమానా, తేసు తేసు వా రూపాదీసు ఇన్ద్రియాని సఞ్చారయమానా. తాయం వేలాయన్తి తస్మిం పరిచారణకాలే. సో పనస్స దేవపుత్తస్స అధునా అభినిబ్బత్తకాలో వేదితబ్బో. తస్స హి పటిసన్ధిక్ఖణేయేవ రత్తసువణ్ణక్ఖన్ధో వియ విరోచయమానో తిగావుతప్పమాణో అత్తభావో నిబ్బత్తి. సో దిబ్బవత్థనివత్థో దిబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితో దిబ్బమాలావిలేపనధరో దిబ్బేహి చన్దనచుణ్ణేహి సమం వికిరియమానో దిబ్బేహి పఞ్చహి కామగుణేహి ఓవుతో నివుతో పరియోనద్ధో లోభాభిభూతో హుత్వా లోభనిస్సరణం నిబ్బానం అపస్సన్తో ఆసభిం వాచం భాసన్తో వియ మహాసద్దేన ‘‘న తే సుఖం పజానన్తీ’’తి ఇమం గాథం గాయమానో నన్దనవనే విచరి. తేన వుత్తం – ‘‘తాయం వేలాయం ఇమం గాథం అభాసీ’’తి.

యే న పస్సన్తి నన్దనన్తి యే తత్ర పఞ్చకామగుణానుభవనవసేన నన్దనవనం న పస్సన్తి. నరదేవానన్తి దేవనరానం, దేవపురిసానన్తి అత్థో. తిదసానన్తి తిక్ఖత్తుం దసన్నం. యసస్సినన్తి పరివారసఙ్ఖాతేన యసేన సమ్పన్నానం.

అఞ్ఞతరా దేవతాతి ఏకా అరియసావికా దేవతా. పచ్చభాసీతి ‘‘అయం బాలదేవతా ఇమం సమ్పత్తిం నిచ్చం అచలం మఞ్ఞతి, నాస్సా ఛేదనభేదనవిద్ధంసనధమ్మతం జానాతీ’’తి అధిప్పాయం వివట్టేత్వా దస్సేన్తీ ‘‘న త్వం బాలే’’తి ఇమాయ గాథాయ పతిఅభాసి. యథా అరహతం వచోతి యథా అరహన్తానం వచనం, తథా త్వం న జానాసీతి. ఏవం తస్సా అధిప్పాయం పటిక్ఖిపిత్వా ఇదాని అరహన్తానం వచనం దస్సేన్తీ అనిచ్చాతిఆదిమాహ. తత్థ అనిచ్చా వత సఙ్ఖారాతి సబ్బే తేభూమకసఙ్ఖారా హుత్వా అభావత్థేన అనిచ్చా. ఉప్పాదవయధమ్మినోతి ఉప్పాదవయసభావా. ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝన్తీతి ఇదం పురిమస్సేవ వేవచనం. యస్మా వా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝన్తి, తస్మా ఉప్పాదవయధమ్మినోతి. ఉప్పాదవయగ్గహణేన చేత్థ తదనన్తరా వేమజ్ఝట్ఠానం గహితమేవ హోతి. తేసం వూపసమో సుఖోతి తేసం సఙ్ఖారానం వూపసమసఙ్ఖాతం నిబ్బానమేవ సుఖం. ఇదం అరహతం వచోతి.

నన్దనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. నన్దతిసుత్తవణ్ణనా

౧౨. దుతియే నన్దతీతి తుస్సతి అత్తమనో హోతి. పుత్తిమాతి బహుపుత్తో. తస్స హి ఏకచ్చే పుత్తా కసికమ్మం కత్వా ధఞ్ఞస్స కోట్ఠే పూరేన్తి, ఏకచ్చే వణిజ్జం కత్వా హిరఞ్ఞసువణ్ణం ఆహరన్తి, ఏకచ్చే రాజానం ఉపట్ఠహిత్వా యానవాహనగామనిగమాదీని లభన్తి. అథ తేసం ఆనుభావసఙ్ఖాతం సిరిం అనుభవమానా మాతా వా పితా వా నన్దతి. ఛణదివసాదీసు వా మణ్డితపసాధితే పుత్తే సమ్పత్తిం అనుభవమానే దిస్వా నన్దతీతి, ‘‘నన్దతి పుత్తేహి పుత్తిమా’’తి ఆహ. గోహి తథేవాతి యథా పుత్తిమా పుత్తేహి, తథా గోసామికోపి సమ్పన్నం గోమణ్డలం దిస్వా గావో నిస్సాయ గోరససమ్పత్తిం అనుభవమానో గోహి నన్దతి. ఉపధీ హి నరస్స నన్దనాతి, ఏత్థ ఉపధీతి చత్తారో ఉపధీ – కామూపధి, ఖన్ధూపధి, కిలేసూపధి, అభిసఙ్ఖారూపధీతి. కామాపి హి ‘‘యం పఞ్చ కామగుణే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం కామానం అస్సాదో’’తి (మ. ని. ౧.౧౬౬) ఏవం వుత్తస్స సుఖస్స అధిట్ఠానభావతో ‘‘ఉపధియతి ఏత్థ సుఖ’’న్తి ఇమినా వచనత్థేన ఉపధీతి వుచ్చతి. ఖన్ధాపి ఖన్ధమూలకస్స దుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతో, కిలేసాపి అపాయదుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతో, అభిసఙ్ఖారాపి భవదుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతోతి. ఇధ పన కామూపధి అధిప్పేతో. పఞ్చ హి కామగుణా తేభూమికాదిపాసాద-ఉళారసయన-వత్థాలఙ్కార-నాటకపరివారాదివసేన పచ్చుపట్ఠితా పీతిసోమనస్సం ఉపసంహరమానా నరం నన్దయన్తి. తస్మా యథా పుత్తా చ గావో చ, ఏవం ఇమేపి ఉపధీ హి నరస్స నన్దనాతి వేదితబ్బా. న హి సో నన్దతి యో నిరూపధీతి యో కామగుణసమ్పత్తిరహితో దలిద్దో దుల్లభఘాసచ్ఛాదనో, న హి సో నన్దతి. ఏవరూపో మనుస్సపేతో చ మనుస్సనేరయికో చ కిం నన్దిస్సతి భగవాతి ఆహ.

ఇదం సుత్వా సత్థా చిన్తేసి – ‘‘అయం దేవతా సోకవత్థుమేవ నన్దవత్థుం కరోతి, సోకవత్థుభావమస్సా దీపేస్సామీ’’తి ఫలేన ఫలం పాతేన్తో వియ తాయేవ ఉపమాయ తస్సా వాదం భిన్దన్తో తమేవ గాథం పరివత్తేత్వా సోచతీతి ఆహ. తత్థ సోచతి పుత్తేహీతి విదేసగమనాదివసేన పుత్తేసు నట్ఠేసుపి నస్సన్తేసుపి ఇదాని నస్సిస్సన్తీతి నాససఙ్కీపి సోచతి, తథా మతేసుపి మరన్తేసుపి చోరేహి రాజపురిసేహి గహితేసు వా పచ్చత్థికానం హత్థం ఉపగతేసు వా మరణసఙ్కీపి హుత్వా సోచతి. రుక్ఖపబ్బతాదీహి పతిత్వా హత్థపాదాదీనం భేదవసేన భిన్నేసుపి భిజ్జన్తేసుపి భేదసఙ్కీపి హుత్వా సోచతి. యథా చ పుత్తేహి పుత్తిమా, గోసామికోపి తథేవ నవహాకారేహి గోహి సోచతి. ఉపధీ హి నరస్స సోచనాతి యథా చ పుత్తగావో, ఏవం పఞ్చ కామగుణోపధీపి –

‘‘తస్స చే కామయానస్స, ఛన్దజాతస్స జన్తునో;

తే కామా పరిహాయన్తి, సల్లవిద్ధోవ రుప్పతీ’’తి. (సు. ని. ౭౭౩) –

వుత్తనయేన నరం సోచన్తి. తస్మా నరస్స సోచనా సోకవత్థుకమేవాతి వేదితబ్బా. న హి సో సోచతి, యో నిరూపధీతి యస్స పన చతుబ్బిధాపేతే ఉపధియో నత్థి, సో నిరుపధి మహాఖీణాసవో కిం సోచిస్సతి, న సోచతి దేవతేతి.

నన్దతిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. నత్థిపుత్తసమసుత్తవణ్ణనా

౧౩. తతియే నత్థి పుత్తసమం పేమన్తి విరూపేపి హి అత్తనో పుత్తకే సువణ్ణబిమ్బకం వియ మఞ్ఞన్తి, మాలాగుళే వియ సీసాదీసు కత్వా పరిహరమానా తేహి ఓహదితాపి ఓముత్తికాపి గన్ధవిలేపనపతితా వియ సోమనస్సం ఆపజ్జన్తి. తేనాహ – ‘‘నత్థి పుత్తసమం పేమ’’న్తి. పుత్తపేమసమం పేమం నామ నత్థీతి వుత్తం హోతి. గోసమితం ధనన్తి గోహి సమం గోధనసమం గోధనసదిసం అఞ్ఞం ధనం నామ నత్థి భగవాతి ఆహ. సూరియసమా ఆభాతి సూరియాభాయ సమా అఞ్ఞా ఆభా నామ నత్థీతి దస్సేతి. సముద్దపరమాతి యే కేచి అఞ్ఞే సరా నామ, సబ్బే తే సముద్దపరమా, సముద్దో తేసం ఉత్తమో, సముద్దసదిసం అఞ్ఞం ఉదకనిధానం నామ నత్థి, భగవాతి.

యస్మా పన అత్తపేమేన సమం పేమం నామ నత్థి. మాతాపితాదయో హి ఛడ్డేత్వాపి పుత్తధీతాదయో చ అపోసేత్వాపి సత్తా అత్తానమేవ పోసేన్తి. ధఞ్ఞేన చ సమం ధనం నామ నత్థి. (యదా హి సత్తా దుబ్భిక్ఖా హోన్తి), తథారూపే హి కాలే హిరఞ్ఞసువణ్ణాదీని గోమహింసాదీనిపి ధఞ్ఞగ్గహణత్థం ధఞ్ఞసామికానమేవ సన్తికం గహేత్వా గచ్ఛన్తి. పఞ్ఞాయ చ సమా ఆభా నామ నత్థి. సూరియాదయో హి ఏకదేసంయేవ ఓభాసన్తి, పచ్చుప్పన్నమేవ చ తమం వినోదేన్తి. పఞ్ఞా పన దససహస్సిమ్పి లోకధాతుం ఏకప్పజ్జోతం కాతుం సక్కోతి, అతీతంసాదిపటిచ్ఛాదకఞ్చ తమం విధమతి. మేఘవుట్ఠియా చ సమో సరో నామ నత్థి. నదీవాపి హోతు తలాకాదీని వా, వుట్ఠిసమో సరో నామ నత్థి. మేఘవుట్ఠియా హి పచ్ఛిన్నాయ మహాసముద్దో అఙ్గులిపబ్బతేమనమత్తమ్పి ఉదకం న హోతి, వుట్ఠియా పన పవత్తమానాయ యావ ఆభస్సరభవనాపి ఏకోదకం హోతి. తస్మా భగవా దేవతాయ పటిగాథం వదన్తో నత్థి అత్తసమం పేమన్తిఆదిమాహాతి.

నత్థిపుత్తసమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. ఖత్తియసుత్తవణ్ణనా

౧౪. చతుత్థే ఖత్తియో ద్విపదన్తి ద్విపదానం రాజా సేట్ఠో. కోమారీతి కుమారికాలే గహితా. అయం సేసభరియానం సేట్ఠాతి వదతి. పుబ్బజోతి పఠమం జాతో కాణో వాపి హోతు కుణిఆదీనం వా అఞ్ఞతరో, యో పఠమం జాతో, అయమేవ పుత్తో ఇమిస్సా దేవతాయ వాదే సేట్ఠో నామ హోతి. యస్మా పన ద్విపదాదీనం బుద్ధాదయో సేట్ఠా, తస్మా భగవా పటిగాథం ఆహ. తత్థ కిఞ్చాపి భగవా సబ్బేసంయేవ అపదాదిభేదానం సత్తానం సేట్ఠో, ఉప్పజ్జమానో పనేస సబ్బసత్తసేట్ఠో ద్విపదేసుయేవ ఉప్పజ్జతి, తస్మా సమ్బుద్ధో ద్విపదం సేట్ఠోతి ఆహ. ద్విపదేసు ఉప్పన్నస్స చస్స సబ్బసత్తసేట్ఠభావో అప్పటిహతోవ హోతి. ఆజానీయోతి హత్థీ వా హోతు అస్సాదీసు అఞ్ఞతరో వా, యో కారణం జానాతి, అయం ఆజానీయోవ చతుప్పదానం సేట్ఠోతి అత్థో. కూటకణ్ణరఞ్ఞో గుళవణ్ణఅస్సో వియ. రాజా కిర పాచీనద్వారేన నిక్ఖమిత్వా చేతియపబ్బతం గమిస్సామీతి కలమ్బనదీతీరం సమ్పత్తో, అస్సో తీరే ఠత్వా ఉదకం ఓతరితుం న ఇచ్ఛతి, రాజా అస్సాచరియం ఆమన్తేత్వా, ‘‘అహో వత తయా అస్సో సిక్ఖాపితో ఉదకం ఓతరితుం న ఇచ్ఛతీ’’తి ఆహ. ఆచరియో ‘‘సుసిక్ఖాపితో దేవ అస్సో, ఏతస్స హి చిత్తం – ‘సచాహం ఉదకం ఓతరిస్సామి, వాలం తేమిస్సతి, వాలే తిన్తే రఞ్ఞో అఙ్గే ఉదకం పాతేయ్యా’తి, ఏవం తుమ్హాకం సరీరే ఉదకపాతనభయేన న ఓతరతి, వాలం గణ్హాపేథా’’తి ఆహ. రాజా తథా కారేసి. అస్సో వేగేన ఓతరిత్వా పారం గతో. సుస్సూసాతి సుస్సూసమానా. కుమారికాలే వా గహితా హోతు పచ్ఛా వా, సురూపా వా విరూపా వా, యా సామికం సుస్సూసతి పరిచరతి తోసేతి, సా భరియానం సేట్ఠా. అస్సవోతి ఆసుణమానో. జేట్ఠో వా హి హోతు కనిట్ఠో వా, యో మాతాపితూనం వచనం సుణాతి, సమ్పటిచ్ఛతి, ఓవాదపటికరో హోతి, అయం పుత్తానం సేట్ఠో, అఞ్ఞేహి సన్ధిచ్ఛేదకాదిచోరేహి పుత్తేహి కో అత్థో దేవతేతి.

ఖత్తియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సణమానసుత్తవణ్ణనా

౧౫. పఞ్చమే ఠితే మజ్ఝన్హికేతి ఠితమజ్ఝన్హికే. సన్నిసీవేసూతి యథా ఫాసుకట్ఠానం ఉపగన్త్వా సన్నిసిన్నేసు విస్సమమానేసు. ఠితమజ్ఝన్హికకాలో నామేస సబ్బసత్తానం ఇరియాపథదుబ్బల్యకాలో. ఇధ పన పక్ఖీనంయేవ వసేన దస్సితో. సణతేవాతి సణతి వియ మహావిరవం వియ ముచ్చతి. సణమానమేవ చేత్థ ‘‘సణతేవా’’తి వుత్తం. తప్పటిభాగం నామేతం. నిదాఘసమయస్మిఞ్హి ఠితమజ్ఝన్హికకాలే చతుప్పదగణేసు చేవ పక్ఖీగణేసు చ సన్నిసిన్నేసు వాతపూరితానం సుసిరరుక్ఖానఞ్చేవ ఛిద్దవేణుపబ్బానఞ్చ ఖన్ధేన ఖన్ధం సాఖాయ సాఖం సఙ్ఘట్టయన్తానం పాదపానఞ్చ అరఞ్ఞమజ్ఝే మహాసద్దో ఉప్పజ్జతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. తం భయం పటిభాతి మన్తి తం ఏవరూపే కాలే మహాఅరఞ్ఞస్స సణమానం మయ్హం భయం హుత్వా ఉపట్ఠాతి. దన్ధపఞ్ఞా కిరేసా దేవతా తస్మిం ఖణే అత్తనో నిసజ్జఫాసుకం కథాఫాసుకం దుతియకం అలభన్తీ ఏవమాహ. యస్మా పన తాదిసే కాలే పిణ్డపాతపటిక్కన్తస్స వివిత్తే అరఞ్ఞాయతనే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా నిసిన్నస్స భిక్ఖునో అనప్పకం సుఖం ఉప్పజ్జతి, యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘సుఞ్ఞాగారం పవిట్ఠస్స, సన్తచిత్తస్స భిక్ఖునో;

అమానుసీ రతీ హోతి, సమ్మా ధమ్మం విపస్సతో’’తి. (ధ. ప. ౩౭౩) చ,

‘‘పురతో పచ్ఛతో వాపి, అపరో చే న విజ్జతి;

అతీవ ఫాసు భవతి, ఏకస్స వసతో వనే’’తి. (థేరగా. ౫౩౭) చ;

తస్మా భగవా దుతియం గాథమాహ. తత్థ సా రతి పటిభాతి మన్తి యా ఏవరూపే కాలే ఏకకస్స నిసజ్జా నామ, సా రతి మయ్హం ఉపట్ఠాతీతి అత్థో. సేసం తాదిసమేవాతి.

సణమానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. నిద్దాతన్దీసుత్తవణ్ణనా

౧౬. ఛట్ఠే నిద్దాతి, ‘‘అభిజానామహం, అగ్గివేస్సన, గిమ్హానం పచ్ఛిమే మాసే నిద్దం ఓక్కమితా’’తి (మ. ని. ౧.౩౮౭) ఏవరూపాయ అబ్యాకతనిద్దాయ పుబ్బభాగాపరభాగేసు సేఖపుథుజ్జనానం ససఙ్ఖారికఅకుసలే చిత్తే ఉప్పన్నం థినమిద్ధం. తన్దీతి అతిచ్ఛాతాతిసీతాదికాలేసు ఉప్పన్నం ఆగన్తుకం ఆలసియం. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘తత్థ కతమా తన్దీ? యా తన్దీ తన్దియనా తన్దిమనతా ఆలస్యం ఆలస్యాయనా ఆలస్యాయితత్తం, అయం వుచ్చతి తన్దీ’’తి (విభ. ౮౫౭). విజమ్భితాతి కాయవిజమ్భనా. అరతీతి అకుసలపక్ఖా ఉక్కణ్ఠితతా. భత్తసమ్మదోతి భత్తముచ్ఛా భత్తకిలమథో. విత్థారో పన తేసం – ‘‘తత్థ కతమా విజమ్భితా? యా కాయస్స జమ్భనా విజమ్భనా’’తిఆదినా నయేన అభిధమ్మే ఆగతోవ. ఏతేనాతి ఏతేన నిద్దాదినా ఉపక్కిలేసేన ఉపక్కిలిట్ఠో నివారితపాతుభావో. నప్పకాసతీతి న జోతతి, న పాతుభవతీతి అత్థో. అరియమగ్గోతి లోకుత్తరమగ్గో. ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే. పాణినన్తి సత్తానం. వీరియేనాతి మగ్గసహజాతవీరియేన. నం పణామేత్వాతి ఏతం కిలేసజాతం నీహరిత్వా. అరియమగ్గోతి లోకియలోకుత్తరమగ్గో. ఇతి మగ్గేనేవ ఉపక్కిలేసే నీహరిత్వా మగ్గస్స విసుద్ధి వుత్తాతి.

నిద్దాతన్దీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. దుక్కరసుత్తవణ్ణనా

౧౭. సత్తమే దుత్తితిక్ఖన్తి దుక్ఖమం దుఅధివాసియం. అబ్యత్తేనాతి బాలేన. సామఞ్ఞన్తి సమణధమ్మో. ఇమినా దేవతా ఇదం దస్సేతి – యం పణ్డితా కులపుత్తా దసపి వస్సాని వీసతిపి సట్ఠిపి వస్సాని దన్తే అభిదన్తమాధాయ జివ్హాయ తాలుం ఆహచ్చపి చేతసా చిత్తం అభినిగ్గణ్హిత్వాపి ఏకాసనం ఏకభత్తం పటిసేవమానా ఆపాణకోటికం బ్రహ్మచరియం చరన్తా సామఞ్ఞం కరోన్తి. తం భగవా బాలో అబ్యత్తో కాతుం న సక్కోతీతి. బహూ హి తత్థ సమ్బాధాతి తస్మిం సామఞ్ఞసఙ్ఖాతే అరియమగ్గే బహూ సమ్బాధా మగ్గాధిగమాయ పటిపన్నస్స పుబ్బభాగే బహూ పరిస్సయాతి దస్సేతి.

చిత్తఞ్చే న నివారయేతి యది అయోనిసో ఉప్పన్నం చిత్తం న నివారేయ్య, కతి అహాని సామఞ్ఞం చరేయ్య? ఏకదివసమ్పి న చరేయ్య. చిత్తవసికో హి సమణధమ్మం కాతుం న సక్కోతి. పదే పదేతి ఆరమ్మణే ఆరమ్మణే. ఆరమ్మణఞ్హి ఇధ పదన్తి అధిప్పేతం. యస్మిం యస్మిం హి ఆరమ్మణే కిలేసో ఉప్పజ్జతి, తత్థ తత్థ బాలో విసీదతి నామ. ఇరియాపథపదమ్పి వట్టతి. గమనాదీసు హి యత్థ యత్థ కిలేసో ఉప్పజ్జతి, తత్థ తత్థేవ విసీదతి నామ. సఙ్కప్పానన్తి కామసఙ్కప్పాదీనం.

కుమ్మో వాతి కచ్ఛపో వియ. అఙ్గానీతి గీవపఞ్చమాని అఙ్గాని. సమోదహన్తి సమోదహన్తో, సమోదహిత్వా వా. మనోవితక్కేతి మనమ్హి ఉప్పన్నవితక్కే. ఏత్తావతా ఇదం దస్సేతి – యథా కుమ్మో సోణ్డిపఞ్చమాని అఙ్గాని సకే కపాలే సమోదహన్తో సిఙ్గాలస్స ఓతారం న దేతి, సమోదహిత్వా చస్స అప్పసయ్హతం ఆపజ్జతి, ఏవమేవం భిక్ఖు మనమ్హి ఉప్పన్నవితక్కే సకే ఆరమ్మణకపాలే సమోదహం మారస్స ఓతారం న దేతి, సమోదహిత్వా చస్స అప్పసయ్హతం ఆపజ్జతీతి. అనిస్సితోతి తణ్హాదిట్ఠినిస్సయేహి అనిస్సితో హుత్వా. అహేఠయానోతి అవిహింసమానో. పరినిబ్బుతోతి కిలేసనిబ్బానేన పరినిబ్బుతో. నూపవదేయ్య కఞ్చీతి యంకిఞ్చి పుగ్గలం ఆచారవిపత్తిఆదీసు యాయ కాయచి మఙ్కుం కాతుకామో హుత్వా న వదేయ్య, ‘‘కాలేన వక్ఖామి నో అకాలేనా’’తిఆదయో పన పఞ్చ ధమ్మే అజ్ఝత్తం ఉపట్ఠపేత్వా ఉల్లుమ్పనసభావసణ్ఠితేన చిత్తేన కారుఞ్ఞతం పటిచ్చ వదేయ్యాతి.

దుక్కరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. హిరీసుత్తవణ్ణనా

౧౮. అట్ఠమే హిరీనిసేధోతి హిరియా అకుసలే ధమ్మే నిసేధేతీతి హిరీనిసేధో. కోచి లోకస్మిం విజ్జతీతి కోచి ఏవరూపో విజ్జతీతి పుచ్ఛతి. యో నిన్దం అపబోధతీతి యో గరహం అపహరన్తో బుజ్ఝతి. అస్సో భద్రో కసామివాతి యథా భద్రో అస్సాజానీయో కసం అపహరన్తో బుజ్ఝతి, పతోదచ్ఛాయం దిస్వా సంవిజ్ఝన్తో వియ కసాయ అత్తని నిపాతం న దేతి, ఏవమేవ యో భిక్ఖు భూతస్స దసఅక్కోసవత్థునో అత్తని నిపాతం అదదన్తో నిన్దం అపబోధతి అపహరన్తో బుజ్ఝతి, ఏవరూపో కోచి ఖీణాసవో విజ్జతీతి పుచ్ఛతి. అభూతక్కోసేన పన పరిముత్తో నామ నత్థి. తనుయాతి తనుకా, హిరియా అకుసలే ధమ్మే నిసేధేత్వా చరన్తా ఖీణాసవా నామ అప్పకాతి అత్థో. సదా సతాతి నిచ్చకాలం సతివేపుల్లేన సమన్నాగతా. అన్తం దుక్ఖస్స పప్పుయ్యాతి వట్టదుక్ఖస్స కోటిం అన్తభూతం నిబ్బానం పాపుణిత్వా. సేసం వుత్తనయమేవాతి.

హిరీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. కుటికాసుత్తవణ్ణనా

౧౯. నవమే కచ్చి తే కుటికాతి అయం దేవతా దస మాసే అన్తోవసనట్ఠానట్ఠేన మాతరం కుటికం కత్వా, యథా సకుణా దివసం గోచరపసుతా రత్తిం కులావకం అల్లీయన్తి, ఏవమేవం సత్తా తత్థ తత్థ గన్త్వాపి మాతుగామస్స సన్తికం ఆగచ్ఛన్తి, ఆలయవసేన భరియం కులావకం కత్వా. కులపవేణిం సన్తానకట్ఠేన పుత్తే సన్తానకే కత్వా, తణ్హం బన్ధనం కత్వా, గాథాబన్ధనేన ఇమే పఞ్హే సమోధానేత్వా భగవన్తం పుచ్ఛి, భగవాపిస్సా విస్సజ్జేన్తో తగ్ఘాతిఆదిమాహ. తత్థ తగ్ఘాతి ఏకంసవచనే నిపాతో. నత్థీతి పహాయ పబ్బజితత్తా వట్టస్మిం వా పున మాతుకుచ్ఛివాసస్స దారభరణస్స పుత్తనిబ్బత్తియా వా అభావతో నత్థి.

దేవతా ‘‘మయా సన్నాహం బన్ధిత్వా గుళ్హా పఞ్హా పుచ్ఛితా, అయఞ్చ సమణో పుచ్ఛితమత్తేయేవ విస్సజ్జేసి, జానం ను ఖో మే అజ్ఝాసయం కథేసి, ఉదాహు అజానం యం వా తం వా ముఖారుళ్హం కథేసీ’’తి చిన్తేత్వా పున కిన్తాహన్తిఆదిమాహ. తత్థ కిన్తాహన్తి కిం తే అహం. అథస్సా భగవా ఆచిక్ఖన్తో మాతరన్తిఆదిమాహ. సాహు తేతి గాథాయ అనుమోదిత్వా సమ్పహంసిత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా గన్ధమాలాదీహి పూజేత్వా అత్తనో దేవట్ఠానమేవ గతాతి.

కుటికాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. సమిద్ధిసుత్తవణ్ణనా

౨౦. దసమే తపోదారామేతి తపోదస్స తత్తోదకస్స రహదస్స వసేన ఏవం లద్ధనామే ఆరామే. వేభారపబ్బతస్స కిర హేట్ఠా భుమ్మట్ఠకనాగానం పఞ్చయోజనసతికం నాగభవనం దేవలోకసదిసం మణిమయేన తలేన ఆరాముయ్యానేహి చ సమన్నాగతం. తత్థ నాగానం కీళనట్ఠానే మహాఉదకరహదో, తతో తపోదా నామ నదీ సన్దతి కుథితా ఉణ్హోదకా. కస్మా పనేసా ఏదిసా? రాజగహం కిర పరివారేత్వా మహాపేతలోకో తిట్ఠతి, తత్థ ద్విన్నం మహాలోహకుమ్భినిరయానం అన్తరేన అయం తపోదా ఆగచ్ఛతి, తస్మా కుథితా సన్దతి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘యతాయం, భిక్ఖవే, తపోదా సన్దతి, సో దహో అచ్ఛోదకో సీతోదకో సాతోదకో సేతోదకో సుప్పతిత్థో రమణీయో పహూతమచ్ఛకచ్ఛపో, చక్కమత్తాని చ పదుమాని పుప్ఫన్తి. అపిచాయం, భిక్ఖవే, తపోదా ద్విన్నం మహానిరయానం అన్తరికాయ ఆగచ్ఛతి, తేనాయం తపోదా కుథితా సన్దతీ’’తి (పారా. ౨౩౧).

ఇమస్స పన ఆరామస్స అభిముఖట్ఠానే తతో మహాఉదకరహదో జాతో, తస్స వసేనాయం విహారో ‘‘తపోదారామో’’తి వుచ్చతి.

సమిద్ధీతి తస్స కిర థేరస్స అత్తభావో సమిద్ధో అభిరూపో పాసాదికో, తస్మా ‘‘సమిద్ధీ’’త్వేవ సఙ్ఖం గతో. గత్తాని పరిసిఞ్చితున్తి పధానికత్థేరో ఏస, బలవపచ్చూసే ఉట్ఠాయాసనా సరీరం ఉతుం గాహాపేత్వా బహి సట్ఠిహత్థమత్తే మహాచఙ్కమే అపరాపరం చఙ్కమిత్వా ‘‘సేదగహితేహి గత్తేహి పరిభుఞ్జమానం సేనాసనం కిలిస్సతీ’’తి మఞ్ఞమానో గత్తాని పరిసిఞ్చనత్థం సరీరధోవనత్థం ఉపసఙ్కమి. ఏకచీవరో అట్ఠాసీతి నివాసనం నివాసేత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా చీవరం హత్థేన గహేత్వా అట్ఠాసి.

గత్తాని పుబ్బాపయమానోతి గత్తాని పుబ్బసదిసాని వోదకాని కురుమానో. అల్లసరీరే పారుతం హి చీవరం కిలిస్సతి దుగ్గన్ధం హోతి, న చేతం వత్తం. థేరో పన వత్తసమ్పన్నో, తస్మా వత్తే ఠితోవ న్హాయిత్వా పచ్చుత్తరిత్వా అట్ఠాసి. తత్థ ఇదం న్హానవత్తం – ఉదకతిత్థం గన్త్వా యత్థ కత్థచి చీవరాని నిక్ఖిపిత్వా వేగేన ఠితకేనేవ న ఓతరితబ్బం, సబ్బదిసా పన ఓలోకేత్వా వివిత్తభావం ఞత్వా ఖాణుగుమ్బలతాదీని వవత్థపేత్వా తిక్ఖత్తుం ఉక్కాసిత్వా అవకుజ్జ ఠితేన ఉత్తరాసఙ్గచీవరం అపనేత్వా పసారేతబ్బం, కాయబన్ధనం మోచేత్వా చీవరపిట్ఠేయేవ ఠపేతబ్బం. సచే ఉదకసాటికా నత్థి, ఉదకన్తే ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా నివాసనం మోచేత్వా సచే సిన్నట్ఠానం అత్థి, పసారేతబ్బం. నో చే అత్థి, సంహరిత్వా ఠపేతబ్బం. ఉదకం ఓతరన్తేన సణికం నాభిప్పమాణమత్తం ఓతరిత్వా వీచిం అనుట్ఠాపేన్తేన సద్దం అకరోన్తేన నివత్తిత్వా ఆగతదిసాభిముఖేన నిముజ్జితబ్బం, ఏవం చీవరం రక్ఖితం హోతి. ఉమ్ముజ్జన్తేనపి సద్దం అకరోన్తేన సణికం ఉమ్ముజ్జిత్వా న్హానపరియోసానే ఉదకన్తే ఉక్కుటికేన నిసీదిత్వా నివాసనం పరిక్ఖిపిత్వా ఉట్ఠాయ సుపరిమణ్డలం నివాసేత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా చీవరం అపారుపిత్వావ ఠాతబ్బన్తి.

థేరోపి తథా న్హాయిత్వా పచ్చుత్తరిత్వా విగచ్ఛమానఉదకం కాయం ఓలోకయమానో అట్ఠాసి. తస్స పకతియాపి పాసాదికస్స పచ్చూససమయే సమ్మా పరిణతాహారస్స ఉణ్హోదకేన న్హాతస్స అతివియ ముఖవణ్ణో విరోచి, బన్ధనా పవుత్తతాలఫలం వియ పభాసమ్పన్నో పుణ్ణచన్దో వియ తఙ్ఖణవికసితపదుమం వియ ముఖం సస్సిరికం అహోసి, సరీరవణ్ణోపి విప్పసీది. తస్మిం సమయే వనసణ్డే అధివత్థా భుమ్మదేవతా పాసాదికం భిక్ఖుం ఓలోకయమానా సమనం నిగ్గహేతుం అసక్కోన్తీ కామపరిళాహాభిభూతా హుత్వా, ‘‘థేరం పలోభేస్సామీ’’తి అత్తభావం ఉళారేన అలఙ్కారేన అలఙ్కరిత్వా సహస్సవట్టిపదీపం పజ్జలమానా వియ చన్దం ఉట్ఠాపయమానా వియ సకలారామం ఏకోభాసం కత్వా థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా అవన్దిత్వావ వేహాసే ఠితా గాథం అభాసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో అఞ్ఞతరా దేవతా…పే… అజ్ఝభాసీ’’తి.

అభుత్వాతి పఞ్చ కామగుణే అపరిభుఞ్జిత్వా. భిక్ఖసీతి పిణ్డాయ చరసి. మా తం కాలో ఉపచ్చగాతి ఏత్థ కాలో నామ పఞ్చకామగుణపటిసేవనక్ఖమో దహరయోబ్బనకాలో. జరాజిణ్ణేన హి ఓభగ్గేన దణ్డపరాయణేన పవేధమానేన కాససాసాభిభూతేన న సక్కా కామే పరిభుఞ్జితుం. ఇతి ఇమం కాలం సన్ధాయ దేవతా ‘‘మా తం కాలో ఉపచ్చగా’’తి ఆహ. తత్థ మా ఉపచ్చగాతి మా అతిక్కమి.

కాలం వోహం న జానామీతి ఏత్థ వోతి నిపాతమత్తం. కాలం న జానామీతి మరణకాలం సన్ధాయ వదతి. సత్తానఞ్హి –

‘‘జీవితం బ్యాధి కాలో చ, దేహనిక్ఖేపనం గతి;

పఞ్చేతే జీవలోకస్మిం, అనిమిత్తా న నాయరే’’.

తత్థ జీవితం తావ ‘‘ఏత్తకమేవ, న ఇతో పర’’న్తి వవత్థానాభావతో అనిమిత్తం. కలలకాలేపి హి సత్తా మరన్తి, అబ్బుద-పేసి-ఘన-అడ్ఢమాస-ఏకమాస-ద్వేమాస-తేమాస-చతుమాసపఞ్చమాస…పే… దసమాసకాలేపి, కుచ్ఛితో నిక్ఖన్తసమయేపి, తతో పరం వస్ససతస్స అన్తోపి బహిపి మరన్తియేవ. బ్యాధిపి ‘‘ఇమినావ బ్యాధినా సత్తా మరన్తి, న అఞ్ఞేనా’’తి వవత్థానాభావతో అనిమిత్తో. చక్ఖురోగేనపి హి సత్తా మరన్తి సోతరోగాదీనం అఞ్ఞతరేనపి. కాలోపి, ‘‘ఇమస్మిం యేవ కాలే మరితబ్బం, న అఞ్ఞస్మి’’న్తి ఏవం వవత్థానాభావతో అనిమిత్తో. పుబ్బణ్హేపి హి సత్తా మరన్తి మజ్ఝన్హికాదీనం అఞ్ఞతరస్మిమ్పి. దేహనిక్ఖేపనమ్పి, ‘‘ఇధేవ మీయమానానం దేహేన పతితబ్బం, న అఞ్ఞత్థా’’తి ఏవం వవత్థానాభావతో అనిమిత్తం. అన్తోగామే జాతానఞ్హి బహిగామేపి అత్తభావో పతతి, బహిగామేపి జాతానం అన్తోగామేపి. తథా థలజానం జలే, జలజానం థలేతి అనేకప్పకారతో విత్థారేతబ్బం. గతిపి, ‘‘ఇతో చుతేన ఇధ నిబ్బత్తితబ్బ’’న్తి ఏవం వవత్థానాభావతో అనిమిత్తా. దేవలోకతో హి చుతా మనుస్సేసుపి నిబ్బత్తన్తి, మనుస్సలోకతో చుతా దేవలోకాదీనం యత్థ కత్థచి నిబ్బత్తన్తీతి ఏవం యన్తే యుత్తగోణో వియ గతిపఞ్చకే లోకో సమ్పరివత్తతి. తస్సేవం సమ్పరివత్తతో ‘‘ఇమస్మిం నామ కాలే మరణం భవిస్సతీ’’తి ఇమం మరణస్స కాలం వోహం న జానామి.

ఛన్నో కాలో న దిస్సతీతి అయం కాలో మయ్హం పటిచ్ఛన్నో అవిభూతో న పఞ్ఞాయతి. తస్మాతి యస్మా అయం కాలో పటిచ్ఛన్నో న పఞ్ఞాయతి, తస్మా పఞ్చ కామగుణే అభుత్వావ భిక్ఖామి. మా మం కాలో ఉపచ్చగాతి ఏత్థ సమణధమ్మకరణకాలం సన్ధాయ ‘‘కాలో’’తి ఆహ. అయఞ్హి సమణధమ్మో నామ పచ్ఛిమే కాలే తిస్సో వయోసీమా అతిక్కన్తేన ఓభగ్గేన దణ్డపరాయణేన పవేధమానేన కాససాసాభిభూతేన న సక్కా కాతుం. తదా హి న సక్కా హోతి ఇచ్ఛితిచ్ఛితం బుద్ధవచనం వా గణ్హితుం, ధుతఙ్గం వా పరిభుఞ్జితుం, అరఞ్ఞవాసం వా వసితుం, ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సమాపత్తిం వా సమాపజ్జితుం, పదభాణ-సరభఞ్ఞధమ్మకథా-అనుమోదనాదీని వా కాతుం, తరుణయోబ్బనకాలే పనేతం సబ్బం సక్కా కాతున్తి అయం సమణధమ్మకరణస్స కాలో మా మం ఉపచ్చగా, యావ మం నాతిక్కమతి, తావ కామే అభుత్వావ సమణధమ్మం కరోమీతి ఆహ.

పథవియం పతిట్ఠహిత్వాతి సా కిర దేవతా – ‘‘అయం భిక్ఖు సమణధమ్మకరణస్స కాలం నామ కథేతి, అకాలం నామ కథేతి, సహేతుకం కథేతి సానిసంస’’న్తి ఏత్తావతావ థేరే లజ్జం పచ్చుపట్ఠాపేత్వా మహాబ్రహ్మం వియ అగ్గిక్ఖన్ధం వియ చ నం మఞ్ఞమానా గారవజాతా ఆకాసా ఓరుయ్హ పథవియం అట్ఠాసి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. కిఞ్చాపి పథవియం ఠితా, యేన పనత్థేన ఆగతా, పునపి తమేవ గహేత్వా దహరో త్వన్తిఆదిమాహ. తత్థ సుసూతి తరుణో. కాళకేసోతి సుట్ఠు కాళకేసో. భద్రేనాతి భద్దకేన. ఏకచ్చో హి దహరోపి సమానో కాణో వా హోతి కుణిఆదీనం వా అఞ్ఞతరో, సో భద్రేన యోబ్బనేన సమన్నాగతో నామ న హోతి. యో పన అభిరూపో హోతి దస్సనీయో పాసాదికో సబ్బసమ్పత్తిసమ్పన్నో, యం యదేవ అలఙ్కారపరిహారం ఇచ్ఛతి, తేన తేన అలఙ్కతో దేవపుత్తో వియ చరతి, అయం భద్రేన యోబ్బనేన సమన్నాగతో నామ హోతి. థేరో చ ఉత్తమరూపసమ్పన్నో, తేన నం ఏవమాహ.

అనిక్కీళితావీ కామేసూతి కామేసు అకీళితకీళో అభుత్తావీ, అకతకామకీళోతి అత్థో. మా సన్దిట్ఠికం హిత్వాతి యేభుయ్యేన హి తా అదిట్ఠసచ్చా అవీతరాగా అపరచిత్తవిదూనియో దేవతా భిక్ఖూ దసపి వస్సాని వీసతిమ్పి…పే… సట్ఠిమ్పి వస్సాని పరిసుద్ధం అఖణ్డం బ్రహ్మచరియం చరమానే దిస్వా – ‘‘ఇమే భిక్ఖూ మానుసకే పఞ్చ కామగుణే పహాయ దిబ్బే కామే పత్థయన్తా సమణధమ్మం కరోన్తీ’’తి సఞ్ఞం ఉప్పాదేన్తి, అయమ్పి తత్థేవ ఉప్పాదేసి. తస్మా మానుసకే కామే సన్దిట్ఠికే, దిబ్బే చ కాలికే కత్వా ఏవమాహ.

న ఖో అహం, ఆవుసోతి, ఆవుసో, అహం సన్దిట్ఠికే కామే హిత్వా కాలికే కామే న అనుధావామి న పత్థేమి న పిహేమి. కలికఞ్చ ఖో అహం, ఆవుసోతి అహం ఖో, ఆవుసో, కాలికం కామం హిత్వా సన్దిట్ఠికం లోకుత్తరధమ్మం అనుధావామి. ఇతి థేరో చిత్తానన్తరం అలద్ధబ్బతాయ దిబ్బేపి మానుసకేపి పఞ్చ కామగుణే కాలికాతి అకాసి, చిత్తానన్తరం లద్ధబ్బతాయ లోకుత్తరధమ్మం సన్దిట్ఠికన్తి. పఞ్చకామగుణేసు సమోహితేసుపి సమ్పన్నకామస్సాపి కామినో చిత్తానన్తరం ఇచ్ఛితిచ్ఛితారమ్మణానుభవనం న సమ్పజ్జతి. చక్ఖుద్వారే ఇట్ఠారమ్మణం అనుభవితుకామేన హి చిత్తకారపోత్థకారరూపకారాదయో పక్కోసాపేత్వా, ‘‘ఇదం నామ సజ్జేథా’’తి వత్తబ్బం హోతి. ఏత్థన్తరే అనేకకోటిసతసహస్సాని చిత్తాని ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝన్తి. అథ పచ్ఛా తం ఆరమ్మణం సమ్పాపుణాతి. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో. సోతాపత్తిమగ్గానన్తరం పన సోతాపత్తిఫలమేవ ఉప్పజ్జతి, అన్తరా అఞ్ఞస్స చిత్తస్స వారో నత్థి. సేసఫలేసుపి ఏసేవ నయోతి.

సో తమేవత్థం గహేత్వా కాలికా హి, ఆవుసోతిఆదిమాహ. తత్థ కాలికాతి వుత్తనయేన సమోహితసమ్పత్తినాపి కాలన్తరే పత్తబ్బా. బహుదుక్ఖాతి పఞ్చ కామగుణే నిస్సాయ పత్తబ్బదుక్ఖస్స బహుతాయ బహుదుక్ఖా. తంవత్థుకస్సేవ ఉపాయాసస్స బహుతాయ బహుపాయాసా. ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యోతి పఞ్చ కామగుణే నిస్సాయ లద్ధబ్బసుఖతో ఆదీనవో భియ్యో, దుక్ఖమేవ బహుతరన్తి అత్థో. సన్దిట్ఠికో అయం ధమ్మోతి అయం లోకుత్తరధమ్మో యేన యేన అధిగతో హోతి, తేన తేన పరసద్ధాయ గన్తబ్బతం హిత్వా పచ్చవేక్ఖణఞాణేన సయం దట్ఠబ్బోతి సన్దిట్ఠికో. అత్తనో ఫలదానం సన్ధాయ నాస్స కాలోతి అకాలో, అకాలోయేవ అకాలికో. యో ఏత్థ అరియమగ్గధమ్మో, సో అత్తనో పవత్తిసమనన్తరమేవ ఫలం దేతీతి అత్థో. ‘‘ఏహి పస్స ఇమం ధమ్మ’’న్తి ఏవం పవత్తం ఏహిపస్సవిధిం అరహతీతి ఏహిపస్సికో. ఆదిత్తం చేలం వా సీసం వా అజ్ఝుపేక్ఖిత్వాపి భావనావసేన అత్తనో చిత్తే ఉపనయం అరహతీతి ఓపనేయ్యికో. సబ్బేహి ఉగ్ఘటితఞ్ఞూఆదీహి విఞ్ఞూహి ‘‘భావితో మే మగ్గో, అధిగతం ఫలం, సచ్ఛికతో నిరోధో’’తి అత్తని అత్తని వేదితబ్బోతి పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౪౬ ఆదయో) ధమ్మానుస్సతివణ్ణనాయం వుత్తో.

ఇదాని సా దేవతా అన్ధో వియ రూపవిసేసం థేరేన కథితస్స అత్థే అజానన్తీ కథఞ్చ భిక్ఖూతిఆదిమాహ. తత్థ కథఞ్చాతిపదస్స ‘‘కథఞ్చ భిక్ఖు కాలికా కామా వుత్తా భగవతా, కథం బహుదుక్ఖా, కథం బహుపాయాసా’’తి? ఏవం సబ్బపదేహి సమ్బన్ధో వేదితబ్బో.

నవోతి అపరిపుణ్ణపఞ్చవస్సో హి భిక్ఖు నవో నామ హోతి, పఞ్చవస్సతో పట్ఠాయ మజ్ఝిమో, దసవస్సతో పట్ఠాయ థేరో. అపరో నయో – అపరిపుణ్ణదసవస్సో నవో, దసవస్సతో పట్ఠాయ మజ్ఝిమో, వీసతివస్సతో పట్ఠాయ థేరో. తేసం అహం నవోతి వదతి.

నవోపి ఏకచ్చో సత్తట్ఠవస్సకాలే పబ్బజిత్వా ద్వాదసతేరసవస్సాని సామణేరభావేనేవ అతిక్కన్తో చిరపబ్బజితో హోతి, అహం పన అచిరపబ్బజితోతి వదతి. ఇమం ధమ్మవినయన్తి ఇమం ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ. ఉభయమ్పేతం సాసనస్సేవ నామం. ధమ్మేన హేత్థ ద్వే పిటకాని వుత్తాని, వినయేన వినయపిటకం, ఇతి తీహి పిటకేహి పకాసితం పటిపత్తిం అధునా ఆగతోమ్హీతి వదతి.

మహేసక్ఖాహీతి మహాపరివారాహి. ఏకేకస్స హి దేవరఞ్ఞో కోటిసతమ్పి కోటిసహస్సమ్పి పరివారో హోతి, తే అత్తానం మహన్తే ఠానే ఠపేత్వా తథాగతం పస్సన్తి. తత్థ అమ్హాదిసానం అప్పేసక్ఖానం మాతుగామజాతికానం కుతో ఓకాసోతి దస్సేతి.

మయమ్పి ఆగచ్ఛేయ్యామాతి ఇదం సా దేవతా ‘‘సచేపి చక్కవాళం పూరేత్వా పరిసా నిసిన్నా హోతి, మహతియా బుద్ధవీథియా సత్థు సన్తికం గన్తుం లభతీ’’తి ఞత్వా ఆహ. పుచ్ఛ భిక్ఖు, పుచ్ఛ భిక్ఖూతి థిరకరణవసేన ఆమేడితం కతం.

అక్ఖేయ్యసఞ్ఞినోతి ఏత్థ ‘‘దేవో, మనుస్సో, గహట్ఠో, పబ్బజితో, సత్తో, పుగ్గలో, తిస్సో, ఫుస్సో’’తిఆదినా నయేన అక్ఖేయ్యతో సబ్బేసం అక్ఖానానం సబ్బాసం కథానం వత్థుభూతతో పఞ్చక్ఖన్ధా ‘‘అక్ఖేయ్యా’’తి వుచ్చన్తి. ‘‘సత్తో నరో పోసో పుగ్గలో ఇత్థీ పురిసో’’తి ఏవం సఞ్ఞా ఏతేసం అత్థీతి సఞ్ఞినో, అక్ఖేయ్యేస్వేవ సఞ్ఞినోతి అక్ఖేయ్యసఞ్ఞినో, పఞ్చసు ఖన్ధేసు సత్తపుగ్గలాదిసఞ్ఞినోతి అత్థో. అక్ఖేయ్యస్మిం పతిట్ఠితాతి పఞ్చసు ఖన్ధేసు అట్ఠహాకారేహి పతిట్ఠితా. రత్తో హి రాగవసేన పతిట్ఠితో హోతి, దుట్ఠో దోసవసేన, మూళ్హో మోహవసేన, పరామట్ఠో దిట్ఠివసేన, థామగతో అనుసయవసేన, వినిబద్ధో మానవసేన, అనిట్ఠఙ్గతో విచికిచ్ఛావసేన, విక్ఖేపగతో ఉద్ధచ్చవసేన పతిట్ఠితో హోతి. అక్ఖేయ్యం అపరిఞ్ఞాయాతి పఞ్చక్ఖన్ధే తీహి పరిఞ్ఞాహి అపరిజానిత్వా. యోగమాయన్తి మచ్చునోతి మచ్చునో యోగం పయోగం పక్ఖేపం ఉపక్ఖేపం ఉపక్కమం అబ్భన్తరం ఆగచ్ఛన్తి, మరణవసం గచ్ఛన్తీతి అత్థో. ఏవమిమాయ గాథాయ కాలికా కామా కథితా.

పరిఞ్ఞాయాతి ఞాతపరిఞ్ఞా, తీరణపరిఞ్ఞా, పహానపరిఞ్ఞాతి ఇమాహి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానిత్వా. తత్థ కతమా ఞాతపరిఞ్ఞా? పఞ్చక్ఖన్ధే పరిజానాతి – ‘‘అయం రూపక్ఖన్ధో, అయం వేదనాక్ఖన్ధో, అయం సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, అయం సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, అయం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, ఇమాని తేసం లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానానీ’’తి, అయం ఞాతపరిఞ్ఞా. కతమా తీరణపరిఞ్ఞా? ఏవం ఞాతం కత్వా పఞ్చక్ఖన్ధే తీరేతి అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతోతి ద్వాచత్తాలీసాయ ఆకారేహి. అయం తీరణపరిఞ్ఞా. కతమా పహానపరిఞ్ఞా? ఏవం తీరయిత్వా అగ్గమగ్గేన పఞ్చసు ఖన్ధేసు ఛన్దరాగం పజహతి. అయం పహానపరిఞ్ఞా.

అక్ఖాతారం న మఞ్ఞతీతి ఏవం తీహి పరిఞ్ఞాహి పఞ్చక్ఖన్ధే పరిజానిత్వా ఖీణాసవో భిక్ఖు అక్ఖాతారం పుగ్గలం న మఞ్ఞతి. అక్ఖాతారన్తి కమ్మవసేన కారణం వేదితబ్బం, అక్ఖాతబ్బం కథేతబ్బం పుగ్గలం న మఞ్ఞతి, న పస్సతీతి అత్థో. కిన్తి అక్ఖాతబ్బన్తి? ‘‘తిస్సో’’తి వా ‘‘ఫుస్సో’’తి వా ఏవం యేన కేనచి నామేన వా గోత్తేన వా పకాసేతబ్బం. తఞ్హి తస్స న హోతీతి తం తస్స ఖీణాసవస్స న హోతి. యేన నం వజ్జాతి యేన నం ‘‘రాగేన రత్తో’’తి వా ‘‘దోసేన దుట్ఠో’’తి వా ‘‘మోహేన మూళ్హో’’తి వాతి కోచి వదేయ్య, తం కారణం తస్స ఖీణాసవస్స నత్థి.

సచే విజానాసి వదేహీతి సచే ఏవరూపం ఖీణాసవం జానాసి, ‘‘జానామీ’’తి వదేహి. నో చే జానాసి, అథ ‘‘న జానామీ’’తి వదేహి. యక్ఖాతి దేవతం ఆలపన్తో ఆహ. ఇతి ఇమాయ గాథాయ సన్దిట్ఠికో నవవిధో లోకుత్తరధమ్మో కథితో. సాధూతి ఆయాచనత్థే నిపాతో.

యో మఞ్ఞతీతి యో అత్తానం ‘‘అహం సమో’’తి వా ‘‘విసేసీ’’తి వా ‘‘నిహీనో’’తి వా మఞ్ఞతి. ఏతేన ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదయో తయో మానా గహితావ. తేసు గహితేసు నవ మానా గహితావ హోన్తి. సో వివదేథ తేనాతి సో పుగ్గలో తేనేవ మానేన యేన కేనచి పుగ్గలేన సద్ధిం – ‘‘కేన మం త్వం పాపుణాసి, కిం జాతియా పాపుణాసి, ఉదాహు గోత్తేన, కులపదేసేన, వణ్ణపోక్ఖరతాయ, బాహుసచ్చేన, ధుతగుణేనా’’తి ఏవం వివదేయ్య. ఇతి ఇమాయపి ఉపడ్ఢగాథాయ కాలికా కామా కథితా.

తీసు విధాసూతి తీసు మానేసు. ‘‘ఏకవిధేన రూపసఙ్గహో’’తిఆదీసు (ధ. స. ౫౮౪) హి కోట్ఠాసో ‘‘విధో’’తి వుత్తో. ‘‘కథంవిధం సీలవన్తం వదన్తి, కథంవిధం పఞ్ఞవన్తం వదన్తీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౯౫) ఆకారో. ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, విధా. కతమా తిస్సో? సేయ్యోహమస్మీతి విధా, సదిసోహమస్మీతి విధా, హీనోహమస్మీతి విధా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౫.౧౬౨) మానో ‘‘విధా’’తి వుత్తో. ఇధాపి మానోవ. తేన వుత్తం ‘‘తీసు విధాసూతి తీసు మానేసూ’’తి. అవికమ్పమానోతి సో పుగ్గలో ఏతేసు సఙ్ఖేపతో తీసు, విత్థారతో నవసు మానేసు న కమ్పతి, న చలతి. సమో విసేసీతి న తస్స హోతీతి తస్స పహీనమానస్స ఖీణాసవస్స ‘‘అహం సదిసో’’తి వా ‘‘సేయ్యో’’తి వా ‘‘హీనో’’తి వా న హోతీతి దస్సేతి. పచ్ఛిమపదం వుత్తనయమేవ. ఇతి ఇమాయపి ఉపడ్ఢగాథాయ నవవిధో సన్దిట్ఠికో లోకుత్తరధమ్మో కథితో.

పహాసి సఙ్ఖన్తి, ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౧౨౦, ౨౩౯) పఞ్ఞా ‘‘సఙ్ఖా’’తి ఆగతా. ‘‘అత్థి తే కోచి గణకో వా ముద్దికో వా సఙ్ఖాయకో వా, యో పహోతి గఙ్గాయ వాలుకం గణేతు’’న్తి (సం. ని. ౪.౪౧౦) ఏత్థ గణనా. ‘‘సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖా’’తిఆదీసు (సు. ని. ౮౮౦) కోట్ఠాసో. ‘‘యా తేసం తేసం ధమ్మానం సఙ్ఖా సమఞ్ఞా’’తి (ధ. స. ౧౩౧౩-౧౩౧౫) ఏత్థ పణ్ణత్తి ‘‘సఙ్ఖా’’తి ఆగతా. ఇధాపి అయమేవ అధిప్పేతా. పహాసి సఙ్ఖన్తి పదస్స హి అయమేవత్థో – రత్తో దుట్ఠో మూళ్హో ఇతి ఇమం పణ్ణత్తిం ఖీణాసవో పహాసి జహి పజహీతి.

న విమానమజ్ఝగాతి నవభేదం తివిధమానం న ఉపగతో. నివాసట్ఠేన వా మాతుకుచ్ఛి ‘‘విమాన’’న్తి వుచ్చతి, తం ఆయతిం పటిసన్ధివసేన న ఉపగచ్ఛీతిపి అత్థో. అనాగతత్థే అతీతవచనం. అచ్ఛేచ్ఛీతి ఛిన్ది. ఛిన్నగన్థన్తి చత్తారో గన్థే ఛిన్దిత్వా ఠితం. అనీఘన్తి నిద్దుక్ఖం. నిరాసన్తి నిత్తణ్హం. పరియేసమానాతి ఓలోకయమానా. నాజ్ఝగమున్తి న అధిగచ్ఛన్తి న విన్దన్తి న పస్సన్తి. వత్తమానత్థే అతీతవచనం. ఇధ వా హురం వాతి ఇధలోకే వా పరలోకే వా. సబ్బనివేసనేసూతి తయో భవా, చతస్సో యోనియో, పఞ్చ గతియో, సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితియో, నవ సత్తావాసా, ఇతి ఇమేసుపి సబ్బేసు సత్తనివేసనేసు ఏవరూపం ఖీణాసవం కాయస్స భేదా ఉప్పజ్జమానం వా ఉప్పన్నం వా న పస్సన్తీతి అత్థో. ఇమాయ గాథాయ సన్దిట్ఠికం లోకుత్తరధమ్మమేవ కథేసి.

ఇమఞ్చ గాథం సుత్వా సాపి దేవతా అత్థం సల్లక్ఖేసి, తేనేవ కారణేన ఇమస్స ఖ్వాహం, భన్తేతిఆదిమాహ. తత్థ పాపం న కయిరాతి గాథాయ దసకుసలకమ్మపథవసేనపి కథేతుం వట్టతి అట్ఠఙ్గికమగ్గవసేనపి. దసకుసలకమ్మపథవసేన తావ వచసాతి చతుబ్బిధం వచీసుచరితం గహితం. మనసాతి తివిధం మనోసుచరితం గహితం. కాయేన వా కిఞ్చన సబ్బలోకేతి తివిధం కాయసుచరితం గహితం. ఇమే తావ దసకుసలకమ్మపథధమ్మా హోన్తి. కామే పహాయాతి ఇమినా పన కామసుఖల్లికానుయోగో పటిక్ఖిత్తో. సతిమా సమ్పజానోతి ఇమినా దసకుసలకమ్మపథకారణం సతిసమ్పజఞ్ఞం గహితం. దుక్ఖం న సేవేథ అనత్థసంహితన్తి ఇమినా అత్తకిలమథానుయోగో పటిసిద్ధో. ఇతి దేవతా ‘‘ఉభో అన్తే వివజ్జేత్వా కారణేహి సతిసమ్పజఞ్ఞేహి సద్ధిం దసకుసలకమ్మపథధమ్మే తుమ్హేహి కథితే ఆజానామి భగవా’’తి వదతి.

అట్ఠఙ్గికమగ్గవసేన పన అయం నయో – తస్మిం కిర ఠానే మహతీ ధమ్మదేసనా అహోసి. దేసనాపరియోసానే దేవతా యథాఠానే ఠితావ దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ అత్తనా అధిగతం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం దస్సేన్తీ ఏవమాహ. తత్థ వచసాతి సమ్మావాచా గహితా, మనో పన అఙ్గం న హోతీతి మనసాతి మగ్గసమ్పయుత్తకం చిత్తం గహితం. కాయేన వా కిఞ్చన సబ్బలోకేతి సమ్మాకమ్మన్తో గహితో, ఆజీవో పన వాచాకమ్మన్తపక్ఖికత్తా గహితోవ హోతి. సతిమాతి ఇమినా వాయామసతిసమాధయో గహితా. సమ్పజానోతిపదేన సమ్మాదిట్ఠిసమ్మాసఙ్కప్పా. కామే పహాయ, దుక్ఖం న సేవేథాతిపదద్వయేన అన్తద్వయవజ్జనం. ఇతి ఇమే ద్వే అన్తే అనుపగమ్మ మజ్ఝిమం పటిపదం తుమ్హేహి కథితం, ఆజానామి భగవాతి వత్వా తథాగతం గన్ధమాలాదీహి పూజేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామీతి.

సమిద్ధిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నన్దనవగ్గో దుతియో.