౬. మహాకమ్మవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౨౯౮. ఏవం మే సుతన్తి మహాకమ్మవిభఙ్గసుత్తం. తత్థ మోఘన్తి తుచ్ఛం అఫలం. సచ్చన్తి తథం భూతం. ఇదఞ్చ ఏతేన న సమ్ముఖా సుతం, ఉపాలిసుత్తే (మ. ని. ౨.౫౬) పన – ‘‘మనోకమ్మం మహాసావజ్జతరం పఞ్ఞపేమి పాపస్స కమ్మస్స కిరియాయ పాపస్స కమ్మస్స పవత్తియా, నో తథా కాయకమ్మం నో తథా వచీకమ్మ’’న్తి భగవతా వుత్తం అత్థి, సా కథా తిత్థియానం అన్తరే పాకటా జాతా, తం గహేత్వా ఏస వదతి. అత్థి చ సా సమాపత్తీతి ఇదం – ‘‘కథం ను ఖో, భో, అభిసఞ్ఞానిరోధో హోతీ’’తి పోట్ఠపాదసుత్తే (దీ. ని. ౧.౪౦౬ ఆదయో) ఉప్పన్నం అభిసఞ్ఞానిరోధకథం సన్ధాయ వదతి. న కిఞ్చి వేదియతీతి ఏకవేదనమ్పి న వేదియతి. అత్థి చ ఖోతి థేరో నిరోధసమాపత్తిం సన్ధాయ అనుజానాతి. పరిరక్ఖితబ్బన్తి గరహతో మోచనేన రక్ఖితబ్బం. సఞ్చేతనా అస్స అత్థీతి సఞ్చేతనికం, సాభిసన్ధికం సఞ్చేతనికకమ్మం కత్వాతి అత్థో. దుక్ఖం సోతి థేరో ‘‘అకుసలమేవ సన్ధాయ పరిబ్బాజకో పుచ్ఛతీ’’తి సఞ్ఞాయ ఏవం వదతి.

దస్సనమ్పి ఖో అహన్తి భగవా చతురఙ్గేపి అన్ధకారే సమన్తా యోజనట్ఠానే తిలమత్తమ్పి సఙ్ఖారం మంసచక్ఖునావ పస్సతి, అయఞ్చ పరిబ్బాజకో న దూరే గావుతమత్తబ్భన్తరే వసతి, కస్మా భగవా ఏవమాహాతి? సమాగమదస్సనం సన్ధాయేవమాహ.

౨౯౯. ఉదాయీతి లాలుదాయీ. తం దుక్ఖస్మిన్తి సబ్బం తం దుక్ఖమేవ. ఇతి ఇమం వట్టదుక్ఖం కిలేసదుక్ఖం సఙ్ఖారదుక్ఖం సన్ధాయ ‘‘సచే భాసితం భవేయ్య భగవా’’తి పుచ్ఛతి.

౩౦౦. ఉమ్మఙ్గన్తి పఞ్హాఉమ్మఙ్గం. ఉమ్ముజ్జమానోతి సీసం నీహరమానో. అయోనిసో ఉమ్ముజ్జిస్సతీతి అనుపాయేన సీసం నీహరిస్సతి. ఇదఞ్చ పన భగవా జానన్తో నేవ దిబ్బచక్ఖునా న చేతోపరియఞాణేన న సబ్బఞ్ఞుతఞాణేన జాని, అధిప్పాయేనేవ పన అఞ్ఞాసి. కథేన్తస్స హి అధిప్పాయో నామ సువిజానో హోతి, కథేతుకామో గీవం పగ్గణ్హాతి, హనుకం చాలేతి, ముఖమస్స ఫన్దతి, సన్నిసీదితుం న సక్కోతి. భగవా తస్స తం ఆకారం దిస్వా ‘‘అయం ఉదాయీ సన్నిసీదితుం న సక్కోతి, యం అభూతం, తదేవ కథేస్సతీ’’తి ఓలోకేత్వావ అఞ్ఞాసి. ఆదిం యేవాతిఆదిమ్హియేవ. తిస్సో వేదనాతి ‘‘కిం సో వేదియతీ’’తి? పుచ్ఛన్తేన ‘‘తిస్సో వేదనా పుచ్ఛామీ’’తి ఏవం వవత్థపేత్వావ తిస్సో వేదనా పుచ్ఛితా. సుఖవేదనియన్తి సుఖవేదనాయ పచ్చయభూతం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

ఏత్థ చ కామావచరకుసలతో సోమనస్ససహగతచిత్తసమ్పయుత్తా చతస్సో చేతనా, హేట్ఠా తికజ్ఝానచేతనాతి ఏవం పటిసన్ధిపవత్తేసు సుఖవేదనాయ జననతో సుఖవేదనియం కమ్మం నామ. కామావచరఞ్చేత్థ పటిసన్ధియంయేవ ఏకన్తేన సుఖం జనేతి, పవత్తే ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణే అదుక్ఖమసుఖమ్పి.

అకుసలచేతనా పటిసన్ధిపవత్తేసు దుక్ఖస్సేవ జననతో దుక్ఖవేదనియం కమ్మం నామ. కాయద్వారే పవత్తేయేవ చేతం ఏకన్తేన దుక్ఖం జనేతి, అఞ్ఞత్థ అదుక్ఖమసుఖమ్పి, సా పన వేదనా అనిట్ఠానిట్ఠమజ్ఝత్తేసుయేవ ఆరమ్మణేసు ఉప్పజ్జనతో దుక్ఖాత్వేవ సఙ్ఖం గతా.

కామావచరకుసలతో పన ఉపేక్ఖాసహగతచిత్తసమ్పయుత్తా చతస్సో చేతనా, రూపావచరకుసలతో చతుత్థజ్ఝానచేతనాతి ఏవం పటిసన్ధిపవత్తేసు తతియవేదనాయ జననతో అదుక్ఖమసుఖవేదనియం కమ్మం నామ. ఏత్థ చ కామావచరం పటిసన్ధియంయేవ ఏకన్తేన అదుక్ఖమసుఖం జనేతి, పవత్తే ఇట్ఠారమ్మణే సుఖమ్పి. అపిచ సుఖవేదనియకమ్మం పటిసన్ధిపవత్తివసేన వట్టతి, తథా అదుక్ఖమసుఖవేదనియం, దుక్ఖవేదనియం పవత్తివసేనేవ వట్టతి. ఏతస్స పన వసేన సబ్బం పవత్తివసేనేవ వట్టతి.

ఏతస్స భగవాతి థేరో తథాగతేన మహాకమ్మవిభఙ్గకథనత్థం ఆలయో దస్సితో, తథాగతం యాచిత్వా మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పాకటం కరిస్సామీతి చిన్తేత్వా అనుసన్ధికుసలతాయ ఏవమాహ. తత్థ మహాకమ్మవిభఙ్గన్తి మహాకమ్మవిభజనం. కతమే చత్తారో…పే… ఇధానన్ద, ఏకచ్చో పుగ్గలో…పే… నిరయం ఉపపజ్జతీతి ఇదం న మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణభాజనం, మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణభాజనత్థాయ పన మాతికాట్ఠపనం.

౩౦౧. ఇధానన్ద, ఏకచ్చో సమణో వాతి పాటియేక్కో అనుసన్ధి. ఇదఞ్హి భగవా – ‘‘దిబ్బచక్ఖుకా సమణబ్రాహ్మణా ఇదం ఆరమ్మణం కత్వా ఇమం పచ్చయం లభిత్వా ఇదం దస్సనం గణ్హన్తీ’’తి పకాసనత్థం ఆరభి. తత్థ ఆతప్పన్తిఆదీని పఞ్చపి వీరియస్సేవ నామాని. చేతోసమాధిన్తి దిబ్బచక్ఖుసమాధిం. పస్సతీతి ‘‘సో సత్తో కుహిం నిబ్బత్తో’’తి ఓలోకేన్తో పస్సతి. యే అఞ్ఞథాతి యే ‘‘దసన్నం కుసలానం కమ్మపథానం పూరితత్తా నిరయం ఉపపజ్జతీ’’తి జానన్తి, మిచ్ఛా తేసం ఞాణన్తి వదతి. ఇమినా నయేన సబ్బవారేసు అత్థో వేదితబ్బో. విదితన్తి పాకటం. థామసాతి దిట్ఠిథామేన. పరామాసాతి దిట్ఠిపరామాసేన. అభినివిస్స వోహరతీతి అధిట్ఠహిత్వా ఆదియిత్వా వోహరతి.

౩౦౨. తత్రానన్దాతి ఇదమ్పి న మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణస్స భాజనం, అథ ఖ్వాస్స మాతికాట్ఠపనమేవ. ఏత్థ పన ఏతేసం దిబ్బచక్ఖుకానం వచనే ఏత్తకా అనుఞ్ఞాతా, ఏత్తకా అననుఞ్ఞాతాతి ఇదం దస్సితం. తత్థ తత్రాతి తేసు చతూసు సమణబ్రాహ్మణేసు. ఇదమస్సాతి ఇదం వచనం అస్స. అఞ్ఞథాతి అఞ్ఞేనాకారేన. ఇతి ఇమేసం సమణబ్రాహ్మణానం వాదే ద్వీసు ఠానేసు అనుఞ్ఞాతా, తీసు అననుఞ్ఞాతాతి ఏవం సబ్బత్థ అనుఞ్ఞా నానుఞ్ఞా వేదితబ్బా.

౩౦౩. ఏవం దిబ్బచక్ఖుకానం వచనే అనుఞ్ఞా చ అననుఞ్ఞా చ దస్సేత్వా ఇదాని మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణం విభజన్తో తత్రానన్ద, య్వాయం పుగ్గలోతిఆదిమాహ.

పుబ్బే వాస్స తం కతం హోతీతి యం ఇమినా దిబ్బచక్ఖుకేన కమ్మం కరోన్తో దిట్ఠో, తతో పుబ్బే కతం. పుబ్బే కతేనపి హి నిరయే నిబ్బత్తతి, పచ్ఛా కతేనపి నిబ్బత్తతి, మరణకాలే వా పన – ‘‘ఖన్దో సేట్ఠో సివో సేట్ఠో, పితామహో సేట్ఠో, ఇస్సరాదీహి వా లోకో విసట్ఠో’’తిఆదినా మిచ్ఛాదస్సనేనపి నిబ్బత్తతేవ. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి యం తత్థ దిట్ఠధమ్మవేదనీయం హోతి, తస్స దిట్ఠేవ ధమ్మే, యం ఉపపజ్జవేదనీయం, తస్స ఉపపజ్జిత్వా, యం అపరాపరియవేదనీయం, తస్స అపరస్మిం పరియాయే విపాకం పటిసంవేదేతి.

ఇతి అయం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏకం కమ్మరాసిం ఏకఞ్చ విపాకరాసిం అద్దస, సమ్మాసమ్బుద్ధో ఇమినా అదిట్ఠే తయో కమ్మరాసీ, ద్వే చ విపాకరాసీ అద్దస. ఇమినా పన దిట్ఠే అదిట్ఠే చ చత్తారో కమ్మరాసీ తయో చ విపాకరాసీ అద్దస. ఇమాని సత్త ఠానాని జాననఞాణం తథాగతస్స మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణం నామ. దుతియవారే దిబ్బచక్ఖుకేన కిఞ్చి న దిట్ఠం, తథాగతేన పన తయో కమ్మరాసీ, ద్వే చ విపాకరాసీ దిట్ఠాతి. ఇమానిపి పఞ్చ పచ్చత్తట్ఠానాని జాననఞాణం తథాగతస్స మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణం నామ. సేసవారద్వయేపి ఏసేవ నయో.

అభబ్బన్తి భూతవిరహితం అకుసలం. అభబ్బాభాసన్తి అభబ్బం ఆభాసతి అభిభవతి పటిబాహతీతి అత్థో. బహుకస్మిఞ్హి అకుసలకమ్మే ఆయూహితే బలవకమ్మం దుబ్బలకమ్మస్స విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కరోతి ఇదం అభబ్బఞ్చేవ అభబ్బాభాసఞ్చ. కుసలం పన ఆయూహిత్వా ఆసన్నే అకుసలం కతం హోతి, తం కుసలస్స విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కరోతి, ఇదం అభబ్బం భబ్బాభాసం. బహుమ్హి కుసలే ఆయూహితేపి బలవకమ్మం దుబ్బలకమ్మస్స విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కరోతి, ఇదం భబ్బఞ్చేవ భబ్బాభాసఞ్చ. అకుసలం పన ఆయూహిత్వా ఆసన్నే కుసలం కతం హోతి, తం అకుసలస్స విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కరోతి, ఇదం భబ్బం అభబ్బాభాసం.

అపిచ ఉపట్ఠానాకారేనపేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి, అభబ్బతో ఆభాసతి ఉపట్ఠాతీతి అభబ్బాభాసం. తత్థ ‘‘య్వాయం పుగ్గలో ఇధ పాణాతిపాతీ’’తిఆదినా నయేన చత్తారో పుగ్గలా వుత్తా, తేసు పఠమస్స కమ్మం అభబ్బం అభబ్బాభాసం, తఞ్హి అకుసలత్తా అభబ్బం, తస్స చ నిరయే నిబ్బత్తత్తా తత్థ నిబ్బత్తికారణభూతం అకుసలం హుత్వా ఉపట్ఠాతి. దుతియస్స కమ్మం అభబ్బం భబ్బాభాసం, తఞ్హి అకుసలత్తా అభబ్బం. తస్స పన సగ్గే నిబ్బత్తత్తా అఞ్ఞతిత్థియానం సగ్గే నిబ్బత్తికారణభూతం కుసలం హుత్వా ఉపట్ఠాతి. ఇతరస్మిమ్పి కమ్మద్వయే ఏసేవ నయో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

మహాకమ్మవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.