౭. సళాయతనవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౩౦౪. ఏవం మే సుతన్తి సళాయతనవిభఙ్గసుత్తం. తత్థ వేదితబ్బానీతి సహవిపస్సనేన మగ్గేన జానితబ్బాని. మనోపవిచారాతి వితక్కవిచారా. వితక్కుప్పాదకఞ్హి మనో ఇధ మనోతి అధిప్పేతం, మనస్స ఉపవిచారాతి మనోపవిచారా. సత్తపదాతి వట్టవివట్టనిస్సితానం సత్తానం పదా. ఏత్థ హి అట్ఠారస వట్టపదా నామ, అట్ఠారస వివట్టపదా నామ, తేపి సహవిపస్సనేన మగ్గేనేవ వేదితబ్బా. యోగ్గాచరియానన్తి హత్థియోగ్గాదిఆచారసిక్ఖాపకానం, దమేతబ్బదమకానన్తి అత్థో. సేసం విభఙ్గేయేవ ఆవిభవిస్సతి. అయముద్దేసోతి ఇదం మాతికాట్ఠపనం.

౩౦౫. చక్ఖాయతనాదీని విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితాని. చక్ఖువిఞ్ఞాణన్తి కుసలాకుసలవిపాకతో ద్వే చక్ఖువిఞ్ఞాణాని. సేసపసాదవిఞ్ఞాణేసుపి ఏసేవ నయో. ఇమాని పన దస ఠపేత్వా సేసం ఇధ మనోవిఞ్ఞాణం నామ.

చక్ఖుసమ్ఫస్సోతి చక్ఖుమ్హి సమ్ఫస్సో. చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తసమ్ఫస్సస్సేతం అధివచనం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపం దిస్వా. ఏసేవ నయో సబ్బత్థ. సోమనస్సట్ఠానియన్తి సోమనస్సస్స ఆరమ్మణవసేన కారణభూతం. ఉపవిచరతీతి తత్థ విచారపవత్తనేన ఉపవిచరతి, వితక్కో తంసమ్పయుత్తో చాతి ఇమినా నయేన అట్ఠారస వితక్కవిచారసఙ్ఖాతా మనోపవిచారా వేదితబ్బా. ఛ సోమనస్సూపవిచారాతి ఏత్థ పన సోమనస్సేన సద్ధిం ఉపవిచరన్తీతి సోమనస్సూపవిచారా. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో.

౩౦౬. గేహసితానీతి కామగుణనిస్సితాని. నేక్ఖమ్మసితానీతి విపస్సనానిస్సితాని. ఇట్ఠానన్తి పరియేసితానం. కన్తానన్తి కామితానం. మనోరమానన్తి మనో ఏతేసు రమతీతి మనోరమాని, తేసం మనోరమానం. లోకామిసపటిసంయుత్తానన్తి తణ్హాపటిసంయుత్తానం. అతీతన్తి పటిలద్ధం. పచ్చుప్పన్నం తావ ఆరబ్భ సోమనస్సం ఉప్పజ్జతు, అతీతే కథం ఉప్పజ్జతీతి. అతీతేపి – ‘‘యథాహం ఏతరహి ఇట్ఠారమ్మణం అనుభవామి, ఏవం పుబ్బేపి అనుభవి’’న్తి అనుస్సరన్తస్స బలవసోమనస్సం ఉప్పజ్జతి.

అనిచ్చతన్తి అనిచ్చాకారం. విపరిణామవిరాగనిరోధన్తి పకతివిజహనేన విపరిణామం, విగచ్ఛనేన విరాగం, నిరుజ్ఝనేన నిరోధం. సమ్మపఞ్ఞాయాతి విపస్సనాపఞ్ఞాయ. ఇదం వుచ్చతి నేక్ఖమ్మసితం సోమనస్సన్తి ఇదం రఞ్ఞో వియ అత్తనో సిరిసమ్పత్తిం ఓలోకేన్తస్స విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నిసిన్నస్స సఙ్ఖారానం భేదం పస్సతో సఙ్ఖారగతమ్హి తిక్ఖే సూరే విపస్సనాఞాణే వహన్తే ఉప్పన్నసోమనస్సం ‘‘నేక్ఖమ్మసితం సోమనస్స’’న్తి వుచ్చతి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘సుఞ్ఞాగారం పవిట్ఠస్స, సన్తచిత్తస్స భిక్ఖునో;

అమానుసీ రతీ హోతి, సమ్మా ధమ్మం విపస్సతో.

యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;

లభతీ పీతిపామోజ్జం, అమతన్తం విజానత’’న్తి. (ధ. ప. ౩౭౩-౩౭౪);

ఇమానీతి ఇమాని ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే అనిచ్చాదివసేన విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నిసిన్నస్స ఉప్పన్నాని ఛ నేక్ఖమ్మసితాని సోమనస్సాని.

౩౦౭. అతీతన్తి పచ్చుప్పన్నం తావ పత్థేత్వా అలభన్తస్స దోమనస్సం ఉప్పజ్జతు, అతీతే కథం ఉప్పజ్జతీతి. అతీతేపి ‘‘యథాహం ఏతరహి ఇట్ఠారమ్మణం పత్థేత్వా న లభామి, ఏవం పుబ్బేపి పత్థేత్వా న లభి’’న్తి అనుస్సరన్తస్స బలవదోమనస్సం ఉప్పజ్జతి.

అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసూతి అనుత్తరవిమోక్ఖో నామ అరహత్తం, అరహత్తే పత్థనం పట్ఠపేన్తస్సాతి అత్థో. ఆయతనన్తి అరహత్తాయతనం. పిహం ఉపట్ఠాపయతోతి పత్థనం పట్ఠపేన్తస్స. తం పనేతం పత్థనం పట్ఠపేన్తస్స ఉప్పజ్జతి, ఇతి పత్థనామూలకత్తా ‘‘పిహం ఉపట్ఠాపయతో’’తి వుత్తం. ఇమాని ఛ నేక్ఖమ్మసితాని దోమనస్సానీతి ఇమాని ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే అరహత్తే పిహం పట్ఠపేత్వా తదధిగమాయ అనిచ్చాదివసేన విపస్సనం ఉపట్ఠపేత్వా ఉస్సుక్కాపేతుం అసక్కోన్తస్స – ‘‘ఇమమ్పి పక్ఖం ఇమమ్పి మాసం ఇమమ్పి సంవచ్ఛరం అరహత్తం పాపుణితుం నాసక్ఖి’’న్తి అనుసోచతో గామన్తపబ్భారవాసిమహాసీవత్థేరస్స వియ అస్సుధారాపవత్తనవసేన ఉప్పన్నదోమనస్సాని ఛ నేక్ఖమ్మసితదోమనస్సానీతి వేదితబ్బాని. వత్థు పన సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ సక్కపఞ్హవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౬౧) విత్థారితం, ఇచ్ఛన్తేన తతో గహేతబ్బం.

౩౦౮. ఉప్పజ్జతి ఉపేక్ఖాతి ఏత్థ ఉపేక్ఖా నామ అఞ్ఞాణుపేఖా. అనోధిజినస్సాతి కిలేసోధిం జినిత్వా ఠితత్తా ఖీణాసవో ఓధిజినో నామ, తస్మా అఖీణాసవస్సాతి అత్థో. అవిపాకజినస్సాతి ఏత్థపి ఆయతిం విపాకం జినిత్వా ఠితత్తా ఖీణాసవోవ విపాకజినో నామ, తస్మా అఖీణాసవస్సేవాతి అత్థో. అనాదీనవదస్సావినోతిఆదీనవతో ఉపద్దవతో అపస్సన్తస్స. ఇమా ఛ గేహసితా ఉపేక్ఖాతి ఇమా ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే గుళపిణ్డకే నిలీనమక్ఖికా వియ రూపాదీని అనతివత్తమానా తత్థ లగ్గా లగ్గితా హుత్వా ఉప్పన్నా ఉపేక్ఖా ఛ గేహసితా ఉపేక్ఖాతి వేదితబ్బా.

రూపం సా అతివత్తతీతి రూపం సా అనతిక్కమతి, తత్థ నికన్తివసేన న తిట్ఠతి. ఇమా ఛ నేక్ఖమ్మసితా ఉపేక్ఖాతి ఇమా ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠాదిఆరమ్మణే ఆపాథగతే ఇట్ఠే అరజ్జన్తస్స, అనిట్ఠే అదుస్సన్తస్స, అసమపేక్ఖనే అసమ్ముయ్హన్తస్స, ఉప్పన్నవిపస్సనా-ఞాణసమ్పయుత్తా ఛ నేక్ఖమ్మసితా ఉపేక్ఖాతి వేదితబ్బా.

౩౦౯. తత్ర ఇదం నిస్సాయ ఇదం పజహథాతి తేసు ఛత్తింససత్తపదేసు అట్ఠారస నిస్సాయ అట్ఠారస పజహథాతి అత్థో. తేనేవ – ‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, యాని ఛ నేక్ఖమ్మసితానీ’’తిఆదిమాహ. నిస్సాయ ఆగమ్మాతి పవత్తనవసేన నిస్సాయ చేవ ఆగమ్మ చ. ఏవమేతేసం సమతిక్కమో హోతీతి ఏవం నేక్ఖమ్మసితానం పవత్తనేన గేహసితాని అతిక్కన్తాని నామ హోన్తి.

ఏవం సరిక్ఖకేనేవ సరిక్ఖకం జహాపేత్వా ఇదాని బలవతా దుబ్బలం జహాపేన్తో – ‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, యాని ఛ నేక్ఖమ్మసితాని సోమనస్సానీ’’తిఆదిమాహ. ఏవం నేక్ఖమ్మసితసోమనస్సేహి నేక్ఖమ్మసితదోమనస్సాని, నేక్ఖమ్మసితఉపేక్ఖాహి చ నేక్ఖమ్మసితసోమనస్సాని జహాపేన్తేన బలవతా దుబ్బలప్పహానం కథితం.

ఏత్థ పన ఠత్వా ఉపేక్ఖాకథా వేదితబ్బా – అట్ఠసు హి సమాపత్తీసు పఠమాదీని చ తీణి ఝానాని, సుద్ధసఙ్ఖారే చ పాదకే కత్వా విపస్సనం ఆరద్ధానం చతున్నం భిక్ఖూనం పుబ్బభాగవిపస్సనా సోమనస్ససహగతా వా హోతి ఉపేక్ఖాసహగతా వా, వుట్ఠానగామినీ పన సోమనస్ససహగతావ. చతుత్థజ్ఝానాదీని పాదకాని కత్వా విపస్సనం ఆరద్ధానం పఞ్చన్నం పుబ్బభాగవిపస్సనా పురిమసదిసావ. వుట్ఠానగామినీ పన ఉపేక్ఖాసహగతా హోతి. ఇదం సన్ధాయ – ‘‘యా ఛ నేక్ఖమ్మసితా ఉపేక్ఖా, తా నిస్సాయ తా ఆగమ్మ, యాని ఛ నేక్ఖమ్మసితాని సోమనస్సాని, తాని పజహథా’’తి వుత్తం. న కేవలఞ్చ ఏవంపటిపన్నస్స భిక్ఖునో అయం విపస్సనాయ వేదనావిసేసోవ హోతి, అరియమగ్గేపి పన ఝానఙ్గబోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గానమ్పి విసేసో హోతి.

కో పనేతం విసేసం నియమేతి? కేచి తావ థేరా విపస్సనాపాదకజ్ఝానం నియమేతీతి వదన్తి, కేచి విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా ఖన్ధా నియమేన్తీతి వదన్తి, కేచి పుగ్గలజ్ఝాసయో నియమేతీతి వదన్తి. తేసమ్పి వాదే అయమేవ పుబ్బభాగే వుట్ఠానగామినీవిపస్సనా నియమేతీతి వేదితబ్బా. వినిచ్ఛయకథా పనేత్థ విసుద్ధిమగ్గే సఙ్ఖారుపేక్ఖానిద్దేసే వుత్తావ.

౩౧౦. నానత్తాతి నానా బహూ అనేకప్పకారా. నానత్తసితాతి నానారమ్మణనిస్సితా. ఏకత్తాతి ఏకా. ఏకత్తసితాతి ఏకారమ్మణనిస్సితా. కతమా పనాయం ఉపేక్ఖాతి? హేట్ఠా తావ అఞ్ఞాణుపేక్ఖా వుత్తా, ఉపరి ఛళఙ్గుపేక్ఖా వక్ఖతి, ఇధ సమథఉపేక్ఖా, విపస్సనుపేక్ఖాతి ద్వే ఉపేక్ఖా గహితా.

తత్థ యస్మా అఞ్ఞావ రూపేసు ఉపేక్ఖా, అఞ్ఞావ సద్దాదీసు, న హి యా రూపే ఉపేక్ఖా, సా సద్దాదీసు హోతి. రూపే ఉపేక్ఖా చ రూపమేవ ఆరమ్మణం కరోతి, న సద్దాదయో. రూపే ఉపేక్ఖాభావఞ్చ అఞ్ఞా సమథఉపేక్ఖా పథవీకసిణం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పజ్జతి, అఞ్ఞా ఆపోకసిణాదీని. తస్మా నానత్తం నానత్తసితం విభజన్తో అత్థి, భిక్ఖవే, ఉపేక్ఖా రూపేసూతిఆదిమాహ. యస్మా పన ద్వే వా తీణి వా ఆకాసానఞ్చాయతనాని వా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనాదీని వా నత్థి, తస్మా ఏకత్తం ఏకత్తసితం విభజన్తో అత్థి, భిక్ఖవే, ఉపేక్ఖా ఆకాసానఞ్చాయతననిస్సితాతిఆదిమాహ.

తత్థ ఆకాసానఞ్చాయతనఉపేక్ఖా సమ్పయుత్తవసేన ఆకాసానఞ్చాయతననిస్సితా, ఆకాసానఞ్చాయతనఖన్ధే విపస్సన్తస్స విపస్సనుపేక్ఖా ఆరమ్మణవసేన ఆకాసానఞ్చాయతననిస్సితా. సేసాసుపి ఏసేవ నయో.

తం పజహథాతి ఏత్థ అరూపావచరసమాపత్తిఉపేక్ఖాయ రూపావచరసమాపత్తిఉపేక్ఖం పజహాపేతి, అరూపావచరవిపస్సనుపేక్ఖాయ రూపావచరవిపస్సనుపేక్ఖం.

అతమ్మయతన్తి ఏత్థ తమ్మయతా నామ తణ్హా, తస్సా పరియాదానతో వుట్ఠానగామినీవిపస్సనా అతమ్మయతాతి వుచ్చతి. తం పజహథాతి ఇధ వుట్ఠానగామినీవిపస్సనాయ అరూపావచరసమాపత్తిఉపేక్ఖఞ్చ విపస్సనుపేక్ఖఞ్చ పజహాపేతి.

౩౧౧. యదరియోతి యే సతిపట్ఠానే అరియో సమ్మాసమ్బుద్ధో సేవతి. తత్థ తీసు ఠానేసు సతిం పట్ఠపేన్తో సతిపట్ఠానే సేవతీతి వేదితబ్బో. న సుస్సూసన్తీతి సద్దహిత్వా సోతుం న ఇచ్ఛన్తి. న అఞ్ఞాతి జాననత్థాయ చిత్తం న ఉపట్ఠపేన్తి. వోక్కమ్మాతి అతిక్కమిత్వా. సత్థు సాసనాతి సత్థు ఓవాదం గహేతబ్బం పూరేతబ్బం న మఞ్ఞన్తీతి అత్థో. న చ అత్తమనోతి న సకమనో. ఏత్థ చ గేహసితదోమనస్సవసేన అప్పతీతో హోతీతి న ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో, అప్పటిపన్నకేసు పన అత్తమనతాకారణస్స అభావేనేతం వుత్తం. అనవస్సుతోతి పటిఘఅవస్సవేన అనవస్సుతో. సతో సమ్పజానోతి సతియా చ ఞాణేన చ సమన్నాగతో. ఉపేక్ఖకోతి ఛళఙ్గుపేక్ఖాయ ఉపేక్ఖకో. అత్తమనోతి ఇధాపి గేహసితసోమనస్సవసేన ఉప్పిలావితోతి న ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో, పటిపన్నకేసు పన అనత్తమనతాకారణస్స అభావేనేతం వుత్తం. అనవస్సుతోతి రాగావస్సవేన అనవస్సుతో.

౩౧౨. సారితోతి దమితో. ఏకమేవ దిసం ధావతీతి అనివత్తిత్వా ధావన్తో ఏకంయేవ దిసం ధావతి, నివత్తిత్వా పన అపరం ధావితుం సక్కోతి. అట్ఠ దిసా విధావతీతి ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నో కాయేన అనివత్తిత్వావ విమోక్ఖవసేన ఏకప్పహారేనేవ అట్ఠ దిసా విధావతి, పురత్థాభిముఖో వా దక్ఖిణాదీసు అఞ్ఞతరదిసాభిముఖో వా నిసీదిత్వా అట్ఠ సమాపత్తియో సమాపజ్జతియేవాతి అత్థో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

సళాయతనవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.