౪. విభఙ్గవగ్గో
౧. భద్దేకరత్తసుత్తవణ్ణనా
౨౭౨. ఏవం మే సుతన్తి భద్దేకరత్తసుత్తం. తత్థ భద్దేకరత్తస్సాతి విపస్సనానుయోగసమన్నాగతత్తా భద్దకస్స ఏకరత్తస్స. ఉద్దేసన్తి మాతికం. విభఙ్గన్తి విత్థారభాజనీయం.
అతీతన్తి అతీతే పఞ్చక్ఖన్ధే. నాన్వాగమేయ్యాతి తణ్హాదిట్ఠీహి నానుగచ్ఛేయ్య. నప్పటికఙ్ఖేతి తణ్హాదిట్ఠీహి న పత్థేయ్య. యదతీతన్తి ఇదమేత్థ కారణవచనం. యస్మా యం అతీతం, తం పహీనం నిరుద్ధం అత్థఙ్గతం, తస్మా తం పున నానుగచ్ఛేయ్య. యస్మా చ యం అనాగతం, తం అప్పత్తం అజాతం అనిబ్బత్తం, తస్మా తమ్పి న పత్థేయ్య.
తత్థ తత్థాతి పచ్చుప్పన్నమ్పి ధమ్మం యత్థ యత్థేవ ఉప్పన్నో, తత్థ తత్థేవ చ నం అనిచ్చానుపస్సనాదీహి సత్తహి అనుపస్సనాహి యో విపస్సతి అరఞ్ఞాదీసు వా తత్థ తత్థేవ విపస్సతి. అసంహీరం అసంకుప్పన్తి ఇదం విపస్సనాపటివిపస్సనాదస్సనత్థం వుత్తం. విపస్సనా హి రాగాదీహి న సంహీరతి న సంకుప్పతీతి అసంహీరం అసంకుప్పం, తం అనుబ్రూహయే వడ్ఢేయ్య, పటివిపస్సేయ్యాతి వుత్తం హోతి. అథ వా నిబ్బానం రాగాదీహి న సంహీరతి న సంకుప్పతీతి అసంహీరం అసంకుప్పం. తం విద్వా పణ్డితో భిక్ఖు అనుబ్రూహయే, పునప్పునం తదారమ్మణం తం తం ఫలసమాపత్తిం అప్పేన్తో వడ్ఢేయ్యాతి అత్థో.
తస్స పన అనుబ్రూహన్తస్స అత్థాయ – అజ్జేవ కిచ్చమాతప్పన్తి కిలేసానం ఆతాపనపరితాపనేన ఆతప్పన్తి లద్ధనామం వీరియం అజ్జేవ కాతబ్బం. కో జఞ్ఞా మరణం సువేతి స్వే జీవితం వా మరణం వా కో జానాతి. అజ్జేవ దానం వా దస్సామి, సీలం వా రక్ఖిస్సామి, అఞ్ఞతరం వా పన కుసలం కరిస్సామీతి హి ‘‘అజ్జ తావ పపఞ్చో అత్థి, స్వే వా పునదివసే వా కరిస్సామీ’’తి చిత్తం అనుప్పాదేత్వా అజ్జేవ కరిస్సామీతి ఏవం వీరియం కాతబ్బన్తి దస్సేతి. మహాసేనేనాతి అగ్గివిససత్థాదీని అనేకాని మరణకారణాని తస్స సేనా, తాయ మహతియా సేనాయ వసేన మహాసేనేన ఏవరూపేన మచ్చునా సద్ధిం ‘‘కతిపాహం తావ ఆగమేహి యావాహం బుద్ధపూజాదిం అత్తనో అవస్సయకమ్మం కరోమీ’’తి. ఏవం మిత్తసన్థవాకారసఙ్ఖాతో వా, ‘‘ఇదం సతం వా సహస్సం వా గహేత్వా కతిపాహం ఆగమేహీ’’తి ఏవం లఞ్జానుప్పదానసఙ్ఖాతో వా, ‘‘ఇమినాహం బలరాసినా పటిబాహిస్సామీ’’తి ఏవం బలరాసిసఙ్ఖాతో వా సఙ్గరో నత్థి. సఙ్గరోతి హి మిత్తసన్థవాకారలఞ్జానుప్పదానబలరాసీనం నామం, తస్మా అయమత్థో వుత్తో.
అతన్దితన్తి అనలసం ఉట్ఠాహకం. ఏవం పటిపన్నత్తా భద్దో ఏకరత్తో అస్సాతి భద్దేకరత్తో. ఇతి తం ఏవం పటిపన్నపుగ్గలం ‘‘భద్దేకరత్తో అయ’’న్తి. రాగాదీనం సన్తతాయ సన్తో బుద్ధముని ఆచిక్ఖతి.
౨౭౩. ఏవంరూపోతిఆదీసు కాళోపి సమానో ఇన్దనీలమణివణ్ణో అహోసిన్తి ఏవం మనుఞ్ఞరూపవసేనేవ ఏవంరూపో అహోసిం. కుసలసుఖసోమనస్సవేదనావసేనేవ ఏవంవేదనో. తంసమ్పయుత్తానంయేవ సఞ్ఞాదీనం వసేన ఏవంసఞ్ఞో ఏవంసఙ్ఖారో ఏవంవిఞ్ఞాణో అహోసిం అతీతమద్ధానన్తి.
తత్థ నన్దిం సమన్వానేతీతి తేసు రూపాదీసు తణ్హం సమన్వానేతి అనుపవత్తేతి. హీనరూపాదివసేన పన ఏవంరూపో అహోసిం…పే… ఏవంవిఞ్ఞాణో అహోసిన్తి న మఞ్ఞతి.
నన్దిం న సమన్వానేతీతి తణ్హం వా తణ్హాసమ్పయుత్తదిట్ఠిం వా నానుపవత్తయతి.
౨౭౪. ఏవంరూపో సియన్తిఆదీసుపి తంమనుఞ్ఞరూపాదివసేనేవ తణ్హాదిట్ఠిపవత్తసఙ్ఖాతా నన్దిసమన్వానయనావ వేదితబ్బా.
౨౭౫. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పచ్చుప్పన్నేసు ధమ్మేసు సంహీరతీతి ఇదం ‘‘పచ్చుప్పన్నఞ్చ యో ధమ్మం, తత్థ తత్థ విపస్సతి. అసంహీరం అసంకుప్ప’’న్తి ఉద్దేసస్స నిద్దేసత్థం వుత్తం. కామఞ్చేత్థ ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పచ్చుప్పన్నం ధమ్మం న విపస్సతీ’’తిఆది వత్తబ్బం సియా, యస్మా పన అసంహీరాతి చ అసంకుప్పాతి చ విపస్సనా వుత్తా, తస్మా తస్సా ఏవ అభావఞ్చ భావఞ్చ దస్సేతుం సంహీరతీతి మాతికం ఉద్ధరిత్వా విత్థారో వుత్తో. తత్థ సంహీరతీతి విపస్సనాయ అభావతో తణ్హాదిట్ఠీహి ఆకడ్ఢియతి. న సంహీరతీతి విపస్సనాయ భావేన తణ్హాదిట్ఠీహి నాకడ్ఢియతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
భద్దేకరత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఆనన్దభద్దేకరత్తసుత్తవణ్ణనా
౨౭౬. ఏవం మే సుతన్తి ఆనన్దభద్దేకరత్తసుత్తం. తత్థ పటిసల్లానా వుట్ఠితోతి ఫలసమాపత్తితో వుట్ఠితో. కో ను ఖో, భిక్ఖవేతి జానన్తోవ కథాసముట్ఠాపనత్థం పుచ్ఛి.
౨౭౮. సాధు సాధూతి థేరస్స సాధుకారమదాసి. సాధు ఖో త్వన్తి పరిమణ్డలేహి పదబ్యఞ్జనేహి పరిసుద్ధేహి కథితత్తా దేసనం పసంసన్తో ఆహ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
ఆనన్దభద్దేకరత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. మహాకచ్చానభద్దేకరత్తసుత్తవణ్ణనా
౨౭౯. ఏవం మే సుతన్తి మహాకచ్చానభద్దేకరత్తసుత్తం. తత్థ తపోదారామేతి తత్తోదకస్స రహదస్స వసేన ఏవంలద్ధనామే ఆరామే. వేభారపబ్బతస్స కిర హేట్ఠా భూమట్ఠకనాగానం పఞ్చయోజనసతికం నాగభవనం దేవలోకసదిసం మణిమయేన తలేన ఆరామఉయ్యానేహి చ సమన్నాగతం, తత్థ నాగానం కీళనట్ఠానే మహాఉదకరహదో, తతో తపోదా నామ నదీ సన్దతి కుథితా ఉణ్హోదకా. కస్మా పనేసా ఏదిసా జాతా? రాజగహం కిర పరివారేత్వా మహా పేతలోకో, తత్థ ద్విన్నం మహాలోహకుమ్భినిరయానం అన్తరేన అయం తపోదా ఆగచ్ఛతి, తస్మా సా కుథితా సన్దతి. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘యతాయం, భిక్ఖవే, తపోదా సన్దతి, సో దహో అచ్ఛోదకో సీతోదకో సాతోదకో సేతోదకో సుప్పతిత్థో రమణీయో పహూతమచ్ఛకచ్ఛపో, చక్కమత్తాని చ పదుమాని పుప్ఫన్తి. అపిచాయం, భిక్ఖవే, తపోదా ద్విన్నం మహానిరయానం అన్తరికాయ ఆగచ్ఛతి, తేనాయం తపోదా కుథితా సన్దతీ’’తి (పారా. ౨౩౧). ఇమస్స పన ఆరామస్స అభిసమ్ముఖట్ఠానే తతో మహాఉదకరహదో జాతో, తస్స నామవసేనాయం విహారో తపోదారామోతి వుచ్చతి.
౨౮౦. సమిద్ధీతి తస్స కిర థేరస్స అత్తభావో సమిద్ధో అభిరూపో పాసాదికో, తస్మా సమిద్ధిత్వేవ సఙ్ఖం గతో. ఆదిబ్రహ్మచరియకోతి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఆది పుబ్బభాగప్పటిపత్తిభూతో. ఇదం వత్వాన సుగతో ఉట్ఠాయాసనాతి మధుపిణ్డికసుత్తే (మ. ని. ౧.౧౯౯ ఆదయో) వుత్తనయేనేవ విత్థారేతబ్బం.
౨౮౨. ఇతి మే చక్ఖున్తి ఇమస్మిం కిర సుత్తే భగవా ద్వాదసాయతనవసేనేవ మాతికం ఠపేసి. థేరోపి ‘‘భగవతా హేట్ఠా ద్వీసు, ఉపరి చతుత్థే చాతి ఇమేసు తీసు సుత్తేసు పఞ్చక్ఖన్ధవసేన మాతికా చ విభఙ్గో చ కతో, ఇధ పన ద్వాదసాయతనవసేనేవ విభజనత్థం మాతికా ఠపితా’’తి నయం పటిలభిత్వా ఏవమాహ. ఇమం పన నయం లభన్తేన థేరేన భారియం కతం, అపదే పదం దస్సితం, ఆకాసే పదం కతం, తేన నం భగవా ఇమమేవ సుత్తం సన్ధాయ – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థం విభజన్తానం యదిదం మహాకచ్చానో’’తి (అ. ని. ౧.౧౯౭) ఏతదగ్గే ఠపేసి. ఏత్థ పన చక్ఖూతి చక్ఖుపసాదో. రూపాతి చతుసముట్ఠానికరూపా. ఇమినా నయేన సేసాయతనానిపి వేదితబ్బాని. విఞ్ఞాణన్తి నికన్తివిఞ్ఞాణం. తదభినన్దతీతి తం చక్ఖుఞ్చేవ రూపఞ్చ తణ్హాదిట్ఠివసేన అభినన్దతి. అన్వాగమేతీతి తణ్హాదిట్ఠీహి అనుగచ్ఛతి.
ఇతి మే మనో అహోసి అతీతమద్ధానం ఇతి ధమ్మాతి ఏత్థ పన మనోతి భవఙ్గచిత్తం. ధమ్మాతి తేభూమకధమ్మారమ్మణం.
౨౮౩. పణిదహతీతి పత్థనావసేన ఠపేసి. పణిధానపచ్చయాతి పత్థనాట్ఠపనకారణా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
మహాకచ్చానభద్దేకరత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. లోమసకఙ్గియభద్దేకరత్తసుత్తవణ్ణనా
౨౮౬. ఏవం మే సుతన్తి లోమసకఙ్గియభద్దేకరత్తసుత్తం. తత్థ లోమసకఙ్గియోతి అఙ్గథేరో కిర నామేస, కాయస్స పన ఈసకలోమసాకారతాయ లోమసకఙ్గియోతి పాకటో జాతో. చన్దనో దేవపుత్తోతి కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే కిరేస చన్దనో నామ ఉపాసకో అడ్ఢో మహద్ధనో తీణి రతనాని చతూహి పచ్చయేహి పూజేత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తో, పురిమనామేన చన్దనో దేవపుత్తోత్వేవ సఙ్ఖం గతో. పణ్డుకమ్బలసిలాయన్తి రత్తకమ్బలసిలాయం. తస్సా కిర రత్తకమ్బలస్సేవ జయసుమనపుప్ఫరాసి వియ వణ్ణో, తస్మా ‘‘పణ్డుకమ్బలసిలా’’తి వుచ్చతి.
కదా పన తత్థ భగవా విహాసీతి? బోధిపత్తితో సత్తమే సంవచ్ఛరే సావత్థియం ఆసాళ్హీమాసపుణ్ణమాయ ద్వాదసయోజనాయ పరిసాయ మజ్ఝే యమకపాటిహారియం కత్వా ఓరుయ్హ కణ్డమ్బమూలే పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసీదిత్వా ధమ్మదేసనాయ మహాజనం మహావిదుగ్గతో ఉద్ధరిత్వా బుద్ధా నామ యస్మా పాటిహారియం కత్వా మనుస్సపథే న వసన్తి, తస్మా పస్సమానస్సేవ తస్స జనస్స పదవీక్కమం కత్వా తావతింసభవనే పారిచ్ఛత్తకమూలే పణ్డుకమ్బలసిలాయం వస్సం ఉపగతో, తస్మిం సమయే విహాసి.
తత్ర భగవాతి తత్ర విహరన్తో భగవా యేభుయ్యేన దసహి చక్కవాళసహస్సేహి సన్నిపతితాహి దేవతాహి పరివుతో మాతరం కాయసక్ఖిం కత్వా అభిధమ్మపిటకం కథేన్తో గమ్భీరం నిపుణం తిలక్ఖణాహతం రూపారూపపరిచ్ఛేదకథం పటివిజ్ఝితుం అసక్కోన్తానం దేవానం సంవేగజననత్థం అన్తరన్తరా భద్దేకరత్తస్స ఉద్దేసఞ్చ విభఙ్గఞ్చ అభాసి. తత్రాయం దేవపుత్తో ఉగ్గణ్హన్తో ఇమా గాథా సద్ధిం విభఙ్గేన ఉగ్గణ్హి, దేవత్తస్స పన పమాదాధిట్ఠానత్తా దిబ్బేహి ఆరమ్మణేహి నిప్పీళియమానో అనుపుబ్బేన సుత్తం సమ్ముట్ఠో గాథామత్తమేవ ధారేసి. తేనాహ ‘‘ఏవం ఖో అహం భిక్ఖు ధారేమి భద్దేకరత్తియో గాథా’’తి.
ఉగ్గణ్హాహి త్వన్తిఆదీసు తుణ్హీభూతో నిసీదిత్వా సుణన్తో ఉగ్గణ్హాతి నామ, వాచాయ సజ్ఝాయం కరోన్తో పరియాపుణాతి నామ, అఞ్ఞేసం వాచేన్తో ధారేతి నామ. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
లోమసకఙ్గియభద్దేకరత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. చూళకమ్మవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా
౨౮౯. ఏవం మే సుతన్తి చూళకమ్మవిభఙ్గసుత్తం. తత్థ సుభోతి సో కిర దస్సనీయో అహోసి పాసాదికో, తేనస్స అఙ్గసుభతాయ సుభోత్వేవ నామం అకంసు. మాణవోతి పన తం తరుణకాలే వోహరింసు, సో మహల్లకకాలేపి తేనేవ వోహారేన వోహరియతి. తోదేయ్యపుత్తోతి తోదేయ్యస్స నామ పసేనదిరఞ్ఞో పురోహితబ్రాహ్మణస్స పుత్తో. సో కిర సావత్థియా అవిదూరే తుదిగామో నామ అత్థి, తస్స అధిపతిత్తా తోదేయ్యోతి సఙ్ఖం గతో. మహాధనో పన హోతి సత్తాసీతికోటివిభవో పరమమచ్ఛరీ, ‘‘దదతో భోగానం అపరిక్ఖయో నామ నత్థీ’’తి చిన్తేత్వా కస్సచి కిఞ్చి న దేతి. వుత్తమ్పి చేతం –
‘‘అఞ్జనానం ఖయం దిస్వా, వమ్మికానఞ్చ సఞ్చయం;
మధూనఞ్చ సమాహారం, పణ్డితో ఘరమావసే’’తి.
ఏవం అదానమేవ సిక్ఖాపేసి. ధురవిహారే వసతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స యాగుఉళుఙ్గమత్తం వా భత్తకటచ్ఛుమత్తం వా అదత్వా ధనలోభేన కాలం కత్వా తస్మింయేవ ఘరే సునఖో హుత్వా నిబ్బత్తో. సుభో తం సునఖం అతివియ పియాయతి, అత్తనో భుఞ్జనకభత్తంయేవ భోజేతి, ఉక్ఖిపిత్వా వరసయనే సయాపేతి. అథ భగవా ఏకదివసం పచ్చూససమయే లోకం వోలోకేన్తో తం సునఖం దిస్వా – ‘‘తోదేయ్యబ్రాహ్మణో ధనలోభేన అత్తనోవ ఘరే సునఖో హుత్వా నిబ్బత్తో, అజ్జ మయి సుభస్స ఘరం గతే మం దిస్వా సునఖో భుక్కారం కరిస్సతి, అథస్సాహం ఏకం వచనం వక్ఖామి, సో ‘జానాతి మం సమణో గోతమో’తి గన్త్వా ఉద్ధనట్ఠానే నిపజ్జిస్సతి. తతోనిదానం సుభస్స మయా సద్ధిం ఏకో కథాసల్లాపో భవిస్సతి, సో ధమ్మం సుత్వా సరణేసు పతిట్ఠహిస్సతి, సునఖో పన కాలం కత్వా నిరయే నిబ్బత్తిస్సతీ’’తి ఇమం మాణవస్స సరణేసు పతిట్ఠానభావం ఞత్వా భగవా తం దివసం సరీరపటిజగ్గనం కత్వా ఏకకోవ గామం పవిసిత్వా నిక్ఖన్తే మాణవే తం ఘరం పిణ్డాయ పావిసి.
సునఖో భగవన్తం దిస్వా భుక్కారం కరోన్తో భగవతో సమీపం గతో. తతో నం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘తోదేయ్య త్వం పుబ్బేపి మం భో భోతి పరిభవిత్వా సునఖో జాతో, ఇదానిపి భుక్కారం కత్వా అవీచిం గమిస్ససీ’’తి. సునఖో తం సుత్వా – ‘‘జానాతి మం సమణో గోతమో’’తి విప్పటిసారీ హుత్వా గీవం ఓనామేత్వా ఉద్ధనన్తరే ఛారికాయం నిపన్నో. మనుస్సా ఉక్ఖిపిత్వా సయనే సయాపేతుం నాసక్ఖింసు. సుభో ఆగన్త్వా – ‘‘కేనాయం సునఖో సయనా ఓరోపితో’’తి ఆహ. మనుస్సా న కేనచీతి వత్వా తం పవత్తిం ఆరోచేసుం. మాణవో సుత్వా – ‘‘మమ పితా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో, తోదేయ్యో నామ సునఖో నత్థి. సమణో పన గోతమో పితరం సునఖం కరోతి, యంకిఞ్చి ఏస ముఖారుళ్హం భాసతీ’’తి కుజ్ఝిత్వా భగవన్తం ముసావాదేన నిగ్గహేతుకామో విహారం గన్త్వా తం పవత్తిం పుచ్ఛి.
భగవాపి తస్స తథేవ వత్వా అవిసంవాదనత్థం ఆహ – ‘‘అత్థి పన తే మాణవ పితరా అనక్ఖాతం ధన’’న్తి. అత్థి, భో గోతమ, సతసహస్సగ్ఘనికా సువణ్ణమాలా సతసహస్సగ్ఘనికా సువణ్ణపాదుకా సతసహస్సగ్ఘనికా సువణ్ణపాతి సతసహస్సఞ్చ కహాపణన్తి. గచ్ఛ తం సునఖం అప్పోదకపాయాసం భోజాపేత్వా సయనే ఆరోపేత్వా ఈసకం నిద్దం ఓక్కన్తకాలే పుచ్ఛ, సబ్బం తే ఆచిక్ఖిస్సతి. అథ నం జానేయ్యాసి ‘‘పితా మే ఏసో’’తి. మాణవో – ‘‘సచే సచ్చం భవిస్సతి, ధనం లచ్ఛామి, నో చే, సమణం గోతమం ముసావాదేన నిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి ద్వీహిపి కారణేహి తుట్ఠో గన్త్వా తథా అకాసి. సునఖో – ‘‘ఞాతోమ్హి ఇమినా’’తి రోదిత్వా హుం హున్తి కరోన్తో ధననిధానట్ఠానం గన్త్వా పాదేన పథవిం ఖణిత్వా సఞ్ఞం అదాసి, మాణవో ధనం గహేత్వా – ‘‘భవపటిచ్ఛన్నం నామ ఏవం సుఖుమం పటిసన్ధిఅన్తరం పాకటం సమణస్స గోతమస్స, అద్ధా ఏస సబ్బఞ్ఞూ’’తి భగవతి పసన్నచిత్తో చుద్దస పఞ్హే అభిసఙ్ఖరి. అఙ్గవిజ్జాపాఠకో కిరేస, తేనస్స ఏతదహోసి – ‘‘ఇదం ధమ్మపణ్ణాకారం గహేత్వా సమణం గోతమం పఞ్హే పుచ్ఛిస్సామీ’’తి దుతియగమనేన యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, తేన పుట్ఠపఞ్హే పన భగవా ఏకప్పహారేనేవ విస్సజ్జేన్తో కమ్మస్సకాతిఆదిమాహ.
తత్థ కమ్మం ఏతేసం సకం అత్తనో భణ్డకన్తి కమ్మస్సకా. కమ్మస్స దాయాదాతి కమ్మదాయాదా, కమ్మం ఏతేసం దాయజ్జం భణ్డకన్తి అత్థో. కమ్మం ఏతేసం యోని కారణన్తి కమ్మయోనీ. కమ్మం ఏతేసం బన్ధూతి కమ్మబన్ధూ, కమ్మఞాతకాతి అత్థో. కమ్మం ఏతేసం పటిసరణం పతిట్ఠాతి కమ్మపటిసరణా. యదిదం హీనప్పణీతతాయాతి యం ఇదం ‘‘త్వం హీనో భవ, త్వం పణీతో, త్వం అప్పాయుకో, త్వం దీఘాయుకో…పే… త్వం దుప్పఞ్ఞో భవ, త్వం పఞ్ఞవా’’తి ఏవం హీనప్పణీతతాయ విభజనం, తం న అఞ్ఞో కోచి కరోతి, కమ్మమేవ ఏవం సత్తే విభజతీతి అత్థో. న మాణవో కథితస్స అత్థం సఞ్జానాసి, ఘనదుస్సపట్టేనస్స ముఖం బన్ధిత్వా మధురం పురతో ఠపితం వియ అహోసి. మాననిస్సితో కిరేస పణ్డితమానీ, అత్తనా సమం న పస్సతి. అథస్స ‘‘కిం సమణో గోతమో కథేతి, యమహం జానామి, తదేవ కథేతీతి అయం మానో మా అహోసీ’’తి మానభఞ్జనత్థం భగవా ‘‘ఆదితోవ దుప్పటివిజ్ఝం కత్వా కథేస్సామి, తతో ‘నాహం భో గోతమ జానామి, విత్థారేన మే పాకటం కత్వా కథేథా’తి మం యాచిస్సతి, అథస్సాహం యాచితకాలే కథేస్సామి, ఏవఞ్చస్స సాత్థకం భవిస్సతీ’’తి దుప్పటివిజ్ఝం కత్వా కథేసి.
ఇదాని సో అత్తనో అప్పటివిద్ధభావం పకాసేన్తో న ఖో అహన్తిఆదిమాహ.
౨౯౦. సమత్తేనాతి పరిపుణ్ణేన. సమాదిన్నేనాతి గహితేన పరామట్ఠేన. అప్పాయుకసంవత్తనికా ఏసా, మాణవ, పటిపదా యదిదం పాణాతిపాతీతి యం ఇదం పాణాతిపాతకమ్మం, ఏసా అప్పాయుకసంవత్తనికా పటిపదాతి.
కథం పనేసా అప్పాయుకతం కరోతి? చత్తారి హి కమ్మాని ఉపపీళకం ఉపచ్ఛేదకం జనకం ఉపత్థమ్భకన్తి. బలవకమ్మేన హి నిబ్బత్తం పవత్తే ఉపపీళకం ఆగన్త్వా అత్థతో ఏవం వదతి నామ – ‘‘సచాహం పఠమతరం జానేయ్యం, న తే ఇధ నిబ్బత్తితుం దదేయ్యం, చతూసుయేవ తం అపాయేసు నిబ్బత్తాపేయ్యం. హోతు, త్వం యత్థ కత్థచి నిబ్బత్త, అహం ఉపపీళకకమ్మం నామ తం పీళేత్వా నిరోజం నియూసం కసటం కరిస్సామీ’’తి. తతో పట్ఠాయ తం తాదిసం కరోతి. కిం కరోతి? పరిస్సయం ఉపనేతి, భోగే వినాసేతి.
తత్థ దారకస్స మాతుకుచ్ఛియం నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ మాతు అస్సాదో వా సుఖం వా న హోతి, మాతాపితూనం పీళావ ఉప్పజ్జతి. ఏవం పరిస్సయం ఉపనేతి. దారకస్స పన మాతుకుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ గేహే భోగా ఉదకం పత్వా లోణం వియ రాజాదీనం వసేన నస్సన్తి, కుమ్భదోహనధేనుయో ఖీరం న దేన్తి, సూరతా గోణా చణ్డా హోన్తి, కాణా హోన్తి, ఖుజ్జా హోన్తి, గోమణ్డలే రోగో పతతి, దాసాదయో వచనం న కరోన్తి, వాపితం సస్సం న జాయతి, గేహగతం గేహే, అరఞ్ఞగతం అరఞ్ఞే నస్సతి, అనుపుబ్బేన ఘాసచ్ఛాదనమత్తం దుల్లభం హోతి, గబ్భపరిహారో న హోతి, విజాతకాలే మాతుథఞ్ఞం ఛిజ్జతి, దారకో పరిహారం అలభన్తో పీళితో నిరోజో నియూసో కసటో హోతి, ఇదం ఉపపీళకకమ్మం నామ.
దీఘాయుకకమ్మేన పన నిబ్బత్తస్స ఉపచ్ఛేదకకమ్మం ఆగన్త్వా ఆయుం ఛిన్దతి. యథా హి పురిసో అట్ఠుసభగమనం కత్వా సరం ఖిపేయ్య తమఞ్ఞో ధనుతో విముత్తమత్తం ముగ్గరేన పహరిత్వా తత్థేవ పాతేయ్య, ఏవం దీఘాయుకకమ్మేన నిబ్బత్తస్స ఉపచ్ఛేదకకమ్మం ఆయుం ఛిన్దతి. కిం కరోతి? చోరానం అటవిం పవేసేతి, వాళమచ్ఛోదకం ఓతారేతి, అఞ్ఞతరం వా పన సపరిస్సయట్ఠానం ఉపనేతి, ఇదం ఉపచ్ఛేదకకమ్మం నామ, ‘‘ఉపఘాతక’’న్తిపి ఏతస్సేవ నామం.
పటిసన్ధినిబ్బత్తకం పన కమ్మం జనకకమ్మం నామ. అప్పభోగకులాదీసు నిబ్బత్తస్స భోగసమ్పదాదికరణేన ఉపత్థమ్భకకమ్మం ఉపత్థమ్భకకమ్మం నామ.
ఇమేసు చతూసు పురిమాని ద్వే అకుసలానేవ, జనకం కుసలమ్పి అకుసలమ్పి, ఉపత్థమ్భకం కుసలమేవ. తత్థ పాణాతిపాతకమ్మం ఉపచ్ఛేదకకమ్మేన అప్పాయుకసంవత్తనికం హోతి. పాణాతిపాతినా వా కతం కుసలకమ్మం ఉళారం న హోతి, దీఘాయుకపటిసన్ధిం జనేతుం న సక్కోతి. ఏవం పాణాతిపాతో అప్పాయుకసంవత్తనికో హోతి. పటిసన్ధిమేవ వా నియామేత్వా అప్పాయుకం కరోతి, సన్నిట్ఠానచేతనాయ వా నిరయే నిబ్బత్తతి, పుబ్బాపరచేతనాహి వుత్తనయేన అప్పాయుకో హోతి.
దీఘాయుకసంవత్తనికా ఏసా మాణవ పటిపదాతి ఏత్థ పరిత్తకమ్మేనపి నిబ్బత్తం పవత్తే ఏతం పాణాతిపాతా విరతికమ్మం ఆగన్త్వా అత్థతో ఏవం వదతి నామ – ‘‘సచాహం పఠమతరం జానేయ్యం, న తే ఇధ నిబ్బత్తితుం దదేయ్యం, దేవలోకేయేవ తం నిబ్బత్తాపేయ్యం. హోతు, త్వం యత్థ కత్థచి నిబ్బత్తి, అహం ఉపత్థమ్భకకమ్మం నామ థమ్భం తే కరిస్సామీ’’తి ఉపత్థమ్భం కరోతి. కిం కరోతి? పరిస్సయం నాసేతి, భోగే ఉప్పాదేతి.
తత్థ దారకస్స మాతుకుచ్ఛియం నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ మాతాపితూనం సుఖమేవ సాతమేవ హోతి. యేపి పకతియా మనుస్సామనుస్సపరిస్సయా హోన్తి, తే సబ్బే అపగచ్ఛన్తి. ఏవం పరిస్సయం నాసేతి. దారకస్స పన మాతుకుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ గేహే భోగానం పమాణం న హోతి, నిధికుమ్భియో పురతోపి పచ్ఛతోపి గేహం పవట్టమానా పవిసన్తి. మాతాపితరో పరేహి ఠపితధనస్సాపి సమ్ముఖీభావం గచ్ఛన్తి. ధేనుయో బహుఖీరా హోన్తి, గోణా సుఖసీలా హోన్తి, వప్పట్ఠానే సస్సాని సమ్పజ్జన్తి. వడ్ఢియా వా సమ్పయుత్తం, తావకాలికం వా దిన్నం ధనం అచోదితా సయమేవ ఆహరిత్వా దేన్తి, దాసాదయో సువచా హోన్తి, కమ్మన్తా న పరిహాయన్తి. దారకో గబ్భతో పట్ఠాయ పరిహారం లభతి, కోమారికవేజ్జా సన్నిహితావ హోన్తి. గహపతికులే జాతో సేట్ఠిట్ఠానం, అమచ్చకులాదీసు జాతో సేనాపతిట్ఠానాదీని లభతి. ఏవం భోగే ఉప్పాదేతి. సో అపరిస్సయో సభోగో చిరం జీవతీతి. ఏవం అపాణాతిపాతకమ్మం దీఘాయుకసంవత్తనికం హోతి.
అపాణాతిపాతినా వా కతం అఞ్ఞమ్పి కుసలం ఉళారం హోతి, దీఘాయుకపటిసన్ధిం జనేతుం సక్కోతి, ఏవమ్పి దీఘాయుకసంవత్తనికం హోతి. పటిసన్ధిమేవ వా నియామేత్వా దీఘాయుకం కరోతి. సన్నిట్ఠానచేతనాయ వా దేవలోకే నిబ్బత్తతి, పుబ్బాపరచేతనాహి వుత్తనయేన దీఘాయుకో హోతి. ఇమినా నయేన సబ్బపఞ్హవిస్సజ్జనేసు అత్థో వేదితబ్బో.
విహేఠనకమ్మాదీనిపి హి పవత్తే ఆగన్త్వా అత్థతో తథేవ వదమానాని వియ ఉపపీళనేన నిబ్భోగతం ఆపాదేత్వా పటిజగ్గనం అలభన్తస్స రోగుప్పాదనాదీహి వా, విహేఠకాదీహి కతస్స కుసలస్స అనుళారతాయ వా, ఆదితోవ పటిసన్ధినియామనేన వా, వుత్తనయేనేవ పుబ్బాపరచేతనావసేన వా బహ్వాబాధతాదీని కరోన్తి, అపాణాతిపాతో వియ చ అవిహేఠనాదీనిపి అప్పాబాధతాదీనీతి.
౨౯౩. ఏత్థ పన ఇస్సామనకోతి ఇస్సాసమ్పయుత్తచిత్తో. ఉపదుస్సతీతి ఇస్సావసేనేవ ఉపక్కోసన్తో దుస్సతి. ఇస్సం బన్ధతీతి యవకలాపం బన్ధన్తో వియ యథా న నస్సతి ఏవం బన్ధిత్వా వియ ఠపేతి. అప్పేసక్ఖోతి అప్పపరివారో, రత్తిం ఖిత్తో వియ సరో న పఞ్ఞాయతి, ఉచ్ఛిట్ఠహత్థో నిసీదిత్వా ఉదకదాయకమ్పి న లభతి.
౨౯౪. న దాతా హోతీతి మచ్ఛరియవసేన న దాతా హోతి. తేన కమ్మేనాతి తేన మచ్ఛరియకమ్మేన.
౨౯౫. అభివాదేతబ్బన్తి అభివాదనారహం బుద్ధం వా పచ్చేకబుద్ధం వా అరియసావకం వా. పచ్చుట్ఠాతబ్బాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇమస్మిం పన పఞ్హవిస్సజ్జనే ఉపపీళకఉపత్థమ్భకకమ్మాని న గహేతబ్బాని. న హి పవత్తే నీచకులినం వా ఉచ్చాకులినం వా సక్కా కాతుం, పటిసన్ధిమేవ పన నియామేత్వా నీచకులియం కమ్మం నీచకులే నిబ్బత్తేతి, ఉచ్చాకులియం కమ్మం ఉచ్చాకులే.
౨౯౬. న పరిపుచ్ఛితా హోతీతి ఏత్థ పన అపరిపుచ్ఛనేన నిరయే న నిబ్బత్తతి. అపరిపుచ్ఛకో పన ‘‘ఇదం కాతబ్బం, ఇదం న కాతబ్బ’’న్తి న జానాతి, అజానన్తో కాతబ్బం న కరోతి, అకాతబ్బం కరోతి. తేన నిరయే నిబ్బత్తతి, ఇతరో సగ్గే. ఇతి ఖో, మాణవ…పే… యదిదం హీనప్పణీతతాయాతి సత్థా దేసనం యథానుసన్ధిం పాపేసి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
చూళకమ్మవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సుభసుత్తన్తిపి వుచ్చతి.
౬. మహాకమ్మవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా
౨౯౮. ఏవం మే సుతన్తి మహాకమ్మవిభఙ్గసుత్తం. తత్థ మోఘన్తి తుచ్ఛం అఫలం. సచ్చన్తి తథం భూతం. ఇదఞ్చ ఏతేన న సమ్ముఖా సుతం, ఉపాలిసుత్తే (మ. ని. ౨.౫౬) పన – ‘‘మనోకమ్మం మహాసావజ్జతరం పఞ్ఞపేమి పాపస్స కమ్మస్స కిరియాయ పాపస్స కమ్మస్స పవత్తియా, నో తథా కాయకమ్మం నో తథా వచీకమ్మ’’న్తి భగవతా వుత్తం అత్థి, సా కథా తిత్థియానం అన్తరే పాకటా జాతా, తం గహేత్వా ఏస వదతి. అత్థి చ సా సమాపత్తీతి ఇదం – ‘‘కథం ను ఖో, భో, అభిసఞ్ఞానిరోధో హోతీ’’తి పోట్ఠపాదసుత్తే (దీ. ని. ౧.౪౦౬ ఆదయో) ఉప్పన్నం అభిసఞ్ఞానిరోధకథం సన్ధాయ వదతి. న కిఞ్చి వేదియతీతి ఏకవేదనమ్పి న వేదియతి. అత్థి చ ఖోతి థేరో నిరోధసమాపత్తిం సన్ధాయ అనుజానాతి. పరిరక్ఖితబ్బన్తి గరహతో మోచనేన రక్ఖితబ్బం. సఞ్చేతనా అస్స అత్థీతి సఞ్చేతనికం, సాభిసన్ధికం సఞ్చేతనికకమ్మం కత్వాతి అత్థో. దుక్ఖం సోతి థేరో ‘‘అకుసలమేవ సన్ధాయ పరిబ్బాజకో పుచ్ఛతీ’’తి సఞ్ఞాయ ఏవం వదతి.
దస్సనమ్పి ఖో అహన్తి భగవా చతురఙ్గేపి అన్ధకారే సమన్తా యోజనట్ఠానే తిలమత్తమ్పి సఙ్ఖారం మంసచక్ఖునావ పస్సతి, అయఞ్చ పరిబ్బాజకో న దూరే గావుతమత్తబ్భన్తరే వసతి, కస్మా భగవా ఏవమాహాతి? సమాగమదస్సనం సన్ధాయేవమాహ.
౨౯౯. ఉదాయీతి లాలుదాయీ. తం దుక్ఖస్మిన్తి సబ్బం తం దుక్ఖమేవ. ఇతి ఇమం వట్టదుక్ఖం కిలేసదుక్ఖం సఙ్ఖారదుక్ఖం సన్ధాయ ‘‘సచే భాసితం భవేయ్య భగవా’’తి పుచ్ఛతి.
౩౦౦. ఉమ్మఙ్గన్తి పఞ్హాఉమ్మఙ్గం. ఉమ్ముజ్జమానోతి సీసం నీహరమానో. అయోనిసో ఉమ్ముజ్జిస్సతీతి అనుపాయేన సీసం నీహరిస్సతి. ఇదఞ్చ పన భగవా జానన్తో నేవ దిబ్బచక్ఖునా న చేతోపరియఞాణేన న సబ్బఞ్ఞుతఞాణేన జాని, అధిప్పాయేనేవ పన అఞ్ఞాసి. కథేన్తస్స హి అధిప్పాయో నామ సువిజానో హోతి, కథేతుకామో గీవం పగ్గణ్హాతి, హనుకం చాలేతి, ముఖమస్స ఫన్దతి, సన్నిసీదితుం న సక్కోతి. భగవా తస్స తం ఆకారం దిస్వా ‘‘అయం ఉదాయీ సన్నిసీదితుం న సక్కోతి, యం అభూతం, తదేవ కథేస్సతీ’’తి ఓలోకేత్వావ అఞ్ఞాసి. ఆదిం యేవాతిఆదిమ్హియేవ. తిస్సో వేదనాతి ‘‘కిం సో వేదియతీ’’తి? పుచ్ఛన్తేన ‘‘తిస్సో వేదనా పుచ్ఛామీ’’తి ఏవం వవత్థపేత్వావ తిస్సో వేదనా పుచ్ఛితా. సుఖవేదనియన్తి సుఖవేదనాయ పచ్చయభూతం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.
ఏత్థ చ కామావచరకుసలతో సోమనస్ససహగతచిత్తసమ్పయుత్తా చతస్సో చేతనా, హేట్ఠా తికజ్ఝానచేతనాతి ఏవం పటిసన్ధిపవత్తేసు సుఖవేదనాయ జననతో సుఖవేదనియం కమ్మం నామ. కామావచరఞ్చేత్థ పటిసన్ధియంయేవ ఏకన్తేన సుఖం జనేతి, పవత్తే ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణే అదుక్ఖమసుఖమ్పి.
అకుసలచేతనా పటిసన్ధిపవత్తేసు దుక్ఖస్సేవ జననతో దుక్ఖవేదనియం కమ్మం నామ. కాయద్వారే పవత్తేయేవ చేతం ఏకన్తేన దుక్ఖం జనేతి, అఞ్ఞత్థ అదుక్ఖమసుఖమ్పి, సా పన వేదనా అనిట్ఠానిట్ఠమజ్ఝత్తేసుయేవ ఆరమ్మణేసు ఉప్పజ్జనతో దుక్ఖాత్వేవ సఙ్ఖం గతా.
కామావచరకుసలతో పన ఉపేక్ఖాసహగతచిత్తసమ్పయుత్తా చతస్సో చేతనా, రూపావచరకుసలతో చతుత్థజ్ఝానచేతనాతి ఏవం పటిసన్ధిపవత్తేసు తతియవేదనాయ జననతో అదుక్ఖమసుఖవేదనియం కమ్మం నామ. ఏత్థ చ కామావచరం పటిసన్ధియంయేవ ఏకన్తేన అదుక్ఖమసుఖం జనేతి, పవత్తే ఇట్ఠారమ్మణే సుఖమ్పి. అపిచ సుఖవేదనియకమ్మం పటిసన్ధిపవత్తివసేన వట్టతి, తథా అదుక్ఖమసుఖవేదనియం, దుక్ఖవేదనియం పవత్తివసేనేవ వట్టతి. ఏతస్స పన వసేన సబ్బం పవత్తివసేనేవ వట్టతి.
ఏతస్స భగవాతి థేరో తథాగతేన మహాకమ్మవిభఙ్గకథనత్థం ఆలయో దస్సితో, తథాగతం యాచిత్వా మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పాకటం కరిస్సామీతి చిన్తేత్వా అనుసన్ధికుసలతాయ ఏవమాహ. తత్థ మహాకమ్మవిభఙ్గన్తి మహాకమ్మవిభజనం. కతమే చత్తారో…పే… ఇధానన్ద, ఏకచ్చో పుగ్గలో…పే… నిరయం ఉపపజ్జతీతి ఇదం న మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణభాజనం, మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణభాజనత్థాయ పన మాతికాట్ఠపనం.
౩౦౧. ఇధానన్ద, ఏకచ్చో సమణో వాతి పాటియేక్కో అనుసన్ధి. ఇదఞ్హి భగవా – ‘‘దిబ్బచక్ఖుకా సమణబ్రాహ్మణా ఇదం ఆరమ్మణం కత్వా ఇమం పచ్చయం లభిత్వా ఇదం దస్సనం గణ్హన్తీ’’తి పకాసనత్థం ఆరభి. తత్థ ఆతప్పన్తిఆదీని పఞ్చపి వీరియస్సేవ నామాని. చేతోసమాధిన్తి దిబ్బచక్ఖుసమాధిం. పస్సతీతి ‘‘సో సత్తో కుహిం నిబ్బత్తో’’తి ఓలోకేన్తో పస్సతి. యే అఞ్ఞథాతి యే ‘‘దసన్నం కుసలానం కమ్మపథానం పూరితత్తా నిరయం ఉపపజ్జతీ’’తి జానన్తి, మిచ్ఛా తేసం ఞాణన్తి వదతి. ఇమినా నయేన సబ్బవారేసు అత్థో వేదితబ్బో. విదితన్తి పాకటం. థామసాతి దిట్ఠిథామేన. పరామాసాతి దిట్ఠిపరామాసేన. అభినివిస్స వోహరతీతి అధిట్ఠహిత్వా ఆదియిత్వా వోహరతి.
౩౦౨. తత్రానన్దాతి ఇదమ్పి న మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణస్స భాజనం, అథ ఖ్వాస్స మాతికాట్ఠపనమేవ. ఏత్థ పన ఏతేసం దిబ్బచక్ఖుకానం వచనే ఏత్తకా అనుఞ్ఞాతా, ఏత్తకా అననుఞ్ఞాతాతి ఇదం దస్సితం. తత్థ తత్రాతి తేసు చతూసు సమణబ్రాహ్మణేసు. ఇదమస్సాతి ఇదం వచనం అస్స. అఞ్ఞథాతి అఞ్ఞేనాకారేన. ఇతి ఇమేసం సమణబ్రాహ్మణానం వాదే ద్వీసు ఠానేసు అనుఞ్ఞాతా, తీసు అననుఞ్ఞాతాతి ఏవం సబ్బత్థ అనుఞ్ఞా నానుఞ్ఞా వేదితబ్బా.
౩౦౩. ఏవం దిబ్బచక్ఖుకానం వచనే అనుఞ్ఞా చ అననుఞ్ఞా చ దస్సేత్వా ఇదాని మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణం విభజన్తో తత్రానన్ద, య్వాయం పుగ్గలోతిఆదిమాహ.
పుబ్బే వాస్స తం కతం హోతీతి యం ఇమినా దిబ్బచక్ఖుకేన కమ్మం కరోన్తో దిట్ఠో, తతో పుబ్బే కతం. పుబ్బే కతేనపి హి నిరయే నిబ్బత్తతి, పచ్ఛా కతేనపి నిబ్బత్తతి, మరణకాలే వా పన – ‘‘ఖన్దో సేట్ఠో సివో సేట్ఠో, పితామహో సేట్ఠో, ఇస్సరాదీహి వా లోకో విసట్ఠో’’తిఆదినా మిచ్ఛాదస్సనేనపి నిబ్బత్తతేవ. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి యం తత్థ దిట్ఠధమ్మవేదనీయం హోతి, తస్స దిట్ఠేవ ధమ్మే, యం ఉపపజ్జవేదనీయం, తస్స ఉపపజ్జిత్వా, యం అపరాపరియవేదనీయం, తస్స అపరస్మిం పరియాయే విపాకం పటిసంవేదేతి.
ఇతి అయం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏకం కమ్మరాసిం ఏకఞ్చ విపాకరాసిం అద్దస, సమ్మాసమ్బుద్ధో ఇమినా అదిట్ఠే తయో కమ్మరాసీ, ద్వే చ విపాకరాసీ అద్దస. ఇమినా పన దిట్ఠే అదిట్ఠే చ చత్తారో కమ్మరాసీ తయో చ విపాకరాసీ అద్దస. ఇమాని సత్త ఠానాని జాననఞాణం తథాగతస్స మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణం నామ. దుతియవారే దిబ్బచక్ఖుకేన కిఞ్చి న దిట్ఠం, తథాగతేన పన తయో కమ్మరాసీ, ద్వే చ విపాకరాసీ దిట్ఠాతి. ఇమానిపి పఞ్చ పచ్చత్తట్ఠానాని జాననఞాణం తథాగతస్స మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణం నామ. సేసవారద్వయేపి ఏసేవ నయో.
అభబ్బన్తి భూతవిరహితం అకుసలం. అభబ్బాభాసన్తి అభబ్బం ఆభాసతి అభిభవతి పటిబాహతీతి అత్థో. బహుకస్మిఞ్హి అకుసలకమ్మే ఆయూహితే బలవకమ్మం దుబ్బలకమ్మస్స విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కరోతి ఇదం అభబ్బఞ్చేవ అభబ్బాభాసఞ్చ. కుసలం పన ఆయూహిత్వా ఆసన్నే అకుసలం కతం హోతి, తం కుసలస్స విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కరోతి, ఇదం అభబ్బం భబ్బాభాసం. బహుమ్హి కుసలే ఆయూహితేపి బలవకమ్మం దుబ్బలకమ్మస్స విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కరోతి, ఇదం భబ్బఞ్చేవ భబ్బాభాసఞ్చ. అకుసలం పన ఆయూహిత్వా ఆసన్నే కుసలం కతం హోతి, తం అకుసలస్స విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కరోతి, ఇదం భబ్బం అభబ్బాభాసం.
అపిచ ఉపట్ఠానాకారేనపేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి, అభబ్బతో ఆభాసతి ఉపట్ఠాతీతి అభబ్బాభాసం. తత్థ ‘‘య్వాయం పుగ్గలో ఇధ పాణాతిపాతీ’’తిఆదినా నయేన చత్తారో పుగ్గలా వుత్తా, తేసు పఠమస్స కమ్మం అభబ్బం అభబ్బాభాసం, తఞ్హి అకుసలత్తా అభబ్బం, తస్స చ నిరయే నిబ్బత్తత్తా తత్థ నిబ్బత్తికారణభూతం అకుసలం హుత్వా ఉపట్ఠాతి. దుతియస్స కమ్మం అభబ్బం భబ్బాభాసం, తఞ్హి అకుసలత్తా అభబ్బం. తస్స పన సగ్గే నిబ్బత్తత్తా అఞ్ఞతిత్థియానం సగ్గే నిబ్బత్తికారణభూతం కుసలం హుత్వా ఉపట్ఠాతి. ఇతరస్మిమ్పి కమ్మద్వయే ఏసేవ నయో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
మహాకమ్మవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. సళాయతనవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా
౩౦౪. ఏవం మే సుతన్తి సళాయతనవిభఙ్గసుత్తం. తత్థ వేదితబ్బానీతి సహవిపస్సనేన మగ్గేన జానితబ్బాని. మనోపవిచారాతి వితక్కవిచారా. వితక్కుప్పాదకఞ్హి మనో ఇధ మనోతి అధిప్పేతం, మనస్స ఉపవిచారాతి మనోపవిచారా. సత్తపదాతి వట్టవివట్టనిస్సితానం సత్తానం పదా. ఏత్థ హి అట్ఠారస వట్టపదా నామ, అట్ఠారస వివట్టపదా నామ, తేపి సహవిపస్సనేన మగ్గేనేవ వేదితబ్బా. యోగ్గాచరియానన్తి హత్థియోగ్గాదిఆచారసిక్ఖాపకానం, దమేతబ్బదమకానన్తి అత్థో. సేసం విభఙ్గేయేవ ఆవిభవిస్సతి. అయముద్దేసోతి ఇదం మాతికాట్ఠపనం.
౩౦౫. చక్ఖాయతనాదీని విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితాని. చక్ఖువిఞ్ఞాణన్తి కుసలాకుసలవిపాకతో ద్వే చక్ఖువిఞ్ఞాణాని. సేసపసాదవిఞ్ఞాణేసుపి ఏసేవ నయో. ఇమాని పన దస ఠపేత్వా సేసం ఇధ మనోవిఞ్ఞాణం నామ.
చక్ఖుసమ్ఫస్సోతి చక్ఖుమ్హి సమ్ఫస్సో. చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తసమ్ఫస్సస్సేతం అధివచనం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.
చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపం దిస్వా. ఏసేవ నయో సబ్బత్థ. సోమనస్సట్ఠానియన్తి సోమనస్సస్స ఆరమ్మణవసేన కారణభూతం. ఉపవిచరతీతి తత్థ విచారపవత్తనేన ఉపవిచరతి, వితక్కో తంసమ్పయుత్తో చాతి ఇమినా నయేన అట్ఠారస వితక్కవిచారసఙ్ఖాతా మనోపవిచారా వేదితబ్బా. ఛ సోమనస్సూపవిచారాతి ఏత్థ పన సోమనస్సేన సద్ధిం ఉపవిచరన్తీతి సోమనస్సూపవిచారా. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో.
౩౦౬. గేహసితానీతి కామగుణనిస్సితాని. నేక్ఖమ్మసితానీతి విపస్సనానిస్సితాని. ఇట్ఠానన్తి పరియేసితానం. కన్తానన్తి కామితానం. మనోరమానన్తి మనో ఏతేసు రమతీతి మనోరమాని, తేసం మనోరమానం. లోకామిసపటిసంయుత్తానన్తి తణ్హాపటిసంయుత్తానం. అతీతన్తి పటిలద్ధం. పచ్చుప్పన్నం తావ ఆరబ్భ సోమనస్సం ఉప్పజ్జతు, అతీతే కథం ఉప్పజ్జతీతి. అతీతేపి – ‘‘యథాహం ఏతరహి ఇట్ఠారమ్మణం అనుభవామి, ఏవం పుబ్బేపి అనుభవి’’న్తి అనుస్సరన్తస్స బలవసోమనస్సం ఉప్పజ్జతి.
అనిచ్చతన్తి అనిచ్చాకారం. విపరిణామవిరాగనిరోధన్తి పకతివిజహనేన విపరిణామం, విగచ్ఛనేన విరాగం, నిరుజ్ఝనేన నిరోధం. సమ్మపఞ్ఞాయాతి విపస్సనాపఞ్ఞాయ. ఇదం వుచ్చతి నేక్ఖమ్మసితం సోమనస్సన్తి ఇదం రఞ్ఞో వియ అత్తనో సిరిసమ్పత్తిం ఓలోకేన్తస్స విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నిసిన్నస్స సఙ్ఖారానం భేదం పస్సతో సఙ్ఖారగతమ్హి తిక్ఖే సూరే విపస్సనాఞాణే వహన్తే ఉప్పన్నసోమనస్సం ‘‘నేక్ఖమ్మసితం సోమనస్స’’న్తి వుచ్చతి. వుత్తమ్పి చేతం –
‘‘సుఞ్ఞాగారం పవిట్ఠస్స, సన్తచిత్తస్స భిక్ఖునో;
అమానుసీ రతీ హోతి, సమ్మా ధమ్మం విపస్సతో.
యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;
లభతీ పీతిపామోజ్జం, అమతన్తం విజానత’’న్తి. (ధ. ప. ౩౭౩-౩౭౪);
ఇమానీతి ఇమాని ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే అనిచ్చాదివసేన విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నిసిన్నస్స ఉప్పన్నాని ఛ నేక్ఖమ్మసితాని సోమనస్సాని.
౩౦౭. అతీతన్తి పచ్చుప్పన్నం తావ పత్థేత్వా అలభన్తస్స దోమనస్సం ఉప్పజ్జతు, అతీతే కథం ఉప్పజ్జతీతి. అతీతేపి ‘‘యథాహం ఏతరహి ఇట్ఠారమ్మణం పత్థేత్వా న లభామి, ఏవం పుబ్బేపి పత్థేత్వా న లభి’’న్తి అనుస్సరన్తస్స బలవదోమనస్సం ఉప్పజ్జతి.
అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసూతి అనుత్తరవిమోక్ఖో నామ అరహత్తం, అరహత్తే పత్థనం పట్ఠపేన్తస్సాతి అత్థో. ఆయతనన్తి అరహత్తాయతనం. పిహం ఉపట్ఠాపయతోతి పత్థనం పట్ఠపేన్తస్స. తం పనేతం పత్థనం పట్ఠపేన్తస్స ఉప్పజ్జతి, ఇతి పత్థనామూలకత్తా ‘‘పిహం ఉపట్ఠాపయతో’’తి వుత్తం. ఇమాని ఛ నేక్ఖమ్మసితాని దోమనస్సానీతి ఇమాని ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే అరహత్తే పిహం పట్ఠపేత్వా తదధిగమాయ అనిచ్చాదివసేన విపస్సనం ఉపట్ఠపేత్వా ఉస్సుక్కాపేతుం అసక్కోన్తస్స – ‘‘ఇమమ్పి పక్ఖం ఇమమ్పి మాసం ఇమమ్పి సంవచ్ఛరం అరహత్తం పాపుణితుం నాసక్ఖి’’న్తి అనుసోచతో గామన్తపబ్భారవాసిమహాసీవత్థేరస్స వియ అస్సుధారాపవత్తనవసేన ఉప్పన్నదోమనస్సాని ఛ నేక్ఖమ్మసితదోమనస్సానీతి వేదితబ్బాని. వత్థు పన సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ సక్కపఞ్హవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౬౧) విత్థారితం, ఇచ్ఛన్తేన తతో గహేతబ్బం.
౩౦౮. ఉప్పజ్జతి ఉపేక్ఖాతి ఏత్థ ఉపేక్ఖా నామ అఞ్ఞాణుపేఖా. అనోధిజినస్సాతి కిలేసోధిం జినిత్వా ఠితత్తా ఖీణాసవో ఓధిజినో నామ, తస్మా అఖీణాసవస్సాతి అత్థో. అవిపాకజినస్సాతి ఏత్థపి ఆయతిం విపాకం జినిత్వా ఠితత్తా ఖీణాసవోవ విపాకజినో నామ, తస్మా అఖీణాసవస్సేవాతి అత్థో. అనాదీనవదస్సావినోతిఆదీనవతో ఉపద్దవతో అపస్సన్తస్స. ఇమా ఛ గేహసితా ఉపేక్ఖాతి ఇమా ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే గుళపిణ్డకే నిలీనమక్ఖికా వియ రూపాదీని అనతివత్తమానా తత్థ లగ్గా లగ్గితా హుత్వా ఉప్పన్నా ఉపేక్ఖా ఛ గేహసితా ఉపేక్ఖాతి వేదితబ్బా.
రూపం సా అతివత్తతీతి రూపం సా అనతిక్కమతి, తత్థ నికన్తివసేన న తిట్ఠతి. ఇమా ఛ నేక్ఖమ్మసితా ఉపేక్ఖాతి ఇమా ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠాదిఆరమ్మణే ఆపాథగతే ఇట్ఠే అరజ్జన్తస్స, అనిట్ఠే అదుస్సన్తస్స, అసమపేక్ఖనే అసమ్ముయ్హన్తస్స, ఉప్పన్నవిపస్సనా-ఞాణసమ్పయుత్తా ఛ నేక్ఖమ్మసితా ఉపేక్ఖాతి వేదితబ్బా.
౩౦౯. తత్ర ఇదం నిస్సాయ ఇదం పజహథాతి తేసు ఛత్తింససత్తపదేసు అట్ఠారస నిస్సాయ అట్ఠారస పజహథాతి అత్థో. తేనేవ – ‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, యాని ఛ నేక్ఖమ్మసితానీ’’తిఆదిమాహ. నిస్సాయ ఆగమ్మాతి పవత్తనవసేన నిస్సాయ చేవ ఆగమ్మ చ. ఏవమేతేసం సమతిక్కమో హోతీతి ఏవం నేక్ఖమ్మసితానం పవత్తనేన గేహసితాని అతిక్కన్తాని నామ హోన్తి.
ఏవం సరిక్ఖకేనేవ సరిక్ఖకం జహాపేత్వా ఇదాని బలవతా దుబ్బలం జహాపేన్తో – ‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, యాని ఛ నేక్ఖమ్మసితాని సోమనస్సానీ’’తిఆదిమాహ. ఏవం నేక్ఖమ్మసితసోమనస్సేహి నేక్ఖమ్మసితదోమనస్సాని, నేక్ఖమ్మసితఉపేక్ఖాహి చ నేక్ఖమ్మసితసోమనస్సాని జహాపేన్తేన బలవతా దుబ్బలప్పహానం కథితం.
ఏత్థ పన ఠత్వా ఉపేక్ఖాకథా వేదితబ్బా – అట్ఠసు హి సమాపత్తీసు పఠమాదీని చ తీణి ఝానాని, సుద్ధసఙ్ఖారే చ పాదకే కత్వా విపస్సనం ఆరద్ధానం చతున్నం భిక్ఖూనం పుబ్బభాగవిపస్సనా సోమనస్ససహగతా వా హోతి ఉపేక్ఖాసహగతా వా, వుట్ఠానగామినీ పన సోమనస్ససహగతావ. చతుత్థజ్ఝానాదీని పాదకాని కత్వా విపస్సనం ఆరద్ధానం పఞ్చన్నం పుబ్బభాగవిపస్సనా పురిమసదిసావ. వుట్ఠానగామినీ పన ఉపేక్ఖాసహగతా హోతి. ఇదం సన్ధాయ – ‘‘యా ఛ నేక్ఖమ్మసితా ఉపేక్ఖా, తా నిస్సాయ తా ఆగమ్మ, యాని ఛ నేక్ఖమ్మసితాని సోమనస్సాని, తాని పజహథా’’తి వుత్తం. న కేవలఞ్చ ఏవంపటిపన్నస్స భిక్ఖునో అయం విపస్సనాయ వేదనావిసేసోవ హోతి, అరియమగ్గేపి పన ఝానఙ్గబోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గానమ్పి విసేసో హోతి.
కో పనేతం విసేసం నియమేతి? కేచి తావ థేరా విపస్సనాపాదకజ్ఝానం నియమేతీతి వదన్తి, కేచి విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా ఖన్ధా నియమేన్తీతి వదన్తి, కేచి పుగ్గలజ్ఝాసయో నియమేతీతి వదన్తి. తేసమ్పి వాదే అయమేవ పుబ్బభాగే వుట్ఠానగామినీవిపస్సనా నియమేతీతి వేదితబ్బా. వినిచ్ఛయకథా పనేత్థ విసుద్ధిమగ్గే సఙ్ఖారుపేక్ఖానిద్దేసే వుత్తావ.
౩౧౦. నానత్తాతి నానా బహూ అనేకప్పకారా. నానత్తసితాతి నానారమ్మణనిస్సితా. ఏకత్తాతి ఏకా. ఏకత్తసితాతి ఏకారమ్మణనిస్సితా. కతమా పనాయం ఉపేక్ఖాతి? హేట్ఠా తావ అఞ్ఞాణుపేక్ఖా వుత్తా, ఉపరి ఛళఙ్గుపేక్ఖా వక్ఖతి, ఇధ సమథఉపేక్ఖా, విపస్సనుపేక్ఖాతి ద్వే ఉపేక్ఖా గహితా.
తత్థ యస్మా అఞ్ఞావ రూపేసు ఉపేక్ఖా, అఞ్ఞావ సద్దాదీసు, న హి యా రూపే ఉపేక్ఖా, సా సద్దాదీసు హోతి. రూపే ఉపేక్ఖా చ రూపమేవ ఆరమ్మణం కరోతి, న సద్దాదయో. రూపే ఉపేక్ఖాభావఞ్చ అఞ్ఞా సమథఉపేక్ఖా పథవీకసిణం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పజ్జతి, అఞ్ఞా ఆపోకసిణాదీని. తస్మా నానత్తం నానత్తసితం విభజన్తో అత్థి, భిక్ఖవే, ఉపేక్ఖా రూపేసూతిఆదిమాహ. యస్మా పన ద్వే వా తీణి వా ఆకాసానఞ్చాయతనాని వా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనాదీని వా నత్థి, తస్మా ఏకత్తం ఏకత్తసితం విభజన్తో అత్థి, భిక్ఖవే, ఉపేక్ఖా ఆకాసానఞ్చాయతననిస్సితాతిఆదిమాహ.
తత్థ ఆకాసానఞ్చాయతనఉపేక్ఖా సమ్పయుత్తవసేన ఆకాసానఞ్చాయతననిస్సితా, ఆకాసానఞ్చాయతనఖన్ధే విపస్సన్తస్స విపస్సనుపేక్ఖా ఆరమ్మణవసేన ఆకాసానఞ్చాయతననిస్సితా. సేసాసుపి ఏసేవ నయో.
తం పజహథాతి ఏత్థ అరూపావచరసమాపత్తిఉపేక్ఖాయ రూపావచరసమాపత్తిఉపేక్ఖం పజహాపేతి, అరూపావచరవిపస్సనుపేక్ఖాయ రూపావచరవిపస్సనుపేక్ఖం.
అతమ్మయతన్తి ఏత్థ తమ్మయతా నామ తణ్హా, తస్సా పరియాదానతో వుట్ఠానగామినీవిపస్సనా అతమ్మయతాతి వుచ్చతి. తం పజహథాతి ఇధ వుట్ఠానగామినీవిపస్సనాయ అరూపావచరసమాపత్తిఉపేక్ఖఞ్చ విపస్సనుపేక్ఖఞ్చ పజహాపేతి.
౩౧౧. యదరియోతి యే సతిపట్ఠానే అరియో సమ్మాసమ్బుద్ధో సేవతి. తత్థ తీసు ఠానేసు సతిం పట్ఠపేన్తో సతిపట్ఠానే సేవతీతి వేదితబ్బో. న సుస్సూసన్తీతి సద్దహిత్వా సోతుం న ఇచ్ఛన్తి. న అఞ్ఞాతి జాననత్థాయ చిత్తం న ఉపట్ఠపేన్తి. వోక్కమ్మాతి అతిక్కమిత్వా. సత్థు సాసనాతి సత్థు ఓవాదం గహేతబ్బం పూరేతబ్బం న మఞ్ఞన్తీతి అత్థో. న చ అత్తమనోతి న సకమనో. ఏత్థ చ గేహసితదోమనస్సవసేన అప్పతీతో హోతీతి న ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో, అప్పటిపన్నకేసు పన అత్తమనతాకారణస్స అభావేనేతం వుత్తం. అనవస్సుతోతి పటిఘఅవస్సవేన అనవస్సుతో. సతో సమ్పజానోతి సతియా చ ఞాణేన చ సమన్నాగతో. ఉపేక్ఖకోతి ఛళఙ్గుపేక్ఖాయ ఉపేక్ఖకో. అత్తమనోతి ఇధాపి గేహసితసోమనస్సవసేన ఉప్పిలావితోతి న ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో, పటిపన్నకేసు పన అనత్తమనతాకారణస్స అభావేనేతం వుత్తం. అనవస్సుతోతి రాగావస్సవేన అనవస్సుతో.
౩౧౨. సారితోతి దమితో. ఏకమేవ దిసం ధావతీతి అనివత్తిత్వా ధావన్తో ఏకంయేవ దిసం ధావతి, నివత్తిత్వా పన అపరం ధావితుం సక్కోతి. అట్ఠ దిసా విధావతీతి ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నో కాయేన అనివత్తిత్వావ విమోక్ఖవసేన ఏకప్పహారేనేవ అట్ఠ దిసా విధావతి, పురత్థాభిముఖో వా దక్ఖిణాదీసు అఞ్ఞతరదిసాభిముఖో వా నిసీదిత్వా అట్ఠ సమాపత్తియో సమాపజ్జతియేవాతి అత్థో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
సళాయతనవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. ఉద్దేసవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా
౩౧౩. ఏవం మే సుతన్తి ఉద్దేసవిభఙ్గసుత్తం. తత్థ ఉద్దేసవిభఙ్గన్తి ఉద్దేసఞ్చ విభఙ్గఞ్చ, మాతికఞ్చ విభజనఞ్చాతి అత్థో. ఉపపరిక్ఖేయ్యాతి తులేయ్య తీరేయ్య పరిగ్గణ్హేయ్య పరిచ్ఛిన్దేయ్య. బహిద్ధాతి బహిద్ధాఆరమ్మణేసు. అవిక్ఖిత్తం అవిసటన్తి నికన్తివసేన ఆరమ్మణే తిట్ఠమానం విక్ఖిత్తం విసటం నామ హోతి, తం పటిసేధేన్తో ఏవమాహ. అజ్ఝత్తం అసణ్ఠితన్తి గోచరజ్ఝత్తే నికన్తివసేన అసణ్ఠితం. అనుపాదాయ న పరితస్సేయ్యాతి అనుపాదియిత్వా అగ్గహేత్వా తం విఞ్ఞాణం న పరితస్సేయ్య. యథా విఞ్ఞాణం బహిద్ధా అవిక్ఖిత్తం అవిసటం, అజ్ఝత్తం అసణ్ఠితం అనుపాదాయ న పరితస్సేయ్య, ఏవం భిక్ఖు ఉపపరిక్ఖేయ్యాతి వుత్తం హోతి. జాతిజరామరణదుక్ఖసముదయసమ్భవోతి జాతిజరామరణస్స చేవ అవసేసస్స చ దుక్ఖస్స నిబ్బత్తి న హోతీతి అత్థో.
౩౧౬. రూపనిమిత్తానుసారీతి రూపనిమిత్తం అనుస్సరతి అనుధావతీతి రూపనిమిత్తానుసారీ.
౩౧౮. ఏవం ఖో, ఆవుసో, అజ్ఝత్తం అసణ్ఠితన్తి నికన్తివసేన అసణ్ఠితం. నికన్తివసేన హి అతిట్ఠమానం హానభాగియం న హోతి, విసేసభాగియమేవ హోతి.
౩౨౦. అనుపాదా పరితస్సనాతి సత్థారా ఖన్ధియవగ్గే ‘‘ఉపాదాపరితస్సనఞ్చ వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి అనుపాదాఅపరితస్సనఞ్చా’’తి (సం. ని. ౩.౭) ఏవం గహేత్వా పరితస్సనా, అగ్గహేత్వావ అపరితస్సనా చ కథితా, తం మహాథేరో ఉపాదాపరితస్సనమేవ అనుపాదాపరితస్సనన్తి కత్వా దస్సేన్తో ఏవమాహ. కథం పనేసా అనుపాదాపరితస్సనా హోతీతి. ఉపాదాతబ్బస్స అభావతో. యది హి కోచి సఙ్ఖారో నిచ్చో వా ధువో వా అత్తా వా అత్తనియో వాతి గహేతబ్బయుత్తకో అభవిస్స, అయం పరితస్సనా ఉపాదాపరితస్సనావ అస్స. యస్మా పన ఏవం ఉపాదాతబ్బో సఙ్ఖారో నామ నత్థి, తస్మా రూపం అత్తాతిఆదినా నయేన రూపాదయో ఉపాదిన్నాపి అనుపాదిన్నావ హోన్తి. ఏవమేసా దిట్ఠివసేన ఉపాదాపరితస్సనాపి సమానా అత్థతో అనుపాదాపరితస్సనాయేవ నామ హోతీతి వేదితబ్బా.
అఞ్ఞథా హోతీతి పరివత్తతి పకతిజహనేన నస్సతి, రూపవిపరిణామానుపరివత్తీతి ‘‘మమ రూపం విపరిణత’’న్తి వా, ‘‘యం అహు, తం వత మే నత్థీ’’తి వా ఆదినా (మ. ని. ౧.౨౪౨) నయేన కమ్మవిఞ్ఞాణం రూపస్స భేదానుపరివత్తి హోతి. విపరిణామానుపరివత్తజాతి విపరిణామస్స అనుపరివత్తనతో విపరిణామారమ్మణచిత్తతో జాతా. పరితస్సనా ధమ్మసముప్పాదాతి తణ్హాపరితస్సనా చ అకుసలధమ్మసముప్పాదా చ. చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తీతి కుసలచిత్తం పరియాదియిత్వా గహేత్వా ఖేపేత్వా తిట్ఠన్తి. ఉత్తాసవాతి భయతాసేనపి సఉత్తాసో తణ్హాతాసేనపి సఉత్తాసో. విఘాతవాతి సవిఘాతో సదుక్ఖో. అపేక్ఖవాతి సాలయో ససినేహో. ఏవం ఖో, ఆవుసో, అనుపాదా పరితస్సనా హోతీతి ఏవం మణికరణ్డకసఞ్ఞాయ తుచ్ఛకరణ్డకం గహేత్వా తస్మిం నట్ఠే పచ్ఛా విఘాతం ఆపజ్జన్తస్స వియ పచ్ఛా అగ్గహేత్వా పరితస్సనా హోతి.
౩౨౧. న చ రూపవిపరిణామానుపరివత్తీతి ఖీణాసవస్స కమ్మవిఞ్ఞాణమేవ నత్థి, తస్మా రూపభేదానుపరివత్తి న హోతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
ఉద్దేసవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. అరణవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా
౩౨౩. ఏవం మే సుతన్తి అరణవిభఙ్గసుత్తం. తత్థ నేవుస్సాదేయ్య న అపసాదేయ్యాతి గేహసితవసేన కఞ్చి పుగ్గలం నేవ ఉక్ఖిపేయ్య న అవక్ఖిపేయ్య. ధమ్మమేవ దేసేయ్యాతి సభావమేవ కథేయ్య. సుఖవినిచ్ఛయన్తి వినిచ్ఛితసుఖం. రహో వాదన్తి పరమ్ముఖా అవణ్ణం, పిసుణవాచన్తి అత్థో. సమ్ముఖా న ఖీణన్తి సమ్ముఖాపి ఖీణం ఆకిణ్ణం సంకిలిట్ఠం వాచం న భణేయ్య. నాభినివేసేయ్యాతి న అధిట్ఠహిత్వా ఆదాయ వోహరేయ్య. సమఞ్ఞన్తి లోకసమఞ్ఞం లోకపణ్ణత్తిం. నాతిధావేయ్యాతి నాతిక్కమేయ్య.
౩౨౪. కామపటిసన్ధిసుఖినోతి కామపటిసన్ధినా కామూపసంహితేన సుఖేన సుఖితస్స. సదుక్ఖోతి విపాకదుక్ఖేన సంకిలేసదుక్ఖేనపి సదుక్ఖో. సఉపఘాతోతి విపాకూపఘాతకిలేసూపఘాతేహేవ సఉపఘాతో. తథా సపరిళాహో. మిచ్ఛాపటిపదాతి అయాథావపటిపదా అకుసలపటిపదా.
౩౨౬. ఇత్థేకే అపసాదేతీతి ఏవం గేహసితవసేన ఏకచ్చే పుగ్గలే అపసాదేతి. ఉస్సాదనేపి ఏసేవ నయో. భవసంయోజనన్తి భవబన్ధనం, తణ్హాయేతం నామం.
సుభూతిత్థేరో కిర ఇమం చతుక్కం నిస్సాయ ఏతదగ్గే ఠపితో. భగవతో హి ధమ్మం దేసేన్తస్స పుగ్గలానం ఉస్సాదనాఅపసాదనా పఞ్ఞాయన్తి, తథా సారిపుత్తత్థేరాదీనం. సుభూతిత్థేరస్స పన ధమ్మదేసనాయ ‘‘అయం పుగ్గలో అప్పటిపన్నకో అనారాధకో’’తి వా, ‘‘అయం సీలవా గుణవా లజ్జిపేసలో ఆచారసమ్పన్నో’’తి వా నత్థి, ధమ్మదేసనాయ పనస్స ‘‘అయం మిచ్ఛాపటిపదా, అయం సమ్మాపటిపదా’’త్వేవ పఞ్ఞాయతి. తస్మా భగవా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం అరణవిహారీనం యదిదం సుభూతీ’’తి ఆహ.
౩౨౯. కాలఞ్ఞూ అస్సాతి అసమ్పత్తే చ అతిక్కన్తే చ కాలే అకథేత్వా ‘‘ఇదాని వుచ్చమానం మహాజనో గణ్హిస్సతీ’’తి యుత్తపత్తకాలం ఞత్వావ పరమ్ముఖా అవణ్ణం భాసేయ్య. ఖీణవాదేపి ఏసేవ నయో.
౩౩౦. ఉపహఞ్ఞతీతి ఘాతియతి. సరోపి ఉపహఞ్ఞతీతి సద్దోపి భిజ్జతి. ఆతురీయతీతి ఆతురో హోతి గేలఞ్ఞప్పత్తో సాబాధో. అవిస్సట్ఠన్తి విస్సట్ఠం అపలిబుద్ధం న హోతి.
౩౩౧. తదేవాతి తంయేవ భాజనం. అభినివిస్స వోహరతీతి పత్తన్తి సఞ్జాననజనపదం గన్త్వా ‘‘పత్తం ఆహరథ ధోవథా’’తి సుత్వా ‘‘అన్ధబాలపుథుజ్జనో, నయిదం పత్తం, పాతి నమేసా, ఏవం వదాహీ’’తి అభినివిస్స వోహరతి. ఏవం సబ్బపదేహి యోజేతబ్బం. అతిసారోతి అతిధావనం.
౩౩౨. తథా తథా వోహరతి అపరామసన్తి అమ్హాకం జనపదే భాజనం పాతీతి వుచ్చతి, ఇమే పన నం పత్తన్తి వదన్తీతి తతో పట్ఠాయ జనపదవోహారం ముఞ్చిత్వా పత్తం పత్తన్తేవ అపరామసన్తో వోహరతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.
౩౩౩. ఇదాని మరియాదభాజనీయం కరోన్తో తత్ర, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ సరణోతి సరజో సకిలేసో. అరణోతి అరజో నిక్కిలేసో. సుభూతి చ పన, భిక్ఖవేతి అయం థేరో ద్వీసు ఠానేసు ఏతదగ్గం ఆరుళ్హో ‘‘అరణవిహారీనం యదిదం సుభూతి, దక్ఖిణేయ్యానం యదిదం సుభూతీ’’తి (అ. ని. ౧.౨౦౨).
ధమ్మసేనాపతి కిర వత్థుం సోధేతి, సుభూతిత్థేరో దక్ఖిణం సోధేతి. తథా హి ధమ్మసేనాపతి పిణ్డాయ చరన్తో గేహద్వారే ఠితో యావ భిక్ఖం ఆహరన్తి, తావ పుబ్బభాగే పరిచ్ఛిన్దిత్వా నిరోధం సమాపజ్జతి, నిరోధా వుట్ఠాయ దేయ్యధమ్మం పటిగ్గణ్హాతి. సుభూతిత్థేరో చ తథేవ మేత్తాఝానం సమాపజ్జతి, మేత్తాఝానా వుట్ఠాయ దేయ్యధమ్మం పటిగ్గణ్హాతి. ఏవం పన కాతుం సక్కాతి. ఆమ సక్కా, నేవ అచ్ఛరియఞ్చేతం, యం మహాభిఞ్ఞప్పత్తా సావకా ఏవం కరేయ్యుం. ఇమస్మిమ్పి హి తమ్బపణ్ణిదీపే పోరాణకరాజకాలే పిఙ్గలబుద్ధరక్ఖితత్థేరో నామ ఉత్తరగామం నిస్సాయ విహాసి. తత్థ సత్త కులసతాని హోన్తి, ఏకమ్పి తం కులద్వారం నత్థి, యత్థ థేరో సమాపత్తిం న సమాపజ్జి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
అరణవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. ధాతువిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా
౩౪౨. ఏవం మే సుతన్తి ధాతువిభఙ్గసుత్తం. తత్థ చారికన్తి తురితగమనచారికం. సచే తే భగ్గవ అగరూతి సచే తుయ్హం భారియం అఫాసుకం కిఞ్చి నత్థి. సచే సో అనుజానాతీతి భగ్గవస్స కిర ఏతదహోసి – ‘‘పబ్బజితా నామ నానాఅజ్ఝాసయా, ఏకో గణాభిరతో హోతి, ఏకో ఏకాభిరతో. సచే సో ఏకాభిరతో భవిస్సతి, ‘ఆవుసో, మా పావిసి, మయా సాలా లద్ధా’తి వక్ఖతి. సచే అయం ఏకాభిరతో భవిస్సతి, ‘ఆవుసో, నిక్ఖమ, మయా సాలా లద్ధా’తి వక్ఖతి. ఏవం సన్తే అహం ఉభిన్నం వివాదకారేతా నామ భవిస్సామి, దిన్నం నామ దిన్నమేవ వట్టతి, కతం కతమేవా’’తి. తస్మా ఏవమాహ.
కులపుత్తోతి జాతికులపుత్తోపి ఆచారకులపుత్తోపి. వాసూపగతోతి వాసం ఉపగతో. కుతో ఆగన్త్వాతి? తక్కసీలనగరతో.
తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – మజ్ఝిమప్పదేసే కిర రాజగహనగరే బిమ్బిసారే రజ్జం కారేన్తే పచ్చన్తే తక్కసీలనగరే పుక్కుసాతి రాజా రజ్జం కారేసి. అథ తక్కసీలతో భణ్డం గహేత్వా వాణిజా రాజగహం ఆగతా పణ్ణాకారం గహేత్వా రాజానం అద్దసంసు. రాజా తే వన్దిత్వా ఠితే ‘‘కత్థవాసినో తుమ్హే’’తి పుచ్ఛి. తక్కసీలవాసినో దేవాతి. అథ నే రాజా జనపదస్స ఖేమసుభిక్ఖతాదీని నగరస్స చ పవత్తిం పుచ్ఛిత్వా ‘‘కో నామ తుమ్హాకం రాజా’’తి పుచ్ఛి. పుక్కుసాతి నామ దేవాతి. ధమ్మికోతి? ఆమ దేవ ధమ్మికో. చతూహి సఙ్గహవత్థూహి జనం సఙ్గణ్హాతి, లోకస్స మాతాపితిట్ఠానే ఠితో, అఙ్గే నిపన్నదారకం వియ జనం తోసేతీతి. కతరస్మిం వయే వత్తతీతి? అథస్స వయం ఆచిక్ఖింసు. వయేసుపి బిమ్బిసారేన సమవయో జాతో. అథ తే రాజా ఆహ – ‘‘తాతా తుమ్హాకం రాజా ధమ్మికో, వయేన చ మే సమానో, సక్కుణేయ్యాథ తుమ్హాకం రాజానం మమ మిత్తం కాతు’’న్తి. సక్కోమ దేవాతి. రాజా తేసం సుఙ్కం విస్సజ్జేత్వా గేహఞ్చ దాపేత్వా – ‘‘గచ్ఛథ భణ్డం విక్కిణిత్వా గమనకాలే మం దిస్వా గచ్ఛేయ్యాథా’’తి ఆహ. తే తథా కత్వా గమనకాలే రాజానం అద్దసంసు. ‘‘గచ్ఛథ తుమ్హాకం రాజానం మమ వచనేన పునప్పునం ఆరోగ్యం పుచ్ఛిత్వా ‘రాజా తుమ్హేహి సద్ధిం మిత్తభావం ఇచ్ఛతీ’తి వదథా’’తి ఆహ.
తే సాధూతి పటిస్సుణిత్వా గన్త్వా భణ్డం పటిసామేత్వా భుత్తపాతరాసా రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దింసు. రాజా ‘‘కహం భణే తుమ్హే ఏత్తకే ఇమే దివసే న దిస్సథా’’తి పుచ్ఛి. తే సబ్బం పవత్తిం ఆరోచేసుం. రాజా – ‘‘సాధు, తాతా, తుమ్హే నిస్సాయ మయా మజ్ఝిమప్పదేసే రాజా మిత్తో లద్ధో’’తి అత్తమనో అహోసి. అపరభాగే రాజగహవాసినోపి వాణిజా తక్కసీలం అగమంసు. తే పణ్ణాకారం గహేత్వా ఆగతే పుక్కుసాతి రాజా ‘‘కుతో ఆగతత్థా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘రాజగహతో’’తి సుత్వా ‘‘మయ్హం సహాయస్స నగరతో ఆగతా తుమ్హే’’తి. ఆమ దేవాతి. ఆరోగ్యం మే సహాయస్సాతి ఆరోగ్యం పుచ్ఛిత్వా ‘‘అజ్జ పట్ఠాయ యే మయ్హం సహాయస్స నగరతో జఙ్ఘసత్థేన వా సకటసత్థేన వా వాణిజా ఆగచ్ఛన్తి, సబ్బేసం మమ విసయం పవిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ వసనగేహాని, రాజకోట్ఠాగారతో నివాపఞ్చ దేన్తు, సుఙ్కం విస్సజ్జేన్తు, కిఞ్చి ఉపద్దవం మా కరోన్తూ’’తి భేరిం చరాపేసి. బిమ్బిసారోపి అత్తనో నగరే తథేవ భేరిం చరాపేసి.
అథ బిమ్బిసారో పుక్కుసాతిస్స పణ్ణం పహిణి – ‘‘పచ్చన్తదేసే నామ మణిముత్తాదీని రతనాని ఉప్పజ్జన్తి, యం మయ్హం సహాయస్స రజ్జే దస్సనీయం వా సవనీయం వా రతనం ఉప్పజ్జతి, తత్థ మే మా మచ్ఛరాయతూ’’తి. పుక్కుసాతిపి – ‘‘మజ్ఝిమదేసో నామ మహాజనపదో, యం తత్థ ఏవరూపం రతనం ఉప్పజ్జతి, తత్థ మే సహాయో మా మచ్ఛరాయతూ’’తి పటిపణ్ణం పహిణి. ఏవం తే గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే అఞ్ఞమఞ్ఞం అదిస్వాపి దళ్హమిత్తా అహేసుం.
ఏవం తేసం కతికం కత్వా వసన్తానం పఠమతరం పుక్కుసాతిస్స పణ్ణాకారో ఉప్పజ్జి. రాజా కిర అట్ఠ పఞ్చవణ్ణే అనగ్ఘకమ్బలే లభి. సో – ‘‘అతిసున్దరా ఇమే కమ్బలా, అహం సహాయస్స పేసిస్సామీ’’తి లాఖాగుళమత్తే అట్ఠ సారకరణ్డకే లిఖాపేత్వా తేసు తే కమ్బలే పక్ఖిపిత్వా లాఖాయ వట్టాపేత్వా సేతవత్థేన వేఠేత్వా సముగ్గే పక్ఖిపిత్వా వత్థేన వేఠేత్వా రాజముద్దికాయ లఞ్ఛేత్వా ‘‘మయ్హం సహాయస్స దేథా’’తి అమచ్చే పేసేసి. సాసనఞ్చ అదాసి – ‘‘అయం పణ్ణాకారో నగరమజ్ఝే అమచ్చాదిపరివుతేన దట్ఠబ్బో’’తి. తే గన్త్వా బిమ్బిసారస్స అదంసు.
సో సాసనం సుత్వా అమచ్చాదయో సన్నిపతన్తూతి భేరిం చరాపేత్వా నగరమజ్ఝే అమచ్చాదిపరివుతో సేతచ్ఛత్తేన ధారియమానేన పల్లఙ్కవరే నిసిన్నో లఞ్ఛనం భిన్దిత్వా వత్థం అపనేత్వా సముగ్గం వివరిత్వా అన్తో భణ్డికం ముఞ్చిత్వా లాఖాగుళే దిస్వా ‘‘మయ్హం సహాయో పుక్కుసాతి ‘జుతవిత్తకో మే సహాయో’తి మఞ్ఞమానో మఞ్ఞే ఇమం పణ్ణాకారం పహిణీ’’తి ఏకం గుళం గహేత్వా హత్థేన వట్టేత్వా తులయన్తోవ అన్తో దుస్సభణ్డికం అత్థీతి అఞ్ఞాసి. అథ నం పల్లఙ్కపాదే పహరిత్వా తావదేవ లాఖా పరిపతి, సో నఖేన కరణ్డకం వివరిత్వా అన్తో కమ్బలరతనం దిస్వా ఇతరేపి వివరాపేసి, సబ్బేపి కమ్బలా అహేసుం. అథ నే పత్థరాపేసి, తే వణ్ణసమ్పన్నా ఫస్ససమ్పన్నా దీఘతో సోళసహత్థా తిరియం అట్ఠహత్థా అహేసుం. మహాజనో దిస్వా అఙ్గులియో పోఠేసి, చేలుక్ఖేపం అకాసి, – ‘‘అమ్హాకం రఞ్ఞో అదిట్ఠసహాయో పుక్కుసాతి అదిస్వావ ఏవరూపం పణ్ణాకారం పేసేసి, యుత్తం ఏవరూపం మిత్తం కాతు’’న్తి అత్తమనో అహోసి. రాజా ఏకమేకం కమ్బలం అగ్ఘాపేసి, సబ్బే అనగ్ఘా అహేసుం. తేసు చత్తారో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పేసేసి, చత్తారో అత్తనో ఘరే అకాసి. తతో చిన్తేసి – ‘‘పచ్ఛా పేసేన్తేన పఠమం పేసితపణ్ణాకారతో అతిరేకం పేసేతుం వట్టతి, సహాయేన చ మే అనగ్ఘో పణ్ణాకారో పేసితో, కిం ను ఖో పేసేమీ’’తి?
కిం పన రాజగహే తతో అధికం రతనం నత్థీతి? నో నత్థి, మహాపుఞ్ఞో రాజా, అపిచ ఖో పనస్స సోతాపన్నకాలతో పట్ఠాయ ఠపేత్వా తీణి రతనాని అఞ్ఞం రతనం సోమనస్సం జనేతుం సమత్థం నామ నత్థి. సో రతనం విచినితుం ఆరద్ధో – రతనం నామ సవిఞ్ఞాణకం అవిఞ్ఞాణకన్తి దువిధం. తత్థ అవిఞ్ఞాణకం సువణ్ణరజతాది, సవిఞ్ఞాణకం ఇన్ద్రియబద్ధం. అవిఞ్ఞాణకం సవిఞ్ఞాణకస్సేవ అలఙ్కారాదివసేన పరిభోగం హోతి, ఇతి ఇమేసు ద్వీసు రతనేసు సవిఞ్ఞాణకం సేట్ఠం. సవిఞ్ఞాణకమ్పి దువిధం తిరచ్ఛానరతనం మనుస్సరతనన్తి. తత్థ తిరచ్ఛానరతనం హత్థిఅస్సరతనం, తమ్పి మనుస్సానం ఉపభోగత్థమేవ నిబ్బత్తతి, ఇతి ఇమేసుపి ద్వీసు మనుస్సరతనం సేట్ఠం. మనుస్సరతనమ్పి దువిధం ఇత్థిరతనం పురిసరతనన్తి. తత్థ చక్కవత్తినో రఞ్ఞో ఉప్పన్నం ఇత్థిరతనమ్పి పురిసస్సేవ ఉపభోగం. ఇతి ఇమేసుపి ద్వీసు పురిసరతనమేవ సేట్ఠం.
పురిసరతనమ్పి దువిధం అగారియరతనం అనగారియరతనఞ్చ. తత్థ అగారియరతనేసుపి చక్కవత్తిరాజా అజ్జ పబ్బజితసామణేరం పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దతి, ఇతి ఇమేసుపి ద్వీసు అనగారియరతనమేవ సేట్ఠం. అనగారియరతనమ్పి దువిధం సేక్ఖరతనఞ్చ అసేక్ఖరతనఞ్చ. తత్థ సతసహస్సమ్పి సేక్ఖానం అసేక్ఖస్స పదేసం న పాపుణాతి, ఇతి ఇమేసుపి ద్వీసు అసేక్ఖరతనమేవ సేట్ఠం. తమ్పి దువిధం బుద్ధరతనం సావకరతనన్తి. తత్థ సతసహస్సమ్పి సావకరతనానం బుద్ధరతనస్స పదేసం న పాపుణాతి, ఇతి ఇమేసుపి ద్వీసూ బుద్ధరతనమేవ సేట్ఠం.
బుద్ధరతనమ్పి దువిధం పచ్చేకబుద్ధరతనం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధరతనన్తి. తత్థ సతసహస్సమ్పి పచ్చేకబుద్ధానం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధస్స పదేసం న పాపుణాతి, ఇతి ఇమేసుపి ద్వీసు సబ్బఞ్ఞుబుద్ధరతనంయేవ సేట్ఠం. సదేవకస్మిఞ్హి లోకే బుద్ధరతనసమం రతనం నామ నత్థి. తస్మా అసదిసమేవ రతనం మయ్హం సహాయస్స పేసేస్సామీతి చిన్తేత్వా తక్కసీలవాసినో పుచ్ఛి – ‘‘తాతా తుమ్హాకం జనపదే బుద్ధో ధమ్మో సఙ్ఘోతి ఇమాని తీణి రతనాని దిస్సన్తీ’’తి. ఘోసోపి సో మహారాజ తావ తత్థ నత్థి, దస్సనం పన కుతోతి.
‘‘సున్దరం తాతా’’తి రాజా తుట్ఠో చిన్తేసి – ‘‘సక్కా భవేయ్య జనసఙ్గహత్థాయ మయ్హం సహాయస్స వసనట్ఠానం సమ్మాసమ్బుద్ధం పేసేతుం, బుద్ధా పన పచ్చన్తిమేసు జనపదేసు న అరుణం ఉట్ఠపేన్తి. తస్మా సత్థారా గన్తుం న సక్కా. సారిపుత్తమోగ్గల్లానాదయో మహాసావకే పేసేతుం సక్కా భవేయ్య. మయా పన ‘థేరా పచ్చన్తే వసన్తీ’తి సుత్వాపి మనుస్సే పేసేత్వా తే అత్తనో సమీపం ఆణాపేత్వా ఉపట్ఠాతుమేవ యుత్తం. తస్మా న థేరేహిపి సక్కా గన్తుం. యేన పనాకారేన సాసనే పేసితే సత్థా చ మహాసావకా చ గతా వియ హోన్తి, తేనాకారేన సాసనం పహిణిస్సామీ’’తి. చిన్తేత్వా చతురతనాయామం విదత్థిమత్తపుథులం నాతితనుం నాతిబహలం సువణ్ణపట్టం కారాపేత్వా ‘‘తత్థ అజ్జ అక్ఖరాని లిఖిస్సామీ’’తి. పాతోవ సీసం న్హాయిత్వా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ భుత్తపాతరాసో అపనీతగన్ధమాలాభరణో సువణ్ణసరకేన జాతిహిఙ్గులికం ఆదాయ హేట్ఠతో పట్ఠాయ ద్వారాని పిదహన్తో పాసాదమారుయ్హ పుబ్బదిసాముఖం సీహపఞ్జరం వివరిత్వా ఆకాసతలే నిసీదిత్వా సువణ్ణపట్టే అక్ఖరాని లిఖన్తో – ‘‘ఇధ తథాగతో లోకే ఉప్పన్నో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’’తి. బుద్ధగుణే తావ ఏకదేసేన లిఖి.
తతో ‘‘ఏవం దస పారమియో పూరేత్వా తుసితభవనతో చవిత్వా మాతుకుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి, ఏవం లోకవివరణం అహోసి, మాతుకుచ్ఛియం వసమానే ఇదం నామ అహోసి, అగారమజ్ఝే వసమానే ఇదం నామ అహోసి, ఏవం మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖన్తో ఏవం మహాపధానం పదహి. ఏవం దుక్కరకారికం కత్వా మహాబోధిమణ్డం ఆరుయ్హ అపరాజితపల్లఙ్కే నిసిన్నో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝన్తస్స ఏవం లోకవివరణం అహోసి. సదేవకే లోకే అఞ్ఞం ఏవరూపం రతనం నామ నత్థీతి.
యంకిఞ్చి విత్తం ఇధ వా హురం వా,
సగ్గేసు వా యం రతనం పణీతం;
న నో సమం అత్థి తథాగతేన,
ఇదమ్పి బుద్ధే రతనం పణీతం;
ఏతేన సచ్చేన సువత్థి హోతూ’’తి. (ఖు. పా. ౬.౩; సు. ని. ౨౨౬) –
ఏవం ఏకదేసేన బుద్ధగుణేపి లిఖిత్వా దుతియం ధమ్మరతనం థోమేన్తో – ‘‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో…పే… పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీ’’తి. ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా…పే… అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి. ‘‘సత్థారా దేసితధమ్మో నామ ఏవరూపో చ ఏవరూపో చా’’తి సత్తతింస బోధిపక్ఖియే ఏకదేసేన లిఖిత్వా –
‘‘యం బుద్ధసేట్ఠో పరివణ్ణయీ సుచిం,
సమాధిమానన్తరికఞ్ఞమాహు;