౩. సుఞ్ఞతవగ్గో
౧. చూళసుఞ్ఞతసుత్తవణ్ణనా
౧౭౬. ఏవం మే సుతన్తి చూళసుఞ్ఞతసుత్తం. తత్థ ఏకమిదన్తి థేరో కిర భగవతో వత్తం కత్వా అత్తనో దివాట్ఠానం గన్త్వా కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా నిబ్బానారమ్మణం సుఞ్ఞతాఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసిన్నో యథాపరిచ్ఛేదేన వుట్ఠాసి. అథస్స సఙ్ఖారా సుఞ్ఞతో ఉపట్ఠహింసు. సో సుఞ్ఞతాకథం సోతుకామో జాతో. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘న ఖో పన సక్కా ధురేన ధురం పహరన్తేన వియ గన్త్వా ‘సుఞ్ఞతాకథం మే, భన్తే, కథేథా’తి భగవన్తం వత్తుం, హన్దాహం యం మే భగవా నగరకం ఉపనిస్సాయ విహరన్తో ఏకం కథం కథేసి, తం సారేమి, ఏవం మే భగవా సుఞ్ఞతాకథం కథేస్సతీ’’తి దసబలం సారేన్తో ఏకమిదన్తిఆదిమాహ.
తత్థ ఇదన్తి నిపాతమత్తమేవ. కచ్చిమేతం, భన్తేతి థేరో ఏకపదే ఠత్వా సట్ఠిపదసహస్సాని ఉగ్గహేత్వా ధారేతుం సమత్థో, కిం సో ‘‘సుఞ్ఞతావిహారేనా’’తి ఏకం పదం ధారేతుం న సక్ఖిస్సతి, సోతుకామేన పన జానన్తేన వియ పుచ్ఛితుం న వట్టతి, పాకటం కత్వా విత్థారియమానం సుఞ్ఞతాకథం సోతుకామో అజానన్తో వియ ఏవమాహ. ఏకో అజానన్తోపి జానన్తో వియ హోతి, థేరో ఏవరూపం కోహఞ్ఞం కిం కరిస్సతి, అత్తనో జాననట్ఠానేపి భగవతో అపచితిం దస్సేత్వా ‘‘కచ్చిమేత’’న్తిఆదిమాహ.
పుబ్బేపీతి పఠమబోధియం నగరకం ఉపనిస్సాయ విహరణకాలేపి. ఏతరహిపీతి ఇదానిపి. ఏవం పన వత్వా చిన్తేసి – ‘‘ఆనన్దో సుఞ్ఞతాకథం సోతుకామో, ఏకో పన సోతుం సక్కోతి, న ఉగ్గహేతుం, ఏకో సోతుమ్పి ఉగ్గహేతుమ్పి సక్కోతి, న కథేతుం, ఆనన్దో పన సోతుమ్పి సక్కోతి ఉగ్గహేతుమ్పి కథేతుమ్పి, (కథేమిస్స) సుఞ్ఞతాకథ’’న్తి. ఇతి తం కథేన్తో సేయ్యథాపీతిఆదిమాహ. తత్థ సుఞ్ఞో హత్థిగవాస్సవళవేనాతి తత్థ కట్ఠరూపపోత్థకరూపచిత్తరూపవసేన కతా హత్థిఆదయో అత్థి, వేస్సవణమన్ధాతాదీనం ఠితట్ఠానే చిత్తకమ్మవసేన కతమ్పి, రతనపరిక్ఖతానం వాతపానద్వారబన్ధమఞ్చపీఠాదీనం వసేన సణ్ఠితమ్పి, జిణ్ణపటిసఙ్ఖరణత్థం ఠపితమ్పి జాతరూపరజతం అత్థి, కట్ఠరూపాదివసేన కతా ధమ్మసవనపఞ్హపుచ్ఛనాదివసేన ఆగచ్ఛన్తా చ ఇత్థిపురిసాపి అత్థి, తస్మా న సో తేహి సుఞ్ఞో. ఇన్ద్రియబద్ధానం సవిఞ్ఞాణకానం హత్థిఆదీనం, ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే పరిభుఞ్జితబ్బస్స జాతరూపరజతస్స, నిబద్ధవాసం వసన్తానం ఇత్థిపురిసానఞ్చ అభావం సన్ధాయేతం వుత్తం.
భిక్ఖుసఙ్ఘం పటిచ్చాతి భిక్ఖూసు హి పిణ్డాయ పవిట్ఠేసుపి విహారభత్తం సాదియన్తేహి భిక్ఖూహి చేవ గిలానగిలానుపట్ఠాకఉద్దేసచీవరకమ్మపసుతాదీహి చ భిక్ఖూహి సో అసుఞ్ఞోవ హోతి, ఇతి నిచ్చమ్పి భిక్ఖూనం అత్థితాయ ఏవమాహ. ఏకత్తన్తి ఏకభావం, ఏకం అసుఞ్ఞతం అత్థీతి అత్థో. ఏకో అసుఞ్ఞభావో అత్థీతి వుత్తం హోతి. అమనసికరిత్వాతి చిత్తే అకత్వా అనావజ్జిత్వా అపచ్చవేక్ఖిత్వా. గామసఞ్ఞన్తి గామోతి పవత్తవసేన వా కిలేసవసేన వా ఉప్పన్నం గామసఞ్ఞం. మనుస్ససఞ్ఞాయపి ఏసేవ నయో. అరఞ్ఞసఞ్ఞం పటిచ్చ మనసి కరోతి ఏకత్తన్తి ఇదం అరఞ్ఞం, అయం రుక్ఖో, అయం పబ్బతో, అయం నీలోభాసో వనసణ్డోతి ఏవం ఏకం అరఞ్ఞంయేవ పటిచ్చ అరఞ్ఞసఞ్ఞం మనసి కరోతి. పక్ఖన్దతీతి ఓతరతి. అధిముచ్చతీతి ఏవన్తి అధిముచ్చతి. యే అస్సు దరథాతి యే చ పవత్తదరథా వా కిలేసదరథా వా గామసఞ్ఞం పటిచ్చ భవేయ్యుం, తే ఇధ అరఞ్ఞసఞ్ఞాయ న సన్తి. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. అత్థి చేవాయన్తి అయం పన ఏకం అరఞ్ఞసఞ్ఞం పటిచ్చ ఉప్పజ్జమానా పవత్తదరథమత్తా అత్థి.
యఞ్హి ఖో తత్థ న హోతీతి యం మిగారమాతుపాసాదే హత్థిఆదయో వియ ఇమిస్సా అరఞ్ఞసఞ్ఞాయ గామసఞ్ఞామనుస్ససఞ్ఞావసేన ఉప్పజ్జమానం పవత్తదరథకిలేసదరథజాతం, తం న హోతి. యం పన తత్థ అవసిట్ఠన్తి యం మిగారమాతుపాసాదే భిక్ఖుసఙ్ఘో వియ తత్థ అరఞ్ఞసఞ్ఞాయ పవత్తదరథమత్తం అవసిట్ఠం హోతి. తం సన్తమిదం అత్థీతి పజానాతీతి తం విజ్జమానమేవ ‘‘అత్థి ఇద’’న్తి పజానాతి, సుఞ్ఞతావక్కన్తీతి సుఞ్ఞతానిబ్బత్తి.
౧౭౭. అమనసికరిత్వా మనుస్ససఞ్ఞన్తి ఇధ గామసఞ్ఞం న గణ్హాతి. కస్మా? ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘మనుస్ససఞ్ఞాయ గామసఞ్ఞం నివత్తేత్వా, అరఞ్ఞసఞ్ఞాయ మనుస్ససఞ్ఞం, పథవీసఞ్ఞాయ అరఞ్ఞసఞ్ఞం, ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞాయ పథవీసఞ్ఞం…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాయ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం, విపస్సనాయ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం, మగ్గేన విపస్సనం నివత్తేత్వా అనుపుబ్బేన అచ్చన్తసుఞ్ఞతం నామ దస్సేస్సామీ’’తి. తస్మా ఏవం దేసనం ఆరభి. తత్థ పథవీసఞ్ఞన్తి కస్మా అరఞ్ఞసఞ్ఞం పహాయ పథవీసఞ్ఞం మనసి కరోతి? అరఞ్ఞసఞ్ఞాయ విసేసానధిగమనతో. యథా హి పురిసస్స రమణీయం ఖేత్తట్ఠానం దిస్వా – ‘‘ఇధ వుత్తా సాలిఆదయో సుట్ఠు సమ్పజ్జిస్సన్తి, మహాలాభం లభిస్సామీ’’తి సత్తక్ఖత్తుమ్పి ఖేత్తట్ఠానం ఓలోకేన్తస్స సాలిఆదయో న సమ్పజ్జన్తేవ, సచే పన తం ఠానం విహతఖాణుకకణ్టకం కత్వా కసిత్వా వపతి, ఏవం సన్తే సమ్పజ్జన్తి, ఏవమేవ – ‘‘ఇదం అరఞ్ఞం, అయం రుక్ఖో, అయం పబ్బతో, అయం నీలోభాసో వనసణ్డో’’తి సచేపి సత్తక్ఖత్తుం అరఞ్ఞసఞ్ఞం మనసి కరోతి, నేవూపచారం న సమాధిం పాపుణాతి, పథవీసఞ్ఞాయ పనస్స ధువసేవనం కమ్మట్ఠానం పథవీకసిణం పరికమ్మం కత్వా ఝానాని నిబ్బత్తేత్వా ఝానపదట్ఠానమ్పి విపస్సనం వడ్ఢేత్వా సక్కా అరహత్తం పాపుణితుం. తస్మా అరఞ్ఞసఞ్ఞం పహాయ పథవీసఞ్ఞం మనసి కరోతి. పటిచ్చాతి పటిచ్చ సమ్భూతం.
ఇదాని యస్మిం పథవీకసిణే సో పథవీసఞ్ఞీ హోతి, తస్స ఓపమ్మదస్సనత్థం సేయ్యథాపీతిఆదిమాహ. తత్థ ఉసభస్స ఏతన్తి ఆసభం. అఞ్ఞేసం పన గున్నం గణ్డాపి హోన్తి పహారాపి. తేసఞ్హి చమ్మం పసారియమానం నిబ్బలికం న హోతి, ఉసభస్స లక్ఖణసమ్పన్నతాయ తే దోసా నత్థి. తస్మా తస్స చమ్మం గహితం. సఙ్కుసతేనాతి ఖిలసతేన. సువిహతన్తి పసారేత్వా సుట్ఠు విహతం. ఊనకసతసఙ్కువిహతఞ్హి నిబ్బలికం న హోతి, సఙ్కుసతేన విహతం భేరితలం వియ నిబ్బలికం హోతి. తస్మా ఏవమాహ. ఉక్కూలవిక్కూలన్తి ఉచ్చనీచం థలట్ఠానం నిన్నట్ఠానం. నదీవిదుగ్గన్తి నదియో చేవ దుగ్గమట్ఠానఞ్చ. పథవీసఞ్ఞం పటిచ్చ మనసి కరోతి ఏకత్తన్తి కసిణపథవియంయేవ పటిచ్చ సమ్భూతం ఏకం సఞ్ఞం మనసి కరోతి. దరథమత్తాతి ఇతో పట్ఠాయ సబ్బవారేసు పవత్తదరథవసేన దరథమత్తా వేదితబ్బా.
౧౮౨. అనిమిత్తం చేతోసమాధిన్తి విపస్సనాచిత్తసమాధిం. సో హి నిచ్చనిమిత్తాదివిరహితో అనిమిత్తోతి వుచ్చతి. ఇమమేవ కాయన్తి విపస్సనాయ వత్థుం దస్సేతి. తత్థ ఇమమేవాతి ఇమం ఏవ చతుమహాభూతికం. సళాయతనికన్తి సళాయతనపటిసంయుత్తం. జీవితపచ్చయాతి యావ జీవితిన్ద్రియానం పవత్తి, తావ జీవితపచ్చయా పవత్తదరథమత్తా అత్థీతి వుత్తం హోతి.
౧౮౩. పున అనిమిత్తన్తి విపస్సనాయ పటివిపస్సనం దస్సేతుం వుత్తం. కామాసవం పటిచ్చాతి కామాసవం పటిచ్చ ఉప్పజ్జనపవత్తదరథా ఇధ న సన్తి, అరియమగ్గే చేవ అరియఫలే చ నత్థీతి వుత్తం హోతి. ఇమమేవ కాయన్తి ఇమం ఉపాదిసేసదరథదస్సనత్థం వుత్తం. ఇతి మనుస్ససఞ్ఞాయ గామసఞ్ఞం నివత్తేత్వా…పే… మగ్గేన విపస్సనం నివత్తేత్వా అనుపుబ్బేన అచ్చన్తసుఞ్ఞతా నామ దస్సితా హోతి.
౧౮౪. పరిసుద్ధన్తి నిరుపక్కిలేసం. అనుత్తరన్తి ఉత్తరవిరహితం సబ్బసేట్ఠం. సుఞ్ఞతన్తి సుఞ్ఞతఫలసమాపత్తిం. తస్మాతి యస్మా అతీతేపి, బుద్ధపచ్చేకబుద్ధబుద్ధసావకసఙ్ఖాతా సమణబ్రాహ్మణా. అనాగతేపి, ఏతరహిపి బుద్ధబుద్ధసావకసఙ్ఖాతా సమణబ్రాహ్మణా ఇమంయేవ పరిసుద్ధం పరమం అనుత్తరం సుఞ్ఞతం ఉపసమ్పజ్జ విహరింసు విహరిస్సన్తి విహరన్తి చ, తస్మా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
చూళసుఞ్ఞతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. మహాసుఞ్ఞతసుత్తవణ్ణనా
౧౮౫. ఏవం మే సుతన్తి మహాసుఞ్ఞతసుత్తం. తత్థ కాళఖేమకస్సాతి ఛవివణ్ణేన సో కాళో, ఖేమకోతి పనస్స నామం. విహారోతి తస్మింయేవ నిగ్రోధారామే ఏకస్మిం పదేసే పాకారేన పరిక్ఖిపిత్వా ద్వారకోట్ఠకం మాపేత్వా హంసవట్టకాదిసేనాసనాని చేవ మణ్డలమాళభోజనసాలాదీని చ పతిట్ఠపేత్వా కతో విహారో. సమ్బహులాని సేనాసనానీతి మఞ్చో పీఠం భిసిబిమ్బోహనం తట్టికా చమ్మఖణ్డో తిణసన్థారో పణ్ణసన్థారో పలాలసన్థారోతిఆదీని పఞ్ఞత్తాని హోన్తి, మఞ్చేన మఞ్చం…పే… పలాలసన్థారేనేవ పలాలసన్థారం ఆహచ్చ ఠపితాని, గణభిక్ఖూనం వసనట్ఠానసదిసం అహోసి.
సమ్బహులా ను ఖోతి భగవతో బోధిపల్లఙ్కేయేవ సబ్బకిలేసానం సముగ్ఘాటితత్తా సంసయో నామ నత్థి, వితక్కపుబ్బభాగా పుచ్ఛా, వితక్కపుబ్బభాగే చాయం నుకారో నిపాతమత్తో. పాటిమత్థకం గచ్ఛన్తే అవినిచ్ఛితో నామ న హోతి. ఇతో కిర పుబ్బే భగవతా దస ద్వాదస భిక్ఖూ ఏకట్ఠానే వసన్తా న దిట్ఠపుబ్బా.
అథస్స ఏతదహోసి – గణవాసో నామాయం వట్టే ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణో నదీఓతిణ్ణఉదకసదిసో, నిరయతిరచ్ఛానయోనిపేత్తివిసయాసురకాయేసుపి, మనుస్సలోక-దేవలోకబ్రహ్మలోకేసుపి గణవాసోవ ఆచిణ్ణో. దసయోజనసహస్సో హి నిరయో తిపుచుణ్ణభరితా నాళి వియ సత్తేహి నిరన్తరో, పఞ్చవిధబన్ధనకమ్మకారణకరణట్ఠానే సత్తానం పమాణం వా పరిచ్ఛేదో వా నత్థి, తథా వాసీహి తచ్ఛనాదిఠానేసు, ఇతి గణభూతావ పచ్చన్తి. తిరచ్ఛానయోనియం ఏకస్మిం వమ్మికే ఉపసికానం పమాణం వా పరిచ్ఛేదో వా నత్థి, తథా ఏకేకబిలాదీసుపి కిపిల్లికాదీనం. తిరచ్ఛానయోనియమ్పి గణవాసోవ. పేతనగరాని చ గావుతికాని అడ్ఢయోజనికానిపి పేతభరితాని హోన్తి. ఏవం పేత్తివిసయేపి గణవాసోవ. అసురభవనం దసయోజనసహస్సం కణ్ణే పక్ఖిత్తసూచియా కణ్ణబిలం వియ హోతి. ఇతి అసురకాయేపి గణవాసోవ. మనుస్సలోకే సావత్థియం సత్తపణ్ణాస కులసతసహస్సాని, రాజగహే అన్తో చ బహి చ అట్ఠారస మనుస్సకోటియో వసింసు. ఏవం అఞ్ఞేసుపి ఠానేసూతి మనుస్సలోకేపి గణవాసోవ. భుమ్మదేవతా ఆదిం కత్వా దేవలోకబ్రహ్మలోకేసుపి గణవాసోవ. ఏకేకస్స హి దేవపుత్తస్స అడ్ఢతియా నాటకకోటియో హోన్తి, నవపి కోటియో హోన్తి, ఏకట్ఠానే దససహస్సాపి బ్రహ్మానో వసన్తి.
తతో చిన్తేసి – ‘‘మయా సతసహస్సకప్పాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని గణవాసవిద్ధంసనత్థం దస పారమియో పూరితా, ఇమే చ భిక్ఖూ ఇతో పట్ఠాయేవ గణం బన్ధిత్వా గణాభిరతా జాతా అననుచ్ఛవికం కరోన్తీ’’తి. సో ధమ్మసంవేగం ఉప్పాదేత్వా పున చిన్తేసి – ‘‘సచే ‘ఏకట్ఠానే ద్వీహి భిక్ఖూహి న వసితబ్బ’న్తి సక్కా భవేయ్య సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతుం, సిక్ఖాపదం పఞ్ఞాపేయ్యం, న ఖో పనేతం సక్కా. హన్దాహం మహాసుఞ్ఞతాపటిపత్తిం నామ సుత్తన్తం దేసేమి, యం సిక్ఖాకామానం కులపుత్తానం సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తి వియ నగరద్వారే నిక్ఖిత్తసబ్బకాయికఆదాసో వియ చ భవిస్సతి. తతో యథా నామేకస్మిం ఆదాసే ఖత్తియాదయో అత్తనో వజ్జం దిస్వా తం పహాయ అనవజ్జా హోన్తి, ఏవమేవం మయి పరినిబ్బుతేపి పఞ్చవస్ససహస్సాని ఇమం సుత్తం ఆవజ్జిత్వా గణం వినోదేత్వా ఏకీభావాభిరతా కులపుత్తా వట్టదుక్ఖస్స అన్తం కరిస్సన్తీ’’తి. భగవతో చ మనోరథం పూరేన్తా వియ ఇమం సుత్తం ఆవజ్జిత్వా గణం వినోదేత్వా వట్టదుక్ఖం ఖేపేత్వా పరినిబ్బుతా కులపుత్తా గణనపథం వీతివత్తా. వాలికపిట్ఠివిహారేపి హి ఆభిధమ్మికఅభయత్థేరో నామ వస్సూపనాయికసమయే సమ్బహులేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం ఇమం సుత్తం సఞ్ఝాయిత్వా ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో ఏవం కారేతి, మయం కిం కరోమా’’తి ఆహ. తే సబ్బేపి అన్తోవస్సే గణం వినోదేత్వా ఏకీభావాభిరతా అరహత్తం పాపుణింసు. గణభేదనం నామ ఇదం సుత్తన్తి.
౧౮౬. ఘటాయాతి ఏవంనామకస్స సక్కస్స. విహారేతి అయమ్పి విహారో నిగ్రోధారామస్సేవ ఏకదేసే కాళఖేమకస్స విహారో వియ కతోతి వేదితబ్బో. చీవరకమ్మన్తి జిణ్ణమలినానం అగ్గళట్ఠానుప్పాదనధోవనాదీహి కతపరిభణ్డమ్పి, చీవరత్థాయ ఉప్పన్నవత్థానం విచారణసిబ్బనాదీహి అకతం సంవిధానమ్పి వట్టతి, ఇధ పన అకతం సంవిధానం అధిప్పేతం. మనుస్సా హి ఆనన్దత్థేరస్స చీవరసాటకే అదంసు. తస్మా థేరో సమ్బహులే భిక్ఖూ గహేత్వా తత్థ చీవరకమ్మం అకాసి. తేపి భిక్ఖూ పాతోవ సూచిపాసకస్స పఞ్ఞాయనకాలతో పట్ఠాయ నిసిన్నా అపఞ్ఞాయనకాలే ఉట్ఠహన్తి. సూచికమ్మే నిట్ఠితేయేవ సేనాసనాని సంవిదహిస్సామాతి న సంవిదహింసు. చీవరకారసమయో నోతి థేరో కిర చిన్తేసి – ‘‘అద్ధా ఏతేహి భిక్ఖూహి న పటిసామితాని సేనాసనాని, భగవతా చ దిట్ఠాని భవిస్సన్తి. ఇతి అనత్తమనో సత్థా సుట్ఠు నిగ్గహేతుకామో, ఇమేసం భిక్ఖూనం ఉపత్థమ్భో భవిస్సామీ’’తి; తస్మా ఏవమాహ. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో – ‘‘న, భన్తే, ఇమే భిక్ఖూ కమ్మారామా ఏవ, చీవరకిచ్చవసేన పన ఏవం వసన్తీ’’తి.
న ఖో, ఆనన్దాతి, ఆనన్ద, కమ్మసమయో వా హోతు అకమ్మసమయో వా, చీవరకారసమయో వా హోతు అచీవరకారసమయో వా, అథ ఖో సఙ్గణికారామో భిక్ఖు న సోభతియేవ. మా త్వం అనుపత్థమ్భట్ఠానే ఉపత్థమ్భో అహోసీతి. తత్థ సఙ్గణికాతి సకపరిససమోధానం. గణోతి నానాజనసమోధానం. ఇతి సఙ్గణికారామో వా హోతు గణారామో వా, సబ్బథాపి గణబాహుల్లాభిరతో గణబన్ధనబద్ధో భిక్ఖు న సోభతి. పచ్ఛాభత్తే పన దివాట్ఠానం సమ్మజ్జిత్వా సుధోతహత్థపాదో మూలకమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఏకారామతమనుయుత్తో భిక్ఖు బుద్ధసాసనే సోభతి. నేక్ఖమ్మసుఖన్తి కామతో నిక్ఖన్తస్స సుఖం. పవివేకసుఖమ్పి కామపవివేకసుఖమేవ. రాగాదీనం పన వూపసమత్థాయ సంవత్తతీతి ఉపసమసుఖం. మగ్గసమ్బోధత్థాయ సంవత్తతీతి సమ్బోధిసుఖం. నికామలాభీతి కామలాభీ ఇచ్ఛితలాభీ. అకిచ్ఛలాభీతి అదుక్ఖలాభీ. అకసిరలాభీతి విపులలాభీ.
సామాయికన్తి అప్పితప్పితసమయే కిలేసేహి విముత్తం. కన్తన్తి మనాపం. చేతోవిముత్తిన్తి రూపారూపావచరచిత్తవిముత్తిం. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘చత్తారి చ ఝానాని చతస్సో చ అరూపసమాపత్తియో, అయం సామాయికో విమోక్ఖో’’తి (పటి. మ. ౧.౨౧౩). అసామాయికన్తి న సమయవసేన కిలేసేహి విముత్తం, అథ ఖో అచ్చన్తవిముత్తం లోకుత్తరం వుత్తం. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘చత్తారో చ అరియమగ్గా చత్తారి చ సామఞ్ఞఫలాని, అయం అసామాయికో విమోక్ఖో’’తి. అకుప్పన్తి కిలేసేహి అకోపేతబ్బం.
ఏత్తావతా కిం కథితం హోతి? సఙ్గణికారామో భిక్ఖు గణబన్ధనబద్ధో నేవ లోకియగుణం, న చ లోకుత్తరగుణం నిబ్బత్తేతుం సక్కోతి, గణం వినోదేత్వా పన ఏకాభిరతో సక్కోతి. తథా హి విపస్సీ బోధిసత్తో చతురాసీతియా పబ్బజితసహస్సేహి పరివుతో సత్త వస్సాని విచరన్తో సబ్బఞ్ఞుగుణం నిబ్బత్తేతుం నాసక్ఖి, గణం వినోదేత్వా సత్తదివసే ఏకీభావాభిరతో బోధిమణ్డం ఆరుయ్హ సబ్బఞ్ఞుగుణం నిబ్బత్తేసి. అమ్హాకం బోధిసత్తో పఞ్చవగ్గియేహి సద్ధిం ఛబ్బస్సాని విచరన్తో సబ్బఞ్ఞుగుణం నిబ్బత్తేతుం నాసక్ఖి, తేసు పక్కన్తేసు ఏకీభావాభిరతో బోధిమణ్డం ఆరుయ్హ సబ్బఞ్ఞుగుణం నిబ్బత్తేసి.
ఏవం సఙ్గణికారామస్స గుణాధిగమాభావం దస్సేత్వా ఇదాని దోసుప్పత్తిం దస్సేన్తో నాహం ఆనన్దాతిఆదిమాహ. తత్థ రూపన్తి సరీరం. యత్థ రత్తస్సాతి యస్మిం రూపే రాగవసేన రత్తస్స. న ఉప్పజ్జేయ్యున్తి యస్మిం రూపే రత్తస్స న ఉప్పజ్జేయ్యుం, తం రూపం న సమనుపస్సామి, అథ ఖో సారిపుత్తమోగ్గల్లానానం దసబలసావకత్తుపగమనసఙ్ఖాతేన అఞ్ఞథాభావేన సఞ్చయస్స వియ, ఉపాలిగహపతినో అఞ్ఞథాభావేన నాటపుత్తస్స వియ, పియజాతికసుత్తే సేట్ఠిఆదీనం వియ చ ఉప్పజ్జన్తియేవ.
౧౮౭. అయం ఖో పనానన్దాతి కో అనుసన్ధి? సచే హి కోచి దుబ్బుద్ధీ నవపబ్బజితో వదేయ్య – ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో ఖేత్తం పవిట్ఠా గావియో వియ అమ్హేయేవ గణతో నీహరతి, ఏకీభావే నియోజేతి, సయం పన రాజరాజమహామత్తాదీహి పరివుతో విహరతీ’’తి, తస్స వచనోకాసుపచ్ఛేదనత్థం – ‘‘చక్కవాళపరియన్తాయ పరిసాయ మజ్ఝే నిసిన్నోపి తథాగతో ఏకకోవా’’తి దస్సేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి. తత్థ సబ్బనిమిత్తానన్తి రూపాదీనం సఙ్ఖనిమిత్తానం. అజ్ఝత్తన్తి విసయజ్ఝత్తం. సుఞ్ఞతన్తి సుఞ్ఞతఫలసమాపత్తిం. తత్ర చేతి ఉపయోగత్థే భుమ్మం, తం చేతి వుత్తం హోతి. పున తత్రాతి తస్మిం పరిసమజ్ఝే ఠితో. వివేకనిన్నేనాతి నిబ్బాననిన్నేన. బ్యన్తీభూతేనాతి ఆసవట్ఠానీయధమ్మేహి విగతన్తేన నిస్సటేన విసంయుత్తేన. ఉయ్యోజనికపటిసంయుత్తన్తి గచ్ఛథ తుమ్హేతి ఏవం ఉయ్యోజనికేన వచనేన పటిసంయుత్తం.
కాయ పన వేలాయ భగవా ఏవం కథేతి? పచ్ఛాభత్తకిచ్చవేలాయ, వా పురిమయామకిచ్చవేలాయ వా. భగవా హి పచ్ఛాభత్తే గన్ధకుటియం సీహసేయ్యం కప్పేత్వా వుట్ఠాయ ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసీదతి. తస్మిం సమయే ధమ్మస్సవనత్థాయ పరిసా సన్నిపతన్తి. అథ భగవా కాలం విదిత్వా గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా బుద్ధాసనవరగతో ధమ్మం దేసేత్వా భేసజ్జతేలపాకం గణ్హన్తో వియ కాలం అనతిక్కమిత్వా వివేకనిన్నేన చిత్తేన పరిసం ఉయ్యోజేతి. పురిమయామేపి ‘‘అభిక్కన్తా ఖో వాసేట్ఠా రత్తి, యస్స దాని కాలం మఞ్ఞథా’’తి (దీ. ని. ౩.౨౯౯) ఏవం ఉయ్యోజేతి. బుద్ధానఞ్హి బోధిపత్తితో పట్ఠాయ ద్వే పఞ్చవిఞ్ఞాణానిపి నిబ్బాననిన్నానేవ. తస్మాతిహానన్దాతి యస్మా సుఞ్ఞతావిహారో సన్తో పణీతో, తస్మా.
౧౮౮. అజ్ఝత్తమేవాతి గోచరజ్ఝత్తమేవ. అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతన్తి ఇధ నియకజ్ఝత్తం, అత్తనో పఞ్చసు ఖన్ధేసు నిస్సితన్తి అత్థో. సమ్పజానో హోతీతి కమ్మట్ఠానస్స అసమ్పజ్జనభావజాననేన సమ్పజానో. బహిద్ధాతి పరస్స పఞ్చసు ఖన్ధేసు. అజ్ఝత్తబహిద్ధాతి కాలేన అజ్ఝత్తం కాలేన బహిద్ధా. ఆనేఞ్జన్తి ఉభతోభాగవిముత్తో భవిస్సామాతి ఆనేఞ్జం అరూపసమాపత్తిం మనసి కరోతి.
తస్మింయేవ పురిమస్మిన్తి పాదకజ్ఝానం సన్ధాయ వుత్తం. అపగుణపాదకజ్ఝానతో వుట్ఠితస్స హి అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం మనసికరోతో తత్థ చిత్తం న పక్ఖన్దతి. తతో ‘‘పరస్స సన్తానే ను ఖో కథ’’న్తి బహిద్ధా మనసి కరోతి, తత్థపి న పక్ఖన్దతి. తతో – ‘‘కాలేన అత్తనో సన్తానే, కాలేన పరస్స సన్తానే ను ఖో కథ’’న్తి అజ్ఝత్తబహిద్ధా మనసి కరోతి, తత్థపి న పక్ఖన్దతి. తతో ఉభతోభాగవిముత్తో హోతుకామో ‘‘అరూపసమాపత్తియం ను ఖో కథ’’న్తి ఆనేఞ్జం మనసి కరోతి, తత్థపి న పక్ఖన్దతి. ఇదాని – ‘‘న మే చిత్తం పక్ఖన్దతీతి విస్సట్ఠవీరియేన ఉపట్ఠాకాదీనం పచ్ఛతో న చరితబ్బం, పాదకజ్ఝానమేవ పన సాధుకం పునప్పునం మనసికాతబ్బం. ఏవమస్స రుక్ఖే ఛిన్దతో ఫరసుమ్హి అవహన్తే పున నిసితం కారేత్వా ఛిన్దన్తస్స ఛిజ్జేసు ఫరసు వియ కమ్మట్ఠానే మనసికారో వహతీ’’తి దస్సేతుం తస్మింయేవాతిఆదిమాహ. ఇదానిస్స ఏవం పటిపన్నస్స యం యం మనసి కరోతి, తత్థ తత్థ మనసికారో సమ్పజ్జతీతి దస్సేన్తో పక్ఖన్దతీతి ఆహ.
౧౮౯. ఇమినా విహారేనాతి ఇమినా సమథవిపస్సనావిహారేన. ఇతిహ తత్థ సమ్పజానోతి ఇతి చఙ్కమన్తోపి తస్మిం కమ్మట్ఠానే సమ్పజ్జమానే ‘‘సమ్పజ్జతి మే కమ్మట్ఠాన’’న్తి జాననేన సమ్పజానో హోతి. సయతీతి నిపజ్జతి. ఏత్థ కఞ్చి కాలం చఙ్కమిత్వా – ‘‘ఇదాని ఏత్తకం కాలం చఙ్కమితుం సక్ఖిస్సామీ’’తి ఞత్వా ఇరియాపథం అహాపేత్వా ఠాతబ్బం. ఏస నయో సబ్బవారేసు. న కథేస్సామీతి, ఇతిహ తత్థాతి ఏవం న కథేస్సామీతి జాననేన తత్థ సమ్పజానకారీ హోతి.
పున దుతియవారే ఏవరూపిం కథం కథేస్సామీతి జాననేన సమ్పజానకారీ హోతి, ఇమస్స భిక్ఖునో సమథవిపస్సనా తరుణావ, తాసం అనురక్ఖణత్థం –
‘‘ఆవాసో గోచరో భస్సం, పుగ్గలో అథ భోజనం;
ఉతు ఇరియాపథో చేవ, సప్పాయో సేవితబ్బకో’’తి.
సత్త సప్పాయాని ఇచ్ఛితబ్బాని. తేసం దస్సనత్థమిదం వుత్తం. వితక్కవారేసు అవితక్కనస్స చ వితక్కనస్స చ జాననేన సమ్పజానతా వేదితబ్బా.
౧౯౦. ఇతి వితక్కపహానేన ద్వే మగ్గే కథేత్వా ఇదాని తతియమగ్గస్స విపస్సనం ఆచిక్ఖన్తో పఞ్చ ఖో ఇమే, ఆనన్ద, కామగుణాతిఆదిమాహ. ఆయతనేతి తేసుయేవ కామగుణేసు కిస్మిఞ్చిదేవ కిలేసుప్పత్తికారణే. సముదాచారోతి సముదాచరణతో అప్పహీనకిలేసో. ఏవం సన్తన్తి ఏవం విజ్జమానమేవ. సమ్పజానోతి కమ్మట్ఠానస్స అసమ్పత్తిజాననేన సమ్పజానో. దుతియవారే ఏవం సన్తమేతన్తి ఏవం సన్తే ఏతం. సమ్పజానోతి కమ్మట్ఠానసమ్పత్తిజాననేన సమ్పజానో. అయఞ్హి ‘‘పహీనో ను ఖో మే పఞ్చసు కామగుణేసు ఛన్దరాగో నో’’తి పచ్చవేక్ఖమానో అపహీనభావం ఞత్వా వీరియం పగ్గహేత్వా తం అనాగామిమగ్గేన సముగ్ఘాటేతి, తతో మగ్గానన్తరం ఫలం, ఫలతో వుట్ఠాయ పచ్చవేక్ఖమానో పహీనభావం జానాతి, తస్స జాననేన ‘‘సమ్పజానో హోతీ’’తి వుత్తం.
౧౯౧. ఇదాని అరహత్తమగ్గస్స విపస్సనం ఆచిక్ఖన్తో పఞ్చ ఖో ఇమే, ఆనన్ద, ఉపాదానక్ఖన్ధాతిఆదిమాహ. తత్థ సో పహీయతీతి రూపే అస్మీతి మానో అస్మీతి ఛన్దో అస్మీతి అనుసయో పహీయతి. తథా వేదనాదీసు సమ్పజానతా వుత్తనాయేనేవ వేదితబ్బా.
ఇమే ఖో తే, ఆనన్ద, ధమ్మాతి హేట్ఠా కథితే సమథవిపస్సనామగ్గఫలధమ్మే సన్ధాయాహ. కుసలాయతికాతి కుసలతో ఆగతా. కుసలా హి కుసలాపి హోన్తి కుసలాయతికాపి, సేయ్యథిదం, పఠమజ్ఝానం కుసలం, దుతియజ్ఝానం కుసలఞ్చేవ కుసలాయతికఞ్చ…పే… ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం కుసలం, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం కుసలఞ్చేవ కుసలాయతికఞ్చ, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం కుసలం, సోతాపత్తిమగ్గో కుసలో చేవ కుసలాయతికో చ…పే… అనాగామిమగ్గో కుసలో, అరహత్తమగ్గో కుసలో చేవ కుసలాయతికో చ. తథా పఠమజ్ఝానం కుసలం, తంసమ్పయుత్తకా ధమ్మా కుసలా చేవ కుసలాయతికా చ…పే… అరహత్తమగ్గో కుసలో, తంసమ్పయుత్తకా ధమ్మా కుసలా చేవ కుసలాయతికా చ.
అరియాతి నిక్కిలేసా విసుద్ధా. లోకుత్తరాతి లోకే ఉత్తరా విసిట్ఠా. అనవక్కన్తా పాపిమతాతి పాపిమన్తేన మారేన అనోక్కన్తా. విపస్సనాపాదకా అట్ఠ సమాపత్తియో అప్పేత్వా నిసిన్నస్స హి భిక్ఖునో చిత్తం మారో న పస్సతి, ‘‘ఇదం నామ ఆరమ్మణం నిస్సాయ సంవత్తతీ’’తి జాతితుం న సక్కోతి. తస్మా ‘‘అనవక్కన్తా’’తి వుత్తం.
తం కిం మఞ్ఞసీతి ఇదం కస్మా ఆహ? గణేపి ఏకో ఆనిసంసో అత్థి, తం దస్సేతుం ఇదమాహ. అనుబన్ధితున్తి అనుగచ్ఛితుం పరిచరితుం.
న ఖో, ఆనన్దాతి ఏత్థ కిఞ్చాపి భగవతా – ‘‘సుతావుధో, భిక్ఖవే, అరియసావకో అకుసలం పజహతి, కుసలం భావేతి, సావజ్జం పజహతి, అనవజ్జం భావేతి, సుద్ధం అత్తానం పరిహరతీ’’తి (అ. ని. ౭.౬౭) బహుస్సుతో పఞ్చావుధసమ్పన్నో యోధో వియ కతో. యస్మా పన సో సుతపరియత్తిం ఉగ్గహేత్వాపి తదనుచ్ఛవికం అనులోమపటిపదం న పటిపజ్జతి, న తస్స తం ఆవుధం హోతి. యో పటిపజ్జతి, తస్సేవ హోతి. తస్మా ఏతదత్థం అనుబన్ధితుం నారహతీతి దస్సేన్తో న ఖో, ఆనన్దాతి ఆహ.
ఇదాని యదత్థం అనుబన్ధితబ్బో, తం దస్సేతుం యా చ ఖోతిఆదిమాహ. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే తీసు ఠానేసు దస కథావత్థూని ఆగతాని. ‘‘ఇతి ఏవరూపం కథం కథేస్సామీ’’తి సప్పాయాసప్పాయవసేన ఆగతాని, ‘‘యదిదం సుత్తం గేయ్య’’న్తి ఏత్థ సుతపరియత్తివసేన ఆగతాని, ఇమస్మిం ఠానే పరిపూరణవసేన ఆగతాని. తస్మా ఇమస్మిం సుత్తే దస కథావత్థూని కథేన్తేన ఇమస్మిం ఠానే ఠత్వా కథేతబ్బాని.
ఇదాని యస్మా ఏకచ్చస్స ఏకకస్స విహరతోపి అత్థో న సమ్పజ్జతి, తస్మా తం సన్ధాయ ఏకీభావే ఆదీనవం దస్సేన్తో ఏవం సన్తే ఖో, ఆనన్దాతిఆదిమాహ. తత్థ ఏవం సన్తేతి ఏవం ఏకీభావే సన్తే.
౧౯౩. సత్థాతి బాహిరకో తిత్థకరసత్థా. అన్వావత్తన్తీతి అనుఆవత్తన్తి ఉపసఙ్కమన్తి. ముచ్ఛం కామయతీతి ముచ్ఛనతణ్హం పత్థేతి, పవత్తేతీతి అత్థో. ఆచరియూపద్దవేనాతి అబ్భన్తరే ఉప్పన్నేన కిలేసూపద్దవేన ఆచరియస్సుపద్దవో. సేసుపద్దవేసుపి ఏసేవ నయో. అవధింసు నన్తి మారయింసు నం. ఏతేన హి గుణమరణం కథితం.
వినిపాతాయాతి సుట్ఠు నిపతనాయ. కస్మా పన బ్రహ్మచారుపద్దవోవ – ‘‘దుక్ఖవిపాకతరో చ కటుకవిపాకతరో చ వినిపాతాయ చ సంవత్తతీ’’తి వుత్తోతి. బాహిరపబ్బజ్జా హి అప్పలాభా, తత్థ మహన్తో నిబ్బత్తేతబ్బగుణో నత్థి, అట్ఠసమాపత్తిపఞ్చాభిఞ్ఞామత్తకమేవ హోతి. ఇతి యథా గద్రభపిట్ఠితో పతితస్స మహన్తం దుక్ఖం న హోతి, సరీరస్స పంసుమక్ఖనమత్తమేవ హోతి, ఏవం బాహిరసమయే లోకియగుణమత్తతోవ పరిహాయతి, తేన పురిమం ఉపద్దవద్వయం న ఏవం వుత్తం. సాసనే పన పబ్బజ్జా మహాలాభా, తత్థ చత్తారో మగ్గా చత్తారి ఫలాని నిబ్బానన్తి మహన్తా అధిగన్తబ్బగుణా. ఇతి యథా ఉభతో సుజాతో ఖత్తియకుమారో హత్థిక్ఖన్ధవరగతో నగరం అనుసఞ్చరన్తో హత్థిక్ఖన్ధతో పతితో మహాదుక్ఖం నిగచ్ఛతి, ఏవం సాసనతో పరిహాయమానో నవహి లోకుత్తరగుణేహి పరిహాయతి. తేనాయం బ్రహ్మచారుపద్దవో ఏవం వుత్తో.
౧౯౬. తస్మాతి యస్మా సేసుపద్దవేహి బ్రహ్మచారుపద్దవో దుక్ఖవిపాకతరో, యస్మా వా సపత్తపటిపత్తిం వీతిక్కమన్తో దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తతి, మిత్తపటిపత్తి హితాయ, తస్మా. ఏవం ఉపరిమేనపి హేట్ఠిమేనపి అత్థేన యోజేతబ్బం. మిత్తవతాయాతి మిత్తపటిపత్తియా. సపత్తవతాయాతి వేరపటిపత్తియా.
వోక్కమ్మ చ సత్థుసాసనాతి దుక్కటదుబ్భాసితమత్తమ్పి హి సఞ్చిచ్చ వీతిక్కమన్తో వోక్కమ్మ వత్తతి నామ. తదేవ అవీతిక్కమన్తో న వోక్కమ్మ వత్తతి నామ.
న వో అహం, ఆనన్ద, తథా పరక్కమిస్సామీతి అహం తుమ్హేసు తథా న పటిపజ్జిస్సామి. ఆమకేతి అపక్కే. ఆమకమత్తేతి ఆమకే నాతిసుక్ఖే భాజనే. కుమ్భకారో హి ఆమకం నాతిసుక్ఖం అపక్కం ఉభోహి హత్థేహి సణ్హికం గణ్హాతి ‘‘మా భిజ్జతూ’’తి. ఇతి యథా కుమ్భకారో తత్థ పటిపజ్జతి, నాహం తుమ్హేసు తథా పటిపజ్జిస్సామి. నిగ్గయ్హ నిగ్గయ్హాతి సకిం ఓవదిత్వా తుణ్హీ న భవిస్సామి, నిగ్గణ్హిత్వా నిగ్గణ్హిత్వా పునప్పునం ఓవదిస్సామి అనుసాసిస్సామి. పవయ్హ పవయ్హాతి దోసే పవాహేత్వా పవాహేత్వా. యథా పక్కభాజనేసు కుమ్భకారో భిన్నఛిన్నజజ్జరాని పవాహేత్వా ఏకతో కత్వా సుపక్కానేవ ఆకోటేత్వా ఆకోటేత్వా గణ్హాతి, ఏవమేవ అహమ్పి పవాహేత్వా పవాహేత్వా పునప్పునం ఓవదిస్సామి అనుసాసిస్సామి. యో సారో సో ఠస్సతీతి ఏవం వో మయా ఓవదియమానానం యో మగ్గఫలసారో, సో ఠస్సతి. అపిచ లోకియగుణాపి ఇధ సారోత్వేవ అధిప్పేతా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
మహాసుఞ్ఞతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. అచ్ఛరియఅబ్భుతసుత్తవణ్ణనా
౧౯౭. ఏవం మే సుతన్తి అచ్ఛరియఅబ్భుతసుత్తం. తత్థ యత్ర హి నామాతి అచ్ఛరియత్థే నిపాతో. యో నామ తథాగతోతి అత్థో. ఛిన్నపపఞ్చేతి ఏత్థ పపఞ్చా నామ తణ్హా మానో దిట్ఠీతి ఇమే తయో కిలేసా. ఛిన్నవటుమేతి ఏత్థ వటుమన్తి కుసలాకుసలకమ్మవట్టం వుచ్చతి. పరియాదిన్నవట్టేతి తస్సేవ వేవచనం. సబ్బదుక్ఖవీతివత్తేతి సబ్బం విపాకవట్టసఙ్ఖాతం దుక్ఖం వీతివత్తే. అనుస్సరిస్సతీతి ఇదం యత్రాతి నిపాతవసేన అనాగతవచనం, అత్థో పనేత్థ అతీతవసేన వేదితబ్బో. భగవా హి తే బుద్ధే అనుస్సరి, న ఇదాని అనుస్సరిస్సతి. ఏవంజచ్చాతి విపస్సీఆదయో ఖత్తియజచ్చా, కకుసన్ధాదయో బ్రాహ్మణజచ్చాతి. ఏవంగోత్తాతి విపస్సీఆదయో కోణ్డఞ్ఞగోత్తా, కకుసన్ధాదయో కస్సపగోత్తాతి. ఏవంసీలాతి లోకియలోకుత్తరసీలేన ఏవంసీలా. ఏవంధమ్మాతి ఏత్థ సమాధిపక్ఖా ధమ్మా అధిప్పేతా. లోకియలోకుత్తరేన సమాధినా ఏవంసమాధినోతి అత్థో. ఏవంపఞ్ఞాతి లోకియలోకుత్తరపఞ్ఞాయ ఏవంపఞ్ఞా. ఏవంవిహారీతి ఏత్థ పన హేట్ఠా సమాధిపక్ఖానం ధమ్మానం గహితత్తా విహారో గహితోవ, పున కస్మా గహితమేవ గణ్హాతీతి చే, న ఇదం గహితమేవ. ఇదఞ్హి నిరోధసమాపత్తిదీపనత్థం, తస్మా ఏవంనిరోధసమాపత్తివిహారీతి అయమేత్థ అత్థో.
ఏవంవిముత్తాతి ఏత్థ విక్ఖమ్భనవిముత్తి తదఙ్గవిముత్తి సముచ్ఛేదవిముత్తి పటిప్పస్సద్ధివిముత్తి నిస్సరణవిముత్తీతి పఞ్చవిధా విముత్తియో. తత్థ అట్ఠ సమాపత్తియో సయం విక్ఖమ్భితేహి నీవరణాదీహి విముత్తత్తా విక్ఖమ్భనవిముత్తీతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. అనిచ్చానుపస్సనాదికా సత్త అనుపస్సనా సయం తస్స తస్స పచ్చనీకఙ్గవసేన పరిచత్తాహి నిచ్చసఞ్ఞాదీహి విముత్తత్తా తదఙ్గవిముత్తీతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. చత్తారో అరియమగ్గా సయం సముచ్ఛిన్నేహి కిలేసేహి విముత్తత్తా సముచ్ఛేదవిముత్తీతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని మగ్గానుభావేన కిలేసానం పటిప్పస్సద్ధన్తే ఉప్పన్నత్తా పటిప్పస్సద్ధివిముత్తీతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. నిబ్బానం సబ్బకిలేసేహి నిస్సటత్తా అపగతత్తా దూరే ఠితత్తా నిస్సరణవిముత్తీతి సఙ్ఖం గతం. ఇతి ఇమాసం పఞ్చన్నం విముత్తీనం వసేన ఏవంవిముత్తాతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
౧౯౯. తస్మాతిహాతి యస్మా త్వం ‘‘తథాగతా అచ్ఛరియా’’తి వదసి, తస్మా తం భియ్యోసో మత్తాయ పటిభన్తు తథాగతస్స అచ్ఛరియా అబ్భుతధమ్మాతి. సతో సమ్పజానోతి ఏత్థ ద్వేసమ్పజఞ్ఞాని మనుస్సలోకే దేవలోకే చ. తత్థ వేస్సన్తరజాతకే బ్రాహ్మణస్స ద్వే పుత్తే దత్వా పునదివసే సక్కస్స దేవిం దత్వా సక్కేన పసీదిత్వా దిన్నే అట్ఠ వరే గణ్హన్తో –
‘‘ఇతో విముచ్చమానాహం, సగ్గగామీ విసేసగూ;
అనివత్తీ తతో అస్సం, అట్ఠమేతం వరం వరే’’తి. (జా. ౨.౨౨.౨౩౦౦) –
ఏవం తుసితభవనే మే పటిసన్ధి హోతూతి వరం అగ్గహేసి, తతో పట్ఠాయ తుసితభవనే ఉప్పజ్జిస్సామీతి జానాతి, ఇదం మనుస్సలోకే సమ్పజఞ్ఞం. వేస్సన్తరత్తభావతో పన చుతో పున తుసితభవనే నిబ్బత్తిత్వా నిబ్బత్తోస్మీతి అఞ్ఞాసి, ఇదం దేవలోకే సమ్పజఞ్ఞం.
కిం పన సేసదేవతా న జానన్తీతి? నో న జానన్తి. తా పన ఉయ్యానవిమానకప్పరుక్ఖే ఓలోకేత్వా దేవనాటకేహి తూరియసద్దేన పబోధితా ‘‘మారిస అయం దేవలోకో తుమ్హే ఇధ నిబ్బత్తా’’తి సారితా జానన్తి. బోధిసత్తో పఠమజవనవారే న జానాతి, దుతియజవనతో పట్ఠాయ జానాతి. ఇచ్చస్స అఞ్ఞేహి అసాధారణజాననం హోతి.
అట్ఠాసీతి ఏత్థ కిఞ్చాపి అఞ్ఞేపి దేవా తత్థ ఠితా ఠితమ్హాతి జానన్తి, తే పన ఛసు ద్వారేసు బలవతా ఇట్ఠారమ్మణేన అభిభుయ్యమానా సతిం విస్సజ్జేత్వా అత్తనో భుత్తపీతభావమ్పి అజానన్తా ఆహారూపచ్ఛేదేన కాలం కరోన్తి. బోధిసత్తస్స కిం తథారూపం ఆరమ్మణం నత్థీతి? నో నత్థి. సో హి సేసదేవే దసహి ఠానేహి అధిగ్గణ్హాతి, ఆరమ్మణేన పన అత్తానం మద్దితుం న దేతి, తం ఆరమ్మణం అభిభవిత్వా తిట్ఠతి. తేన వుత్తం – ‘‘సతో సమ్పజానో, ఆనన్ద, బోధిసత్తో తుసితే కాయే అట్ఠాసీ’’తి.
౨౦౦. యావతాయుకన్తి సేసత్తభావేసు కిం యావతాయుకం న తిట్ఠత్తీతి? ఆమ న తిట్ఠతి. అఞ్ఞదా హి దీఘాయుకదేవలోకే నిబ్బత్తో తత్థ పారమియో న సక్కా పూరేతున్తి అక్ఖీని నిమీలేత్వా అధిముత్తికాలంకిరియం నామ కత్వా మనుస్సలోకే నిబ్బత్తతి. అయం కాలఙ్కిరియా అఞ్ఞేసం న హోతి. తదా పన అదిన్నదానం నామ నత్థి, అరక్ఖితసీలం నామ నత్థి, సబ్బపారమీనం పూరితత్తా యావతాయుకం అట్ఠాసి.
సతో సమ్పజానో తుసితా కాయా చవిత్వా మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతీతి ఏవం తావ సబ్బపారమియో పూరేత్వా తదా బోధిసత్తో యావతాయుకం అట్ఠాసి. దేవతానం పన – ‘‘మనుస్సగణనావసేన ఇదాని సత్తహి దివసేహి చుతి భవిస్సతీ’’తి పఞ్చ పుబ్బనిమిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి – మాలా మిలాయన్తి, వత్థాని కిలిస్సన్తి, కచ్ఛేహి సేదా ముచ్చన్తి, కాయే దుబ్బణ్ణియం ఓక్కమతి, దేవో దేవాసనే న సణ్ఠాతి.
తత్థ మాలాతి పటిసన్ధిగ్గహణదివసే పిళన్ధనమాలా. తా కిర సట్ఠిసతసహస్సాధికా సత్తపణ్ణాస-వస్సకోటియో అమిలాయిత్వా తదా మిలాయన్తి. వత్థేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్తకం పన కాలం దేవానం నేవ సీతం న ఉణ్హం హోతి, తస్మిం కాలే సరీరతో బిన్దుబిన్దువసేన సేదా ముచ్చన్తి. ఏత్తకఞ్చ కాలం తేసం సరీరే ఖణ్డిచ్చపాలిచ్చాదివసేన వివణ్ణతా న పఞ్ఞాయతి, దేవధీతా సోళసవస్సుద్దేసికా వియ, దేవపుత్తా వీసతివస్సుద్దేసికా వియ ఖాయన్తి. మరణకాలే పన నేసం కిలన్తరూపో అత్తభావో హోతి. ఏత్తకఞ్చ నేసం కాలం దేవలోకే ఉక్కణ్ఠితా నామ నత్థి, మరణకాలే పన నిస్ససన్తి విజమ్భన్తి, సకే ఆసనే నాభిరమన్తి.
ఇమాని పన పుబ్బనిమిత్తాని, యథా లోకే మహాపుఞ్ఞానం రాజరాజమహామత్తాదీనంయేవ ఉక్కాపాతభూమిచాలచన్దగ్గాహాదీని నిమిత్తాని పఞ్ఞాయన్తి, న సబ్బేసం, ఏవమేవ మహేసక్ఖానం దేవతానంయేవ పఞ్ఞాయన్తి, న సబ్బేసం. యథా చ మనుస్సేసు పుబ్బనిమిత్తాని నక్ఖత్తపాఠకాదయోవ జానన్తి, న సబ్బే, ఏవమేవ తానిపి సబ్బే దేవా న జానన్తి, పణ్డితా ఏవ పన జానన్తి. తత్థ యే చ మన్దేన కుసలకమ్మేన నిబ్బత్తా దేవపుత్తా, తే తేసు ఉప్పన్నేసు – ‘‘ఇదాని కో జానాతి, కుహిం నిబ్బత్తిస్సామా’’తి భాయన్తి. యే మహాపుఞ్ఞా, తే – ‘‘అమ్హేహి దిన్నం దానం రక్ఖితం సీలం భావితం భావనం ఆగమ్మ ఉపరిదేవలోకేసు సమ్పత్తిం అనుభవిస్సామా’’తి న భాయన్తి. బోధిసత్తోపి తాని పుబ్బనిమిత్తాని దిస్వా ‘‘ఇదాని అనన్తరే అత్తభావే బుద్ధో భవిస్సామీ’’తి న భాయి. అథస్స తేసు నిమిత్తేసు పాతుభూతేసు దససహస్సచక్కవాళదేవతా సన్నిపతిత్వా – ‘‘మారిస తుమ్హేహి దస పారమియో పూరేన్తేహి న సక్కసమ్పత్తిం న మారబ్రహ్మచక్కవత్తిసమ్పత్తిం పత్థేన్తేహి పూరితా, లోకనిత్థరణత్థాయ పన బుద్ధత్తం పత్థయమానేహి పూరితా. సో వో ఇదాని కాలో మారిస బుద్ధత్తాయ, సమయో మారిస బుద్ధత్తాయా’’తి యాచన్తి.
అథ మహాసత్తో దేవతానం పటిఞ్ఞం అదత్వావ కాలదీపదేసకులజనేత్తిఆయుపరిచ్ఛేదవసేన పఞ్చమహావిలోకనం నామ విలోకేసి. తత్థ ‘‘కాలో ను ఖో, న కాలో’’తి పఠమం కాలం విలోకేసి. తత్థ వస్ససతసహస్సతో ఉద్ధం వడ్ఢితఆయుకాలో కాలో నామ న హోతి. కస్మా? తదా హి సత్తానం జాతిజరామరణాని న పఞ్ఞాయన్తి, బుద్ధానఞ్చ ధమ్మదేసనా నామ తిలక్ఖణముత్తా నత్థి, తేసం అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి కథేన్తానం ‘‘కిం నామేతం కథేన్తీ’’తి నేవ సోతుం న సద్ధాతుం మఞ్ఞన్తి, తతో అభిసమయో న హోతి, తస్మిం అసతి అనియ్యానికం సాసనం హోతి. తస్మా సో అకాలో. వస్ససతతో ఊనఆయుకాలోపి కాలో నామ న హోతి. కస్మా? తదా హి సత్తా ఉస్సన్నకిలేసా హోన్తి, ఉస్సన్నకిలేసానఞ్చ దిన్నోవాదో ఓవాదట్ఠానే న తిట్ఠతి. ఉదకే దణ్డరాజి వియ ఖిప్పం విగచ్ఛతి. తస్మా సోపి అకాలో. సతసహస్సతో పన పట్ఠాయ హేట్ఠా వస్ససతతో పట్ఠాయ ఉద్ధం ఆయుకాలో కాలో నామ. తదా చ వస్ససతకాలో హోతి. అథ మహాసత్తో ‘‘నిబ్బత్తితబ్బకాలో’’తి కాలం పస్సి.
తతో దీపం విలోకేన్తో సపరివారే చత్తారో దీపే ఓలోకేత్వా – ‘‘తీసు దీపేసు బుద్ధా న నిబ్బత్తన్తి, జమ్బుదీపేయేవ నిబ్బత్తన్తీ’’తి దీపం పస్సి.
తతో – ‘‘జమ్బుదీపో నామ మహా, దసయోజనసహస్సపరిమాణో, కతరస్మిం ను ఖో పదేసే బుద్ధా నిబ్బత్తన్తీ’’తి దేసం విలోకేన్తో మజ్ఝిమదేసం పస్సి. మజ్ఝిమదేసో నామ ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయ గజఙ్గలం నామ నిగమో’’తిఆదినా నయేన వినయే (మహావ. ౨౫౯) వుత్తోవ. సో పన ఆయామతో తీణి యోజనసతాని. విత్థారతో అడ్ఢతియాని, పరిక్ఖేపతో నవయోజనసతానీతి. ఏతస్మిఞ్హి పదేసే చత్తారి అట్ఠ సోళస వా అసఙ్ఖ్యేయ్యాని, కప్పసతసహస్సఞ్చ పారమియో పూరేత్వా సమ్మాసమ్బుద్ధా ఉప్పజ్జన్తి. ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని, కప్పసతసహస్సఞ్చ పారమియో పూరేత్వా పచ్చేకబుద్ధా ఉప్పజ్జన్తి, ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం, కప్పసతసహస్సఞ్చ పారమియో పూరేత్వా సారిపుత్తమోగ్గల్లానాదయో మహాసావకా ఉప్పజ్జన్తి, చతున్నం మహాదీపానం ద్విసహస్సానం పరిత్తదీపానఞ్చ ఇస్సరియాధిపచ్చకారకచక్కవత్తిరాజానో ఉప్పజ్జన్తి, అఞ్ఞే చ మహేసక్ఖా ఖత్తియబ్రాహ్మణగహపతిమహాసాలా ఉప్పజ్జన్తి. ఇదఞ్చేత్థ కపిలవత్థు నామ నగరం, తత్థ మయా నిబ్బత్తితబ్బన్తి నిట్ఠమగమాసి.
తతో కులం విలోకేన్తో – ‘‘బుద్ధా నామ లోకసమ్మతే కులే నిబ్బత్తన్తి, ఇదాని చ ఖత్తియకులం లోకసమ్మతం, తత్థ నిబ్బత్తిస్సామి, సుద్ధోదనో నామ రాజా మే పితా భవిస్సతీ’’తి కులం పస్సి.
తతో మాతరం విలోకేన్తో – ‘‘బుద్ధమాతా నామ లోలా సురాధుత్తా న హోతి, కప్పసతసహస్సం పూరితపారమీ జాతితో పట్ఠాయ అఖణ్డపఞ్చసీలా హోతి, అయఞ్చ మహామాయా నామ దేవీ ఏదిసా. అయం మే మాతా భవిస్సతి. కిత్తకం పనస్సా ఆయూ’’తి ఆవజ్జన్తో – ‘‘దసన్నం మాసానం ఉపరి సత్త దివసానీ’’తి పస్సి.
ఇతి ఇమం పఞ్చమహావిలోకనం విలోకేత్వా – ‘‘కాలో మే మారిసా బుద్ధభావాయా’’తి దేవతానం సఙ్గహం కరోన్తో పటిఞ్ఞం దత్వా ‘‘గచ్ఛథ తుమ్హే’’తి తా దేవతా ఉయ్యోజేత్వా తుసితదేవతాహి పరివుతో తుసితపురే నన్దనవనం పావిసి. సబ్బదేవలోకేసు హి నన్దనవనం అత్థియేవ. తత్థ నం దేవతా – ‘‘ఇతో చుతో సుగతిం గచ్ఛ, ఇతో చుతో సుగతిం గచ్ఛా’’తి పుబ్బేకతకుసలకమ్మోకాసం సారయమానా విచరన్తి. సో ఏవం దేవతాహి కుసలం సారయమానాహి పరివుతో తత్థ విచరన్తోవ చవి.
ఏవం చుతో చవామీతి పజానాతి, చుతిచిత్తం న జానాతి. పటిసన్ధిం గహేత్వాపి పటిసన్ధిచిత్తం న జానాతి, ఇమస్మిం మే ఠానే పటిసన్ధి గహితాతి ఏవం పన జానాతి. కేచి పన థేరా ‘‘ఆవజ్జనపరియాయో నామ లద్ధుం వట్టతి, దుతియతతియచిత్తవారేయేవ జానిస్సతీ’’తి వదన్తి. తిపిటకమహాసీవత్థేరో పనాహ – ‘‘మహాసత్తానం పటిసన్ధి న అఞ్ఞేసం పటిసన్ధిసదిసా, కోటిప్పత్తం తేసం సతిసమ్పజఞ్ఞం. యస్మా పన తేనేవ చిత్తేన తం చిత్తం ఞాతుం న సక్కా, తస్మా చుతిచిత్తం న జానాతి. చుతిక్ఖణేపి చవామీతి పజానాతి, పటిసన్ధిం గహేత్వాపి పటిసన్ధిచిత్తం న జానాతి, అసుకస్మిం ఠానే పటిసన్ధి గహితాతి పజానాతి, తస్మిం కాలే దససహస్సీ కమ్పతీ’’తి. ఏవం సతో సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమన్తో పన ఏకూనవీసతియా పటిసన్ధిచిత్తేసు మేత్తాపుబ్బభాగస్స సోమనస్స-సహగత-ఞాణసమ్పయుత్త-అసఙ్ఖారిక-కుసలచిత్తస్స సదిసమహావిపాకచిత్తేన పటిసన్ధిం గణ్హి. మహాసీవత్థేరో పన ‘‘ఉపేక్ఖాసహగతేనా’’తి ఆహ.
పటిసన్ధిం గణ్హన్తో పన ఆసాళ్హీపుణ్ణమాయం ఉత్తరాసాళ్హనక్ఖత్తేన అగ్గహేసి. తదా కిర మహామాయా పురే పుణ్ణమాయ సత్తమదివసతో పట్ఠాయ విగతసురాపానం మాలాగన్ధవిభూసనసమ్పన్నం నక్ఖత్తకీళం అనుభవమానా సత్తమే దివసే పాతో వుట్ఠాయ గన్ధోదకేన న్హాయిత్వా సబ్బాలఙ్కారవిభూసితా వరభోజనం భుఞ్జిత్వా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ సిరీగబ్భం పవిసిత్వా సిరీసయనే నిపన్నా నిద్దం ఓక్కమమానా ఇదం సుపినం అద్దస – ‘‘చత్తారో కిర నం మహారాజానో సయనేనేవ సద్ధిం ఉక్ఖిపిత్వా అనోతత్తదహం నేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠంసు. అథ నేసం దేవియో ఆగన్త్వా మనుస్సమలహరణత్థం న్హాపేత్వా దిబ్బవత్థం నివాసేత్వా గన్ధేహి విలిమ్పేత్వా దిబ్బపుప్ఫాని పిళన్ధిత్వా తతో అవిదూరే రజతపబ్బతో, తస్స అన్తో కనకవిమానం అత్థి, తస్మిం పాచీనతో సీసం కత్వా నిపజ్జాపేసుం. అథ బోధిసత్తో సేతవరవారణో హుత్వా తతో అవిదూరే ఏకో సువణ్ణపబ్బతో, తత్థ చరిత్వా తతో ఓరుయ్హ రజతపబ్బతం అభిరుహిత్వా ఉత్తరదిసతో ఆగమ్మ కనకవిమానం పవిసిత్వా మాతరం పదక్ఖిణం కత్వా దక్ఖిణపస్సం ఫాలేత్వా కుచ్ఛిం పవిట్ఠసదిసో అహోసి.
అథ పబుద్ధా దేవీ తం సుపినం రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా పభాతాయ రత్తియా చతుసట్ఠిమత్తే బ్రాహ్మణపామోక్ఖే పక్కోసాపేత్వా హరితూపలిత్తాయ లాజాదీహి కతమఙ్గలసక్కారాయ భూమియా మహారహాని ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా తత్థ నిసిన్నానం బ్రాహ్మణానం సప్పిమధుసక్కరాభిసఙ్ఖారస్స వరపాయాసస్స సువణ్ణరజతపాతియో పూరేత్వా సువణ్ణరజతపాతీతిహేవ పటికుజ్జిత్వా అదాసి, అఞ్ఞేహి చ అహతవత్థకపిలగావీదానాదీహి తే సన్తప్పేసి. అథ నేసం సబ్బకామసన్తప్పితానం సుపినం ఆరోచాపేత్వా – ‘‘కిం భవిస్సతీ’’తి పుచ్ఛి. బ్రాహ్మణా ఆహంసు – ‘‘మా చిన్తయి మహారాజ, దేవియా తే కుచ్ఛిమ్హి గబ్భో పతిట్ఠితో, సో చ ఖో పురిసగబ్భో, న ఇత్థిగబ్భో, పుత్తో తే భవిస్సతి. సో సచే అగారం అజ్ఝావసిస్సతి, రాజా భవిస్సతి చక్కవత్తీ. సచే అగారా నిక్ఖమ్మ పబ్బజిస్సతి, బుద్ధో భవిస్సతి లోకే వివట్టచ్ఛదో’’తి. ఏవం సతో సమ్పజానో బోధిసత్తో తుసితకాయా చవిత్వా మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతి.
తత్థ సతో సమ్పజానోతి ఇమినా చతుత్థాయ గబ్భావక్కన్తియా ఓక్కమతీతి దస్సేతి. చతస్సో హి గబ్భావక్కన్తియో.
‘‘చతస్సో ఇమా, భన్తే, గబ్భావక్కన్తియో. ఇధ, భన్తే, ఏకచ్చో అసమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతి, అసమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిస్మిం ఠాతి, అసమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, అయం పఠమా గబ్భావక్కన్తి.
పున చపరం, భన్తే, ఇధేకచ్చో సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతి, అసమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిస్మిం ఠాతి, అసమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, అయం దుతియా గబ్భావక్కన్తి.
పున చపరం, భన్తే, ఇధేకచ్చో సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతి, సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిస్మిం ఠాతి, అసమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, అయం తతియా గబ్భావక్కన్తి.
పున చపరం, భన్తే, ఇధేకచ్చో సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతి, సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిస్మిం ఠాతి, సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, అయం చతుత్థా గబ్భావక్కన్తీ’’తి (దీ. ని. ౩.౧౪౭).
ఏతాసు పఠమా లోకియమనుస్సానం హోతి, దుతియా అసీతిమహాసావకానం, తతియా ద్విన్నం అగ్గసావకానం పచ్చేకబోధిసత్తానఞ్చ. తే కిర కమ్మజవాతేహి ఉద్ధంపాదా అధోసిరా అనేకసతపోరిసే పపాతే వియ యోనిముఖే తాళచ్ఛిగ్గలేన హత్థీ వియ అతివియ సమ్బాధేన యోనిముఖేన నిక్ఖమమానా అనన్తం దుక్ఖం పాపుణన్తి. తేన నేసం ‘‘మయం నిక్ఖమామా’’తి సమ్పజానతా న హోతి. చతుత్థా సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తానం. తే హి మాతుకుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హన్తాపి జానన్తి, తత్థ వసన్తాపి జానన్తి. నిక్ఖమనకాలేపి నేసం కమ్మజవాతా ఉద్ధంపాదే అధోసిరే కత్వా ఖిపితుం న సక్కోన్తి, ద్వే హత్థే పసారేత్వా అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా ఠితకావ నిక్ఖమన్తి.
౨౦౧. మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతీతి ఏత్థ మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కన్తో హోతీతి అత్థో. ఓక్కన్తే హి తస్మిం ఏవం హోతి, న ఓక్కమమానే. అప్పమాణోతి బుద్ధప్పమాణో, విపులోతి అత్థో. ఉళారోతి తస్సేవ వేవచనం. దేవానుభావన్తి ఏత్థ దేవానం అయమానుభావో – నివత్థవత్థస్స పభా ద్వాదస యోజనాని ఫరతి, తథా సరీరస్స, తథా అలఙ్కారస్స, తథా విమానస్స, తం అతిక్కమిత్వాతి అత్థో.
లోకన్తరికాతి తిణ్ణం తిణ్ణం చక్కవాళానం అన్తరా ఏకేకో లోకన్తరికా హోతి, తిణ్ణం సకటచక్కానం పత్తానం వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆహచ్చ ఠపితానం మజ్ఝే ఓకాసో వియ. సో పన లోకన్తరికనిరయో పరిమాణతో అట్ఠయోజనసహస్సో హోతి. అఘాతి నిచ్చవివటా. అసంవుతాతి హేట్ఠాపి అప్పతిట్ఠా. అన్ధకారాతి తమభూతా. అన్ధకారతిమిసాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పత్తినివారణతో అన్ధభావకరణతిమిసేన సమన్నాగతా. తత్థ కిర చక్ఖువిఞ్ఞాణం న జాయతి. ఏవంమహిద్ధికాతి చన్దిమసూరియా కిర ఏకప్పహారేనేవ తీసు దీపేసు పఞ్ఞాయన్తి, ఏవంమహిద్ధికా. ఏకేకాయ దిసాయ నవనవయోజనసతసహస్సాని అన్ధకారం విధమిత్వా ఆలోకం దస్సేన్తి, ఏవం మహానుభావా. ఆభాయ నానుభోన్తీతి అత్తనో పభాయ నప్పహోన్తి. తే కిర చక్కవాళపబ్బతస్స వేమజ్ఝేన చరన్తి, చక్కవాళపబ్బతఞ్చ అతిక్కమ్మ లోకన్తరికనిరయో, తస్మా తే తత్థ ఆభాయ నప్పహోన్తి.
యేపి తత్థ సత్తాతి యేపి తస్మిం లోకన్తరమహానిరయే సత్తా ఉపపన్నా. కిం పన కమ్మం కత్వా తే తత్థ ఉప్పజ్జన్తీతి? భారియం దారుణం మాతాపితూనం ధమ్మికసమణబ్రాహ్మణానఞ్చ ఉపరి అపరాధం అఞ్ఞఞ్చ దివసే దివసే పాణవధాదిసాహసికకమ్మం కత్వా ఉప్పజ్జన్తి తమ్బపణ్ణిదీపే అభయచోరనాగచోరాదయో వియ. తేసం అత్తభావో తిగావుతికో హోతి, వగ్గులీనం వియ దీఘనఖా హోన్తి. తే రుక్ఖే వగ్గులియో వియ నఖేహి చక్కవాళపాదే లగ్గన్తి. యదా పన సంసప్పన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హత్థపాసం గతా హోన్తి, అథ ‘‘భక్ఖో నో లద్ధో’’తి మఞ్ఞమానా తత్థ వావటా విపరివత్తిత్వా లోకసన్ధారకఉదకే పతన్తి. వాతే పహరన్తే మధుకఫలాని వియ ఛిజ్జిత్వా ఉదకే పతన్తి. పతితమత్తా చ అచ్చన్తఖారే ఉదకే పిట్ఠపిణ్డి వియ విలీయన్తి.
అఞ్ఞేపి కిర భో సన్తి సత్తాతి – ‘‘యథా మయం మహాదుక్ఖం అనుభవామ, ఏవం అఞ్ఞేపి కిర సత్తా ఇదం దుక్ఖం అనుభవన్తా ఇధూపపన్నా’’తి తం దివసం పస్సన్తి. అయం పన ఓభాసో ఏకయాగుపానమత్తమ్పి న తిట్ఠతి, యావతా నిద్దాయిత్వా పబుద్ధో ఆరమ్మణం విభావేతి, తత్తకం కాలం హోతి. దీఘభాణకా పన ‘‘అచ్ఛరాసఙ్ఘాటమత్తమేవ విజ్జుభాసో వియ నిచ్ఛరిత్వా కిం ఇదన్తి భణన్తానంయేవ అన్తరధాయతీ’’తి వదన్తి. సఙ్కమ్పతీతి సమన్తతో కమ్పతి. ఇతరద్వయం పురిమపస్సేవ వేవచనం. పున అప్పమాణో చాతిఆది నిగమనత్థం వుత్తం.
౨౦౨. చత్తారో దేవపుత్తా చతుద్దిసం ఆరక్ఖాయ ఉపగచ్ఛన్తీతి ఏత్థ చత్తారోతి చతున్నం మహారాజూనం వసేన వుత్తం, దససహస్సచక్కవాళే పన చత్తారో చత్తారో కత్వా చత్తాలీసదససహస్సా హోన్తి. తత్థ ఇమస్మిం చక్కవాళే మహారాజానో ఖగ్గహత్థా ఆగన్త్వా బోధిసత్తస్స ఆరక్ఖణత్థాయ ఉపగన్త్వా సిరీగబ్భం పవిట్ఠా, ఇతరే గబ్భద్వారతో పట్ఠాయ అవరుద్ధపంసుపిసాచకాదియక్ఖగణే పటిక్కమాపేత్వా యావ చక్కవాళా ఆరక్ఖం గణ్హింసు.
కిమత్థం పనాయం రక్ఖా ఆగతా? నను పటిసన్ధిక్ఖణే కలలకాలతో పట్ఠాయ సచేపి కోటిసతసహస్సా మారా కోటిసతసహస్సం సినేరుం ఉక్ఖిపిత్వా బోధిసత్తస్స వా బోధిసత్తమాతుయా వా అన్తరాయకరణత్థం ఆగచ్ఛేయ్యుం, సబ్బే అన్తరావ అన్తరధాయేయ్యుం. వుత్తమ్పి చేతం భగవతా రుహిరుప్పాదవత్థుస్మిం – ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం పరూపక్కమేన తథాగతం జీవితా వోరోపేయ్య. అనుపక్కమేన, భిక్ఖవే, తథాగతా పరినిబ్బాయన్తి. గచ్ఛథ తుమ్హే, భిక్ఖవే, యథావిహారం, అరక్ఖియా, భిక్ఖవే, తథాగతా’’తి (చూళవ. ౩౪౧). ఏవమేతం, న పరూపక్కమేన తేసం జీవితన్తరాయో అత్థి. సన్తి ఖో పన అమనుస్సా విరూపా దుద్దసికా, భేరవరుపా పక్ఖినో, యేసం రూపం దిస్వా సద్దం వా సుత్వా బోధిసత్తమాతు భయం వా సన్తాసో వా ఉప్పజ్జేయ్య, తేసం నివారణత్థాయ రక్ఖం అగ్గహేసుం. అపిచ ఖో బోధిసత్తస్స పుఞ్ఞతేజేన సఞ్జాతగారవా అత్తనో గారవచోదితాపి తే ఏవమకంసు.
కిం పన తే అన్తోగబ్భం పవిసిత్వా ఠితా చత్తారో మహారాజానో బోధిసత్తమాతుయా అత్తానం దస్సేన్తి న దస్సేన్తీతి? నహానమణ్డనభోజనాదిసరీరకిచ్చకాలే న దస్సేన్తి, సిరీగబ్భం పవిసిత్వా వరసయనే నిపన్నకాలే పన దస్సేన్తి. తత్థ కిఞ్చాపి అమనుస్సదస్సనం నామ మనుస్సానం సప్పటిభయం హోతి, బోధిసత్తమాతా పన అత్తనో చేవ పుత్తస్స చ పుఞ్ఞానుభావేన తే దిస్వా న భాయతి, పకతిఅన్తేపురపాలకేసు వియ అస్సా తేసు చిత్తం ఉప్పజ్జతి.
౨౦౩. పకతియా సీలవతీతి సభావేనేవ సీలసమ్పన్నా. అనుప్పన్నే కిర బుద్ధే మనుస్సా తాపసపరిబ్బాజకానం సన్తికే వన్దిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా సీలం గణ్హన్తి, బోధిసత్తమాతాపి కాలదేవిలస్స ఇసినో సన్తికే గణ్హాతి. బోధిసత్తే పన కుచ్ఛిగతే అఞ్ఞస్స పాదమూలే నిసీదితుం నామ న సక్కా, సమాసనే నిసీదిత్వా గహితసీలమ్పి అవఞ్ఞా కారణమత్తం హోతి. తస్మా సయమేవ సీలం అగ్గహేసీతి వుత్తం హోతి.
పురిసేసూతి బోధిసత్తస్స పితరం ఆదిం కత్వా కేసుచి మనుస్సేసు పురిసాధిప్పాయచిత్తం నుప్పజ్జతి. తఞ్చ ఖో బోధిసత్తే గారవేన, న పహీనకిలేసతాయ. బోధిసత్తమాతు రూపం పన సుకుసలాపి సిప్పికా పోత్థకమ్మాదీసుపి కాతుం న సక్కోన్తి, తం దిస్వా పురిసస్స రాగో నుప్పజ్జతీతి న సక్కా వత్తుం. సచే పన తం రత్తచిత్తో ఉపసఙ్కమితుకామో హోతి, పాదా న వహన్తి, దిబ్బసఙ్ఖలికా వియ బజ్ఝన్తి. తస్మా ‘‘అనతిక్కమనీయా’’తిఆది వుత్తం.
పఞ్చన్నం కామగుణానన్తి పుబ్బే ‘‘కామగుణూపసంహిత’’న్తి పురిసాధిప్పాయవసేన వత్థుపటిక్ఖేపో కథితో, ఇధ ఆరమ్మణప్పటిలాభో దస్సితో. తదా కిర ‘‘దేవియా ఏవరూపో పుత్తో కుచ్ఛిస్మిం ఉప్పన్నో’’తి, సుత్వా సమన్తతో రాజానో మహగ్ఘఆభరణతూరియాదివసేన పఞ్చద్వారారమ్మణవత్థుభూతం పణ్ణాకారం పేసేన్తి, బోధిసత్తస్స చ బోధిసత్తమాతుయా చ కతకమ్మస్స ఉస్సన్నత్తా లాభసక్కారస్స పమాణపరిచ్ఛేదో నామ నత్థి.
౨౦౪. అకిలన్తకాయాతి యథా అఞ్ఞా ఇత్థియో గబ్భభారేన కిలమన్తి, హత్థపాదా ఉద్ధుమాతకాదీని పాపుణన్తి, న ఏవం తస్సా కోచి కిలమథో అహోసి. తిరోకుచ్ఛిగతన్తి అన్తోకుచ్ఛిగతం. కలలాదికాలం అతిక్కమిత్వా సఞ్జాతఅఙ్గపచ్చఙ్గం అహీనిన్ద్రియభావం ఉపగతంయేవ పస్సతి. కిమత్థం పస్సతి? సుఖవాసత్థం. యథేవ హి మాతా పుత్తేన సద్ధిం నిసిన్నా వా నిపన్నా వా ‘‘హత్థం వా పాదం వా ఓలమ్బన్తం ఉక్ఖిపిత్వా సణ్ఠపేస్సామీ’’తి సుఖవాసత్థం పుత్తం ఓలోకేతి, ఏవం బోధిసత్తమాతాపి యం తం మాతు ఉట్ఠానగమనపరివత్తననిసజ్జాదీసు ఉణ్హసీతలోణికతిత్తకకటుకాహారఅజ్ఝోహరణకాలేసు చ గబ్భస్స దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, అత్థి ను ఖో మే తం పుత్తస్సాతి సుఖవాసత్థం బోధిసత్తం ఓలోకయమానా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసిన్నం బోధిసత్తం పస్సతి. యథా హి అఞ్ఞే అన్తోకుచ్ఛిగతా పక్కాసయం అజ్ఝోత్థరిత్వా ఆమాసయం ఉక్ఖిపిత్వా ఉదరపటలం పిట్ఠితో కత్వా పిట్ఠికణ్టకం నిస్సాయ ఉక్కుటికా ద్వీసు ముట్ఠీసు హనుకం ఠపేత్వా దేవే వస్సన్తే రుక్ఖసుసిరే మక్కటా వియ నిసీదన్తి, న ఏవం బోధిసత్తో. బోధిసత్తో పన పిట్ఠికణ్టకం పిట్ఠితో కత్వా ధమ్మాసనే ధమ్మకథికో వియ పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా పురత్థాభిముఖో నిసీదతి. పుబ్బే కతకమ్మం పనస్సా వత్థుం సోధేతి, సుద్ధే వత్థుమ్హి సుఖుమచ్ఛవిలక్ఖణం నిబ్బత్తతి. అథ నం కుచ్ఛిగతం తచో పటిచ్ఛాదేతుం న సక్కోతి, ఓలోకేన్తియా బహి ఠితో వియ పఞ్ఞాయతి. తమత్థం ఉపమాయ విభావేన్తో సేయ్యథాపీతిఆదిమాహ. బోధిసత్తో పన అన్తోకుచ్ఛిగతో మాతరం న పస్సతి. న హి అన్తోకుచ్ఛియం చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి.
౨౦౫. కాలం కరోతీతి న విజాతభావపచ్చయా, ఆయుపరిక్ఖయేనేవ. బోధిసత్తేన వసితట్ఠానఞ్హి చేతియకుటిసదిసం హోతి అఞ్ఞేసం అపరిభోగం, న చ సక్కా బోధిసత్తమాతరం అపనేత్వా అఞ్ఞం అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠపేతున్తి తత్తకంయేవ బోధిసత్తమాతు ఆయుప్పమాణం హోతి, తస్మా తదా కాలం కరోతి. కతరస్మిం పన వయే కాలం కరోతీతి? మజ్ఝిమవయే. పఠమవయస్మిఞ్హి సత్తానం అత్తభావే ఛన్దరాగో బలవా హోతి, తేన తదా సఞ్జాతగబ్భా ఇత్థీ తం గబ్భం అనురక్ఖితుం న సక్కోన్తి, గబ్భో బహ్వాబాధో హోతి. మజ్ఝిమవయస్స పన ద్వే కోట్ఠాసే అతిక్కమ్మ తతియకోట్ఠాసే వత్థుం విసదం హోతి, విసదే వత్థుమ్హి నిబ్బత్తా దారకా అరోగా హోన్తి. తస్మా బోధిసత్తమాతాపి పఠమవయే సమ్పత్తిం అనుభవిత్వా మజ్ఝిమవయస్స తతియకోట్ఠాసే విజాయిత్వా కాలం కరోతి.
నవ వా దస వాతి ఏత్థ వా-సద్దేన వికప్పనవసేన సత్త వా అట్ఠ వా ఏకాదస వా ద్వాదస వాతి ఏవమాదీనమ్పి సఙ్గహో వేదితబ్బో. తత్థ సత్తమాసజాతో జీవతి, సీతుణ్హక్ఖమో పన న హోతి. అట్ఠమాసజాతో న జీవతి, సేసా జీవన్తి.
ఠితావాతి ఠితావ హుత్వా. మహామాయాపి దేవీ ఉపవిజఞ్ఞా ఞాతికులఘరం గమిస్సామీతి రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా కపిలవత్థుతో దేవదహనగరగామిమగ్గం అలఙ్కారాపేత్వా దేవిం సువణ్ణసివికాయ నిసీదాపేసి. సకలనగరవాసినో సక్యా పరివారేత్వా గన్ధమాలాదీహి పూజయమానా దేవిం గహేత్వా పాయింసు. సా దేవదహనగరస్స అవిదూరే లుమ్బినిసాలవనుయ్యానం దిస్వా ఉయ్యానవిచరణత్థాయ చిత్తం ఉప్పాదేత్వా రఞ్ఞో సఞ్ఞం అదాసి. రాజా ఉయ్యానం పటిజగ్గాపేత్వా ఆరక్ఖం సంవిదహాపేసి. దేవియా ఉయ్యానం పవిట్ఠమత్తాయ కాయదుబ్బల్యం అహోసి, అథస్సా మఙ్గలసాలమూలే సిరీసయనం పఞ్ఞాపేత్వా సాణియా పరిక్ఖిపింసు. సా అన్తోసాణిం పవిసిత్వా సాలసాఖం హత్థేన గహేత్వా అట్ఠాసి. అథస్సా తావదేవ గబ్భవుట్ఠానం అహోసి.
దేవా నం పఠమం పటిగ్గణ్హన్తీతి ఖీణాసవా సుద్ధావాసబ్రహ్మానో పటిగ్గణ్హన్తి. కథం? సూతివేసం గణ్హిత్వాతి ఏకే. తం పన పటిక్ఖిపిత్వా ఇదం వుత్తం – తదా బోధిసత్తమాతా సువణ్ణఖచితం వత్థం నివాసేత్వా మచ్ఛక్ఖిసదిసం దుకూలపటం యావ పాదన్తావ పారుపిత్వా అట్ఠాసి. అథస్సా సల్లహుకం గబ్భవుట్ఠానం అహోసి ధమ్మకరణతో ఉదకనిక్ఖమనసదిసం. అథ తే పకతిబ్రహ్మవేసేనేవ ఉపసఙ్కమిత్వా పఠమం సువణ్ణజాలేన పటిగ్గహేసుం. తేసం హత్థతో మనుస్సా దుకూలచుమ్బటకేన పటిగ్గహేసుం. తేన వుత్తం – ‘‘దేవా నం పఠమం పటిగ్గణ్హన్తి పచ్ఛా మనుస్సా’’తి.
౨౦౬. చత్తారో నం దేవపుత్తాతి చత్తారో మహారాజానో. పటిగ్గహేత్వాతి అజినప్పవేణియా పటిగ్గహేత్వా. మహేసక్ఖోతి మహాతేజో మహాయసో లక్ఖణసమ్పన్నోతి అత్థో.
విసదోవ నిక్ఖమతీతి యథా అఞ్ఞే సత్తా యోనిమగ్గే లగ్గన్తా భగ్గవిభగ్గా నిక్ఖమన్తి, న ఏవం నిక్ఖమతి, అలగ్గో హుత్వా నిక్ఖమతీతి అత్థో. ఉదేనాతి ఉదకేన. కేనచి అసుచినాతి యథా అఞ్ఞే సత్తా కమ్మజవాతేహి ఉద్ధంపాదా అధోసిరా యోనిమగ్గే పక్ఖిత్తా సతపోరిసనరకపపాతం పతన్తా వియ తాళచ్ఛిద్దేన నిక్కడ్ఢియమానా హత్థీ వియ మహాదుక్ఖం అనుభవన్తా నానాఅసుచిమక్ఖితావ నిక్ఖమన్తి, న ఏవం బోధిసత్తో. బోధిసత్తఞ్హి కమ్మజవాతా ఉద్ధంపాదం అధోసిరం కాతుం న సక్కోన్తి. సో ధమ్మాసనతో ఓతరన్తో ధమ్మకథికో వియ నిస్సేణితో ఓతరన్తో పురిసో వియ చ ద్వే హత్థే చ పాదే చ పసారేత్వా ఠితకోవ మాతుకుచ్ఛిసమ్భవేన కేనచి అసుచినా అమక్ఖితోవ నిక్ఖమతి.
ఉదకస్స ధారాతి ఉదకవట్టియో. తాసు సీతా సువణ్ణకటాహే పతతి, ఉణ్హా రజతకటాహే. ఇదఞ్చ పథవీతలే కేనచి అసుచినా అసమ్మిస్సం తేసం పానీయపరిభోజనీయఉదకఞ్చేవ అఞ్ఞేహి అసాధారణం కీళనఉదకఞ్చ దస్సేతుం వుత్తం. అఞ్ఞస్స పన సువణ్ణరజతఘటేహి ఆహరియమానఉదకస్స చేవ హంసవట్టకాదిపోక్ఖరణిగతస్స చ ఉదకస్స పరిచ్ఛేదో నత్థి.
౨౦౭. సమ్పతిజాతోతి ముహుత్తజాతో. పాళియం పన మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖన్తమత్తో వియ దస్సితో, న పన ఏవం దట్ఠబ్బం. నిక్ఖన్తమత్తఞ్హి తం పఠమం బ్రహ్మానో సువణ్ణజాలేన పటిగ్గణ్హింసు, తేసం హత్థతో చత్తారో మహారాజానో మఙ్గలసమ్మతాయ సుఖసమ్ఫస్సాయ అజినప్పవేణియా, తేసం హత్థతో మనుస్సా దుకూలచుమ్బటకేన, మనుస్సానం హత్థతో ముచ్చిత్వా పథవియం పతిట్ఠితో.
సేతమ్హి ఛత్తే అనుధారియమానేతి దిబ్బసేతచ్ఛత్తే అనుధారియమానే. ఏత్థ చ ఛత్తస్స పరివారాని ఖగ్గాదీని పఞ్చ రాజకకుధభణ్డానిపి ఆగతానేవ. పాళియం పన రాజగమనే రాజా వియ ఛత్తమేవ వుత్తం. తేసు ఛత్తమేవ పఞ్ఞాయతి, న ఛత్తగ్గాహకా. తథా ఖగ్గ-తాలవణ్ట-మోరహత్థక-వాళబీజని-ఉణ్హీసమత్తాయేవ పఞ్ఞాయన్తి, న తేసం గాహకా. సబ్బాని కిర తాని అదిస్సమానరూపా దేవతా గణ్హింసు. వుత్తమ్పి చేతం –
‘‘అనేకసాఖఞ్చ సహస్సమణ్డలం,
ఛత్తం మరూ ధారయుమన్తలిక్ఖే;
సువణ్ణదణ్డా విపతన్తి చామరా,
న దిస్సరే చామరఛత్తగాహకా’’తి. (సు. ని. ౬౯౩);
సబ్బా చ దిసాతి ఇదం సత్తపదవీతిహారూపరి ఠితస్స వియ సబ్బదిసానువిలోకనం వుత్తం, న ఖో పనేవం దట్ఠబ్బం. మహాసత్తో హి మనుస్సానం హత్థతో ముచ్చిత్వా పురత్థిమదిసం ఓలోకేసి, అనేకచక్కవాళసహస్సాని ఏకఙ్గణాని అహేసుం. తత్థ దేవమనుస్సా గన్ధమాలాదీహి పూజయమానా – ‘‘మహాపురిస ఇధ తుమ్హేహి సదిసోపి నత్థి, కుతో ఉత్తరితరో’’తి ఆహంసు. ఏవం చతస్సో దిసా, చతస్సో అనుదిసా, హేట్ఠా, ఉపరీతి దసపి దిసా అనువిలోకేత్వా అత్తనా సదిసం అదిస్వా అయం ఉత్తరా దిసాతి సత్తపదవీతిహారేన అగమాసీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఆసభిన్తి ఉత్తమం. అగ్గోతి గుణేహి సబ్బపఠమో. ఇతరాని ద్వే పదాని ఏతస్సేవ వేవచనాని. అయమన్తిమా జాతి, నత్థి దాని పునబ్భవోతి పదద్వయేన ఇమస్మిం అత్తభావే పత్తబ్బం అరహత్తం బ్యాకాసి.
ఏత్థ చ సమేహి పాదేహి పథవియం పతిట్ఠానం చతుఇద్ధిపాదపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, ఉత్తరాభిముఖభావో మహాజనం అజ్ఝోత్థరిత్వా అభిభవిత్వా గమనస్స పుబ్బనిమిత్తం, సత్తపదగమనం సత్తబోజ్ఝఙ్గరతనపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, దిబ్బసేతచ్ఛత్తధారణం విముత్తిచ్ఛత్తపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, పఞ్చరాజకకుధభణ్డాని పఞ్చహి విముత్తీహి విముచ్చనస్స పుబ్బనిమిత్తం, దిసానువిలోకనం అనావరణఞాణపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, ఆసభీవాచాభాసనం అప్పటివత్తియధమ్మచక్కప్పవత్తనస్స పుబ్బనిమిత్తం. ‘‘అయమన్తిమా జాతీ’’తి సీహనాదో అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బానస్స పుబ్బనిమిత్తన్తి వేదితబ్బం. ఇమే వారా పాళియం ఆగతా, సమ్బహులవారో పన ఆగతో, ఆహరిత్వా దీపేతబ్బో.
మహాపురిసస్స హి జాతదివసే దససహస్సిలోకధాతు కమ్పి. దససహస్సిలోకధాతుమ్హి దేవతా ఏకచక్కవాళే సన్నిపతింసు. పఠమం దేవా పటిగ్గహింసు, పచ్ఛా మనుస్సా. తన్తిబద్ధా వీణా చమ్మబద్ధా భేరియో చ కేనచి అవాదితా సయమేవ వజ్జింసు, మనుస్సానం అన్దుబన్ధనాదీని ఖణ్డాఖణ్డం భిజ్జింసు. సబ్బరోగా అమ్బిలేన ధోతతమ్బమలం వియ విగచ్ఛింసు, జచ్చన్ధా రూపాని పస్సింసు. జచ్చబధిరా సద్దం సుణింసు, పీఠసప్పీ జవనసమ్పన్నా అహేసుం, జాతిజళానమ్పి ఏళమూగానం సతి పతిట్ఠాసి, విదేసే పక్ఖన్దనావా సుపట్టనం పాపుణింసు, ఆకాసట్ఠకభూమట్ఠకరతనాని సకతేజోభాసితాని అహేసుం, వేరినో మేత్తచిత్తం పటిలభింసు, అవీచిమ్హి అగ్గి నిబ్బాయి. లోకన్తరే ఆలోకో ఉదపాది, నదీసు జలం న పవత్తి, మహాసముద్దేసు మధురసదిసం ఉదకం అహోసి, వాతో న వాయి, ఆకాసపబ్బతరుక్ఖగతా సకుణా భస్సిత్వా పథవీగతా అహేసుం, చన్దో అతిరోచి, సూరియో న ఉణ్హో న సీతలో నిమ్మలో ఉతుసమ్పన్నో అహోసి, దేవతా అత్తనో అత్తనో విమానద్వారే ఠత్వా అప్ఫోటనసేళనచేలుక్ఖేపాదీహి మహాకీళం కీళింసు, చాతుద్దీపికమహామేఘో వస్సి, మహాజనం నేవ ఖుదా న పిపాసా పీళేసి, ద్వారకవాటాని సయమేవ వివరింసు, పుప్ఫూపగఫలూపగా రుక్ఖా పుప్ఫఫలాని గణ్హింసు, దససహస్సిలోకధాతు ఏకద్ధజమాలా అహోసీతి.
తత్రాపిస్స దససహస్సిలోకధాతుకమ్పో సబ్బఞ్ఞుతఞాణపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, దేవతానం ఏకచక్కవాళే సన్నిపాతో ధమ్మచక్కప్పవత్తనకాలే ఏకప్పహారేన సన్నిపతిత్వా ధమ్మపటిగ్గణ్హనస్స పుబ్బనిమిత్తం, పఠమం దేవతానం పటిగ్గహణం చతున్నం రూపావచరజ్ఝానానం పటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. పచ్ఛా మనుస్సానం పటిగ్గహణం చతున్నం అరూపజ్ఝానానం పటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, తన్తిబద్ధవీణానం సయం వజ్జనం అనుపుబ్బవిహారపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, చమ్మబద్ధభేరీనం వజ్జనం మహతియా ధమ్మభేరియా అనుస్సావనస్స పుబ్బనిమిత్తం, అన్దుబన్ధనాదీనం ఛేదో అస్మిమానసముచ్ఛేదస్స పుబ్బనిమిత్తం, సబ్బరోగవిగమో సబ్బకిలేసవిగమస్స పుబ్బనిమిత్తం, జచ్చన్ధానం రూపదస్సనం దిబ్బచక్ఖుపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, జచ్చబధిరానం సద్దస్సవనం దిబ్బసోతధాతుపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, పీఠసప్పీనం జవనసమ్పదా చతుఇద్ధిపాదాధిగమస్స పుబ్బనిమిత్తం, జళానం సతిపతిట్ఠానం చతుసతిపట్ఠానపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, విదేసపక్ఖన్దనావానం సుపట్టనసమ్పాపుణనం చతుపటిసమ్భిదాధిగమస్స పుబ్బనిమిత్తం, రతనానం సకతేజోభాసితత్తం యం లోకస్స ధమ్మోభాసం దస్సేస్సతి తస్స పుబ్బనిమిత్తం.
వేరీనం మేత్తచిత్తపటిలాభో చతుబ్రహ్మవిహారపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, అవీచిమ్హి అగ్గినిబ్బానం ఏకాదసఅగ్గినిబ్బానస్స పుబ్బనిమిత్తం, లోకన్తరాలోకో అవిజ్జన్ధకారం విధమిత్వా ఞాణాలోకదస్సనస్స పుబ్బనిమిత్తం, మహాసముద్దస్స మధురతా నిబ్బానరసేన ఏకరసభావస్స పుబ్బనిమిత్తం, వాతస్స అవాయనం ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతభిన్దనస్స పుబ్బనిమిత్తం, సకుణానం పథవీగమనం మహాజనస్స ఓవాదం సుత్వా పాణేహి సరణగమనస్స పుబ్బనిమిత్తం, చన్దస్స అతివిరోచనం బహుజనకన్తతాయ పుబ్బనిమిత్తం, సూరియస్స ఉణ్హసీతవివజ్జనఉతుసుఖతా కాయికచేతసికసుఖుప్పత్తియా పుబ్బనిమిత్తం, దేవతానం విమానద్వారేసు అప్ఫోటనాదీహి కీళనం బుద్ధభావం పత్వా ఉదానం ఉదానస్స పుబ్బనిమిత్తం, చాతుద్దీపికమహామేఘవస్సనం మహతో ధమ్మమేఘవస్సనస్స పుబ్బనిమిత్తం, ఖుదాపీళనస్స అభావో కాయగతాసతిఅమతపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, పిపాసాపీళనస్స అభావో విముత్తిసుఖేన సుఖితభావస్స పుబ్బనిమిత్తం, ద్వారకవాటానం సయమేవ వివరణం అట్ఠఙ్గికమగ్గద్వారవివరణస్స పుబ్బనిమిత్తం, రుక్ఖానం పుప్ఫఫలగహణం విముత్తిపుప్ఫేహి పుప్ఫితస్స చ సామఞ్ఞఫలభారభరితభావస్స చ పుబ్బనిమిత్తం, దససహస్సిలోకధాతుయా ఏకద్ధజమాలతా అరియద్ధజమాలామాలితాయ పుబ్బనిమిత్తన్తి వేదితబ్బం. అయం సమ్బహులవారో నామ.
ఏత్థ పఞ్హే పుచ్ఛన్తి – ‘‘యదా మహాపురిసో పథవియం పతిట్ఠహిత్వా ఉత్తరాభిముఖో గన్త్వా ఆసభిం వాచం భాసతి, తదా కిం పథవియా గతో, ఉదాహు ఆకాసేన? దిస్సమానో గతో, ఉదాహు అదిస్సమానో? అచేలకో గతో, ఉదాహు అలఙ్కతప్పటియత్తో? దహరో హుత్వా గతో, ఉదాహు మహల్లకో? పచ్ఛాపి కిం తాదిసోవ అహోసి, ఉదాహు పున బాలదారకో’’తి? అయం పన పఞ్హో హేట్ఠా లోహపాసాదే సఙ్ఘసన్నిపాతే తిపిటకచూళాభయత్థేరేన విస్సజ్జితోవ. థేరో కిరేత్థ నియతి పుబ్బేకతకమ్మ-ఇస్సరనిమ్మానవాదవసేన తం తం బహుం వత్వా అవసానే ఏవం బ్యాకాసి – ‘‘మహాపురిసో పథవియం గతో, మహాజనస్స పన ఆకాసే గచ్ఛన్తో వియ అహోసి. దిస్సమానో గతో, మహాజనస్స పన అదిస్సమానో వియ అహోసి. అచేలకో గతో, మహాజనస్స పన అలఙ్కతప్పటియత్తోవ ఉపట్ఠాసి. దహరోవ గతో, మహాజనస్స పన సోళసవస్సుద్దేసికో వియ అహోసి. పచ్ఛా పన బాలదారకోవ అహోసి, న తాదిసో’’తి. ఏవం వుత్తే పరిసా చస్స ‘‘బుద్ధేన వియ హుత్వా భో థేరేన పఞ్హో కథితో’’తి అత్తమనా అహోసి. లోకన్తరికవారో వుత్తనయో ఏవ.
విదితాతి పాకటా హుత్వా. యథా హి సావకా నహానముఖధోవనఖాదనపివనాదికాలే అనోకాసగతే అతీతసఙ్ఖారే నిప్పదేసే సమ్మసితుం న సక్కోన్తి, ఓకాసపత్తయేవ సమ్మసన్తి, న ఏవం బుద్ధా. బుద్ధా హి సత్తదివసబ్భన్తరే వవత్థితసఙ్ఖారే ఆదితో పట్ఠాయ సమ్మసిత్వా తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వావ విస్సజ్జేన్తి, తేసం అవిపస్సితధమ్మో నామ నత్థి, తస్మా ‘‘విదితా’’తి ఆహ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
అచ్ఛరియఅబ్భుతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. బాకులసుత్తవణ్ణనా
౨౦౯. ఏవం మే సుతన్తి బాకులసుత్తం. తత్థ బాకులోతి యథా ద్వావీసతి ద్వత్తింసాతిఆదిమ్హి వత్తబ్బే బావీసతి బాత్తింసాతిఆదీని వుచ్చన్తి, ఏవమేవ ద్వికులోతి వత్తబ్బే బాకులోతి వుత్తం. తస్స హి థేరస్స ద్వే కులాని అహేసుం. సో కిర దేవలోకో చవిత్వా కోసమ్బినగరే నామ మహాసేట్ఠికులే నిబ్బత్తో, తమేనం పఞ్చమే దివసే సీసం న్హాపేత్వా గఙ్గాకీళం అకంసు. ధాతియా దారకం ఉదకే నిముజ్జనుమ్ముజ్జనవసేన కీళాపేన్తియా ఏకో మచ్ఛో దారకం దిస్వా ‘‘భక్ఖో మే అయ’’న్తి మఞ్ఞమానో ముఖం వివరిత్వా ఉపగతో. ధాతీ దారకం ఛడ్డేత్వా పలాతా. మచ్ఛో తం గిలి. పుఞ్ఞవా సత్తో దుక్ఖం న పాపుణి, సయనగబ్భం పవిసిత్వా నిపన్నో వియ అహోసి. మచ్ఛో దారకస్స తేజేన తత్తకపల్లం గిలిత్వా దయ్హమానో వియ వేగేన తింసయోజనమగ్గం గన్త్వా బారాణసినగరవాసినో మచ్ఛబన్ధస్స జాలం పావిసి, మహామచ్ఛా నామ జాలబద్ధా పహరియమానా మరన్తి. అయం పన దారకస్స తేజేన జాలతో నీహటమత్తోవ మతో. మచ్ఛబన్ధా చ మహన్తం మచ్ఛం లభిత్వా ఫాలేత్వా విక్కిణన్తి. తం పన దారకస్స ఆనుభావేన అఫాలేత్వా సకలమేవ కాజేన హరిత్వా సహస్సేన దేమాతి వదన్తా నగరే విచరింసు. కోచి న గణ్హాతి.
తస్మిం పన నగరే అపుత్తకం అసీతికోటివిభవం సేట్ఠికులం అత్థి, తస్స ద్వారమూలం పత్వా ‘‘కిం గహేత్వా దేథా’’తి వుత్తా కహాపణన్తి ఆహంసు. తేహి కహాపణం దత్వా గహితో. సేట్ఠిభరియాపి అఞ్ఞేసు దివసేసు మచ్ఛే న కేలాయతి, తం దివసం పన మచ్ఛం ఫలకే ఠపేత్వా సయమేవ ఫాలేసి. మచ్ఛఞ్చ నామ కుచ్ఛితో ఫాలేన్తి, సా పన పిట్ఠితో ఫాలేన్తీ మచ్ఛకుచ్ఛియం సువణ్ణవణ్ణం దారకం దిస్వా – ‘‘మచ్ఛకుచ్ఛియం మే పుత్తో లద్ధో’’తి నాదం నదిత్వా దారకం ఆదాయ సామికస్స సన్తికం అగమాసి. సేట్ఠి తావదేవ భేరిం చరాపేత్వా దారకం ఆదాయ రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా – ‘‘మచ్ఛకుచ్ఛియం మే దేవ దారకో లద్ధో, కిం కరోమీ’’తి ఆహ. పుఞ్ఞవా ఏస, యో మచ్ఛకుచ్ఛియం అరోగో వసి, పోసేహి నన్తి.
అస్సోసి ఖో ఇతరం కులం – ‘‘బారాణసియం కిర ఏకం సేట్ఠికులం మచ్ఛకుచ్ఛియం దారకం లభతీ’’తి, తే తత్థ అగమంసు. అథస్స మాతా దారకం అలఙ్కరిత్వా కీళాపియమానం దిస్వావ ‘‘మనాపో వతాయం దారకో’’తి గన్త్వా పవతిం ఆచిక్ఖి. ఇతరా మయ్హం పుత్తోతిఆదిమాహ. కహం తే లద్ధోతి? మచ్ఛకుచ్ఛియన్తి. నో తుయ్హం పుత్తో, మయ్హం పుత్తోతి. కహం తే లద్ధోతి? మయా దసమాసే కుచ్ఛియా ధారితో, అథ నం నదియా కీళాపియమానం మచ్ఛో గిలీతి. తుయ్హం పుత్తో అఞ్ఞేన మచ్ఛేన గిలితో భవిస్సతి, అయం పన మయా మచ్ఛకుచ్ఛియం లద్ధోతి, ఉభోపి రాజకులం అగమంసు. రాజా ఆహ – ‘‘అయం దస మాసే కుచ్ఛియా ధారితత్తా అమాతా కాతుం న సక్కా, మచ్ఛం గణ్హన్తాపి వక్కయకనాదీని బహి కత్వా గణ్హన్తా నామ నత్థీతి మచ్ఛకుచ్ఛియం లద్ధత్తా అయమ్పి అమాతా కాతుం న సక్కా, దారకో ఉభిన్నమ్పి కులానం దాయాదో హోతు, ఉభోపి నం జగ్గథా’’తి ఉభోపి జగ్గింసు.
విఞ్ఞుతం పత్తస్స ద్వీసుపి నగరేసు పాసాదం కారేత్వా నాటకాని పచ్చుపట్ఠాపేసుం. ఏకేకస్మిం నగరే చత్తారో చత్తారో మాసే వసతి, ఏకస్మిం నగరే చత్తారో మాసే వుట్ఠస్స సఙ్ఘాటనావాయ మణ్డపం కారేత్వా తత్థ నం సద్ధిం నాటకాహి ఆరోపేన్తి. సో సమ్పత్తిం అనుభవమానో ఇతరం నగరం గచ్ఛతి. తంనగరవాసినో నాటకాని ఉపడ్ఢమగ్గం అగమంసు. తే పచ్చుగ్గన్త్వా తం పరివారేత్వా అత్తనో పాసాదం నయన్తి. ఇతరాని నాటకాని నివత్తిత్వా అత్తనో నగరమేవ గచ్ఛన్తి. తత్థ చత్తారో మాసే వసిత్వా తేనేవ నియామేన పున ఇతరం నగరం గచ్ఛతి. ఏవమస్స సమ్పత్తిం అనుభవన్తస్స అసీతి వస్సాని పరిపుణ్ణాని.
అథ భగవా చారికం చరమానో బారాణసిం పత్తో. సో భగవతో సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజితో. పబ్బజిత్వా సత్తాహమేవ పుథుజ్జనో అహోసి, అట్ఠమే పన సో సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణీతి ఏవమస్స ద్వే కులాని అహేసుం. తస్మా బాకులోతి సఙ్ఖం అగమాసీతి.
పురాణగిహిసహాయోతి పుబ్బే గిహికాలే సహాయో. అయమ్పి దీఘాయుకోవ థేరం పబ్బజితం పస్సితుం గచ్ఛన్తో అసీతిమే వస్సే గతో. మేథునో ధమ్మోతి బాలో నగ్గసమణకో బాలపుచ్ఛం పుచ్ఛతి, న సాసనవచనం, ఇదాని థేరేన దిన్ననయే ఠితో ఇమేహి పన తేతి పుచ్ఛి.
౨౧౦. యంపాయస్మాతిఆదీని పదాని సబ్బవారేసు ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహి నియమేత్వా ఠపితాని. తత్థ సఞ్ఞా ఉప్పన్నమత్తావ, వితక్కో కమ్మపథభేదకోతి. థేరో పనాహ – ‘‘కస్మా విసుం కరోథ, ఉభయమ్పేతం కమ్మపథభేదకమేవా’’తి.
౨౧౧. గహపతిచీవరన్తి వస్సావాసికం చీవరం. సత్థేనాతి పిప్ఫలకేన. సూచియాతి సూచిం గహేత్వా సిబ్బితభావం న సరామీతి అత్థో. కథినే చీవరన్తి కథినచీవరం, కథినచీవరమ్పి హి వస్సావాసికగతికమేవ. తస్మా తత్థ ‘‘సిబ్బితా నాభిజానామీ’’తి ఆహ.
ఏత్తకం పనస్స కాలం గహపతిచీవరం అసాదియన్తస్స ఛిన్దనసిబ్బనాదీని అకరోన్తస్స కుతో చీవరం ఉప్పజ్జతీతి. ద్వీహి నగరేహి. థేరో హి మహాయసస్సీ, తస్స పుత్తధీతరో నత్తపనత్తకా సుఖుమసాటకేహి చీవరాని కారేత్వా రజాపేత్వా సముగ్గే పక్ఖిపిత్వా పహిణన్తి. థేరస్స న్హానకాలే న్హానకోట్ఠకే ఠపేన్తి. థేరో తాని నివాసేతి చేవ పారుపతి చ, పురాణచీవరాని సమ్పత్తపబ్బజితానం దేతి. థేరో తాని నివాసేత్వా చ పారుపిత్వా చ నవకమ్మం న కరోతి, కిఞ్చి ఆయూహనకమ్మం నత్థి. ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా అప్పేత్వా నిసీదతి. చతూసు మాసేసు పత్తేసు లోమకిలిట్ఠాని హోన్తి, అథస్స పున తేనేవ నియామేన పహిణిత్వా దేన్తి. అడ్ఢమాసే అడ్ఢమాసే పరివత్తతీతిపి వదన్తియేవ.
అనచ్ఛరియఞ్చేతం థేరస్స మహాపుఞ్ఞస్స మహాభిఞ్ఞస్స సతసహస్సకప్పే పూరితపారమిస్స, అసోకధమ్మరఞ్ఞో కులూపకో నిగ్రోధత్థేరో దివసస్స నిక్ఖత్తుం చీవరం పరివత్తేసి. తస్స హి తిచీవరం హత్థిక్ఖన్ధే ఠపేత్వా పఞ్చహి చ గన్ధసముగ్గసతేహి పఞ్చహి చ మాలాసముగ్గసతేహి సద్ధిం పాతోవ ఆహరియిత్థ, తథా దివా చేవ సాయఞ్చ. రాజా కిర దివసస్స నిక్ఖత్తుం సాటకే పరివత్తేన్తో ‘‘థేరస్స చీవరం నీత’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆమ నీత’’న్తి సుత్వావ పరివత్తేసి. థేరోపి న భణ్డికం బన్ధిత్వా ఠపేసి, సమ్పత్తసబ్రహ్మచారీనం అదాసి. తదా కిర జమ్బుదీపే భిక్ఖుసఙ్ఘస్స యేభుయ్యేన నిగ్రోధస్సేవ సన్తకం చీవరం అహోసి.
అహో వత మం కోచి నిమన్తేయ్యాతి కిం పన చిత్తస్స అనుప్పాదనం భారియం, ఉప్పన్నస్స పహానన్తి. చిత్తం నామ లహుకపరివత్తం, తస్మా అనుప్పాదనం భారియం, ఉప్పన్నస్స పహానమ్పి భారియమేవ. అన్తరఘరేతి మహాసకులుదాయిసుత్తే (మ. ని. ౨.౨౩౭) ఇన్దఖీలతో పట్ఠాయ అన్తరఘరం నామ ఇధ నిమ్బోదకపతనట్ఠానం అధిప్పేతం. కుతో పనస్స భిక్ఖా ఉప్పజ్జిత్థాతి. థేరో ద్వీసు నగరేసు అభిఞ్ఞాతో, గేహద్వారం ఆగతస్సేవస్స పత్తం గహేత్వా నానారసభోజనస్స పూరేత్వా దేన్తి. సో లద్ధట్ఠానతో నివత్తతి, భత్తకిచ్చకరణట్ఠానం పనస్స నిబద్ధమేవ అహోసి. అనుబ్యఞ్జనసోతి థేరేన కిర రూపే నిమిత్తం గహేత్వా మాతుగామో న ఓలోకితపుబ్బో. మాతుగామస్స ధమ్మన్తి మాతుగామస్స ఛప్పఞ్చవాచాహి ధమ్మం దేసేతుం వట్టతి, పఞ్హం పుట్ఠేన గాథాసహస్సమ్పి వత్తుం వట్టతియేవ. థేరో పన కప్పియమేవ న అకాసి. యేభుయ్యేన హి కులూపకథేరానమేతం కమ్మం హోతి. భిక్ఖునుపస్సయన్తి భిక్ఖునిఉపస్సయం. తం పన గిలానపుచ్ఛకేన గన్తుం వట్టతి, థేరో పన కప్పియమేవ న అకాసి. ఏస నయో సబ్బత్థ. చుణ్ణేనాతి కోసమ్బచుణ్ణాదినా. గత్తపరికమ్మేతి సరీరసమ్బాహనకమ్మే. విచారితాతి పయోజయితా. గద్దూహనమత్తన్తి గావిం థనే గహేత్వా ఏకం ఖీరబిన్దుం దూహనకాలమత్తమ్పి.
కేన పన కారణేన థేరో నిరాబాధో అహోసి. పదుముత్తరే కిర భగవతి సతసహస్సభిక్ఖుపరివారే చారికం చరమానే హిమవతి విసరుక్ఖా పుప్ఫింసు. భిక్ఖుసతసహస్సానమ్పి తిణపుప్ఫకరోగో ఉప్పజ్జతి. థేరో తస్మిం సమయే ఇద్ధిమా తాపసో హోతి, సో ఆకాసేన గచ్ఛన్తో భిక్ఖుసఙ్ఘం దిస్వా ఓతరిత్వా రోగం పుచ్ఛిత్వా హిమవన్తతో ఓసధం ఆహరిత్వా అదాసి. ఉపసిఙ్ఘనమత్తేనేవ రోగో వూపసమి. కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలేపి పఠమవప్పదివసే వప్పం ఠపేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పరిభోగం అగ్గిసాలఞ్చేవ వచ్చకుటిఞ్చ కారేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స భేసజ్జవత్తం నిబన్ధి, ఇమినా కమ్మేన నిరాబాధో అహోసి. ఉక్కట్ఠనేసజ్జికో పనేస ఉక్కట్ఠారఞ్ఞకో చ తస్మా ‘‘నాభిజానామి అపస్సేనకం అపస్సయితా’’తిఆదిమాహ.
సరణోతి సకిలేసో. అఞ్ఞా ఉదపాదీతి అనుపసమ్పన్నస్స అఞ్ఞం బ్యాకాతుం న వట్టతి. థేరో కస్మా బ్యాకాసి? న థేరో అహం అరహాతి ఆహ, అఞ్ఞా ఉదపాదీతి పనాహ. అపిచ థేరో అరహాతి పాకటో, తస్మా ఏవమాహ.
౨౧౨. పబ్బజ్జన్తి థేరో సయం నేవ పబ్బాజేసి, న ఉపసమ్పాదేసి అఞ్ఞేహి పన భిక్ఖూహి ఏవం కారాపేసి. అవాపురణం ఆదాయాతి కుఞ్చికం గహేత్వా.
నిసిన్నకోవ పరినిబ్బాయీతి అహం ధరమానోపి న అఞ్ఞస్స భిక్ఖుస్స భారో అహోసిం, పరినిబ్బుతస్సాపి మే సరీరం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పలిబోధో మా అహోసీతి తేజోధాతుం సమాపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయి. సరీరతో జాలా ఉట్ఠహి, ఛవిమంసలోహితం సప్పి వియ ఝాయమానం పరిక్ఖయం గతం, సుమనమకులసదిసా ధాతుయోవ అవసేసింసు. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవ. ఇదం పన సుత్తం దుతియసఙ్గహే సఙ్గీతన్తి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
బాకులసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. దన్తభూమిసుత్తవణ్ణనా
౨౧౩. ఏవం మే సుతన్తి దన్తభూమిసుత్తం. తత్థ అరఞ్ఞకుటికాయన్తి తస్సేవ వేళువనస్స ఏకస్మిం వివిత్తట్ఠానే పధానకమ్మికానం భిక్ఖూనం అత్థాయ కతసేనాసనే. రాజకుమారోతి బిమ్బిసారస్స పుత్తో ఓరసకో.
ఫుసేయ్యాతి లభేయ్య. ఏకగ్గతన్తి ఏవం పటిపన్నో సమాపత్తిం నామ లభతి, ఝానం నామ లభతీతి ఇదం మయా సుతన్తి వదతి. కిలమథోతి కాయకిలమథో. విహేసాతి స్వేవ కిలమథో వుత్తో. యథాసకే తిట్ఠేయ్యాసీతి అత్తనో అజాననకోట్ఠాసేయేవ తిట్ఠేయ్యాసీతి.
౨౧౪. దేసేసీతి చిత్తేకగ్గతం నామ ఏవం లభతి, సమాపత్తిం ఏవం నిబ్బత్తేతీతి అప్పనాఉపచారం పాపేత్వా ఏకకసిణపరికమ్మం కథేసి. పవేదేత్వాతి పకాసేత్వా.
నేక్ఖమ్మేన ఞాతబ్బన్తి కామతో నిస్సటగుణేన ఞాతబ్బం. కామతో నిస్సటగుణే ఠితేన పుగ్గలేన ఏకగ్గం నామ జానితబ్బన్తి అధిప్పాయేనేతం వుత్తం. సేసాని తస్సేవ వేవచనాని. కామే పరిభుఞ్జన్తోతి దువిధేపి కామే భుఞ్జమానో.
౨౧౫. హత్థిదమ్మా వా అస్సదమ్మా వా గోదమ్మా వాతి ఏత్థ అదన్తహత్థిదమ్మాదయో వియ చిత్తేకగ్గరహితా పుగ్గలా దట్ఠబ్బా. దన్తహత్థిఆదయో వియ చిత్తేకగ్గసమ్పన్నా. యథా అదన్తహత్థిదమ్మాదయో కూటాకారం అకత్వా ధురం అఛడ్డేత్వా దన్తగమనం వా గన్తుం, దన్తేహి వా పత్తబ్బం భూమిం పాపుణితుం న సక్కోన్తి, ఏవమేవ చిత్తేకగ్గరహితా సమ్పన్నచిత్తేకగ్గేహి నిబ్బత్తితగుణం వా నిబ్బత్తేతుం పత్తభూమిం వా పాపుణితుం న సక్కోన్తి.
౨౧౬. హత్థవిలఙ్ఘకేనాతి హత్థేన హత్థం గహేత్వా.
దట్ఠేయ్యన్తి పస్సితబ్బయుత్తకం. ఆవుతోతి ఆవరితో. నివుతోతి నివారితో. ఓఫుటోతి ఓనద్ధో.
౨౧౭. నాగవనికన్తి హత్థిపదోపమే (మ. ని. ౧.౨౮౮ ఆదయో) నాగవనచరకో పురిసో ‘‘నాగవనికో’’తి వుత్తో, ఇధ హత్థిసిక్ఖాయ కుసలో హత్థిం గహేతుం సమత్థో. అతిపస్సిత్వాతి దిస్వా. ఏత్థగేధాతి ఏతస్మిం పవత్తగేధా. సరసఙ్కప్పానన్తి ధావనసఙ్కప్పానం. మనుస్సకన్తేసు సీలేసు సమాదపనాయాతి ఏత్థ యదా నాగో ఇత్థిపురిసేహి కుమారకుమారికాహి సోణ్డాదీసు గహేత్వా ఉపకేళయమానో వికారం న కరోతి సుఖాయతి, తదానేన మనుస్సకన్తాని సీలాని సమాదిన్నాని నామ హోన్తి.
పేమనీయాతి తాత రాజా తే పసన్నో మఙ్గలహత్థిట్ఠానేవ ఠపేస్సతి, రాజారహాని భోజనాదీని లభిస్ససీతి ఏవరూపీ నాగేహి పియాపితబ్బా కథా. సుస్సూసతీతి తం పేమనీయకథం సోతుకామో హోతి. తిణఘాసోదకన్తి తిణఘాసఞ్చేవ ఉదకఞ్చ, తిణఘాసన్తి ఘాసితబ్బం తిణం, ఖాదితబ్బన్తి అత్థో.
పణవోతి డిణ్డిమో. సబ్బవఙ్కదోసనిహితనిన్నీతకసావోతి నిహితసబ్బవఙ్కదోసో చేవ అపనీతకసావో చ. అఙ్గన్తేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి అఙ్గసమో హోతి.
౨౧౯. గేహసితసీలానన్తి పఞ్చకామగుణనిస్సితసీలానం. ఞాయస్సాతి అట్ఠఙ్గికమగ్గస్స.
౨౨౨. అదన్తమరణం మహల్లకో రఞ్ఞో నాగో కాలఙ్కతోతి రఞ్ఞో మహల్లకో నాగో అదన్తమరణం మతో కాలం కతో హోతి, అదన్తమరణం కాలంకిరియం నామ కరియతీతి అయమేత్థ అత్థో. ఏస నయో సబ్బత్థ. సేసం ఉత్తానమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
దన్తభూమిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. భూమిజసుత్తవణ్ణనా
౨౨౩. ఏవం మే సుతన్తి భూమిజసుత్తం. తత్థ భూమిజోతి అయం థేరో జయసేనరాజకుమారస్స మాతులో. ఆసఞ్చ అనాసఞ్చాతి కాలేన ఆసం కాలేన అనాసం. సకేన థాలిపాకేనాతి పకతిపవత్తాయ భిక్ఖాయ అత్తనో నిట్ఠితభత్తతోపి భత్తేన పరివిసి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
భూమిజసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. అనురుద్ధసుత్తవణ్ణనా
౨౩౦. ఏవం మే సుతన్తి అనురుద్ధసుత్తం. తత్థ ఏవమాహంసూతి తస్స ఉపాసకస్స అఫాసుకకాలో అహోసి, తదా ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహంసు. అపణ్ణకన్తి అవిరాధితం. ఏకత్థాతి అప్పమాణాతి వా మహగ్గతాతి వా ఝానమేవ చిత్తేకగ్గతాయేవ ఏవం వుచ్చతీతి ఇమం సన్ధాయ ఏవమాహ.
౨౩౧. యావతా ఏకం రుక్ఖమూలం మహగ్గతన్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతీతి ఏకరుక్ఖమూలపమాణట్ఠానం కసిణనిమిత్తేన ఓత్థరిత్వా తస్మిం కసిణనిమిత్తే మహగ్గతజ్ఝానం ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి. మహగ్గతన్తి పనస్స ఆభోగో నత్థి, కేవలం మహగ్గతజ్ఝానపవత్తివసేన పనేతం వుత్తం. ఏస నయో సబ్బత్థ. ఇమినా ఖో ఏతం గహపతి పరియాయేనాతి ఇమినా కారణేన. ఏత్థ హి అప్పమాణాతి వుత్తానం బ్రహ్మవిహారానం నిమిత్తం న వడ్ఢతి, ఉగ్ఘాటనం న జాయతి, తాని ఝానాని అభిఞ్ఞానం వా నిరోధస్స వా పాదకాని న హోన్తి, విపస్సనాపాదకాని పన వట్టపాదకాని భవోక్కమనాని చ హోన్తి. ‘‘మహగ్గతా’’తి వుత్తానం పన కసిణజ్ఝానానం నిమిత్తం వడ్ఢతి, ఉగ్ఘాటనం జాయతి, సమతిక్కమా హోన్తి, అభిఞ్ఞాపాదకాని నిరోధపాదకాని వట్టపాదకాని భవోక్కమనాని చ హోన్తి. ఏవమిమే ధమ్మా నానత్థా, అప్పమాణా మహగ్గతాతి ఏవం నానాబ్యఞ్జనా చ.
౨౩౨. ఇదాని మహగ్గతసమాపత్తితో నీహరిత్వా భవూపపత్తికారణం దస్సేన్తో చతస్సో ఖో ఇమాతిఆదిమాహ. పరిత్తాభాతి ఫరిత్వా జానన్తస్స అయమాభోగో అత్థి, పరిత్తాభేసు పన దేవేసు నిబ్బత్తికారణం ఝానం భావేన్తో ఏవం వుత్తో. ఏస నయో సబ్బత్థ. పరిత్తాభా సియా సంకిలిట్ఠాభా హోన్తి సియా పరిసుద్ధాభా, అప్పమాణాభా సియా సంకిలిట్ఠాభా హోన్తి సియా పరిసుద్ధాభా. కథం? సుప్పమత్తే వా సరావమత్తే వా కసిణపరికమ్మం కత్వా సమాపత్తిం నిబ్బత్తేత్వా పఞ్చహాకారేహి ఆచిణ్ణవసిభావో పచ్చనీకధమ్మానం సుట్ఠు అపరిసోధితత్తా దుబ్బలమేవ సమాపత్తిం వళఞ్జిత్వా అప్పగుణజ్ఝానే ఠితో కాలం కత్వా పరిత్తాభేసు నిబ్బత్తతి, వణ్ణో పనస్స పరిత్తో చేవ హోతి సంకిలిట్ఠో చ. పఞ్చహి పనాకారేహి ఆచిణ్ణవసిభావో పచ్చనీకధమ్మానం సుట్ఠు పరిసోధితత్తా సువిసుద్ధం సమాపత్తిం వళఞ్జిత్వా పగుణజ్ఝానే ఠితో కాలం కత్వా పరిత్తాభేసు నిబ్బత్తతి, వణ్ణో పనస్స పరిత్తో చేవ హోతి పరిసుద్ధో చ. ఏవం పరిత్తాభా సియా సంకిలిట్ఠాభా హోన్తి సియా పరిసుద్ధాభా. కసిణే పన విపులపరికమ్మం కత్వా సమాపత్తిం నిబ్బత్తేత్వా పఞ్చహాకారేహి ఆచిణ్ణవసిభావోతి సబ్బం పురిమసదిసమేవ వేదితబ్బం. ఏవం అప్పమాణాభా సియా సంకిలిట్ఠాభా హోన్తి సియా పరిసుద్ధాభాతి.