౧౦. ధాతువిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౩౪౨. ఏవం మే సుతన్తి ధాతువిభఙ్గసుత్తం. తత్థ చారికన్తి తురితగమనచారికం. సచే తే భగ్గవ అగరూతి సచే తుయ్హం భారియం అఫాసుకం కిఞ్చి నత్థి. సచే సో అనుజానాతీతి భగ్గవస్స కిర ఏతదహోసి – ‘‘పబ్బజితా నామ నానాఅజ్ఝాసయా, ఏకో గణాభిరతో హోతి, ఏకో ఏకాభిరతో. సచే సో ఏకాభిరతో భవిస్సతి, ‘ఆవుసో, మా పావిసి, మయా సాలా లద్ధా’తి వక్ఖతి. సచే అయం ఏకాభిరతో భవిస్సతి, ‘ఆవుసో, నిక్ఖమ, మయా సాలా లద్ధా’తి వక్ఖతి. ఏవం సన్తే అహం ఉభిన్నం వివాదకారేతా నామ భవిస్సామి, దిన్నం నామ దిన్నమేవ వట్టతి, కతం కతమేవా’’తి. తస్మా ఏవమాహ.

కులపుత్తోతి జాతికులపుత్తోపి ఆచారకులపుత్తోపి. వాసూపగతోతి వాసం ఉపగతో. కుతో ఆగన్త్వాతి? తక్కసీలనగరతో.

తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – మజ్ఝిమప్పదేసే కిర రాజగహనగరే బిమ్బిసారే రజ్జం కారేన్తే పచ్చన్తే తక్కసీలనగరే పుక్కుసాతి రాజా రజ్జం కారేసి. అథ తక్కసీలతో భణ్డం గహేత్వా వాణిజా రాజగహం ఆగతా పణ్ణాకారం గహేత్వా రాజానం అద్దసంసు. రాజా తే వన్దిత్వా ఠితే ‘‘కత్థవాసినో తుమ్హే’’తి పుచ్ఛి. తక్కసీలవాసినో దేవాతి. అథ నే రాజా జనపదస్స ఖేమసుభిక్ఖతాదీని నగరస్స చ పవత్తిం పుచ్ఛిత్వా ‘‘కో నామ తుమ్హాకం రాజా’’తి పుచ్ఛి. పుక్కుసాతి నామ దేవాతి. ధమ్మికోతి? ఆమ దేవ ధమ్మికో. చతూహి సఙ్గహవత్థూహి జనం సఙ్గణ్హాతి, లోకస్స మాతాపితిట్ఠానే ఠితో, అఙ్గే నిపన్నదారకం వియ జనం తోసేతీతి. కతరస్మిం వయే వత్తతీతి? అథస్స వయం ఆచిక్ఖింసు. వయేసుపి బిమ్బిసారేన సమవయో జాతో. అథ తే రాజా ఆహ – ‘‘తాతా తుమ్హాకం రాజా ధమ్మికో, వయేన చ మే సమానో, సక్కుణేయ్యాథ తుమ్హాకం రాజానం మమ మిత్తం కాతు’’న్తి. సక్కోమ దేవాతి. రాజా తేసం సుఙ్కం విస్సజ్జేత్వా గేహఞ్చ దాపేత్వా – ‘‘గచ్ఛథ భణ్డం విక్కిణిత్వా గమనకాలే మం దిస్వా గచ్ఛేయ్యాథా’’తి ఆహ. తే తథా కత్వా గమనకాలే రాజానం అద్దసంసు. ‘‘గచ్ఛథ తుమ్హాకం రాజానం మమ వచనేన పునప్పునం ఆరోగ్యం పుచ్ఛిత్వా ‘రాజా తుమ్హేహి సద్ధిం మిత్తభావం ఇచ్ఛతీ’తి వదథా’’తి ఆహ.

తే సాధూతి పటిస్సుణిత్వా గన్త్వా భణ్డం పటిసామేత్వా భుత్తపాతరాసా రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దింసు. రాజా ‘‘కహం భణే తుమ్హే ఏత్తకే ఇమే దివసే న దిస్సథా’’తి పుచ్ఛి. తే సబ్బం పవత్తిం ఆరోచేసుం. రాజా – ‘‘సాధు, తాతా, తుమ్హే నిస్సాయ మయా మజ్ఝిమప్పదేసే రాజా మిత్తో లద్ధో’’తి అత్తమనో అహోసి. అపరభాగే రాజగహవాసినోపి వాణిజా తక్కసీలం అగమంసు. తే పణ్ణాకారం గహేత్వా ఆగతే పుక్కుసాతి రాజా ‘‘కుతో ఆగతత్థా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘రాజగహతో’’తి సుత్వా ‘‘మయ్హం సహాయస్స నగరతో ఆగతా తుమ్హే’’తి. ఆమ దేవాతి. ఆరోగ్యం మే సహాయస్సాతి ఆరోగ్యం పుచ్ఛిత్వా ‘‘అజ్జ పట్ఠాయ యే మయ్హం సహాయస్స నగరతో జఙ్ఘసత్థేన వా సకటసత్థేన వా వాణిజా ఆగచ్ఛన్తి, సబ్బేసం మమ విసయం పవిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ వసనగేహాని, రాజకోట్ఠాగారతో నివాపఞ్చ దేన్తు, సుఙ్కం విస్సజ్జేన్తు, కిఞ్చి ఉపద్దవం మా కరోన్తూ’’తి భేరిం చరాపేసి. బిమ్బిసారోపి అత్తనో నగరే తథేవ భేరిం చరాపేసి.

అథ బిమ్బిసారో పుక్కుసాతిస్స పణ్ణం పహిణి – ‘‘పచ్చన్తదేసే నామ మణిముత్తాదీని రతనాని ఉప్పజ్జన్తి, యం మయ్హం సహాయస్స రజ్జే దస్సనీయం వా సవనీయం వా రతనం ఉప్పజ్జతి, తత్థ మే మా మచ్ఛరాయతూ’’తి. పుక్కుసాతిపి – ‘‘మజ్ఝిమదేసో నామ మహాజనపదో, యం తత్థ ఏవరూపం రతనం ఉప్పజ్జతి, తత్థ మే సహాయో మా మచ్ఛరాయతూ’’తి పటిపణ్ణం పహిణి. ఏవం తే గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే అఞ్ఞమఞ్ఞం అదిస్వాపి దళ్హమిత్తా అహేసుం.

ఏవం తేసం కతికం కత్వా వసన్తానం పఠమతరం పుక్కుసాతిస్స పణ్ణాకారో ఉప్పజ్జి. రాజా కిర అట్ఠ పఞ్చవణ్ణే అనగ్ఘకమ్బలే లభి. సో – ‘‘అతిసున్దరా ఇమే కమ్బలా, అహం సహాయస్స పేసిస్సామీ’’తి లాఖాగుళమత్తే అట్ఠ సారకరణ్డకే లిఖాపేత్వా తేసు తే కమ్బలే పక్ఖిపిత్వా లాఖాయ వట్టాపేత్వా సేతవత్థేన వేఠేత్వా సముగ్గే పక్ఖిపిత్వా వత్థేన వేఠేత్వా రాజముద్దికాయ లఞ్ఛేత్వా ‘‘మయ్హం సహాయస్స దేథా’’తి అమచ్చే పేసేసి. సాసనఞ్చ అదాసి – ‘‘అయం పణ్ణాకారో నగరమజ్ఝే అమచ్చాదిపరివుతేన దట్ఠబ్బో’’తి. తే గన్త్వా బిమ్బిసారస్స అదంసు.

సో సాసనం సుత్వా అమచ్చాదయో సన్నిపతన్తూతి భేరిం చరాపేత్వా నగరమజ్ఝే అమచ్చాదిపరివుతో సేతచ్ఛత్తేన ధారియమానేన పల్లఙ్కవరే నిసిన్నో లఞ్ఛనం భిన్దిత్వా వత్థం అపనేత్వా సముగ్గం వివరిత్వా అన్తో భణ్డికం ముఞ్చిత్వా లాఖాగుళే దిస్వా ‘‘మయ్హం సహాయో పుక్కుసాతి ‘జుతవిత్తకో మే సహాయో’తి మఞ్ఞమానో మఞ్ఞే ఇమం పణ్ణాకారం పహిణీ’’తి ఏకం గుళం గహేత్వా హత్థేన వట్టేత్వా తులయన్తోవ అన్తో దుస్సభణ్డికం అత్థీతి అఞ్ఞాసి. అథ నం పల్లఙ్కపాదే పహరిత్వా తావదేవ లాఖా పరిపతి, సో నఖేన కరణ్డకం వివరిత్వా అన్తో కమ్బలరతనం దిస్వా ఇతరేపి వివరాపేసి, సబ్బేపి కమ్బలా అహేసుం. అథ నే పత్థరాపేసి, తే వణ్ణసమ్పన్నా ఫస్ససమ్పన్నా దీఘతో సోళసహత్థా తిరియం అట్ఠహత్థా అహేసుం. మహాజనో దిస్వా అఙ్గులియో పోఠేసి, చేలుక్ఖేపం అకాసి, – ‘‘అమ్హాకం రఞ్ఞో అదిట్ఠసహాయో పుక్కుసాతి అదిస్వావ ఏవరూపం పణ్ణాకారం పేసేసి, యుత్తం ఏవరూపం మిత్తం కాతు’’న్తి అత్తమనో అహోసి. రాజా ఏకమేకం కమ్బలం అగ్ఘాపేసి, సబ్బే అనగ్ఘా అహేసుం. తేసు చత్తారో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పేసేసి, చత్తారో అత్తనో ఘరే అకాసి. తతో చిన్తేసి – ‘‘పచ్ఛా పేసేన్తేన పఠమం పేసితపణ్ణాకారతో అతిరేకం పేసేతుం వట్టతి, సహాయేన చ మే అనగ్ఘో పణ్ణాకారో పేసితో, కిం ను ఖో పేసేమీ’’తి?

కిం పన రాజగహే తతో అధికం రతనం నత్థీతి? నో నత్థి, మహాపుఞ్ఞో రాజా, అపిచ ఖో పనస్స సోతాపన్నకాలతో పట్ఠాయ ఠపేత్వా తీణి రతనాని అఞ్ఞం రతనం సోమనస్సం జనేతుం సమత్థం నామ నత్థి. సో రతనం విచినితుం ఆరద్ధో – రతనం నామ సవిఞ్ఞాణకం అవిఞ్ఞాణకన్తి దువిధం. తత్థ అవిఞ్ఞాణకం సువణ్ణరజతాది, సవిఞ్ఞాణకం ఇన్ద్రియబద్ధం. అవిఞ్ఞాణకం సవిఞ్ఞాణకస్సేవ అలఙ్కారాదివసేన పరిభోగం హోతి, ఇతి ఇమేసు ద్వీసు రతనేసు సవిఞ్ఞాణకం సేట్ఠం. సవిఞ్ఞాణకమ్పి దువిధం తిరచ్ఛానరతనం మనుస్సరతనన్తి. తత్థ తిరచ్ఛానరతనం హత్థిఅస్సరతనం, తమ్పి మనుస్సానం ఉపభోగత్థమేవ నిబ్బత్తతి, ఇతి ఇమేసుపి ద్వీసు మనుస్సరతనం సేట్ఠం. మనుస్సరతనమ్పి దువిధం ఇత్థిరతనం పురిసరతనన్తి. తత్థ చక్కవత్తినో రఞ్ఞో ఉప్పన్నం ఇత్థిరతనమ్పి పురిసస్సేవ ఉపభోగం. ఇతి ఇమేసుపి ద్వీసు పురిసరతనమేవ సేట్ఠం.

పురిసరతనమ్పి దువిధం అగారియరతనం అనగారియరతనఞ్చ. తత్థ అగారియరతనేసుపి చక్కవత్తిరాజా అజ్జ పబ్బజితసామణేరం పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దతి, ఇతి ఇమేసుపి ద్వీసు అనగారియరతనమేవ సేట్ఠం. అనగారియరతనమ్పి దువిధం సేక్ఖరతనఞ్చ అసేక్ఖరతనఞ్చ. తత్థ సతసహస్సమ్పి సేక్ఖానం అసేక్ఖస్స పదేసం న పాపుణాతి, ఇతి ఇమేసుపి ద్వీసు అసేక్ఖరతనమేవ సేట్ఠం. తమ్పి దువిధం బుద్ధరతనం సావకరతనన్తి. తత్థ సతసహస్సమ్పి సావకరతనానం బుద్ధరతనస్స పదేసం న పాపుణాతి, ఇతి ఇమేసుపి ద్వీసూ బుద్ధరతనమేవ సేట్ఠం.

బుద్ధరతనమ్పి దువిధం పచ్చేకబుద్ధరతనం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధరతనన్తి. తత్థ సతసహస్సమ్పి పచ్చేకబుద్ధానం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధస్స పదేసం న పాపుణాతి, ఇతి ఇమేసుపి ద్వీసు సబ్బఞ్ఞుబుద్ధరతనంయేవ సేట్ఠం. సదేవకస్మిఞ్హి లోకే బుద్ధరతనసమం రతనం నామ నత్థి. తస్మా అసదిసమేవ రతనం మయ్హం సహాయస్స పేసేస్సామీతి చిన్తేత్వా తక్కసీలవాసినో పుచ్ఛి – ‘‘తాతా తుమ్హాకం జనపదే బుద్ధో ధమ్మో సఙ్ఘోతి ఇమాని తీణి రతనాని దిస్సన్తీ’’తి. ఘోసోపి సో మహారాజ తావ తత్థ నత్థి, దస్సనం పన కుతోతి.

‘‘సున్దరం తాతా’’తి రాజా తుట్ఠో చిన్తేసి – ‘‘సక్కా భవేయ్య జనసఙ్గహత్థాయ మయ్హం సహాయస్స వసనట్ఠానం సమ్మాసమ్బుద్ధం పేసేతుం, బుద్ధా పన పచ్చన్తిమేసు జనపదేసు న అరుణం ఉట్ఠపేన్తి. తస్మా సత్థారా గన్తుం న సక్కా. సారిపుత్తమోగ్గల్లానాదయో మహాసావకే పేసేతుం సక్కా భవేయ్య. మయా పన ‘థేరా పచ్చన్తే వసన్తీ’తి సుత్వాపి మనుస్సే పేసేత్వా తే అత్తనో సమీపం ఆణాపేత్వా ఉపట్ఠాతుమేవ యుత్తం. తస్మా న థేరేహిపి సక్కా గన్తుం. యేన పనాకారేన సాసనే పేసితే సత్థా చ మహాసావకా చ గతా వియ హోన్తి, తేనాకారేన సాసనం పహిణిస్సామీ’’తి. చిన్తేత్వా చతురతనాయామం విదత్థిమత్తపుథులం నాతితనుం నాతిబహలం సువణ్ణపట్టం కారాపేత్వా ‘‘తత్థ అజ్జ అక్ఖరాని లిఖిస్సామీ’’తి. పాతోవ సీసం న్హాయిత్వా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ భుత్తపాతరాసో అపనీతగన్ధమాలాభరణో సువణ్ణసరకేన జాతిహిఙ్గులికం ఆదాయ హేట్ఠతో పట్ఠాయ ద్వారాని పిదహన్తో పాసాదమారుయ్హ పుబ్బదిసాముఖం సీహపఞ్జరం వివరిత్వా ఆకాసతలే నిసీదిత్వా సువణ్ణపట్టే అక్ఖరాని లిఖన్తో – ‘‘ఇధ తథాగతో లోకే ఉప్పన్నో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’’తి. బుద్ధగుణే తావ ఏకదేసేన లిఖి.

తతో ‘‘ఏవం దస పారమియో పూరేత్వా తుసితభవనతో చవిత్వా మాతుకుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి, ఏవం లోకవివరణం అహోసి, మాతుకుచ్ఛియం వసమానే ఇదం నామ అహోసి, అగారమజ్ఝే వసమానే ఇదం నామ అహోసి, ఏవం మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖన్తో ఏవం మహాపధానం పదహి. ఏవం దుక్కరకారికం కత్వా మహాబోధిమణ్డం ఆరుయ్హ అపరాజితపల్లఙ్కే నిసిన్నో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝన్తస్స ఏవం లోకవివరణం అహోసి. సదేవకే లోకే అఞ్ఞం ఏవరూపం రతనం నామ నత్థీతి.

యంకిఞ్చి విత్తం ఇధ వా హురం వా,

సగ్గేసు వా యం రతనం పణీతం;

న నో సమం అత్థి తథాగతేన,

ఇదమ్పి బుద్ధే రతనం పణీతం;

ఏతేన సచ్చేన సువత్థి హోతూ’’తి. (ఖు. పా. ౬.౩; సు. ని. ౨౨౬) –

ఏవం ఏకదేసేన బుద్ధగుణేపి లిఖిత్వా దుతియం ధమ్మరతనం థోమేన్తో – ‘‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో…పే… పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీ’’తి. ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా…పే… అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి. ‘‘సత్థారా దేసితధమ్మో నామ ఏవరూపో చ ఏవరూపో చా’’తి సత్తతింస బోధిపక్ఖియే ఏకదేసేన లిఖిత్వా –

‘‘యం బుద్ధసేట్ఠో పరివణ్ణయీ సుచిం,

సమాధిమానన్తరికఞ్ఞమాహు;

సమాధినా తేన సమో న విజ్జతి,

ఇదమ్పి ధమ్మే రతనం పణీతం;

ఏతేన సచ్చేన సువత్థి హోతూ’’తి. (ఖు. పా. ౬.౫; సు. ని. ౨౨౮) –

ఏవం ఏకదేసేన ధమ్మగుణే లిఖిత్వా తతియం సఙ్ఘరతనం థోమేన్తో – ‘‘సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో…పే… పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి. ‘‘కులపుత్తా నామ సత్థు ధమ్మకథం సుత్వా ఏవం నిక్ఖమిత్వా పబ్బజన్తి, కేచి సేతచ్ఛత్తం పహాయ పబ్బజన్తి, కేచి ఉపరజ్జం, కేచి సేనాపతిట్ఠానాదీని పహాయ పబ్బజన్తి. పబ్బజిత్వా చ పన ఇమఞ్చ పటిపత్తిం పూరేన్తీ’’తి చూళసీలమజ్ఝిమసీలమహాసీలాదీని ఏకదేసేన లిఖిత్వా ఛద్వారసంవరం సతిసమ్పజఞ్ఞం చతుపచ్చయసన్తోసం నవవిధం సేనాసనం, నీవరణప్పహానం పరికమ్మం ఝానాభిఞ్ఞా అట్ఠతింస కమ్మట్ఠానాని యావ ఆసవక్ఖయా ఏకదేసేన లిఖి, సోళసవిధం ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానం విత్థారేనేవ లిఖిత్వా ‘‘సత్థు సావకసఙ్ఘో నామ ఏవరూపేహి చ గుణేహి సమన్నాగతో.

యే పుగ్గలా అట్ఠసతం పసట్ఠా,

చత్తారి ఏతాని యుగాని హోన్తి;

తే దక్ఖిణేయ్యా సుగతస్స సావకా,

ఏతేసు దిన్నాని మహప్ఫలాని;

ఇదమ్పి సఙ్ఘే రతనం పణీతం,

ఏతేన సచ్చేన సువత్థి హోతూ’’తి. (ఖు. పా. ౬.౬; సు. ని. ౨౨౯) –

ఏవం ఏకదేసేన సఙ్ఘగుణే లిఖిత్వా – ‘‘భగవతో సాసనం స్వాక్ఖాతం నియ్యానికం, సచే మయ్హం సహాయో సక్కోతి, నిక్ఖమిత్వా పబ్బజతూ’’తి లిఖిత్వా సువణ్ణపట్టం సంహరిత్వా సుఖుమకమ్బలేన వేఠేత్వా సారసముగ్గే పక్ఖిపిత్వా తం సముగ్గం సువణ్ణమయే, సువణ్ణమయం, రజతమయే రజతమయం మణిమయే, మణిమయం పవాళమయే, పవాళమయం లోహితఙ్కమయే, లోహితఙ్కమయం మసారగల్లమయే, మసారగల్లమయం ఫలికమయే, ఫలికమయం దన్తమయే, దన్తమయం సబ్బరతనమయే, సబ్బరతనమయం కిలఞ్జమయే, కిలఞ్జమయం సముగ్గం సారకరణ్డకే ఠపేసి.

పున సారకరణ్డకం సువణ్ణకరణ్డకేతి పురిమనయేనేవ హరిత్వా సబ్బరతనమయం కరణ్డకం కిలఞ్జమయే కరణ్డకే ఠపేసి. తతో కిలఞ్జమయం కరణ్డకం సారమయపేళాయాతి పున వుత్తనయేనేవ హరిత్వా సబ్బరతనమయం పేళం కిలఞ్జమయపేళాయ ఠపేత్వా బహి వత్థేన వేఠేత్వా రాజముద్దికాయ లఞ్ఛేత్వా అమచ్చే ఆణాపేసి – ‘‘మమ ఆణాపవత్తిట్ఠానే మగ్గం అలఙ్కారాపేథ మగ్గో అట్ఠుసభవిత్థతో హోతు, చతుఉసభట్ఠానం సోధితమత్తకమేవ హోతు, మజ్ఝే చతుఉసభం రాజానుభావేన పటియాదేథా’’తి. తతో మఙ్గలహత్థిం అలఙ్కారాపేత్వా తస్స ఉపరి పల్లఙ్కం పఞ్ఞపేత్వా సేతచ్ఛత్తం ఉస్సాపేత్వా నగరవీథియో సిత్తసమ్మట్ఠా సముస్సితద్ధజపటాకా కదలిపుణ్ణఘటగన్ధధూమపుప్ఫాదీహి సుప్పటిమణ్డితా కారేత్వా ‘‘అత్తనో అత్తనో విసయప్పదేసే ఏవరూపం పూజం కారేన్తూ’’తి అన్తరభోగికానం జవనదూతే పేసేత్వా సయం సబ్బాలఙ్కారేన అలఙ్కరిత్వా – ‘‘సబ్బతాళావచరసమ్మిస్సబలకాయపరివుతో పణ్ణాకారం పేసేమీ’’తి అత్తనో విసయపరియన్తం గన్త్వా అమచ్చస్స ముఖసాసనం అదాసి – ‘‘తాత మయ్హం సహాయో పుక్కుసాతి ఇమం పణ్ణాకారం పటిచ్ఛన్తో ఓరోధమజ్ఝే అపటిచ్ఛిత్వా పాసాదం ఆరుయ్హ పటిచ్ఛతూ’’తి. ఏవం సాసనం దత్వా పచ్చన్తదేసం సత్థా గచ్ఛతీతి పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా నివత్తి. అన్తరభోగికా తేనేవ నియామేన మగ్గం పటియాదేత్వా పణ్ణాకారం నయింసు.

పుక్కుసాతిపి అత్తనో రజ్జసీమతో పట్ఠాయ తేనేవ నియామేన మగ్గం పటియాదేత్వా నగరం అలఙ్కారాపేత్వా పణ్ణాకారస్స పచ్చుగ్గమనం అకాసి. పణ్ణాకారో తక్కసీలం పాపుణన్తో ఉపోసథదివసే పాపుణి, పణ్ణాకారం గహేత్వా గతఅమచ్చోపి రఞ్ఞో వుత్తసాసనం ఆరోచేసి. రాజా తం సుత్వా పణ్ణాకారేన సద్ధిం ఆగతానం కత్తబ్బకిచ్చం విచారేత్వా పణ్ణాకారం ఆదాయ పాసాదం ఆరుయ్హ ‘‘మా ఇధ కోచి పవిసతూ’’తి ద్వారే ఆరక్ఖం కారేత్వా సీహపఞ్జరం వివరిత్వా పణ్ణాకారం ఉచ్చాసనే ఠపేత్వా సయం నీచాసనే నిసిన్నో లఞ్ఛనం భిన్దిత్వా నివాసనం అపనేత్వా కిలఞ్జపేళతో పట్ఠాయ అనుపుబ్బేన వివరన్తో సారమయం సముగ్గం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘మహాపరిహారో నాయం అఞ్ఞస్స రతనస్స భవిస్సతి, అద్ధా మజ్ఝిమదేసే సోతబ్బయుత్తకం రతనం ఉప్పన్న’’న్తి. అథ తం సముగ్గం వివరిత్వా రాజలఞ్ఛనం భిన్దిత్వా సుఖుమకమ్బలం ఉభతో వియూహిత్వా సువణ్ణపట్టం అద్దస.

సో తం పసారేత్వా – ‘‘మనాపాని వత అక్ఖరాని సమసీసాని సమపన్తీని చతురస్సానీ’’తిఆదితో పట్ఠాయ వాచేతుం ఆరభి. తస్స – ‘‘ఇధ తథాగతో లోకే ఉప్పన్నో’’తి బుద్ధగుణే వాచేన్తస్స బలవసోమనస్సం ఉప్పజ్జి, నవనవుతిలోమకూపసహస్సాని ఉద్ధగ్గలోమాని అహేసుం. అత్తనో ఠితభావం వా నిసిన్నభావం వా న జానాతి. అథస్స – ‘‘కప్పకోటిసతసహస్సేహిపి ఏతం దుల్లభసాసనం సహాయం నిస్సాయ సోతుం లభామీ’’తి భియ్యో బలవపీతి ఉదపాది. సో హి ఉపరి వాచేతుం అసక్కోన్తో యావ పీతివేగపస్సద్ధియా నిసీదిత్వా పరతో – ‘‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో’’తి ధమ్మగుణే ఆరభి. తత్రాపిస్స తథేవ అహోసి. సో పున యావ పీతివేగపస్సద్ధియా నిసీదిత్వా పరతో ‘‘సుప్పటిపన్నో’’తి సఙ్ఘగుణే ఆరభి. తత్రాపిస్స తథేవ అహోసి. అథ సబ్బపరియన్తే ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానం వాచేత్వా చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానాని నిబ్బత్తేసి, సో ఝానసుఖేనేవ వీతినామేసి. అఞ్ఞో కోచి దట్ఠుం న లభతి, ఏకోవ చూళుపట్ఠాకో పవిసతి. ఏవం అద్ధమాసమత్తం వీతినామేసి.

నాగరా రాజఙ్గణే సన్నిపతిత్వా ఉక్కుట్ఠిం అకంసు ‘‘పణ్ణాకారం పటిచ్ఛితదివసతో పట్ఠాయ బలదస్సనం వా నాటకదస్సనం వా నత్థి, వినిచ్ఛయదానం నత్థి, రాజా సహాయేన పహితం పణ్ణాకారం యస్సిచ్ఛతి తస్స దస్సేతు, రాజానో నామ ఏకచ్చస్స పణ్ణాకారవసేనపి వఞ్చేత్వా రజ్జం అత్తనో కాతుం వాయమన్తి. కిం నామ అమ్హాకం రాజా కరోతీ’’తి? రాజా ఉక్కుట్ఠిసద్దం సుత్వా – ‘‘రజ్జం ను ఖో ధారేమి, ఉదాహు సత్థార’’న్తి చిన్తేసి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘రజ్జకారితఅత్తభావో నామ నేవ గణకేన, న గణకమహామత్తేన గణేతుం సక్కో. సత్థుసాసనం ధారేస్సామీ’’తి సయనే ఠపితం అసిం గహేత్వా కేసే ఛిన్దిత్వా సీహపఞ్జరం వివరిత్వా – ‘‘ఏతం గహేత్వా రజ్జం కారేథా’’తి సద్ధిం చూళామణినా కేసకలాపం పరిసమజ్ఝే పాతేసి, మహాజనో తం ఉక్ఖిపిత్వా – ‘‘సహాయకసన్తికా లద్ధపణ్ణాకారా నామ రాజానో తుమ్హాదిసా హోన్తి దేవా’’తి ఏకప్పహారేనేవ విరవి. రఞ్ఞోపి ద్వఙ్గులమత్తం కేసమస్సు అహోసి. బోధిసత్తస్స పబ్బజ్జాసదిసమేవ కిర జాతం.

తతో చూళుపట్ఠాకం పేసేత్వా అన్తరాపణా ద్వే కాసాయవత్థాని మత్తికాపత్తఞ్చ ఆహరాపేత్వా – ‘‘యే లోకే అరహన్తో, తే ఉద్దిస్స మయ్హం పబ్బజ్జా’’తి సత్థారం ఉద్దిస్స ఏకం కాసావం నివాసేత్వా ఏకం పారుపిత్వా పత్తం వామఅంసకూటే కత్వా కత్తరదణ్డం గహేత్వా – ‘‘సోభతి ను ఖో మే పబ్బజ్జా నో వా’’తి మహాతలే కతిపయవారే అపరాపరం చఙ్కమిత్వా – ‘‘సోభతి మే పబ్బజ్జా’’తి ద్వారం వివరిత్వా పాసాదా ఓతరి. ఓతరన్తం పన నం తీసు ద్వారేసు ఠితనాటకాదీని దిస్వాపి న సఞ్జానింసు. ‘‘ఏకో పచ్చేకబుద్ధో అమ్హాకం రఞ్ఞో ధమ్మకథం కథేతుం ఆగతో’’తి కిర చిన్తయింసు. ఉపరిపాసాదం పన ఆరుయ్హ రఞ్ఞో ఠితనిసిన్నట్ఠానాని దిస్వా రాజా గతోతి ఞత్వా సముద్దమజ్ఝే ఓసీదమానాయ నావాయ జనో వియ ఏకప్పహారేనేవ విరవింసు. కులపుత్తం భూమితలం ఓతిణ్ణమత్తం అట్ఠారససేనియో సబ్బే నాగరా బలకాయా చ పరివారేత్వా మహావిరవం విరవింసు. అమచ్చాపి తం ఏతదవోచుం – ‘‘దేవ మజ్ఝిమదేసరాజానో నామ బహుమాయా, సాసనం పేసేత్వా బుద్ధరతనం నామ లోకే ఉప్పన్నం వా నో వాతి ఞత్వా గమిస్సథ, నివత్తథ దేవా’’తి. సద్దహామహం మయ్హం సహాయకస్స, తస్స మయా సద్ధిం ద్వేజ్ఝవచనం నామ నత్థి, తిట్ఠథ తుమ్హేతి. తే అనుగచ్ఛన్తియేవ.

కులపుత్తో కత్తరదణ్డేన లేఖం కత్వా – ‘‘ఇదం రజ్జం కస్సా’’తి ఆహ? తుమ్హాకం దేవాతి. యో ఇమం లేఖం అన్తరం కరోతి, రాజాణాయ కారేతబ్బోతి. మహాజనకజాతకే బోధిసత్తేన కతలేఖం సీవలిదేవీ అన్తరం కాతుం అవిసహన్తీ వివత్తమానా అగమాసి. తస్సా గతమగ్గేన మహాజనో అగమాసి. తం పన లేఖం మహాజనో అన్తరం కాతుం న విసహి, లేఖం ఉస్సీసకం కత్వా వివత్తమానా విరవింసు. కులపుత్తో ‘‘అయం మే గతట్ఠానే దన్తకట్ఠం వా ముఖోదకం వా దస్సతీ’’తి అన్తమసో ఏకచేటకమ్పి అగ్గహేత్వా పక్కామి. ఏవం కిరస్స అహోసి ‘‘మమ సత్థా చ మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా ఏకకోవ పబ్బజితో’’తి ఏకకోవ అగమాసి. ‘‘సత్థు లజ్జామీ’’తి చ – ‘‘సత్థా కిర మే పబ్బజిత్వా యానం నారుళ్హో’’తి చ అన్తమసో ఏకపటలికమ్పి ఉపాహనం నారుహి, పణ్ణచ్ఛత్తకమ్పి న ధారేసి. మహాజనో రుక్ఖపాకారట్టాలకాదీని ఆరుయ్హ ఏస అమ్హాకం రాజా గచ్ఛతీతి ఓలోకేసి. కులపుత్తో – ‘‘దూరం గన్తబ్బం, న సక్కా ఏకేన మగ్గో నిత్థరితు’’న్తి ఏకం సత్థవాహం అనుబన్ధి. సుఖుమాలస్స కులపుత్తస్స కఠినతత్తాయ పథవియా గఛన్తస్స పాదతలేసు ఫోటా ఉట్ఠహిత్వా భిజ్జన్తి, దుక్ఖా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి. సత్థవాహే ఖన్ధావారం బన్ధిత్వా నిసిన్నే కులపుత్తో మగ్గా ఓక్కమ్మ ఏకస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీదతి. నిసిన్నట్ఠానే పాదపరికమ్మం వా పిట్ఠిపరికమ్మం వా కత్తా నామ నత్థి, కులపుత్తో ఆనాపానచతుత్థజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా మగ్గదరథకిలమథపరిళాహం విక్ఖమ్భేత్వా ఝానరతియా వీతినామేతి.

పునదివసే ఉట్ఠితే అరుణే సరీరపటిజగ్గనం కత్వా పున సత్థవాహం అనుబన్ధతి. పాతరాసకాలే కులపుత్తస్స పత్తం గహేత్వా ఖాదనీయం భోజనీయం పత్తే పక్ఖిపిత్వా దేన్తి. తం ఉత్తణ్డులమ్పి హోతి కిలిన్నమ్పి సమసక్ఖరమ్పి అలోణాతిలోణమ్పి, కులపుత్తో పవిసనట్ఠానం పచ్చవేక్ఖిత్వా అమతం వియ పరిభుఞ్జిత్వా ఏతేన నియామేన అట్ఠహి ఊనకాని ద్వే యోజనసతాని గతో. జేతవనద్వారకోట్ఠకస్స పన సమీపేన గచ్ఛన్తోపి – ‘‘కహం సత్థా వసతీ’’తి నాపుచ్ఛి. కస్మా? సత్థుగారవేన చేవ రఞ్ఞో పేసితసాసనవసేన చ. రఞ్ఞో హి – ‘‘ఇధ తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతీ’’తి సత్థారం రాజగహే ఉప్పన్నం వియ కత్వా సాసనం పేసితం, తస్మా నం అపుచ్ఛిత్వావ పఞ్చచత్తాలీసయోజనమత్తం మగ్గం అతిక్కన్తో. సో సూరియత్థఙ్గమనవేలాయ రాజగహం పత్వా సత్థా కహం వసతీతి పుచ్ఛి. కుతో ను, భన్తే, ఆగతోతి? ఇతో ఉత్తరతోతి. సత్థా తుయ్హం ఆగతమగ్గే ఇతో పఞ్చచత్తాలీసయోజనమత్తే సావత్థి నామ అత్థి, తత్థ వసతీతి. కులపుత్తో చిన్తేసి – ‘‘ఇదాని అకాలో న సక్కా గన్తుం, అజ్జ ఇధేవ వసిత్వా స్వే సత్థు సన్తికం గమిస్సామీ’’తి. తతో – ‘‘వికాలే సమ్పత్తపబ్బజితా కహం వసన్తీ’’తి పుచ్ఛి. ఇమాయ కుమ్భకారసాలాయ, భన్తేతి. అథ సో తం కుమ్భకారం యాచిత్వా తత్థ వాసత్థాయ పవిసిత్వా నిసీది.

భగవాపి తందివసం పచ్చూసకాలే లోకం వోలోకేన్తో పుక్కుసాతిం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘అయం కులపుత్తో సహాయేన పేసితం సాసనమత్తకం వాచేత్వా అతిరేకతియోజనసతికం మహారజ్జం పహాయ మం ఉద్దిస్స పబ్బజిత్వా అట్ఠహి ఊనకాని ద్వే యోజనసతాని అతిక్కమ్మ రాజగహం పాపుణిస్సతి, మయి అగచ్ఛన్తే పన తీణి సామఞ్ఞఫలాని అప్పటివిజ్ఝిత్వా ఏకరత్తివాసేన అనాథకాలకిరియం కరిస్సతి, మయి పన గతే తీణి సామఞ్ఞఫలాని పటివిజ్ఝిస్సతి. జనసఙ్గహత్థాయేవ పన మయా సతసహస్సకప్పాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పారమియో పూరితా, కరిస్సామి తస్స సఙ్గహ’’న్తి పాతోవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతప్పటిక్కన్తో గన్ధకుటిం పవిసిత్వా ముహుత్తం అత్తదరథకిలమథం పటిపస్సమ్భేత్వా – ‘‘కులపుత్తో మయి గారవేన దుక్కరం అకాసి, అతిరేకయోజనసతం రజ్జం పహాయ అన్తమసో ముఖధోవనదాయకమ్పి చేటకం అగ్గహేత్వా ఏకకోవ నిక్ఖన్తో’’తి సారిపుత్తమహామోగ్గల్లానాదీసు కఞ్చి అనామన్తేత్వా సయమేవ అత్తనో పత్తచీవరం గహేత్వా ఏకకోవ నిక్ఖన్తో. గచ్ఛన్తో చ నేవ ఆకాసే ఉప్పతి, న పథవిం సంఖిపి, – ‘‘కులపుత్తో మమ లజ్జమానో హత్థిఅస్సరథసువణ్ణసివికాదీసు ఏకయానేపి అనిసీదిత్వా అన్తమసో ఏకపటలికం ఉపాహనమ్పి అనారుయ్హ పణ్ణచ్ఛత్తకమ్పి అగ్గహేత్వా నిక్ఖన్తో, మయాపి పదసావ గన్తుం వట్టతీ’’తి పన చిన్తేత్వా పదసావ అగమాసి.

సో అసీతి అనుబ్యఞ్జనాని బ్యామప్పభా బాత్తింస మహాపురిసలక్ఖణానీతి ఇమం బుద్ధసిరిం పటిచ్ఛాదేత్వా వలాహకపటిచ్ఛన్నో పుణ్ణచన్దో వియ అఞ్ఞతరభిక్ఖువేసేన గచ్ఛన్తో ఏకపచ్ఛాభత్తేనేవ పఞ్చచత్తాలీస యోజనాని అతిక్కమ్మ సూరియత్థఙ్గమలీవేలాయ కులపుత్తే పవిట్ఠమత్తేయేవ తం కుమ్భకారసాలం పాపుణి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన, పుక్కుసాతి, నామ కులపుత్తో భగవన్తం ఉద్దిస్స సద్ధాయ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో, సో తస్మిం కుమ్భకారావేసనే పఠమం వాసూపగతో హోతీ’’తి.

ఏవం గన్త్వాపి పన భగవా – ‘‘అహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి పసయ్హ కుమ్భకారసాలం అపవిసిత్వా ద్వారే ఠితోవ కులపుత్తం ఓకాసం కారేన్తో సచే తే భిక్ఖూతిఆదిమాహ. ఉరున్దన్తి వివిత్తం అసమ్బాధం. విహరతాయస్మా యథాసుఖన్తి యేన యేన ఇరియాపథేన ఫాసు హోతి, తేన తేన యథాసుఖం ఆయస్మా విహరతూతి ఓకాసం అకాసి. అతిరేకతియోజనసతఞ్హి రజ్జం పహాయ పబ్బజితో కులపుత్తో పరస్స ఛడ్డితపతితం కుమ్భకారసాలం కిం అఞ్ఞస్స సబ్రహ్మచారినో మచ్ఛరాయిస్సతి. ఏకచ్చే పన మోఘపురిసా సాసనే పబ్బజిత్వా ఆవాసమచ్ఛరియాదీహి అభిభూతా అత్తనో వసనట్ఠానే మయ్హం కుటి మయ్హం పరివేణన్తి అఞ్ఞేసం అవాసాయ పరక్కమన్తి. నిసీదీతి అచ్చన్తసుఖుమాలో లోకనాథో దేవవిమానసదిసం గన్ధకుటిం పహాయ తత్థ తత్థ విప్పకిణ్ణఛారికాయ భిన్నభాజనతిణపలాసకుక్కుటసూకరవచ్చాదిసంకిలిట్ఠాయ సఙ్కారట్ఠానసదిసాయ కుమ్భకారసాలాయ తిణసన్థారం సన్థరిత్వా పంసుకూలచీవరం పఞ్ఞపేత్వా దేవవిమానసదిసం దిబ్బగన్ధసుగన్ధం గన్ధకుటిం పవిసిత్వా నిసీదన్తో వియ నిసీది.

ఇతి భగవాపి అసమ్భిన్నమహాసమ్మతవంసే ఉప్పన్నో, కులపుత్తోపి ఖత్తియగబ్భే వడ్ఢితో. భగవాపి అభినీహారసమ్పన్నో, కులపుత్తోపి అభినీహారసమ్పన్నో. భగవాపి రజ్జం పహాయ పబ్బజితో, కులపుత్తోపి. భగవాపి సువణ్ణవణ్ణో, కులపుత్తోపి. భగవాపి సమాపత్తిలాభీ, కులపుత్తోపి. ఇతి ద్వేపి ఖత్తియా ద్వేపి అభినీహారసమ్పన్నా ద్వేపి రాజపబ్బజితా ద్వేపి సువణ్ణవణ్ణా ద్వేపి సమాపత్తిలాభినో కుమ్భకారసాలం పవిసిత్వా నిసిన్నాతి తేహి కుమ్భకారసాలా అతివియ సోభతి, ద్వీహి సీహాదీహి పవిట్ఠగుహాదీహి ఆహరిత్వా దీపేతబ్బం. తేసు పన ద్వీసు భగవా – ‘‘సుఖుమాలో అహం పరమసుఖుమాలో ఏకపచ్ఛాభత్తేన పఞ్చచత్తాలీస యోజనాని ఆగతో, ముహుత్తం తావ సీహసేయ్యం కప్పేత్వా మగ్గదరథం పటిపస్సమ్భేమీ’’తి చిత్తమ్పి అనుప్పాదేత్వా నిసీదన్తోవ ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జి. కులపుత్తోపి – ‘‘ద్వానవుతియోజనసతం ఆగతోమ్హి, ముహుత్తం తావ నిపజ్జిత్వా మగ్గదరథం వినోదేమీ’’తి చిత్తం అనుప్పాదేత్వా నిసీదమానోవ ఆనాపానచతుత్థజ్ఝానం సమాపజ్జి. ఇదం సన్ధాయ అథ ఖో భగవా బహుదేవ రత్తిన్తిఆది వుత్తం.

నను చ భగవా కులపుత్తస్స ధమ్మం దేసేస్సామీతి ఆగతో, కస్మా న దేసేసీతి? కులపుత్తస్స మగ్గదరథో అప్పటిపస్సద్ధో, న సక్ఖిస్సతి ధమ్మదేసనం సమ్పటిచ్ఛితుం, సో తావస్స పటిపస్సమ్భతూతి న దేసేసి. అపరే – ‘‘రాజగహం నామ ఆకిణ్ణమనుస్సం అవివిత్తం దసహి సద్దేహి, సో సద్దో దియడ్ఢయామమత్తేన సన్నిసీదతి, తం ఆగమేన్తో న దేసేసీ’’తి వదన్తి. తం అకారణం, బ్రహ్మలోకప్పమాణమ్పి హి సద్దం భగవా అత్తనో ఆనుభావేన వూపసమేతుం సక్కోతి, మగ్గదరథవూపసమం ఆగమేన్తోయేవ పన న దేసేసి.

తత్థ బహుదేవ రత్తిన్తి దియడ్ఢయామమత్తం. ఏతదహోసీతి భగవా ఫలసమాపత్తితో వుట్ఠాయ సువణ్ణవిమానే మణిసీహపఞ్జరం వివరన్తో వియ పఞ్చపసాదప్పటిమణ్డితాని అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకేసి, అథస్స హత్థకుక్కుచ్చపాదకుక్కుచ్చసీసకమ్పనవిరహితం సునిఖాతఇన్దఖీలం వియ నిచ్చలం అవిబ్భన్తం సువణ్ణపటిమం వియ నిసిన్నం కులపుత్తం దిస్వా ఏతం – ‘‘పాసాదికం ఖో’’తిఆది అహోసి. తత్థ పాసాదికన్తి పసాదావహం. భావనపుంసకం పనేతం, పాసాదికేన ఇరియాపథేన ఇరియతి. యథా ఇరియతో ఇరియాపథో పాసాదికో హోతి, ఏవం ఇరియతీతి అయమేత్థ అత్థో. చతూసు హి ఇరియాపథేసు తయో ఇరియాపథా న సోభన్తి. గచ్ఛన్తస్స హి భిక్ఖునో హత్థా చలన్తి, పాదా చలన్తి, సీసం చలతి, ఠితస్స కాయో థద్ధో హోతి, నిపన్నస్సాపి ఇరియాపథో అమనాపో హోతి, పచ్ఛాభత్తే పన దివాట్ఠానం సమ్మజ్జిత్వా చమ్మఖణ్డం పఞ్ఞపేత్వా సుధోతహత్థపాదస్స చతుసన్ధికపల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిపన్నస్సేవ ఇరియాపథో సోభతి. అయఞ్చ కులపుత్తో పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఆనాపానచతుత్థజ్ఝానం అప్పేత్వా నిసీది. ఇతిస్స ఇరియాపథేనేవ పసన్నో భగవా – ‘‘పాసాదికం ఖో’’తి పరివితక్కేసి.

యంనూనాహం పుచ్ఛేయ్యన్తి కస్మా పుచ్ఛతి? కిం భగవా అత్తానం ఉద్దిస్స పబ్బజితభావం న జానాతీతి? నో న జానాతి, అపుచ్ఛితే పన కథా న పతిట్ఠాతి, అపతిట్ఠితాయ కథాయ కథా న సఞ్జాయతీతి కథాపతిట్ఠాపనత్థం పుచ్ఛి.

దిస్వా చ పన జానేయ్యాసీతి తథాగతం బుద్ధసిరియా విరోచన్తం అయం బుద్ధోతి సబ్బే జానన్తి. అనచ్ఛరియమేతం జాననం, బుద్ధసిరిం పన పటిచ్ఛాదేత్వా అఞ్ఞతరపిణ్డపాతికవేసేన చరన్తో దుజ్జానో హోతి. ఇచ్చాయస్మా, పుక్కుసాతి, ‘‘న జానేయ్య’’న్తి సభావమేవ కథేతి. తథా హి నం ఏకకుమ్భకారసాలాయ నిసిన్నమ్పి న జానాతి.

ఏతదహోసీతి మగ్గదరథస్స వూపసమభావం ఞత్వా అహోసి. ఏవమావుసోతి కులపుత్తో సహాయేన పేసితం సాసనమత్తం వాచేత్వా రజ్జం పహాయ పబ్బజమానో – ‘‘దసబలస్స మధురధమ్మదేసనం సోతుం లభిస్సామీ’’తి. పబ్బజితో, పబ్బజిత్వా ఏత్తకం అద్ధానం ఆగచ్ఛన్తో – ‘‘ధమ్మం తే భిక్ఖు దేసేస్సామీ’’తి పదమత్తస్స వత్తారం నాలత్థ, సో ‘‘ధమ్మం తే భిక్ఖు దేసేస్సామీ’’తి వుత్తం కిం సక్కచ్చం న సుణిస్సతి. పిపాసితసోణ్డో వియ హి పిపాసితహత్థీ వియ చాయం, తస్మా సక్కచ్చం సవనం పటిజానన్తో ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఆహ.

౩౪౩. ఛధాతురో అయన్తి భగవా కులపుత్తస్స పుబ్బభాగపటిపదం అకథేత్వా ఆదితోవ అరహత్తస్స పదట్ఠానభూతం అచ్చన్తసుఞ్ఞతం విపస్సనాలక్ఖణమేవ ఆచిక్ఖితుం ఆరద్ధో. యస్స హి పుబ్బభాగపటిపదా అపరిసుద్ధా హోతి, తస్స పఠమమేవ సీలసంవరం ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతం భోజనే మత్తఞ్ఞుతం జాగరియానుయోగం సత్త సద్ధమ్మే చత్తారి ఝానానీతి ఇమం పుబ్బభాగపటిపదం ఆచిక్ఖతి. యస్స పనేసా పరిసుద్ధా, తస్స తం అకథేత్వా అరహత్తస్స పదట్ఠానభూతం విపస్సనమేవ ఆచిక్ఖతి. కులపుత్తస్స చ పుబ్బభాగపటిపదా పరిసుద్ధా. తథా హి అనేన సాసనం వాచేత్వా పాసాదవరగతేనేవ ఆనాపానచతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తితం, యదస్స ద్వానవుతియోజనసభం ఆగచ్ఛన్తస్స యానకిచ్చం సాధేసి, సామణేరసీలమ్పిస్స పరిపుణ్ణం. తస్మా పుబ్బభాగపటిపదం అకథేత్వా అరహత్తస్స పదట్ఠానభూతం అచ్చన్తసుఞ్ఞతం విపస్సనాలక్ఖణమేవస్స ఆచిక్ఖితుం ఆరద్ధో.

తత్థ ఛధాతురోతి ధాతుయో విజ్జమానా, పురిసో అవిజ్జమానో. భగవా హి కత్థచి విజ్జమానేన అవిజ్జమానం దస్సేతి, కత్థచి అవిజ్జమానేన విజ్జమానం, కత్థచి విజ్జమానేన విజ్జమానం, కత్థచి అవిజ్జమానేన అవిజ్జమానన్తి సబ్బాసవే వుత్తనయేనేవ విత్థారేతబ్బం. ఇధ పన విజ్జమానేన అవిజ్జమానం దస్సేన్తో ఏవమాహ. సచే హి భగవా పురిసోతి పణ్ణత్తిం విస్సజ్జేత్వా ధాతుయో ఇచ్చేవ వత్వా చిత్తం ఉపట్ఠాపేయ్య, కులపుత్తో సన్దేహం కరేయ్య, సమ్మోహం ఆపజ్జేయ్య, దేసనం సమ్పటిచ్ఛితుం న సక్కుణేయ్య. తస్మా తథాగతో అనుపుబ్బేన పురిసోతి పణ్ణత్తిం పహాయ ‘‘సత్తోతి వా పురిసోతి వా పుగ్గలోతి వా పణ్ణత్తిమత్తమేవ, పరమత్థతో సత్తో నామ నత్థి, ధాతుమత్తేయేవ చిత్తం ఠపాపేత్వా తీణి ఫలాని పటివిజ్ఝాపేస్సామీ’’తి అనఙ్గణసుత్తే (మ. ని. ౧.౫౭ ఆదయో) వుత్తభాసన్తరకుసలో తాయ తాయ భాసాయ సిప్పం ఉగ్గణ్హాపేన్తో ఆచరియో వియ ఏవమాహ.

తత్థ ఛ ధాతుయో అస్సాతి ఛధాతురో. ఇదం వుత్తం హోతి – యం త్వం పురిసోతి సఞ్జానాసి, సో ఛధాతుకో, న చేత్థ పరమత్థతో పురిసో అత్థి, పురిసోతి పన పణ్ణత్తిమత్తమేవాతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. చతురాధిట్ఠానోతి ఏత్థ అధిట్ఠానం వుచ్చతి పతిట్ఠా, చతుపతిట్ఠానోతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – స్వాయం భిక్ఖు పురిసో ఛధాతురో ఛఫస్సాయతనో అట్ఠారసమనోపవిచారో, సో ఏత్తోవ వివట్టిత్వా ఉత్తమసిద్ధిభూతం అరహత్తం గణ్హమానో ఇమేసు చతూసు ఠానేసు పతిట్ఠాయ గణ్హాతీతి చతురాధిట్ఠానోతి. యత్థ ఠితన్తి యేసు అధిట్ఠానేసు పతిట్ఠితం. మఞ్ఞస్స వా నప్పవత్తన్తీతి మఞ్ఞస్స వా మానస్స వా నప్పవత్తన్తి. ముని సన్తోతి వుచ్చతీతి ఖీణాసవముని ఉపసన్తో నిబ్బుతోతి వుచ్చతి. పఞ్ఞం నప్పమజ్జేయ్యాతి అరహత్తఫలపఞ్ఞాయ పటివిజ్ఝనత్థం ఆదితోవ సమాధివిపస్సనాపఞ్ఞం నప్పమజ్జేయ్య. సచ్చమనురక్ఖేయ్యాతి పరమత్థసచ్చస్స నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియత్థం ఆదితోవ వచీసచ్చం రక్ఖేయ్య. చాగమనుబ్రూహేయ్యాతి అరహత్తమగ్గేన సబ్బకిలేసపరిచ్చాగకరణత్థం ఆదితోవ కిలేసపరిచ్చాగం బ్రూహేయ్య. సన్తిమేవ సో సిక్ఖేయ్యాతి అరహత్తమగ్గేన సబ్బకిలేసవూపసమనత్థం ఆదితోవ కిలేసవూపసమనం సిక్ఖేయ్య. ఇతి పఞ్ఞాధిట్ఠానాదీనం అధిగమత్థాయ ఇమాని సమథవిపస్సనాపఞ్ఞాదీని పుబ్బభాగాధిట్ఠానాని వుత్తాని.

౩౪౫. ఫస్సాయతనన్తి ఫస్సస్స ఆయతనం, ఆకరోతి అత్థో. పఞ్ఞాధిట్ఠానన్తిఆదీని పుబ్బే వుత్తానం అరహత్తఫలపఞ్ఞాదీనం వసేన వేదితబ్బాని.

౩౪౮. ఇదాని నిక్ఖిత్తమాతికావసేన ‘‘యత్థ ఠితం మఞ్ఞస్స వా నప్పవత్తన్తీ’’తి వత్తబ్బం భవేయ్య, అరహత్తే పన పత్తే పున ‘‘పఞ్ఞం నప్పమజ్జేయ్యా’’తిఆదీహి కిచ్చం నత్థి. ఇతి భగవా మాతికం ఉప్పటిపాటిధాతుకం ఠపేత్వాపి యథాధమ్మవసేనేవ విభఙ్గం విభజన్తో పఞ్ఞం నప్పమజ్జేయ్యాతిఆదిమాహ. తత్థ కో పఞ్ఞం పమజ్జతి, కో నప్పమజ్జతి? యో తావ ఇమస్మిం సాసనే పబ్బజిత్వా వేజ్జకమ్మాదివసేన ఏకవీసతివిధాయ అనేసనాయ జీవికం కప్పేన్తో పబ్బజ్జానురూపేన చిత్తుప్పాదం ఠపేతుం న సక్కోతి, అయం పఞ్ఞం పమజ్జతి నామ. యో పన సాసనే పబ్బజిత్వా సీలే పతిట్ఠాయ బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హిత్వా సప్పాయం ధుతఙ్గం సమాదాయ చిత్తరుచితం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వివిత్తం సేనాసనం నిస్సాయ కసిణపరికమ్మం కత్వా సమాపత్తిం పత్వా అజ్జేవ అరహత్తన్తి విపస్సనం వడ్ఢేత్వా విచరతి, అయం పఞ్ఞం నప్పమజ్జతి నామ. ఇమస్మిం పన సుత్తే ధాతుకమ్మట్ఠానవసేన ఏస పఞ్ఞాయ అప్పమాదో వుత్తో. ధాతుకమ్మట్ఠానే పనేత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా హత్థిపదోపమసుత్తాదీసు వుత్తమేవ.

౩౫౪. అథాపరం విఞ్ఞాణంయేవ అవసిస్సతీతి అయమ్పేత్థ పాటియేక్కో అనుసన్ధి. హేట్ఠతో హి రూపకమ్మట్ఠానం కథితం, ఇదాని అరూపకమ్మట్ఠానం వేదనావసేన నిబ్బత్తేత్వా దస్సేతుం అయం దేసనా ఆరద్ధా. యం వా పనేతం ఇమస్స భిక్ఖునో పథవీధాతుఆదీసు ఆగమనియవిపస్సనావసేన కమ్మకారకవిఞ్ఞాణం, తం విఞ్ఞాణధాతువసేన భాజేత్వా దస్సేన్తోపి ఇమం దేసనం ఆరభి. తత్థ అవసిస్సతీతి కిమత్థాయ అవసిస్సతి? సత్థు కథనత్థాయ కులపుత్తస్స చ పటివిజ్ఝనత్థాయ అవసిస్సతి. పరిసుద్ధన్తి నిరుపక్కిలేసం. పరియోదాతన్తి పభస్సరం. సుఖన్తిపి విజానాతీతి సుఖవేదనం వేదయమానో సుఖవేదనం వేదయామీతి పజానాతి. సేసపదద్వయేసుపి ఏసేవ నయో. సచే పనాయం వేదనాకథా హేట్ఠా న కథితా భవేయ్య, ఇధ ఠత్వా కథేతుం వట్టేయ్య. సతిపట్ఠానే పనేసా కథితావాతి తత్థ కథితనయేనేవ వేదితబ్బా. సుఖవేదనియన్తి ఏవమాది పచ్చయవసేన ఉదయత్థఙ్గమనదస్సనత్థం వుత్తం. తత్థ సుఖవేదనియన్తి సుఖవేదనాయ పచ్చయభూతం. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.

౩౬౦. ఉపేక్ఖాయేవ అవసిస్సతీతి ఏత్తావతా హి యథా నామ ఛేకేన మణికారాచరియేన వజిరసూచియా విజ్ఝిత్వా చమ్మఖణ్డే పాతేత్వా పాతేత్వా దిన్నముత్తం అన్తేవాసికో గహేత్వా గహేత్వా సుత్తగతం కరోన్తో ముత్తోలమ్బకముత్తజాలాదీని కరోతి, ఏవమేవ భగవతా కథేత్వా కథేత్వా దిన్నం కమ్మట్ఠానం అయం కులపుత్తో మనసికరోన్తో మనసికరోన్తో పగుణం అకాసీతి రూపకమ్మట్ఠానమ్పిస్స అరూపకమ్మట్ఠానమ్పి పగుణం జాతం, అథ భగవా ‘‘అథాపరం ఉపేక్ఖాయేవ అవసిస్సతీ’’తి ఆహ.

కిమత్థం పన అవసిస్సతీతి? సత్థు కథనత్థం. కులపుత్తస్స పటివిజ్ఝనత్థన్తిపి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. కులపుత్తేన హి సహాయస్స సాసనం వాచేత్వా పాసాదతలే ఠితేనేవ ఆనాపానచతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తితం, యదస్స ఏత్తకం మగ్గం ఆగచ్ఛన్తస్స యానకిచ్చం సాధేతి. సత్థు కథనత్థంయేవ అవసిస్సతి. ఇమస్మిఞ్హి ఠానే సత్థా కులపుత్తస్స రూపావచరజ్ఝానే వణ్ణం కథేసి. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి ‘‘భిక్ఖు పగుణం తవ ఇదం రూపావచరచతుత్థజ్ఝాన’’న్తి. పరిసుద్ధాతిఆది తస్సాయేవ ఉపేక్ఖాయ వణ్ణభణనం. ఉక్కం బన్ధేయ్యాతి అఙ్గారకపల్లం సజ్జేయ్య. ఆలిమ్పేయ్యాతి తత్థ అఙ్గారే పక్ఖిపిత్వా అగ్గిం దత్వా నాళికాయ ధమేన్తో అగ్గిం జాలేయ్య. ఉక్కాముఖే పక్ఖిపేయ్యాతి అఙ్గారే వియూహిత్వా అఙ్గారమత్థకే వా ఠపేయ్య, తత్తకే వా పక్ఖిపేయ్య. నీహటన్తి నీహటదోసం. నిన్నీతకసావన్తి అపనీతకసావం. ఏవమేవ ఖోతి యథా తం సువణ్ణం ఇచ్ఛితిచ్ఛితాయ పిళన్ధనవికతియా సంవత్తతి, ఏవమేవ అయం తావ చతుత్థజ్ఝానుపేక్ఖా విపస్సనా అభిఞ్ఞా నిరోధో భవోక్కన్తీతి ఇమేసు యం ఇచ్ఛతి, తస్సత్థాయ హోతీతి వణ్ణం కథేసి.

కస్మా పన భగవా ఇమస్మిం రూపావచరచతుత్థజ్ఝానే నికన్తిపరియాదానత్థం అవణ్ణం అకథేత్వా వణ్ణం కథేసీతి. కులపుత్తస్స హి చతుత్థజ్ఝానే నికన్తిపరియుట్ఠానం బలవం. సచే అవణ్ణం కథేయ్య, – ‘‘మయ్హం పబ్బజిత్వా ద్వానవుతియోజనసతం ఆగచ్ఛన్తస్స ఇమం చతుత్థజ్ఝానం యానకిచ్చం సాధేసి, అహం ఏత్తకం మగ్గం ఆగచ్ఛన్తో ఝానసుఖేన ఝానరతియా ఆగతో, ఏవరూపస్స నామ పణీతధమ్మస్స అవణ్ణం కథేతి, జానం ను ఖో కథేతి అజాన’’న్తి కులపుత్తో సంసయం సమ్మోహం ఆపజ్జేయ్య, తస్మా భగవా వణ్ణం కథేసి.

౩౬౧. తదనుధమ్మన్తి ఏత్థ అరూపావచరజ్ఝానం ధమ్మో నామ, తం అనుగతత్తా రూపావచరజ్ఝానం అనుధమ్మోతి వుత్తం. విపాకజ్ఝానం వా ధమ్మో, కుసలజ్ఝానం అనుధమ్మో. తదుపాదానాతి తగ్గహణా. చిరం దీఘమద్ధానన్తి వీసతికప్పసహస్సాని. విపాకవసేన హేతం వుత్తం. ఇతో ఉత్తరిమ్పి ఏసేవ నయో.

౩౬౨. ఏవం చతూహి వారేహి అరూపావచరజ్ఝానస్స వణ్ణం కథేత్వా ఇదాని తస్సేవ ఆదీనవం దస్సేన్తో సో ఏవం పజానాతీతిఆదిమాహ. తత్థ సఙ్ఖతమేతన్తి కిఞ్చాపి ఏత్థ వీసతికప్పసహస్సాని ఆయు అత్థి, ఏతం పన సఙ్ఖతం పకప్పితం ఆయూహితం, కరోన్తేన కరీయతి, అనిచ్చం అధువం అసస్సతం తావకాలికం, చవనపరిభేదనవిద్ధంసనధమ్మం, జాతియా అనుగతం, జరాయ అనుసటం, మరణేన అబ్భాహతం, దుక్ఖే పతిట్ఠితం, అతాణం అలేణం అసరణం అసరణీభూతన్తి. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనాదీసుపి ఏసేవ నయో.

ఇదాని అరహత్తనికూటేన దేసనం గణ్హన్తో సో నేవ తం అభిసఙ్ఖరోతీతిఆదిమాహ. యథా హి ఛేకో భిసక్కో విసవికారం దిస్వా వమనం కారేత్వా విసం ఠానతో చావేత్వా ఉపరి ఆరోపేత్వా ఖన్ధం వా సీసం వా గహేతుం అదత్వా విసం ఓతారేత్వా పథవియం పాతేయ్య, ఏవమేవ భగవా కులపుత్తస్స అరూపావచరజ్ఝానే వణ్ణం కథేసి. తం సుత్వా కులపుత్తో రూపావచరజ్ఝానే నికన్తిం పరియాదాయ అరూపావచరజ్ఝానే పత్థనం ఠపేసి.

భగవా తం ఞత్వా తం అసమ్పత్తస్స అప్పటిలద్ధస్సేవ భిక్ఖునో ‘‘అత్థేసా ఆకాసానఞ్చాయతనాదీసు సమ్పత్తి నామ. తేసఞ్హి పఠమబ్రహ్మలోకే వీసతికప్పసహస్సాని ఆయు, దుతియే చత్తాలీసం, తతియే సట్ఠి, చతుత్థే చతురాసీతి కప్పసహస్సాని ఆయు. తం పన అనిచ్చం అధువం అసస్సతం తావకాలికం, చవనపరిభేదనవిద్ధంసనధమ్మం, జాతియా అనుగతం, జరాయ అనుసటం, మరణేన అబ్భాహతం, దుక్ఖే పతిట్ఠితం, అతాణం అలేణం అసరణం అసరణీభూతం, ఏత్తకం కాలం తత్థ సమ్పత్తిం అనుభవిత్వాపి పుథుజ్జనకాలకిరియం కత్వా పున చతూసు అపాయేసు పతితబ్బ’’న్తి సబ్బమేతం ఆదీనవం ఏకపదేనేవ ‘‘సఙ్ఖతమేత’’న్తి కథేసి. కులపుత్తో తం సుత్వా అరూపావచరజ్ఝానే నికన్తిం పరియాదియి, భగవా తస్స రూపావచరారూపావచరేసు నికన్తియా పరియాదిన్నభావం ఞత్వా అరహత్తనికూటం గణ్హన్తో ‘‘సో నేవ తం అభిసఙ్ఖరోతీ’’తిఆదిమాహ.

యథా వా పనేకో మహాయోధో ఏకం రాజానం ఆరాధేత్వా సతసహస్సుట్ఠానకం గామవరం లభేయ్య, పున రాజా తస్సానుభావం సరిత్వా – ‘‘మహానుభావో యోధో, అప్పకం తేన లద్ధ’’న్తి – ‘‘నాయం తాత గామో తుయ్హం అనుచ్ఛవికో, అఞ్ఞం చతుసతసహస్సుట్ఠానకం గణ్హాహీ’’తి దదేయ్య సో సాధు దేవాతి తం విస్సజ్జేత్వా ఇతరం గామం గణ్హేయ్య. రాజా అసమ్పత్తమేవ చ నం పక్కోసాపేత్వా – ‘‘కిం తే తేన, అహివాతరోగో ఏత్థ ఉప్పజ్జతి? అసుకస్మిం పన ఠానే మహన్తం నగరం అత్థి, తత్థ ఛత్తం ఉస్సాపేత్వా రజ్జం కారేహీ’’తి పహిణేయ్య, సో తథా కరేయ్య.

తత్థ రాజా వియ సమ్మాసమ్బుద్ధో దట్ఠబ్బో, మహాయోధో వియ పుక్కుసాతి కులపుత్తో, పఠమలద్ధగామో వియ ఆనాపానచతుత్థజ్ఝానం, తం విస్సజ్జేత్వా ఇతరం గామం గణ్హాహీతి వుత్తకాలో వియ ఆనాపానచతుత్థజ్ఝానే నికన్తిపరియాదానం కత్వా ఆరుప్పకథనం, తం గామం అసమ్పత్తమేవ పక్కోసాపేత్వా ‘‘కిం తే తేన, అహివాతరోగో ఏత్థ ఉప్పజ్జతి? అసుకస్మిం ఠానే నగరం అత్థి, తత్థ ఛత్తం ఉస్సాపేత్వా రజ్జం కారేహీ’’తి వుత్తకాలో వియ అరూపే సఙ్ఖతమేతన్తి ఆదీనవకథనేన అప్పత్తాసుయేవ తాసు సమాపత్తీసు పత్థనం నివత్థాపేత్వా ఉపరి అరహత్తనికూటేన దేసనాగహణం.

తత్థ నేవ అభిసఙ్ఖరోతీతి నాయూహతి న రాసిం కరోతి. న అభిసఞ్చేతయతీతి న కప్పేతి. భవాయ వా విభవాయ వాతి వుద్ధియా వా పరిహానియా వా, సస్సతుచ్ఛేదవసేనపి యోజేతబ్బం. న కిఞ్చి లోకే ఉపాదియతీతి లోకే రూపాదీసు కిఞ్చి ఏకధమ్మమ్పి తణ్హాయ న గణ్హాతి, న పరామసతి. నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీతి భగవా అత్తనో బుద్ధవిసయే ఠత్వా దేసనాయ అరహత్తనికూటం గణ్హి. కులపుత్తో పన అత్తనో యథోపనిస్సయేన తీణి సామఞ్ఞఫలాని పటివిజ్ఝి. యథా నామ రాజా సువణ్ణభాజనేన నానారసభోజనం భుఞ్జన్తో అత్తనో పమాణేన పిణ్డం వట్టేత్వా అఙ్కే నిసిన్నేన రాజకుమారేన పిణ్డమ్హి ఆలయే దస్సితే తం పిణ్డం ఉపనామేయ్య, కుమారో అత్తనో ముఖప్పమాణేనేవ కబళం కరేయ్య, సేసం రాజా సయం వా భుఞ్జేయ్య, పాతియం వా పక్ఖిపేయ్య, ఏవం ధమ్మరాజా తథాగతో అత్తనో పమాణేన అరహత్తనికూటం గణ్హన్తో దేసనం దేసేసి, కులపుత్తో అత్తనో యథోపనిస్సయేన తీణి సామఞ్ఞఫలాని పటివిజ్ఝి.

ఇతో పుబ్బే పనస్స ఖన్ధా ధాతుయో ఆయతనానీతి ఏవరూపం అచ్చన్తసుఞ్ఞతం తిలక్ఖణాహతం కథం కథేన్తస్స నేవ కఙ్ఖా, న విమతి, నాపి – ‘‘ఏవం కిర తం, ఏవం మే ఆచరియేన వుత్త’’న్తి ఇతి కిర న దన్ధాయితత్తం న విత్థాయితత్తం అత్థి. ఏకచ్చేసు చ కిర ఠానేసు బుద్ధా అఞ్ఞాతకవేసేన విచరన్తి, సమ్మాసమ్బుద్ధో ను ఖో ఏసోతి అహుదేవ సంసయో, అహు విమతి. యతో అనేన అనాగామిఫలం పటివిద్ధం, అథ అయం మే సత్థాతి నిట్ఠం గతో. యది ఏవం కస్మా అచ్చయం న దేసేసీతి. ఓకాసాభావతో. భగవా హి యథానిక్ఖిత్తాయ మాతికాయ అచ్ఛిన్నధారం కత్వా ఆకాసగఙ్గం ఓతారేన్తో వియ దేసనం దేసేసియేవ.

౩౬౩. సోతి అరహా. అనజ్ఝోసితాతి గిలిత్వా పరినిట్ఠాపేత్వా గహేతుం న యుత్థాతి పజానాతి. అనభినన్దితాతి తణ్హాదిట్ఠివసేన అభినన్దితుం న యుత్తాతి పజానాతి.

౩౬౪. విసంయుత్తో నం వేదేతీతి సచే హిస్స సుఖవేదనం ఆరబ్భ రాగానుసయో, దుక్ఖవేదనం ఆరబ్భ పటిఘానుసయో, ఇతరం ఆరబ్భ అవిజ్జానుసయో ఉప్పజ్జేయ్య, సంయుత్తో వేదియేయ్య నామ. అనుప్పజ్జనతో పన విసంయుత్తో నం వేదేతి నిస్సటో విప్పముత్తో. కాయపరియన్తికన్తి కాయకోటికం. యావ కాయపవత్తా ఉప్పజ్జిత్వా తతో పరం అనుప్పజ్జనవేదనన్తి అత్థో. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. అనభినన్దితాని సీతీభవిస్సన్తీతి ద్వాదససు ఆయతనేసు కిలేసానం విసేవనస్స నత్థితాయ అనభినన్దితాని హుత్వా ఇధ ద్వాదససుయేవ ఆయతనేసు నిరుజ్ఝిస్సన్తి. కిలేసా హి నిబ్బానం ఆగమ్మ నిరుద్ధాపి యత్థ నత్థి, తత్థ నిరుద్ధాతి వుచ్చన్తి. స్వాయమత్థో – ‘‘ఏత్థేసా తణ్హా నిరుజ్ఝమానా నిరుజ్ఝతీ’’తి సముదయపఞ్హేన దీపేతబ్బో. తస్మా భగవా నిబ్బానం ఆగమ్మ సీతిభూతానిపి ఇధేవ సీతీభవిస్సన్తీతి ఆహ. నను చ ఇధ వేదయితాని వుత్తాని, న కిలేసాతి. వేదయితానిపి కిలేసాభావేనేవ సీతీభవన్తి. ఇతరథా నేసం సీతిభావో నామ నత్థీతి సువుత్తమేతం.

౩౬౫. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – యథా హి ఏకో పురిసో తేలపదీపస్స ఝాయతో తేలే ఖీణే తేలం ఆసిఞ్చతి, వట్టియా ఖీణాయ వట్టిం పక్ఖిపతి, ఏవం దీపసిఖాయ అనుపచ్ఛేదోవ హోతి, ఏవమేవ పుథుజ్జనో ఏకస్మిం భవే ఠితో కుసలాకుసలం కరోతి, సో తేన సుగతియఞ్చ అపాయేసు చ నిబ్బత్తతియేవ, ఏవం వేదనానం అనుపచ్ఛేదోవ హోతి. యథా పనేకో దీపసిఖాయ ఉక్కణ్ఠితో – ‘‘ఇమం పురిసం ఆగమ్మ దీపసిఖా న ఉపచ్ఛిజ్జతీ’’తి నిలీనో తస్స పురిసస్స సీసం ఛిన్దేయ్య, ఏవం వట్టియా చ తేలస్స చ అనుపహారా దీపసిఖా అనాహారా నిబ్బాయతి, ఏవమేవ వట్టే ఉక్కణ్ఠితో యోగావచరో అరహత్తమగ్గేన కుసలాకుసలం సముచ్ఛిన్దతి, తస్స సముచ్ఛిన్నత్తా ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో కాయస్స భేదా పున వేదయితాని న ఉప్పజ్జన్తీతి.

తస్మాతి యస్మా ఆదిమ్హి సమాధివిపస్సనాపఞ్ఞాహి అరహత్తఫలపఞ్ఞా ఉత్తరితరా, తస్మా. ఏవం సమన్నాగతోతి ఇమినా ఉత్తమేన అరహత్తఫలపఞ్ఞాధిట్ఠానేన సమన్నాగతో. సబ్బదుక్ఖక్ఖయే ఞాణం నామ అరహత్తమగ్గే ఞాణం, ఇమస్మిం పన సుత్తే అరహత్తఫలే ఞాణం అధిప్పేతం. తేనేవాహ తస్స సా విముత్తి సచ్చే ఠితా అకుప్పా హోతీతి.

౩౬౬. ఏత్థ హి విముత్తీతి అరహత్తఫలవిముత్తి, సచ్చన్తి పరమత్థసచ్చం నిబ్బానం. ఇతి అకుప్పారమ్మణకరణేన అకుప్పాతి వుత్తా. ముసాతి వితథం. మోసధమ్మన్తి నస్సనసభావం. తం సచ్చన్తి తం అవితథం సభావో. అమోసధమ్మన్తి అనస్సనసభావం.

తస్మాతి యస్మా ఆదితో సమథవిపస్సనావసేన వచీసచ్చతో దుక్ఖసచ్చసముదయసచ్చేహి చ పరమత్థసచ్చం నిబ్బానమేవ ఉత్తరితరం, తస్మా. ఏవం సమన్నాగతోతి ఇమినా ఉత్తమేన పరమత్థసచ్చాధిట్ఠానేన సమన్నాగతో.

౩౬౭. పుబ్బేతి పుథుజ్జనకాలే. ఉపధీ హోన్తీతి ఖన్ధూపధి కిలేసూపధి అభిసఙ్ఖారూపధి పఞ్చకామగుణూపధీతి ఇమే ఉపధయో హోన్తి. సమత్తా సమాదిన్నాతి పరిపూరా గహితా పరమట్ఠా. తస్మాతి యస్మా ఆదితో సమథవిపస్సనావసేన కిలేసపరిచ్చాగతో, సోతాపత్తిమగ్గాదీహి చ కిలేసపరిచ్చాగతో అరహత్తమగ్గేనేవ కిలేసపరిచ్చాగో ఉత్తరితరో, తస్మా. ఏవం సమన్నాగతోతి ఇమినా ఉత్తమేన చాగాధిట్ఠానేన సమన్నాగతో.

౩౬౮. ఆఘాతోతిఆదీసు ఆఘాతకరణవసేన ఆఘాతో, బ్యాపజ్జనవసేన బ్యాపాదో, సమ్పదుస్సనవసేన సమ్పదోసోతి తీహి పదేహి దోసాకుసలమూలమేవ వుత్తం. తస్మాతి యస్మా ఆదితో సమథవిపస్సనావసేన కిలేసవూపసమతో, సోతాపత్తిమగ్గాదీహి కిలేసవూపసమతో చ అరహత్తమగ్గేనేవ కిలేసవూపసమో ఉత్తరితరో, తస్మా. ఏవం సమన్నాగతోతి ఇమినా ఉత్తమేన ఉపసమాధిట్ఠానేన సమన్నాగతో.

౩౬౯. మఞ్ఞితమేతన్తి తణ్హామఞ్ఞితం మానమఞ్ఞితం దిట్ఠిమఞ్ఞితన్తి తివిధమ్పి వట్టతి. అయమహమస్మీతి ఏత్థ పన అయమహన్తి ఏకం తణ్హామఞ్ఞితమేవ వట్టతి. రోగోతిఆదీసు ఆబాధట్ఠేన రోగో, అన్తోదోసట్ఠేన గణ్డో, అనుపవిట్ఠట్ఠేన సల్లం. ముని సన్తోతి వుచ్చతీతి ఖీణాసవముని సన్తో నిబ్బుతోతి వుచ్చతి. యత్థ ఠితన్తి యస్మిం ఠానే ఠితం. సంఖిత్తేనాతి బుద్ధానం కిర సబ్బాపి ధమ్మదేసనా సంఖిత్తావ, విత్థారదేసనా నామ నత్థి, సమన్తపట్ఠానకథాపి సంఖిత్తాయేవ. ఇతి భగవా దేసనం యథానుసన్ధిం పాపేసి. ఉగ్ఘాటితఞ్ఞూతిఆదీసు పన చతూసు పుగ్గలేసు పుక్కుసాతి కులపుత్తో విపఞ్చితఞ్ఞూ, ఇతి విపఞ్చితఞ్ఞువసేన భగవా ఇమం ధాతువిభఙ్గసుత్తం కథేసి.

౩౭౦. న ఖో మే, భన్తే, పరిపుణ్ణం పత్తచీవరన్తి కస్మా కులపుత్తస్స ఇద్ధిమయపత్తచీవరం న నిబ్బత్తన్తి. పుబ్బే అట్ఠన్నం పరిక్ఖారానం అదిన్నత్తా. కులపుత్తో హి దిన్నదానో కతాభినీహారో, న దిన్నత్తాతి న వత్తబ్బం. ఇద్ధిమయపత్తచీవరం పన పచ్ఛిమభవికానంయేవ నిబ్బత్తతి, అయఞ్చ పునపటిసన్ధికో, తస్మా న నిబ్బత్తన్తి. అథ భగవా సయం పరియేసిత్వా కస్మా న ఉపసమ్పాదేసీతి. ఓకాసాభావతో. కులపుత్తస్స ఆయు పరిక్ఖీణం, సుద్ధావాసికో అనాగామీ మహాబ్రహ్మా కుమ్భకారసాలం ఆగన్త్వా నిసిన్నో వియ అహోసి. తస్మా సయం న పరియేసి.

పత్తచీవరపరియేసనం పక్కామీతి కాయ వేలాయ పక్కామి? ఉట్ఠితే అరుణే. భగవతో కిర ధమ్మదేసనాపరినిట్ఠానఞ్చ అరుణుట్ఠానఞ్చ రస్మివిస్సజ్జనఞ్చ ఏకక్ఖణే అహోసి. భగవా కిర దేసనం నిట్ఠపేత్వావ ఛబ్బణ్ణరస్మియో విస్సజ్జి, సకలకుమ్భకారనివేసనం ఏకపజ్జోతం అహోసి, ఛబ్బణ్ణరస్మియో జాలజాలా పుఞ్జపుఞ్జా హుత్వా విధావన్తియో సబ్బదిసాభాగే సువణ్ణపటపరియోనద్ధే వియ చ నానావణ్ణకుసుమరతనవిసరసముజ్జలే వియ చ అకంసు. భగవా ‘‘నగరవాసినో మం పస్సన్తూ’’తి అధిట్ఠాసి. నగరవాసినో భగవన్తం దిస్వావ ‘‘సత్థా కిర ఆగతో, కుమ్భకారసాలాయ కిర నిసిన్నో’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఆరోచేత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం.

రాజా ఆగన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, కాయ వేలాయ ఆగతత్థా’’తి పుచ్ఛి. హియ్యో సూరియత్థఙ్గమనవేలాయ మహారాజాతి. కేన కమ్మేన భగవాతి? తుమ్హాకం సహాయో పుక్కుసాతి రాజా తుమ్హేహి పహితం సాసనం సుత్వా నిక్ఖమిత్వా పబ్బజిత్వా మం ఉద్దిస్స ఆగచ్ఛన్తో సావత్థిం అతిక్కమ్మ పఞ్చచత్తాలీస యోజనాని ఆగన్త్వా ఇమం కుమ్భకారసాలం పవిసిత్వా నిసీది, అహం తస్స సఙ్గహత్థం ఆగన్త్వా ధమ్మకథం కథేసిం, కులపుత్తో తీణి ఫలాని పటివిజ్ఝి మహారాజాతి. ఇదాని కహం, భన్తేతి? ఉపసమ్పదం యాచిత్వా అపరిపుణ్ణపత్తచీవరతాయ పత్తచీవరపరియేసనత్థం గతో మహారాజాతి. రాజా కులపుత్తస్స గతదిసాభాగేన అగమాసి. భగవాపి ఆకాసేనాగన్త్వా జేతవనగన్ధకుటిమ్హియేవ పాతురహోసి.

కులపుత్తోపి పత్తచీవరం పరియేసమానో నేవ బిమ్బిసారరఞ్ఞో న తక్కసీలకానం జఙ్ఘవాణిజానం సన్తికం అగమాసి. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘న ఖో మే కుక్కుటస్స వియ తత్థ తత్థ మనాపామనాపమేవ విచినిత్వా పత్తచీవరం పరియేసితుం యుత్తం, మహన్తం నగరం వజ్జిత్వా ఉదకతిత్థసుసానసఙ్కారట్ఠానఅన్తరవీథీసు పరియేసిస్సామీ’’తి అన్తరవీథియం సఙ్కారకూటేసు తావ పిలోతికం పరియేసితుం ఆరద్ధో.

జీవితా వోరోపేసీతి ఏతస్మిం సఙ్కారకూటే పిలోతికం ఓలోకేన్తం విబ్భన్తా తరుణవచ్ఛా గావీ ఉపధావిత్వా సిఙ్గేన విజ్ఝిత్వా ఘాతేసి. ఛాతకజ్ఝత్తో కులపుత్తో ఆకాసేయేవ ఆయుక్ఖయం పత్వా పతితో. సఙ్కారట్ఠానే అధోముఖట్ఠపితా సువణ్ణపటిమా వియ అహోసి, కాలఙ్కతో చ పన అవిహాబ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తి, నిబ్బత్తమత్తోవ అరహత్తం పాపుణి. అవిహాబ్రహ్మలోకే కిర నిబ్బత్తమత్తావ సత్త జనా అరహత్తం పాపుణింసు. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అవిహం ఉపపన్నాసే, విముత్తా సత్త భిక్ఖవో;

రాగదోసపరిక్ఖీణా, తిణ్ణా లోకే విసత్తికం.

కే చ తే అతరుం పఙ్కం, మచ్చుధేయ్యం సుదుత్తరం;

కే హిత్వా మానుసం దేహం, దిబ్బయోగం ఉపచ్చగుం.

ఉపకో పలగణ్డో చ, పుక్కుసాతి చ తే తయో;

భద్దియో ఖణ్డదేవో చ, బాహురగ్గి చ సిఙ్గియో;

తే హిత్వా మానుసం దేహం, దిబ్బయోగం ఉపచ్చగు’’న్తి. (సం. ని. ౧.౫౦, ౧౦౫);

బిమ్బిసారోపి ‘‘మయ్హం సహాయో మయా పేసితసాసనమత్తం వాచేత్వా హత్థగతం రజ్జం పహాయ ఏత్తకం అద్ధానం ఆగతో, దుక్కరం కతం కులపుత్తేన, పబ్బజితసక్కారేన తం సక్కరిస్సామీ’’తి ‘‘పరియేసథ మే సహాయక’’న్తి తత్థ తత్థ పేసేసి. పేసితా తం అద్దసంసు సఙ్కారట్ఠానే పతితం, దిస్వా ఆగమ్మ రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా గన్త్వా కులపుత్తం దిస్వా – ‘‘న వత, భో, లభిమ్హా సహాయకస్స సక్కారం కాతుం, అనాథో మే జాతో సహాయకో’’తి. పరిదేవిత్వా కులపుత్తం మఞ్చకేన గణ్హాపేత్వా యుత్తోకాసే ఠపేత్వా అనుపసమ్పన్నస్స సక్కారం కాతుం జాననాభావేన న్హాపకకప్పకాదయో పక్కోసాపేత్వా కులపుత్తం సీసం న్హాపేత్వా సుద్ధవత్థాని నివాసాపేత్వా రాజవేసేన అలఙ్కారాపేత్వా సోవణ్ణసివికం ఆరోపేత్వా సబ్బతాళావచరగన్ధమాలాదీహి పూజం కరోన్తో నగరా నీహరిత్వా బహూహి గన్ధకట్ఠేహి మహాచితకం కారేత్వా కులపుత్తస్స సరీరకిచ్చం కత్వా ధాతుయో ఆదాయ చేతియం పతిట్ఠపేసి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

ధాతువిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.