౮. ఉపక్కిలేససుత్తవణ్ణనా

౨౩౬. ఏవం మే సుతన్తి ఉపక్కిలేససుత్తం. తత్థ ఏతదవోచాతి నేవ భేదాధిప్పాయేన న పియకమ్యతాయ, అథ ఖ్వాస్స ఏతదహోసి – ‘‘ఇమే భిక్ఖూ మమ వచనం గహేత్వా న ఓరమిస్సన్తి, బుద్ధా చ నామ హితానుకమ్పకా, అద్ధా నేసం భగవా ఏకం కారణం కథేస్సతి, తం సుత్వా ఏతే ఓరమిస్సన్తి, తతో తేసం ఫాసువిహారో భవిస్సతీ’’తి. తస్మా ఏతం ‘‘ఇధ, భన్తే’’తిఆదివచనమవోచ. మా భణ్డనన్తిఆదీసు ‘‘అకత్థా’’తి పాఠసేసం గహేత్వా ‘‘మా భణ్డనం అకత్థా’’తి ఏవం అత్థో దట్ఠబ్బో. అఞ్ఞతరోతి సో కిర భిక్ఖు భగవతో అత్థకామో, అయం కిరస్స అధిప్పాయో – ‘‘ఇమే భిక్ఖూ కోధాభిభూతా సత్థు వచనం న గణ్హన్తి, మా భగవా ఏతే ఓవదన్తో కిలమీ’’తి, తస్మా ఏవమాహ.

పిణ్డాయ పావిసీతి న కేవలం పావిసి, యేనపి జనేన న దిట్ఠో, సో మం పస్సతూతిపి అధిట్ఠాసి. కిమత్థం అధిట్ఠాసీతి? తేసం భిక్ఖూనం దమనత్థం. భగవా హి తదా పిణ్డపాతప్పటిక్కన్తో ‘‘పుథుసద్దో సమజనో’’తిఆదిగాథా భాసిత్వా కోసమ్బితో బాలకలోణకారగామం గతో. తతో పాచీనవంసదాయం, తతో పాలిలేయ్యకవనసణ్డం గన్త్వా పాలిలేయ్యహత్థినాగేన ఉపట్ఠహియమానో తేమాసం వసి. నగరవాసినోపి – ‘‘సత్థా విహారం గతో, గచ్ఛామ ధమ్మస్సవనాయా’’తి గన్ధపుప్ఫహత్థా విహారం గన్త్వా ‘‘కహం, భన్తే, సత్థా’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘కహం తుమ్హే సత్థారం దక్ఖథ, సత్థా ‘ఇమే భిక్ఖూ సమగ్గే కరిస్సామీ’తి ఆగతో, సమగ్గే కాతుం అసక్కోన్తో నిక్ఖమిత్వా గతో’’తి. ‘‘మయం సతమ్పి సహస్సమ్పి దత్వా సత్థారం ఆనేతుం న సక్కోమ, సో నో అయాచితో సయమేవ ఆగతో, మయం ఇమే భిక్ఖూ నిస్సాయ సత్థు సమ్ముఖా ధమ్మకథం సోతుం న లభిమ్హా. ఇమే సత్థారం ఉద్దిస్స పబ్బజితా, తస్మిమ్పి సామగ్గిం కరోన్తే సమగ్గా న జాతా, కస్సాఞ్ఞస్స వచనం కరిస్సన్తి. అలం న ఇమేసం భిక్ఖా దాతబ్బా’’తి సకలనగరే దణ్డం ఠపయింసు. తే పునదివసే సకలనగరం పిణ్డాయ చరిత్వా కటచ్ఛుమత్తమ్పి భిక్ఖం అలభిత్వా విహారం ఆగమంసు. ఉపాసకాపి తే పున ఆహంసు – ‘‘యావ సత్థారం న ఖమాపేథ, తావ వో తమేవ దణ్డకమ్మ’’న్తి. తే ‘‘సత్థారం ఖమాపేస్సామా’’తి భగవతి సావత్థియం అనుప్పత్తే తత్థ అగమంసు. సత్థా తేసం అట్ఠారస భేదకరవత్థూని దేసేసీతి అయమేత్థ పాళిముత్తకకథా.

౨౩౭. ఇదాని పుథుసద్దోతిఆదిగాథాసు పుథు మహాసద్దో అస్సాతి పుథుసద్దో. సమజనోతి సమానో ఏకసదిసో జనో, సబ్బోవాయం భణ్డనకారకజనో సమన్తతో సద్దనిచ్ఛరణేన పుథుసద్దో చేవ సదిసో చాతి వుత్తం హోతి. న బాలో కోచి మఞ్ఞథాతి తత్ర కోచి ఏకోపి అహం బాలోతి న మఞ్ఞతి, సబ్బేపి పణ్డితమానినోయేవ. నాఞ్ఞం భియ్యో అమఞ్ఞరున్తి కోచి ఏకోపి అహం బాలోతి న చ మఞ్ఞి, భియ్యో చ సఙ్ఘస్మిం భిజ్జమానే అఞ్ఞమ్పి ఏకం ‘‘మయ్హం కారణా సఙ్ఘో భిజ్జతీ’’తి ఇదం కారణం న మఞ్ఞీతి అత్థో.

పరిముట్ఠాతి ముట్ఠస్సతినో. వాచాగోచరభాణినోతి రాకారస్స రస్సాదేసో కతో; వాచాగోచరావ, న సతిపట్ఠానగోచరా, భాణినో చ, కథం భాణినో? యావిచ్ఛన్తి ముఖాయామం, యావ ముఖం పసారేతుం ఇచ్ఛన్తి, తావ పసారేత్వా భాణినో, ఏకోపి సఙ్ఘగారవేన ముఖసఙ్కోచనం న కరోతీతి అత్థో. యేన నీతాతి యేన కలహేన ఇమం నిల్లజ్జభావం నీతా. న తం విదూ న తం జానన్తి ‘‘ఏవం సాదీనవో అయ’’న్తి.

యే చ తం ఉపనయ్హన్తీతి తం అక్కోచ్ఛి మన్తిఆదికం ఆకారం యే ఉపనయ్హన్తి. సనన్తనోతి పోరాణో.

పరేతి పణ్డితే ఠపేత్వా తతో అఞ్ఞే భణ్డనకారకా పరే నామ. తే ఏత్థ సఙ్ఘమజ్ఝే కలహం కరోన్తా ‘‘మయం యమామసే ఉపయమామ నస్సామ సతతం సమితం మచ్చుసన్తికం గచ్ఛామా’’తి న జానన్తి. యే చ తత్థ విజానన్తీతి యే చ తత్థ పణ్డితా ‘‘మయం మచ్చునో సమీపం గచ్ఛామా’’తి విజానన్తి. తతో సమ్మన్తి మేధగాతి ఏవఞ్హి తే జానన్తా యోనిసోమనసికారం ఉప్పాదేత్వా మేధగానం కలహానం వూపసమాయ పటిపజ్జన్తి.

అట్ఠిచ్ఛిన్నాతి అయం గాథా జాతకే (జా. ౧.౯.౧౬) ఆగతా, బ్రహ్మదత్తఞ్చ దీఘావుకుమారఞ్చ సన్ధాయ వుత్తా. అయఞ్హేత్థ అత్థో – తేసమ్పి తథా పవత్తవేరానం హోతి సఙ్గతి, కస్మా తుమ్హాకం న హోతి, యేసం వో నేవ మాతాపితూనం అట్ఠీని ఛిన్నాని, న పాణా హటా న గవాస్సధనాని హటానీతి.

సచే లభేథాతిఆదిగాథా పణ్డితసహాయస్స చ బాలసహాయస్స చ వణ్ణావణ్ణదీపనత్థం వుత్తా. అభిభుయ్య సబ్బాని పరిస్సయానీతి పాకటపరిస్సయే చ పటిచ్ఛన్నపరిస్సయే చ అభిభవిత్వా తేన సద్ధిం అత్తమనో సతిమా చరేయ్యాతి.

రాజావ రట్ఠం విజితన్తి యథా అత్తనో విజితరట్ఠం మహాజనకరాజా చ అరిన్దమమహారాజా చ పహాయ ఏకకా విచరింసు, ఏవం విచరేయ్యాతి అత్థో. మాతఙ్గరఞ్ఞేవ నాగోతి మాతఙ్గో అరఞ్ఞే నాగోవ. మాతఙ్గోతి హత్థి వుచ్చతి. నాగోతి మహన్తాధివచనమేతం. యథా హి మాతుపోసకో మాతఙ్గనాగో అరఞ్ఞే ఏకో చరి, న చ పాపాని అకాసి, యథా చ పాలిలేయ్యకో, ఏవం ఏకో చరే, న చ పాపాని కయిరాతి వుత్తం హోతి.

౨౩౮. బాలకలోణకారగామోతి ఉపాలిగహపతిస్స భోగగామో. తేనుపసఙ్కమీతి కస్మా ఉపసఙ్కమి? గణే కిరస్స ఆదీనవం దిస్వా ఏకవిహారిం భిక్ఖుం పస్సితుకామతా ఉదపాది, తస్మా సీతాదీహి పీళితో ఉణ్హాదీని పత్థయమానో వియ ఉపసఙ్కమి. ధమ్మియా కథాయాతి ఏకీభావే ఆనిసంసప్పటిసంయుత్తాయ. యేన పాచీనవంసదాయో, తత్థ కస్మా ఉపసఙ్కమి? కలహకారకే కిరస్స దిట్ఠాదీనవత్తా సమగ్గవాసినో భిక్ఖూ పస్సితుకామతా ఉదపాది, తస్మా సీతాదీహి పీళితో ఉణ్హాదీని పత్థయమానో వియ తత్థ ఉపసఙ్కమి. ఆయస్మా చ అనురుద్ధోతిఆది వుత్తనయమేవ.

౨౪౧. అత్థి పన వోతి పచ్ఛిమపుచ్ఛాయ లోకుత్తరధమ్మం పుచ్ఛేయ్య. సో పన థేరానం నత్థి, తస్మా తం పుచ్ఛితుం న యుత్తన్తి పరికమ్మోభాసం పుచ్ఛతి. ఓభాసఞ్చేవ సఞ్జానామాతి పరికమ్మోభాసం సఞ్జానామ. దస్సనఞ్చ రూపానన్తి దిబ్బచక్ఖునా రూపదస్సనఞ్చ సఞ్జానామ. తఞ్చ నిమిత్తం నప్పటివిజ్ఝామాతి తఞ్చ కారణం న జానామ, యేన నో ఓభాసో చ రూపదస్సనఞ్చ అన్తరధాయతి.

తం ఖో పన వో అనురుద్ధా నిమిత్తం పటివిజ్ఝితబ్బన్తి తం వో కారణం జానితబ్బం. అహమ్పి సుదన్తి అనురుద్ధా తుమ్హే కిం న ఆళులేస్సన్తి, అహమ్పి ఇమేహి ఏకాదసహి ఉపక్కిలేసేహి ఆళులితపుబ్బోతి దస్సేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి. విచికిచ్ఛా ఖో మేతిఆదీసు మహాసత్తస్స ఆలోకం వడ్ఢేత్వా దిబ్బచక్ఖునా నానావిధాని రూపాని దిస్వా ‘‘ఇదం ఖో కి’’న్తి విచికిచ్ఛా ఉదపాది. సమాధి చవీతి పరికమ్మసమాధి చవి. ఓభాసోతి పరికమ్మోభాసోపి అన్తరధాయి, దిబ్బచక్ఖునాపి రూపం న పస్సి. అమనసికారోతి రూపాని పస్సతో విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతి, ఇదాని కిఞ్చి న మనసికరిస్సామీతి అమనసికారో ఉదపాది.

థినమిద్ధన్తి కిఞ్చి అమనసికరోన్తస్స థినమిద్ధం ఉదపాది.

ఛమ్భితత్తన్తి హిమవన్తాభిముఖం ఆలోకం వడ్ఢేత్వా దానవరక్ఖసఅజగరాదయో అద్దస, అథస్స ఛమ్భితత్తం ఉదపాది.

ఉప్పిలన్తి ‘‘మయా దిట్ఠభయం పకతియా ఓలోకియమానం నత్థి. అదిట్ఠే కిం నామ భయ’’న్తి చిన్తయతో ఉప్పిలావితత్తం ఉదపాది. సకిదేవాతి ఏకపయోగేనేవ పఞ్చ నిధికుమ్భియోపి పస్సేయ్య.

దుట్ఠుల్లన్తి మయా వీరియం గాళ్హం పగ్గహితం, తేన మే ఉప్పిలం ఉప్పన్నన్తి వీరియం సిథిలమకాసి, తతో కాయదరథో కాయదుట్ఠుల్లం కాయాలసియం ఉదపాది.

అచ్చారద్ధవీరియన్తి మమ వీరియం సిథిలం కరోతో దుట్ఠుల్లం ఉప్పన్నన్తి పున వీరియం పగ్గణ్హతో అచ్చారద్ధవీరియం ఉదపాది. పతమేయ్యాతి మరేయ్య.

అతిలీనవీరియన్తి మమ వీరియం పగ్గణ్హతో ఏవం జాతన్తి పున వీరియం సిథిలం కరోతో అతిలీనవీరియం ఉదపాది.

అభిజప్పాతి దేవలోకాభిముఖం ఆలోకం వడ్ఢేత్వా దేవసఙ్ఘం పస్సతో తణ్హా ఉదపాది.

నానత్తసఞ్ఞాతి మయ్హం ఏకజాతికం రూపం మనసికరోన్తస్స అభిజప్పా ఉప్పన్నా, నానావిధరూపం మనసి కరిస్సామీతి కాలేన దేవలోకాభిముఖం కాలేన మనుస్సలోకాభిముఖం వడ్ఢేత్వా నానావిధాని రూపాని మనసికరోతో నానత్తసఞ్ఞా ఉదపాది.

అతినిజ్ఝాయితత్తన్తి మయ్హం నానావిధాని రూపాని మనసికరోన్తస్స నానత్తసఞ్ఞా ఉదపాది, ఇట్ఠం వా అనిట్ఠం వా ఏకజాతికమేవ మనసి కరిస్సామీతి తథా మనసికరోతో అతినిజ్ఝాయితత్తం రూపానం ఉదపాది.

౨౪౩. ఓభాసనిమిత్తం మనసి కరోమీతి పరికమ్మోభాసమేవ మనసి కరోమి. న చ రూపాని పస్సామీతి దిబ్బచక్ఖునా రూపాని న పస్సామి. రూపనిమిత్తం మనసి కరోమీతి దిబ్బచక్ఖునా విసయరూపమేవ మనసి కరోమి.

పరిత్తఞ్చేవ ఓభాసన్తి పరిత్తకట్ఠానే ఓభాసం. పరిత్తాని చ రూపానీతి పరిత్తకట్ఠానే రూపాని. విపరియాయేన దుతియవారో వేదితబ్బో. పరిత్తో సమాధీతి పరిత్తకో పరికమ్మోభాసో, ఓభాసపరిత్తతఞ్హి సన్ధాయ ఇధ పరికమ్మసమాధి ‘‘పరిత్తో’’తి వుత్తో. పరిత్తం మే తస్మిం సమయేతి తస్మిం సమయే దిబ్బచక్ఖుపి పరిత్తకం హోతి. అప్పమాణవారేపి ఏసేవ నయో.

౨౪౫. అవితక్కమ్పి విచారమత్తన్తి పఞ్చకనయే దుతియజ్ఝానసమాధిం. అవితక్కమ్పి అవిచారన్తి చతుక్కనయేపి పఞ్చకనయేపి ఝానత్తయసమాధిం. సప్పీతికన్తి దుకతికజ్ఝానసమాధిం. నిప్పీతికన్తి దుకజ్ఝానసమాధిం. సాతసహగతన్తి తికచతుక్కజ్ఝానసమాధిం. ఉపేక్ఖాసహగతన్తి చతుక్కనయే చతుత్థజ్ఝానసమాధిం పఞ్చకనయే పఞ్చమజ్ఝానసమాధిం.

కదా పన భగవా ఇమం తివిధం సమాధిం భావేతి? మహాబోధిమూలే నిసిన్నో పచ్ఛిమయామే. భగవతో హి పఠమమగ్గో పఠమజ్ఝానికో అహోసి, దుతియాదయో దుతియతతియచతుత్థజ్ఝానికా. పఞ్చకనయే పఞ్చమజ్ఝానస్స మగ్గో నత్థీతి సో లోకియో అహోసీతి లోకియలోకుత్తరమిస్సకం సన్ధాయేతం వుత్తం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

ఉపక్కిలేససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.