౫. చూళకమ్మవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౨౮౯. ఏవం మే సుతన్తి చూళకమ్మవిభఙ్గసుత్తం. తత్థ సుభోతి సో కిర దస్సనీయో అహోసి పాసాదికో, తేనస్స అఙ్గసుభతాయ సుభోత్వేవ నామం అకంసు. మాణవోతి పన తం తరుణకాలే వోహరింసు, సో మహల్లకకాలేపి తేనేవ వోహారేన వోహరియతి. తోదేయ్యపుత్తోతి తోదేయ్యస్స నామ పసేనదిరఞ్ఞో పురోహితబ్రాహ్మణస్స పుత్తో. సో కిర సావత్థియా అవిదూరే తుదిగామో నామ అత్థి, తస్స అధిపతిత్తా తోదేయ్యోతి సఙ్ఖం గతో. మహాధనో పన హోతి సత్తాసీతికోటివిభవో పరమమచ్ఛరీ, ‘‘దదతో భోగానం అపరిక్ఖయో నామ నత్థీ’’తి చిన్తేత్వా కస్సచి కిఞ్చి న దేతి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘అఞ్జనానం ఖయం దిస్వా, వమ్మికానఞ్చ సఞ్చయం;

మధూనఞ్చ సమాహారం, పణ్డితో ఘరమావసే’’తి.

ఏవం అదానమేవ సిక్ఖాపేసి. ధురవిహారే వసతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స యాగుఉళుఙ్గమత్తం వా భత్తకటచ్ఛుమత్తం వా అదత్వా ధనలోభేన కాలం కత్వా తస్మింయేవ ఘరే సునఖో హుత్వా నిబ్బత్తో. సుభో తం సునఖం అతివియ పియాయతి, అత్తనో భుఞ్జనకభత్తంయేవ భోజేతి, ఉక్ఖిపిత్వా వరసయనే సయాపేతి. అథ భగవా ఏకదివసం పచ్చూససమయే లోకం వోలోకేన్తో తం సునఖం దిస్వా – ‘‘తోదేయ్యబ్రాహ్మణో ధనలోభేన అత్తనోవ ఘరే సునఖో హుత్వా నిబ్బత్తో, అజ్జ మయి సుభస్స ఘరం గతే మం దిస్వా సునఖో భుక్కారం కరిస్సతి, అథస్సాహం ఏకం వచనం వక్ఖామి, సో ‘జానాతి మం సమణో గోతమో’తి గన్త్వా ఉద్ధనట్ఠానే నిపజ్జిస్సతి. తతోనిదానం సుభస్స మయా సద్ధిం ఏకో కథాసల్లాపో భవిస్సతి, సో ధమ్మం సుత్వా సరణేసు పతిట్ఠహిస్సతి, సునఖో పన కాలం కత్వా నిరయే నిబ్బత్తిస్సతీ’’తి ఇమం మాణవస్స సరణేసు పతిట్ఠానభావం ఞత్వా భగవా తం దివసం సరీరపటిజగ్గనం కత్వా ఏకకోవ గామం పవిసిత్వా నిక్ఖన్తే మాణవే తం ఘరం పిణ్డాయ పావిసి.

సునఖో భగవన్తం దిస్వా భుక్కారం కరోన్తో భగవతో సమీపం గతో. తతో నం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘తోదేయ్య త్వం పుబ్బేపి మం భో భోతి పరిభవిత్వా సునఖో జాతో, ఇదానిపి భుక్కారం కత్వా అవీచిం గమిస్ససీ’’తి. సునఖో తం సుత్వా – ‘‘జానాతి మం సమణో గోతమో’’తి విప్పటిసారీ హుత్వా గీవం ఓనామేత్వా ఉద్ధనన్తరే ఛారికాయం నిపన్నో. మనుస్సా ఉక్ఖిపిత్వా సయనే సయాపేతుం నాసక్ఖింసు. సుభో ఆగన్త్వా – ‘‘కేనాయం సునఖో సయనా ఓరోపితో’’తి ఆహ. మనుస్సా న కేనచీతి వత్వా తం పవత్తిం ఆరోచేసుం. మాణవో సుత్వా – ‘‘మమ పితా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో, తోదేయ్యో నామ సునఖో నత్థి. సమణో పన గోతమో పితరం సునఖం కరోతి, యంకిఞ్చి ఏస ముఖారుళ్హం భాసతీ’’తి కుజ్ఝిత్వా భగవన్తం ముసావాదేన నిగ్గహేతుకామో విహారం గన్త్వా తం పవత్తిం పుచ్ఛి.

భగవాపి తస్స తథేవ వత్వా అవిసంవాదనత్థం ఆహ – ‘‘అత్థి పన తే మాణవ పితరా అనక్ఖాతం ధన’’న్తి. అత్థి, భో గోతమ, సతసహస్సగ్ఘనికా సువణ్ణమాలా సతసహస్సగ్ఘనికా సువణ్ణపాదుకా సతసహస్సగ్ఘనికా సువణ్ణపాతి సతసహస్సఞ్చ కహాపణన్తి. గచ్ఛ తం సునఖం అప్పోదకపాయాసం భోజాపేత్వా సయనే ఆరోపేత్వా ఈసకం నిద్దం ఓక్కన్తకాలే పుచ్ఛ, సబ్బం తే ఆచిక్ఖిస్సతి. అథ నం జానేయ్యాసి ‘‘పితా మే ఏసో’’తి. మాణవో – ‘‘సచే సచ్చం భవిస్సతి, ధనం లచ్ఛామి, నో చే, సమణం గోతమం ముసావాదేన నిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి ద్వీహిపి కారణేహి తుట్ఠో గన్త్వా తథా అకాసి. సునఖో – ‘‘ఞాతోమ్హి ఇమినా’’తి రోదిత్వా హుం హున్తి కరోన్తో ధననిధానట్ఠానం గన్త్వా పాదేన పథవిం ఖణిత్వా సఞ్ఞం అదాసి, మాణవో ధనం గహేత్వా – ‘‘భవపటిచ్ఛన్నం నామ ఏవం సుఖుమం పటిసన్ధిఅన్తరం పాకటం సమణస్స గోతమస్స, అద్ధా ఏస సబ్బఞ్ఞూ’’తి భగవతి పసన్నచిత్తో చుద్దస పఞ్హే అభిసఙ్ఖరి. అఙ్గవిజ్జాపాఠకో కిరేస, తేనస్స ఏతదహోసి – ‘‘ఇదం ధమ్మపణ్ణాకారం గహేత్వా సమణం గోతమం పఞ్హే పుచ్ఛిస్సామీ’’తి దుతియగమనేన యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, తేన పుట్ఠపఞ్హే పన భగవా ఏకప్పహారేనేవ విస్సజ్జేన్తో కమ్మస్సకాతిఆదిమాహ.

తత్థ కమ్మం ఏతేసం సకం అత్తనో భణ్డకన్తి కమ్మస్సకా. కమ్మస్స దాయాదాతి కమ్మదాయాదా, కమ్మం ఏతేసం దాయజ్జం భణ్డకన్తి అత్థో. కమ్మం ఏతేసం యోని కారణన్తి కమ్మయోనీ. కమ్మం ఏతేసం బన్ధూతి కమ్మబన్ధూ, కమ్మఞాతకాతి అత్థో. కమ్మం ఏతేసం పటిసరణం పతిట్ఠాతి కమ్మపటిసరణా. యదిదం హీనప్పణీతతాయాతి యం ఇదం ‘‘త్వం హీనో భవ, త్వం పణీతో, త్వం అప్పాయుకో, త్వం దీఘాయుకో…పే… త్వం దుప్పఞ్ఞో భవ, త్వం పఞ్ఞవా’’తి ఏవం హీనప్పణీతతాయ విభజనం, తం న అఞ్ఞో కోచి కరోతి, కమ్మమేవ ఏవం సత్తే విభజతీతి అత్థో. న మాణవో కథితస్స అత్థం సఞ్జానాసి, ఘనదుస్సపట్టేనస్స ముఖం బన్ధిత్వా మధురం పురతో ఠపితం వియ అహోసి. మాననిస్సితో కిరేస పణ్డితమానీ, అత్తనా సమం న పస్సతి. అథస్స ‘‘కిం సమణో గోతమో కథేతి, యమహం జానామి, తదేవ కథేతీతి అయం మానో మా అహోసీ’’తి మానభఞ్జనత్థం భగవా ‘‘ఆదితోవ దుప్పటివిజ్ఝం కత్వా కథేస్సామి, తతో ‘నాహం భో గోతమ జానామి, విత్థారేన మే పాకటం కత్వా కథేథా’తి మం యాచిస్సతి, అథస్సాహం యాచితకాలే కథేస్సామి, ఏవఞ్చస్స సాత్థకం భవిస్సతీ’’తి దుప్పటివిజ్ఝం కత్వా కథేసి.

ఇదాని సో అత్తనో అప్పటివిద్ధభావం పకాసేన్తో న ఖో అహన్తిఆదిమాహ.

౨౯౦. సమత్తేనాతి పరిపుణ్ణేన. సమాదిన్నేనాతి గహితేన పరామట్ఠేన. అప్పాయుకసంవత్తనికా ఏసా, మాణవ, పటిపదా యదిదం పాణాతిపాతీతి యం ఇదం పాణాతిపాతకమ్మం, ఏసా అప్పాయుకసంవత్తనికా పటిపదాతి.

కథం పనేసా అప్పాయుకతం కరోతి? చత్తారి హి కమ్మాని ఉపపీళకం ఉపచ్ఛేదకం జనకం ఉపత్థమ్భకన్తి. బలవకమ్మేన హి నిబ్బత్తం పవత్తే ఉపపీళకం ఆగన్త్వా అత్థతో ఏవం వదతి నామ – ‘‘సచాహం పఠమతరం జానేయ్యం, న తే ఇధ నిబ్బత్తితుం దదేయ్యం, చతూసుయేవ తం అపాయేసు నిబ్బత్తాపేయ్యం. హోతు, త్వం యత్థ కత్థచి నిబ్బత్త, అహం ఉపపీళకకమ్మం నామ తం పీళేత్వా నిరోజం నియూసం కసటం కరిస్సామీ’’తి. తతో పట్ఠాయ తం తాదిసం కరోతి. కిం కరోతి? పరిస్సయం ఉపనేతి, భోగే వినాసేతి.

తత్థ దారకస్స మాతుకుచ్ఛియం నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ మాతు అస్సాదో వా సుఖం వా న హోతి, మాతాపితూనం పీళావ ఉప్పజ్జతి. ఏవం పరిస్సయం ఉపనేతి. దారకస్స పన మాతుకుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ గేహే భోగా ఉదకం పత్వా లోణం వియ రాజాదీనం వసేన నస్సన్తి, కుమ్భదోహనధేనుయో ఖీరం న దేన్తి, సూరతా గోణా చణ్డా హోన్తి, కాణా హోన్తి, ఖుజ్జా హోన్తి, గోమణ్డలే రోగో పతతి, దాసాదయో వచనం న కరోన్తి, వాపితం సస్సం న జాయతి, గేహగతం గేహే, అరఞ్ఞగతం అరఞ్ఞే నస్సతి, అనుపుబ్బేన ఘాసచ్ఛాదనమత్తం దుల్లభం హోతి, గబ్భపరిహారో న హోతి, విజాతకాలే మాతుథఞ్ఞం ఛిజ్జతి, దారకో పరిహారం అలభన్తో పీళితో నిరోజో నియూసో కసటో హోతి, ఇదం ఉపపీళకకమ్మం నామ.

దీఘాయుకకమ్మేన పన నిబ్బత్తస్స ఉపచ్ఛేదకకమ్మం ఆగన్త్వా ఆయుం ఛిన్దతి. యథా హి పురిసో అట్ఠుసభగమనం కత్వా సరం ఖిపేయ్య తమఞ్ఞో ధనుతో విముత్తమత్తం ముగ్గరేన పహరిత్వా తత్థేవ పాతేయ్య, ఏవం దీఘాయుకకమ్మేన నిబ్బత్తస్స ఉపచ్ఛేదకకమ్మం ఆయుం ఛిన్దతి. కిం కరోతి? చోరానం అటవిం పవేసేతి, వాళమచ్ఛోదకం ఓతారేతి, అఞ్ఞతరం వా పన సపరిస్సయట్ఠానం ఉపనేతి, ఇదం ఉపచ్ఛేదకకమ్మం నామ, ‘‘ఉపఘాతక’’న్తిపి ఏతస్సేవ నామం.

పటిసన్ధినిబ్బత్తకం పన కమ్మం జనకకమ్మం నామ. అప్పభోగకులాదీసు నిబ్బత్తస్స భోగసమ్పదాదికరణేన ఉపత్థమ్భకకమ్మం ఉపత్థమ్భకకమ్మం నామ.

ఇమేసు చతూసు పురిమాని ద్వే అకుసలానేవ, జనకం కుసలమ్పి అకుసలమ్పి, ఉపత్థమ్భకం కుసలమేవ. తత్థ పాణాతిపాతకమ్మం ఉపచ్ఛేదకకమ్మేన అప్పాయుకసంవత్తనికం హోతి. పాణాతిపాతినా వా కతం కుసలకమ్మం ఉళారం న హోతి, దీఘాయుకపటిసన్ధిం జనేతుం న సక్కోతి. ఏవం పాణాతిపాతో అప్పాయుకసంవత్తనికో హోతి. పటిసన్ధిమేవ వా నియామేత్వా అప్పాయుకం కరోతి, సన్నిట్ఠానచేతనాయ వా నిరయే నిబ్బత్తతి, పుబ్బాపరచేతనాహి వుత్తనయేన అప్పాయుకో హోతి.

దీఘాయుకసంవత్తనికా ఏసా మాణవ పటిపదాతి ఏత్థ పరిత్తకమ్మేనపి నిబ్బత్తం పవత్తే ఏతం పాణాతిపాతా విరతికమ్మం ఆగన్త్వా అత్థతో ఏవం వదతి నామ – ‘‘సచాహం పఠమతరం జానేయ్యం, న తే ఇధ నిబ్బత్తితుం దదేయ్యం, దేవలోకేయేవ తం నిబ్బత్తాపేయ్యం. హోతు, త్వం యత్థ కత్థచి నిబ్బత్తి, అహం ఉపత్థమ్భకకమ్మం నామ థమ్భం తే కరిస్సామీ’’తి ఉపత్థమ్భం కరోతి. కిం కరోతి? పరిస్సయం నాసేతి, భోగే ఉప్పాదేతి.

తత్థ దారకస్స మాతుకుచ్ఛియం నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ మాతాపితూనం సుఖమేవ సాతమేవ హోతి. యేపి పకతియా మనుస్సామనుస్సపరిస్సయా హోన్తి, తే సబ్బే అపగచ్ఛన్తి. ఏవం పరిస్సయం నాసేతి. దారకస్స పన మాతుకుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ గేహే భోగానం పమాణం న హోతి, నిధికుమ్భియో పురతోపి పచ్ఛతోపి గేహం పవట్టమానా పవిసన్తి. మాతాపితరో పరేహి ఠపితధనస్సాపి సమ్ముఖీభావం గచ్ఛన్తి. ధేనుయో బహుఖీరా హోన్తి, గోణా సుఖసీలా హోన్తి, వప్పట్ఠానే సస్సాని సమ్పజ్జన్తి. వడ్ఢియా వా సమ్పయుత్తం, తావకాలికం వా దిన్నం ధనం అచోదితా సయమేవ ఆహరిత్వా దేన్తి, దాసాదయో సువచా హోన్తి, కమ్మన్తా న పరిహాయన్తి. దారకో గబ్భతో పట్ఠాయ పరిహారం లభతి, కోమారికవేజ్జా సన్నిహితావ హోన్తి. గహపతికులే జాతో సేట్ఠిట్ఠానం, అమచ్చకులాదీసు జాతో సేనాపతిట్ఠానాదీని లభతి. ఏవం భోగే ఉప్పాదేతి. సో అపరిస్సయో సభోగో చిరం జీవతీతి. ఏవం అపాణాతిపాతకమ్మం దీఘాయుకసంవత్తనికం హోతి.

అపాణాతిపాతినా వా కతం అఞ్ఞమ్పి కుసలం ఉళారం హోతి, దీఘాయుకపటిసన్ధిం జనేతుం సక్కోతి, ఏవమ్పి దీఘాయుకసంవత్తనికం హోతి. పటిసన్ధిమేవ వా నియామేత్వా దీఘాయుకం కరోతి. సన్నిట్ఠానచేతనాయ వా దేవలోకే నిబ్బత్తతి, పుబ్బాపరచేతనాహి వుత్తనయేన దీఘాయుకో హోతి. ఇమినా నయేన సబ్బపఞ్హవిస్సజ్జనేసు అత్థో వేదితబ్బో.

విహేఠనకమ్మాదీనిపి హి పవత్తే ఆగన్త్వా అత్థతో తథేవ వదమానాని వియ ఉపపీళనేన నిబ్భోగతం ఆపాదేత్వా పటిజగ్గనం అలభన్తస్స రోగుప్పాదనాదీహి వా, విహేఠకాదీహి కతస్స కుసలస్స అనుళారతాయ వా, ఆదితోవ పటిసన్ధినియామనేన వా, వుత్తనయేనేవ పుబ్బాపరచేతనావసేన వా బహ్వాబాధతాదీని కరోన్తి, అపాణాతిపాతో వియ చ అవిహేఠనాదీనిపి అప్పాబాధతాదీనీతి.

౨౯౩. ఏత్థ పన ఇస్సామనకోతి ఇస్సాసమ్పయుత్తచిత్తో. ఉపదుస్సతీతి ఇస్సావసేనేవ ఉపక్కోసన్తో దుస్సతి. ఇస్సం బన్ధతీతి యవకలాపం బన్ధన్తో వియ యథా న నస్సతి ఏవం బన్ధిత్వా వియ ఠపేతి. అప్పేసక్ఖోతి అప్పపరివారో, రత్తిం ఖిత్తో వియ సరో న పఞ్ఞాయతి, ఉచ్ఛిట్ఠహత్థో నిసీదిత్వా ఉదకదాయకమ్పి న లభతి.

౨౯౪. న దాతా హోతీతి మచ్ఛరియవసేన న దాతా హోతి. తేన కమ్మేనాతి తేన మచ్ఛరియకమ్మేన.

౨౯౫. అభివాదేతబ్బన్తి అభివాదనారహం బుద్ధం వా పచ్చేకబుద్ధం వా అరియసావకం వా. పచ్చుట్ఠాతబ్బాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇమస్మిం పన పఞ్హవిస్సజ్జనే ఉపపీళకఉపత్థమ్భకకమ్మాని న గహేతబ్బాని. న హి పవత్తే నీచకులినం వా ఉచ్చాకులినం వా సక్కా కాతుం, పటిసన్ధిమేవ పన నియామేత్వా నీచకులియం కమ్మం నీచకులే నిబ్బత్తేతి, ఉచ్చాకులియం కమ్మం ఉచ్చాకులే.

౨౯౬. న పరిపుచ్ఛితా హోతీతి ఏత్థ పన అపరిపుచ్ఛనేన నిరయే న నిబ్బత్తతి. అపరిపుచ్ఛకో పన ‘‘ఇదం కాతబ్బం, ఇదం న కాతబ్బ’’న్తి న జానాతి, అజానన్తో కాతబ్బం న కరోతి, అకాతబ్బం కరోతి. తేన నిరయే నిబ్బత్తతి, ఇతరో సగ్గే. ఇతి ఖో, మాణవ…పే… యదిదం హీనప్పణీతతాయాతి సత్థా దేసనం యథానుసన్ధిం పాపేసి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

చూళకమ్మవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సుభసుత్తన్తిపి వుచ్చతి.