౩. అచ్ఛరియఅబ్భుతసుత్తవణ్ణనా

౧౯౭. ఏవం మే సుతన్తి అచ్ఛరియఅబ్భుతసుత్తం. తత్థ యత్ర హి నామాతి అచ్ఛరియత్థే నిపాతో. యో నామ తథాగతోతి అత్థో. ఛిన్నపపఞ్చేతి ఏత్థ పపఞ్చా నామ తణ్హా మానో దిట్ఠీతి ఇమే తయో కిలేసా. ఛిన్నవటుమేతి ఏత్థ వటుమన్తి కుసలాకుసలకమ్మవట్టం వుచ్చతి. పరియాదిన్నవట్టేతి తస్సేవ వేవచనం. సబ్బదుక్ఖవీతివత్తేతి సబ్బం విపాకవట్టసఙ్ఖాతం దుక్ఖం వీతివత్తే. అనుస్సరిస్సతీతి ఇదం యత్రాతి నిపాతవసేన అనాగతవచనం, అత్థో పనేత్థ అతీతవసేన వేదితబ్బో. భగవా హి తే బుద్ధే అనుస్సరి, న ఇదాని అనుస్సరిస్సతి. ఏవంజచ్చాతి విపస్సీఆదయో ఖత్తియజచ్చా, కకుసన్ధాదయో బ్రాహ్మణజచ్చాతి. ఏవంగోత్తాతి విపస్సీఆదయో కోణ్డఞ్ఞగోత్తా, కకుసన్ధాదయో కస్సపగోత్తాతి. ఏవంసీలాతి లోకియలోకుత్తరసీలేన ఏవంసీలా. ఏవంధమ్మాతి ఏత్థ సమాధిపక్ఖా ధమ్మా అధిప్పేతా. లోకియలోకుత్తరేన సమాధినా ఏవంసమాధినోతి అత్థో. ఏవంపఞ్ఞాతి లోకియలోకుత్తరపఞ్ఞాయ ఏవంపఞ్ఞా. ఏవంవిహారీతి ఏత్థ పన హేట్ఠా సమాధిపక్ఖానం ధమ్మానం గహితత్తా విహారో గహితోవ, పున కస్మా గహితమేవ గణ్హాతీతి చే, న ఇదం గహితమేవ. ఇదఞ్హి నిరోధసమాపత్తిదీపనత్థం, తస్మా ఏవంనిరోధసమాపత్తివిహారీతి అయమేత్థ అత్థో.

ఏవంవిముత్తాతి ఏత్థ విక్ఖమ్భనవిముత్తి తదఙ్గవిముత్తి సముచ్ఛేదవిముత్తి పటిప్పస్సద్ధివిముత్తి నిస్సరణవిముత్తీతి పఞ్చవిధా విముత్తియో. తత్థ అట్ఠ సమాపత్తియో సయం విక్ఖమ్భితేహి నీవరణాదీహి విముత్తత్తా విక్ఖమ్భనవిముత్తీతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. అనిచ్చానుపస్సనాదికా సత్త అనుపస్సనా సయం తస్స తస్స పచ్చనీకఙ్గవసేన పరిచత్తాహి నిచ్చసఞ్ఞాదీహి విముత్తత్తా తదఙ్గవిముత్తీతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. చత్తారో అరియమగ్గా సయం సముచ్ఛిన్నేహి కిలేసేహి విముత్తత్తా సముచ్ఛేదవిముత్తీతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని మగ్గానుభావేన కిలేసానం పటిప్పస్సద్ధన్తే ఉప్పన్నత్తా పటిప్పస్సద్ధివిముత్తీతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. నిబ్బానం సబ్బకిలేసేహి నిస్సటత్తా అపగతత్తా దూరే ఠితత్తా నిస్సరణవిముత్తీతి సఙ్ఖం గతం. ఇతి ఇమాసం పఞ్చన్నం విముత్తీనం వసేన ఏవంవిముత్తాతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

౧౯౯. తస్మాతిహాతి యస్మా త్వం ‘‘తథాగతా అచ్ఛరియా’’తి వదసి, తస్మా తం భియ్యోసో మత్తాయ పటిభన్తు తథాగతస్స అచ్ఛరియా అబ్భుతధమ్మాతి. సతో సమ్పజానోతి ఏత్థ ద్వేసమ్పజఞ్ఞాని మనుస్సలోకే దేవలోకే చ. తత్థ వేస్సన్తరజాతకే బ్రాహ్మణస్స ద్వే పుత్తే దత్వా పునదివసే సక్కస్స దేవిం దత్వా సక్కేన పసీదిత్వా దిన్నే అట్ఠ వరే గణ్హన్తో –

‘‘ఇతో విముచ్చమానాహం, సగ్గగామీ విసేసగూ;

అనివత్తీ తతో అస్సం, అట్ఠమేతం వరం వరే’’తి. (జా. ౨.౨౨.౨౩౦౦) –

ఏవం తుసితభవనే మే పటిసన్ధి హోతూతి వరం అగ్గహేసి, తతో పట్ఠాయ తుసితభవనే ఉప్పజ్జిస్సామీతి జానాతి, ఇదం మనుస్సలోకే సమ్పజఞ్ఞం. వేస్సన్తరత్తభావతో పన చుతో పున తుసితభవనే నిబ్బత్తిత్వా నిబ్బత్తోస్మీతి అఞ్ఞాసి, ఇదం దేవలోకే సమ్పజఞ్ఞం.

కిం పన సేసదేవతా న జానన్తీతి? నో న జానన్తి. తా పన ఉయ్యానవిమానకప్పరుక్ఖే ఓలోకేత్వా దేవనాటకేహి తూరియసద్దేన పబోధితా ‘‘మారిస అయం దేవలోకో తుమ్హే ఇధ నిబ్బత్తా’’తి సారితా జానన్తి. బోధిసత్తో పఠమజవనవారే న జానాతి, దుతియజవనతో పట్ఠాయ జానాతి. ఇచ్చస్స అఞ్ఞేహి అసాధారణజాననం హోతి.

అట్ఠాసీతి ఏత్థ కిఞ్చాపి అఞ్ఞేపి దేవా తత్థ ఠితా ఠితమ్హాతి జానన్తి, తే పన ఛసు ద్వారేసు బలవతా ఇట్ఠారమ్మణేన అభిభుయ్యమానా సతిం విస్సజ్జేత్వా అత్తనో భుత్తపీతభావమ్పి అజానన్తా ఆహారూపచ్ఛేదేన కాలం కరోన్తి. బోధిసత్తస్స కిం తథారూపం ఆరమ్మణం నత్థీతి? నో నత్థి. సో హి సేసదేవే దసహి ఠానేహి అధిగ్గణ్హాతి, ఆరమ్మణేన పన అత్తానం మద్దితుం న దేతి, తం ఆరమ్మణం అభిభవిత్వా తిట్ఠతి. తేన వుత్తం – ‘‘సతో సమ్పజానో, ఆనన్ద, బోధిసత్తో తుసితే కాయే అట్ఠాసీ’’తి.

౨౦౦. యావతాయుకన్తి సేసత్తభావేసు కిం యావతాయుకం న తిట్ఠత్తీతి? ఆమ న తిట్ఠతి. అఞ్ఞదా హి దీఘాయుకదేవలోకే నిబ్బత్తో తత్థ పారమియో న సక్కా పూరేతున్తి అక్ఖీని నిమీలేత్వా అధిముత్తికాలంకిరియం నామ కత్వా మనుస్సలోకే నిబ్బత్తతి. అయం కాలఙ్కిరియా అఞ్ఞేసం న హోతి. తదా పన అదిన్నదానం నామ నత్థి, అరక్ఖితసీలం నామ నత్థి, సబ్బపారమీనం పూరితత్తా యావతాయుకం అట్ఠాసి.

సతో సమ్పజానో తుసితా కాయా చవిత్వా మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతీతి ఏవం తావ సబ్బపారమియో పూరేత్వా తదా బోధిసత్తో యావతాయుకం అట్ఠాసి. దేవతానం పన – ‘‘మనుస్సగణనావసేన ఇదాని సత్తహి దివసేహి చుతి భవిస్సతీ’’తి పఞ్చ పుబ్బనిమిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి – మాలా మిలాయన్తి, వత్థాని కిలిస్సన్తి, కచ్ఛేహి సేదా ముచ్చన్తి, కాయే దుబ్బణ్ణియం ఓక్కమతి, దేవో దేవాసనే న సణ్ఠాతి.

తత్థ మాలాతి పటిసన్ధిగ్గహణదివసే పిళన్ధనమాలా. తా కిర సట్ఠిసతసహస్సాధికా సత్తపణ్ణాస-వస్సకోటియో అమిలాయిత్వా తదా మిలాయన్తి. వత్థేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్తకం పన కాలం దేవానం నేవ సీతం న ఉణ్హం హోతి, తస్మిం కాలే సరీరతో బిన్దుబిన్దువసేన సేదా ముచ్చన్తి. ఏత్తకఞ్చ కాలం తేసం సరీరే ఖణ్డిచ్చపాలిచ్చాదివసేన వివణ్ణతా న పఞ్ఞాయతి, దేవధీతా సోళసవస్సుద్దేసికా వియ, దేవపుత్తా వీసతివస్సుద్దేసికా వియ ఖాయన్తి. మరణకాలే పన నేసం కిలన్తరూపో అత్తభావో హోతి. ఏత్తకఞ్చ నేసం కాలం దేవలోకే ఉక్కణ్ఠితా నామ నత్థి, మరణకాలే పన నిస్ససన్తి విజమ్భన్తి, సకే ఆసనే నాభిరమన్తి.

ఇమాని పన పుబ్బనిమిత్తాని, యథా లోకే మహాపుఞ్ఞానం రాజరాజమహామత్తాదీనంయేవ ఉక్కాపాతభూమిచాలచన్దగ్గాహాదీని నిమిత్తాని పఞ్ఞాయన్తి, న సబ్బేసం, ఏవమేవ మహేసక్ఖానం దేవతానంయేవ పఞ్ఞాయన్తి, న సబ్బేసం. యథా చ మనుస్సేసు పుబ్బనిమిత్తాని నక్ఖత్తపాఠకాదయోవ జానన్తి, న సబ్బే, ఏవమేవ తానిపి సబ్బే దేవా న జానన్తి, పణ్డితా ఏవ పన జానన్తి. తత్థ యే చ మన్దేన కుసలకమ్మేన నిబ్బత్తా దేవపుత్తా, తే తేసు ఉప్పన్నేసు – ‘‘ఇదాని కో జానాతి, కుహిం నిబ్బత్తిస్సామా’’తి భాయన్తి. యే మహాపుఞ్ఞా, తే – ‘‘అమ్హేహి దిన్నం దానం రక్ఖితం సీలం భావితం భావనం ఆగమ్మ ఉపరిదేవలోకేసు సమ్పత్తిం అనుభవిస్సామా’’తి న భాయన్తి. బోధిసత్తోపి తాని పుబ్బనిమిత్తాని దిస్వా ‘‘ఇదాని అనన్తరే అత్తభావే బుద్ధో భవిస్సామీ’’తి న భాయి. అథస్స తేసు నిమిత్తేసు పాతుభూతేసు దససహస్సచక్కవాళదేవతా సన్నిపతిత్వా – ‘‘మారిస తుమ్హేహి దస పారమియో పూరేన్తేహి న సక్కసమ్పత్తిం న మారబ్రహ్మచక్కవత్తిసమ్పత్తిం పత్థేన్తేహి పూరితా, లోకనిత్థరణత్థాయ పన బుద్ధత్తం పత్థయమానేహి పూరితా. సో వో ఇదాని కాలో మారిస బుద్ధత్తాయ, సమయో మారిస బుద్ధత్తాయా’’తి యాచన్తి.

అథ మహాసత్తో దేవతానం పటిఞ్ఞం అదత్వావ కాలదీపదేసకులజనేత్తిఆయుపరిచ్ఛేదవసేన పఞ్చమహావిలోకనం నామ విలోకేసి. తత్థ ‘‘కాలో ను ఖో, న కాలో’’తి పఠమం కాలం విలోకేసి. తత్థ వస్ససతసహస్సతో ఉద్ధం వడ్ఢితఆయుకాలో కాలో నామ న హోతి. కస్మా? తదా హి సత్తానం జాతిజరామరణాని న పఞ్ఞాయన్తి, బుద్ధానఞ్చ ధమ్మదేసనా నామ తిలక్ఖణముత్తా నత్థి, తేసం అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి కథేన్తానం ‘‘కిం నామేతం కథేన్తీ’’తి నేవ సోతుం న సద్ధాతుం మఞ్ఞన్తి, తతో అభిసమయో న హోతి, తస్మిం అసతి అనియ్యానికం సాసనం హోతి. తస్మా సో అకాలో. వస్ససతతో ఊనఆయుకాలోపి కాలో నామ న హోతి. కస్మా? తదా హి సత్తా ఉస్సన్నకిలేసా హోన్తి, ఉస్సన్నకిలేసానఞ్చ దిన్నోవాదో ఓవాదట్ఠానే న తిట్ఠతి. ఉదకే దణ్డరాజి వియ ఖిప్పం విగచ్ఛతి. తస్మా సోపి అకాలో. సతసహస్సతో పన పట్ఠాయ హేట్ఠా వస్ససతతో పట్ఠాయ ఉద్ధం ఆయుకాలో కాలో నామ. తదా చ వస్ససతకాలో హోతి. అథ మహాసత్తో ‘‘నిబ్బత్తితబ్బకాలో’’తి కాలం పస్సి.

తతో దీపం విలోకేన్తో సపరివారే చత్తారో దీపే ఓలోకేత్వా – ‘‘తీసు దీపేసు బుద్ధా న నిబ్బత్తన్తి, జమ్బుదీపేయేవ నిబ్బత్తన్తీ’’తి దీపం పస్సి.

తతో – ‘‘జమ్బుదీపో నామ మహా, దసయోజనసహస్సపరిమాణో, కతరస్మిం ను ఖో పదేసే బుద్ధా నిబ్బత్తన్తీ’’తి దేసం విలోకేన్తో మజ్ఝిమదేసం పస్సి. మజ్ఝిమదేసో నామ ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయ గజఙ్గలం నామ నిగమో’’తిఆదినా నయేన వినయే (మహావ. ౨౫౯) వుత్తోవ. సో పన ఆయామతో తీణి యోజనసతాని. విత్థారతో అడ్ఢతియాని, పరిక్ఖేపతో నవయోజనసతానీతి. ఏతస్మిఞ్హి పదేసే చత్తారి అట్ఠ సోళస వా అసఙ్ఖ్యేయ్యాని, కప్పసతసహస్సఞ్చ పారమియో పూరేత్వా సమ్మాసమ్బుద్ధా ఉప్పజ్జన్తి. ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని, కప్పసతసహస్సఞ్చ పారమియో పూరేత్వా పచ్చేకబుద్ధా ఉప్పజ్జన్తి, ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం, కప్పసతసహస్సఞ్చ పారమియో పూరేత్వా సారిపుత్తమోగ్గల్లానాదయో మహాసావకా ఉప్పజ్జన్తి, చతున్నం మహాదీపానం ద్విసహస్సానం పరిత్తదీపానఞ్చ ఇస్సరియాధిపచ్చకారకచక్కవత్తిరాజానో ఉప్పజ్జన్తి, అఞ్ఞే చ మహేసక్ఖా ఖత్తియబ్రాహ్మణగహపతిమహాసాలా ఉప్పజ్జన్తి. ఇదఞ్చేత్థ కపిలవత్థు నామ నగరం, తత్థ మయా నిబ్బత్తితబ్బన్తి నిట్ఠమగమాసి.

తతో కులం విలోకేన్తో – ‘‘బుద్ధా నామ లోకసమ్మతే కులే నిబ్బత్తన్తి, ఇదాని చ ఖత్తియకులం లోకసమ్మతం, తత్థ నిబ్బత్తిస్సామి, సుద్ధోదనో నామ రాజా మే పితా భవిస్సతీ’’తి కులం పస్సి.

తతో మాతరం విలోకేన్తో – ‘‘బుద్ధమాతా నామ లోలా సురాధుత్తా న హోతి, కప్పసతసహస్సం పూరితపారమీ జాతితో పట్ఠాయ అఖణ్డపఞ్చసీలా హోతి, అయఞ్చ మహామాయా నామ దేవీ ఏదిసా. అయం మే మాతా భవిస్సతి. కిత్తకం పనస్సా ఆయూ’’తి ఆవజ్జన్తో – ‘‘దసన్నం మాసానం ఉపరి సత్త దివసానీ’’తి పస్సి.

ఇతి ఇమం పఞ్చమహావిలోకనం విలోకేత్వా – ‘‘కాలో మే మారిసా బుద్ధభావాయా’’తి దేవతానం సఙ్గహం కరోన్తో పటిఞ్ఞం దత్వా ‘‘గచ్ఛథ తుమ్హే’’తి తా దేవతా ఉయ్యోజేత్వా తుసితదేవతాహి పరివుతో తుసితపురే నన్దనవనం పావిసి. సబ్బదేవలోకేసు హి నన్దనవనం అత్థియేవ. తత్థ నం దేవతా – ‘‘ఇతో చుతో సుగతిం గచ్ఛ, ఇతో చుతో సుగతిం గచ్ఛా’’తి పుబ్బేకతకుసలకమ్మోకాసం సారయమానా విచరన్తి. సో ఏవం దేవతాహి కుసలం సారయమానాహి పరివుతో తత్థ విచరన్తోవ చవి.

ఏవం చుతో చవామీతి పజానాతి, చుతిచిత్తం న జానాతి. పటిసన్ధిం గహేత్వాపి పటిసన్ధిచిత్తం న జానాతి, ఇమస్మిం మే ఠానే పటిసన్ధి గహితాతి ఏవం పన జానాతి. కేచి పన థేరా ‘‘ఆవజ్జనపరియాయో నామ లద్ధుం వట్టతి, దుతియతతియచిత్తవారేయేవ జానిస్సతీ’’తి వదన్తి. తిపిటకమహాసీవత్థేరో పనాహ – ‘‘మహాసత్తానం పటిసన్ధి న అఞ్ఞేసం పటిసన్ధిసదిసా, కోటిప్పత్తం తేసం సతిసమ్పజఞ్ఞం. యస్మా పన తేనేవ చిత్తేన తం చిత్తం ఞాతుం న సక్కా, తస్మా చుతిచిత్తం న జానాతి. చుతిక్ఖణేపి చవామీతి పజానాతి, పటిసన్ధిం గహేత్వాపి పటిసన్ధిచిత్తం న జానాతి, అసుకస్మిం ఠానే పటిసన్ధి గహితాతి పజానాతి, తస్మిం కాలే దససహస్సీ కమ్పతీ’’తి. ఏవం సతో సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమన్తో పన ఏకూనవీసతియా పటిసన్ధిచిత్తేసు మేత్తాపుబ్బభాగస్స సోమనస్స-సహగత-ఞాణసమ్పయుత్త-అసఙ్ఖారిక-కుసలచిత్తస్స సదిసమహావిపాకచిత్తేన పటిసన్ధిం గణ్హి. మహాసీవత్థేరో పన ‘‘ఉపేక్ఖాసహగతేనా’’తి ఆహ.

పటిసన్ధిం గణ్హన్తో పన ఆసాళ్హీపుణ్ణమాయం ఉత్తరాసాళ్హనక్ఖత్తేన అగ్గహేసి. తదా కిర మహామాయా పురే పుణ్ణమాయ సత్తమదివసతో పట్ఠాయ విగతసురాపానం మాలాగన్ధవిభూసనసమ్పన్నం నక్ఖత్తకీళం అనుభవమానా సత్తమే దివసే పాతో వుట్ఠాయ గన్ధోదకేన న్హాయిత్వా సబ్బాలఙ్కారవిభూసితా వరభోజనం భుఞ్జిత్వా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ సిరీగబ్భం పవిసిత్వా సిరీసయనే నిపన్నా నిద్దం ఓక్కమమానా ఇదం సుపినం అద్దస – ‘‘చత్తారో కిర నం మహారాజానో సయనేనేవ సద్ధిం ఉక్ఖిపిత్వా అనోతత్తదహం నేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠంసు. అథ నేసం దేవియో ఆగన్త్వా మనుస్సమలహరణత్థం న్హాపేత్వా దిబ్బవత్థం నివాసేత్వా గన్ధేహి విలిమ్పేత్వా దిబ్బపుప్ఫాని పిళన్ధిత్వా తతో అవిదూరే రజతపబ్బతో, తస్స అన్తో కనకవిమానం అత్థి, తస్మిం పాచీనతో సీసం కత్వా నిపజ్జాపేసుం. అథ బోధిసత్తో సేతవరవారణో హుత్వా తతో అవిదూరే ఏకో సువణ్ణపబ్బతో, తత్థ చరిత్వా తతో ఓరుయ్హ రజతపబ్బతం అభిరుహిత్వా ఉత్తరదిసతో ఆగమ్మ కనకవిమానం పవిసిత్వా మాతరం పదక్ఖిణం కత్వా దక్ఖిణపస్సం ఫాలేత్వా కుచ్ఛిం పవిట్ఠసదిసో అహోసి.

అథ పబుద్ధా దేవీ తం సుపినం రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా పభాతాయ రత్తియా చతుసట్ఠిమత్తే బ్రాహ్మణపామోక్ఖే పక్కోసాపేత్వా హరితూపలిత్తాయ లాజాదీహి కతమఙ్గలసక్కారాయ భూమియా మహారహాని ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా తత్థ నిసిన్నానం బ్రాహ్మణానం సప్పిమధుసక్కరాభిసఙ్ఖారస్స వరపాయాసస్స సువణ్ణరజతపాతియో పూరేత్వా సువణ్ణరజతపాతీతిహేవ పటికుజ్జిత్వా అదాసి, అఞ్ఞేహి చ అహతవత్థకపిలగావీదానాదీహి తే సన్తప్పేసి. అథ నేసం సబ్బకామసన్తప్పితానం సుపినం ఆరోచాపేత్వా – ‘‘కిం భవిస్సతీ’’తి పుచ్ఛి. బ్రాహ్మణా ఆహంసు – ‘‘మా చిన్తయి మహారాజ, దేవియా తే కుచ్ఛిమ్హి గబ్భో పతిట్ఠితో, సో చ ఖో పురిసగబ్భో, న ఇత్థిగబ్భో, పుత్తో తే భవిస్సతి. సో సచే అగారం అజ్ఝావసిస్సతి, రాజా భవిస్సతి చక్కవత్తీ. సచే అగారా నిక్ఖమ్మ పబ్బజిస్సతి, బుద్ధో భవిస్సతి లోకే వివట్టచ్ఛదో’’తి. ఏవం సతో సమ్పజానో బోధిసత్తో తుసితకాయా చవిత్వా మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతి.

తత్థ సతో సమ్పజానోతి ఇమినా చతుత్థాయ గబ్భావక్కన్తియా ఓక్కమతీతి దస్సేతి. చతస్సో హి గబ్భావక్కన్తియో.

‘‘చతస్సో ఇమా, భన్తే, గబ్భావక్కన్తియో. ఇధ, భన్తే, ఏకచ్చో అసమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతి, అసమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిస్మిం ఠాతి, అసమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, అయం పఠమా గబ్భావక్కన్తి.

పున చపరం, భన్తే, ఇధేకచ్చో సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతి, అసమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిస్మిం ఠాతి, అసమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, అయం దుతియా గబ్భావక్కన్తి.

పున చపరం, భన్తే, ఇధేకచ్చో సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతి, సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిస్మిం ఠాతి, అసమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, అయం తతియా గబ్భావక్కన్తి.

పున చపరం, భన్తే, ఇధేకచ్చో సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతి, సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిస్మిం ఠాతి, సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, అయం చతుత్థా గబ్భావక్కన్తీ’’తి (దీ. ని. ౩.౧౪౭).

ఏతాసు పఠమా లోకియమనుస్సానం హోతి, దుతియా అసీతిమహాసావకానం, తతియా ద్విన్నం అగ్గసావకానం పచ్చేకబోధిసత్తానఞ్చ. తే కిర కమ్మజవాతేహి ఉద్ధంపాదా అధోసిరా అనేకసతపోరిసే పపాతే వియ యోనిముఖే తాళచ్ఛిగ్గలేన హత్థీ వియ అతివియ సమ్బాధేన యోనిముఖేన నిక్ఖమమానా అనన్తం దుక్ఖం పాపుణన్తి. తేన నేసం ‘‘మయం నిక్ఖమామా’’తి సమ్పజానతా న హోతి. చతుత్థా సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తానం. తే హి మాతుకుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హన్తాపి జానన్తి, తత్థ వసన్తాపి జానన్తి. నిక్ఖమనకాలేపి నేసం కమ్మజవాతా ఉద్ధంపాదే అధోసిరే కత్వా ఖిపితుం న సక్కోన్తి, ద్వే హత్థే పసారేత్వా అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా ఠితకావ నిక్ఖమన్తి.

౨౦౧. మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతీతి ఏత్థ మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కన్తో హోతీతి అత్థో. ఓక్కన్తే హి తస్మిం ఏవం హోతి, న ఓక్కమమానే. అప్పమాణోతి బుద్ధప్పమాణో, విపులోతి అత్థో. ఉళారోతి తస్సేవ వేవచనం. దేవానుభావన్తి ఏత్థ దేవానం అయమానుభావో – నివత్థవత్థస్స పభా ద్వాదస యోజనాని ఫరతి, తథా సరీరస్స, తథా అలఙ్కారస్స, తథా విమానస్స, తం అతిక్కమిత్వాతి అత్థో.

లోకన్తరికాతి తిణ్ణం తిణ్ణం చక్కవాళానం అన్తరా ఏకేకో లోకన్తరికా హోతి, తిణ్ణం సకటచక్కానం పత్తానం వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆహచ్చ ఠపితానం మజ్ఝే ఓకాసో వియ. సో పన లోకన్తరికనిరయో పరిమాణతో అట్ఠయోజనసహస్సో హోతి. అఘాతి నిచ్చవివటా. అసంవుతాతి హేట్ఠాపి అప్పతిట్ఠా. అన్ధకారాతి తమభూతా. అన్ధకారతిమిసాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పత్తినివారణతో అన్ధభావకరణతిమిసేన సమన్నాగతా. తత్థ కిర చక్ఖువిఞ్ఞాణం న జాయతి. ఏవంమహిద్ధికాతి చన్దిమసూరియా కిర ఏకప్పహారేనేవ తీసు దీపేసు పఞ్ఞాయన్తి, ఏవంమహిద్ధికా. ఏకేకాయ దిసాయ నవనవయోజనసతసహస్సాని అన్ధకారం విధమిత్వా ఆలోకం దస్సేన్తి, ఏవం మహానుభావా. ఆభాయ నానుభోన్తీతి అత్తనో పభాయ నప్పహోన్తి. తే కిర చక్కవాళపబ్బతస్స వేమజ్ఝేన చరన్తి, చక్కవాళపబ్బతఞ్చ అతిక్కమ్మ లోకన్తరికనిరయో, తస్మా తే తత్థ ఆభాయ నప్పహోన్తి.

యేపి తత్థ సత్తాతి యేపి తస్మిం లోకన్తరమహానిరయే సత్తా ఉపపన్నా. కిం పన కమ్మం కత్వా తే తత్థ ఉప్పజ్జన్తీతి? భారియం దారుణం మాతాపితూనం ధమ్మికసమణబ్రాహ్మణానఞ్చ ఉపరి అపరాధం అఞ్ఞఞ్చ దివసే దివసే పాణవధాదిసాహసికకమ్మం కత్వా ఉప్పజ్జన్తి తమ్బపణ్ణిదీపే అభయచోరనాగచోరాదయో వియ. తేసం అత్తభావో తిగావుతికో హోతి, వగ్గులీనం వియ దీఘనఖా హోన్తి. తే రుక్ఖే వగ్గులియో వియ నఖేహి చక్కవాళపాదే లగ్గన్తి. యదా పన సంసప్పన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హత్థపాసం గతా హోన్తి, అథ ‘‘భక్ఖో నో లద్ధో’’తి మఞ్ఞమానా తత్థ వావటా విపరివత్తిత్వా లోకసన్ధారకఉదకే పతన్తి. వాతే పహరన్తే మధుకఫలాని వియ ఛిజ్జిత్వా ఉదకే పతన్తి. పతితమత్తా చ అచ్చన్తఖారే ఉదకే పిట్ఠపిణ్డి వియ విలీయన్తి.

అఞ్ఞేపి కిర భో సన్తి సత్తాతి – ‘‘యథా మయం మహాదుక్ఖం అనుభవామ, ఏవం అఞ్ఞేపి కిర సత్తా ఇదం దుక్ఖం అనుభవన్తా ఇధూపపన్నా’’తి తం దివసం పస్సన్తి. అయం పన ఓభాసో ఏకయాగుపానమత్తమ్పి న తిట్ఠతి, యావతా నిద్దాయిత్వా పబుద్ధో ఆరమ్మణం విభావేతి, తత్తకం కాలం హోతి. దీఘభాణకా పన ‘‘అచ్ఛరాసఙ్ఘాటమత్తమేవ విజ్జుభాసో వియ నిచ్ఛరిత్వా కిం ఇదన్తి భణన్తానంయేవ అన్తరధాయతీ’’తి వదన్తి. సఙ్కమ్పతీతి సమన్తతో కమ్పతి. ఇతరద్వయం పురిమపస్సేవ వేవచనం. పున అప్పమాణో చాతిఆది నిగమనత్థం వుత్తం.

౨౦౨. చత్తారో దేవపుత్తా చతుద్దిసం ఆరక్ఖాయ ఉపగచ్ఛన్తీతి ఏత్థ చత్తారోతి చతున్నం మహారాజూనం వసేన వుత్తం, దససహస్సచక్కవాళే పన చత్తారో చత్తారో కత్వా చత్తాలీసదససహస్సా హోన్తి. తత్థ ఇమస్మిం చక్కవాళే మహారాజానో ఖగ్గహత్థా ఆగన్త్వా బోధిసత్తస్స ఆరక్ఖణత్థాయ ఉపగన్త్వా సిరీగబ్భం పవిట్ఠా, ఇతరే గబ్భద్వారతో పట్ఠాయ అవరుద్ధపంసుపిసాచకాదియక్ఖగణే పటిక్కమాపేత్వా యావ చక్కవాళా ఆరక్ఖం గణ్హింసు.

కిమత్థం పనాయం రక్ఖా ఆగతా? నను పటిసన్ధిక్ఖణే కలలకాలతో పట్ఠాయ సచేపి కోటిసతసహస్సా మారా కోటిసతసహస్సం సినేరుం ఉక్ఖిపిత్వా బోధిసత్తస్స వా బోధిసత్తమాతుయా వా అన్తరాయకరణత్థం ఆగచ్ఛేయ్యుం, సబ్బే అన్తరావ అన్తరధాయేయ్యుం. వుత్తమ్పి చేతం భగవతా రుహిరుప్పాదవత్థుస్మిం – ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం పరూపక్కమేన తథాగతం జీవితా వోరోపేయ్య. అనుపక్కమేన, భిక్ఖవే, తథాగతా పరినిబ్బాయన్తి. గచ్ఛథ తుమ్హే, భిక్ఖవే, యథావిహారం, అరక్ఖియా, భిక్ఖవే, తథాగతా’’తి (చూళవ. ౩౪౧). ఏవమేతం, న పరూపక్కమేన తేసం జీవితన్తరాయో అత్థి. సన్తి ఖో పన అమనుస్సా విరూపా దుద్దసికా, భేరవరుపా పక్ఖినో, యేసం రూపం దిస్వా సద్దం వా సుత్వా బోధిసత్తమాతు భయం వా సన్తాసో వా ఉప్పజ్జేయ్య, తేసం నివారణత్థాయ రక్ఖం అగ్గహేసుం. అపిచ ఖో బోధిసత్తస్స పుఞ్ఞతేజేన సఞ్జాతగారవా అత్తనో గారవచోదితాపి తే ఏవమకంసు.

కిం పన తే అన్తోగబ్భం పవిసిత్వా ఠితా చత్తారో మహారాజానో బోధిసత్తమాతుయా అత్తానం దస్సేన్తి న దస్సేన్తీతి? నహానమణ్డనభోజనాదిసరీరకిచ్చకాలే న దస్సేన్తి, సిరీగబ్భం పవిసిత్వా వరసయనే నిపన్నకాలే పన దస్సేన్తి. తత్థ కిఞ్చాపి అమనుస్సదస్సనం నామ మనుస్సానం సప్పటిభయం హోతి, బోధిసత్తమాతా పన అత్తనో చేవ పుత్తస్స చ పుఞ్ఞానుభావేన తే దిస్వా న భాయతి, పకతిఅన్తేపురపాలకేసు వియ అస్సా తేసు చిత్తం ఉప్పజ్జతి.

౨౦౩. పకతియా సీలవతీతి సభావేనేవ సీలసమ్పన్నా. అనుప్పన్నే కిర బుద్ధే మనుస్సా తాపసపరిబ్బాజకానం సన్తికే వన్దిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా సీలం గణ్హన్తి, బోధిసత్తమాతాపి కాలదేవిలస్స ఇసినో సన్తికే గణ్హాతి. బోధిసత్తే పన కుచ్ఛిగతే అఞ్ఞస్స పాదమూలే నిసీదితుం నామ న సక్కా, సమాసనే నిసీదిత్వా గహితసీలమ్పి అవఞ్ఞా కారణమత్తం హోతి. తస్మా సయమేవ సీలం అగ్గహేసీతి వుత్తం హోతి.

పురిసేసూతి బోధిసత్తస్స పితరం ఆదిం కత్వా కేసుచి మనుస్సేసు పురిసాధిప్పాయచిత్తం నుప్పజ్జతి. తఞ్చ ఖో బోధిసత్తే గారవేన, న పహీనకిలేసతాయ. బోధిసత్తమాతు రూపం పన సుకుసలాపి సిప్పికా పోత్థకమ్మాదీసుపి కాతుం న సక్కోన్తి, తం దిస్వా పురిసస్స రాగో నుప్పజ్జతీతి న సక్కా వత్తుం. సచే పన తం రత్తచిత్తో ఉపసఙ్కమితుకామో హోతి, పాదా న వహన్తి, దిబ్బసఙ్ఖలికా వియ బజ్ఝన్తి. తస్మా ‘‘అనతిక్కమనీయా’’తిఆది వుత్తం.

పఞ్చన్నం కామగుణానన్తి పుబ్బే ‘‘కామగుణూపసంహిత’’న్తి పురిసాధిప్పాయవసేన వత్థుపటిక్ఖేపో కథితో, ఇధ ఆరమ్మణప్పటిలాభో దస్సితో. తదా కిర ‘‘దేవియా ఏవరూపో పుత్తో కుచ్ఛిస్మిం ఉప్పన్నో’’తి, సుత్వా సమన్తతో రాజానో మహగ్ఘఆభరణతూరియాదివసేన పఞ్చద్వారారమ్మణవత్థుభూతం పణ్ణాకారం పేసేన్తి, బోధిసత్తస్స చ బోధిసత్తమాతుయా చ కతకమ్మస్స ఉస్సన్నత్తా లాభసక్కారస్స పమాణపరిచ్ఛేదో నామ నత్థి.

౨౦౪. అకిలన్తకాయాతి యథా అఞ్ఞా ఇత్థియో గబ్భభారేన కిలమన్తి, హత్థపాదా ఉద్ధుమాతకాదీని పాపుణన్తి, న ఏవం తస్సా కోచి కిలమథో అహోసి. తిరోకుచ్ఛిగతన్తి అన్తోకుచ్ఛిగతం. కలలాదికాలం అతిక్కమిత్వా సఞ్జాతఅఙ్గపచ్చఙ్గం అహీనిన్ద్రియభావం ఉపగతంయేవ పస్సతి. కిమత్థం పస్సతి? సుఖవాసత్థం. యథేవ హి మాతా పుత్తేన సద్ధిం నిసిన్నా వా నిపన్నా వా ‘‘హత్థం వా పాదం వా ఓలమ్బన్తం ఉక్ఖిపిత్వా సణ్ఠపేస్సామీ’’తి సుఖవాసత్థం పుత్తం ఓలోకేతి, ఏవం బోధిసత్తమాతాపి యం తం మాతు ఉట్ఠానగమనపరివత్తననిసజ్జాదీసు ఉణ్హసీతలోణికతిత్తకకటుకాహారఅజ్ఝోహరణకాలేసు చ గబ్భస్స దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, అత్థి ను ఖో మే తం పుత్తస్సాతి సుఖవాసత్థం బోధిసత్తం ఓలోకయమానా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసిన్నం బోధిసత్తం పస్సతి. యథా హి అఞ్ఞే అన్తోకుచ్ఛిగతా పక్కాసయం అజ్ఝోత్థరిత్వా ఆమాసయం ఉక్ఖిపిత్వా ఉదరపటలం పిట్ఠితో కత్వా పిట్ఠికణ్టకం నిస్సాయ ఉక్కుటికా ద్వీసు ముట్ఠీసు హనుకం ఠపేత్వా దేవే వస్సన్తే రుక్ఖసుసిరే మక్కటా వియ నిసీదన్తి, న ఏవం బోధిసత్తో. బోధిసత్తో పన పిట్ఠికణ్టకం పిట్ఠితో కత్వా ధమ్మాసనే ధమ్మకథికో వియ పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా పురత్థాభిముఖో నిసీదతి. పుబ్బే కతకమ్మం పనస్సా వత్థుం సోధేతి, సుద్ధే వత్థుమ్హి సుఖుమచ్ఛవిలక్ఖణం నిబ్బత్తతి. అథ నం కుచ్ఛిగతం తచో పటిచ్ఛాదేతుం న సక్కోతి, ఓలోకేన్తియా బహి ఠితో వియ పఞ్ఞాయతి. తమత్థం ఉపమాయ విభావేన్తో సేయ్యథాపీతిఆదిమాహ. బోధిసత్తో పన అన్తోకుచ్ఛిగతో మాతరం న పస్సతి. న హి అన్తోకుచ్ఛియం చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి.

౨౦౫. కాలం కరోతీతి న విజాతభావపచ్చయా, ఆయుపరిక్ఖయేనేవ. బోధిసత్తేన వసితట్ఠానఞ్హి చేతియకుటిసదిసం హోతి అఞ్ఞేసం అపరిభోగం, న చ సక్కా బోధిసత్తమాతరం అపనేత్వా అఞ్ఞం అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠపేతున్తి తత్తకంయేవ బోధిసత్తమాతు ఆయుప్పమాణం హోతి, తస్మా తదా కాలం కరోతి. కతరస్మిం పన వయే కాలం కరోతీతి? మజ్ఝిమవయే. పఠమవయస్మిఞ్హి సత్తానం అత్తభావే ఛన్దరాగో బలవా హోతి, తేన తదా సఞ్జాతగబ్భా ఇత్థీ తం గబ్భం అనురక్ఖితుం న సక్కోన్తి, గబ్భో బహ్వాబాధో హోతి. మజ్ఝిమవయస్స పన ద్వే కోట్ఠాసే అతిక్కమ్మ తతియకోట్ఠాసే వత్థుం విసదం హోతి, విసదే వత్థుమ్హి నిబ్బత్తా దారకా అరోగా హోన్తి. తస్మా బోధిసత్తమాతాపి పఠమవయే సమ్పత్తిం అనుభవిత్వా మజ్ఝిమవయస్స తతియకోట్ఠాసే విజాయిత్వా కాలం కరోతి.

నవ వా దస వాతి ఏత్థ వా-సద్దేన వికప్పనవసేన సత్త వా అట్ఠ వా ఏకాదస వా ద్వాదస వాతి ఏవమాదీనమ్పి సఙ్గహో వేదితబ్బో. తత్థ సత్తమాసజాతో జీవతి, సీతుణ్హక్ఖమో పన న హోతి. అట్ఠమాసజాతో న జీవతి, సేసా జీవన్తి.

ఠితావాతి ఠితావ హుత్వా. మహామాయాపి దేవీ ఉపవిజఞ్ఞా ఞాతికులఘరం గమిస్సామీతి రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా కపిలవత్థుతో దేవదహనగరగామిమగ్గం అలఙ్కారాపేత్వా దేవిం సువణ్ణసివికాయ నిసీదాపేసి. సకలనగరవాసినో సక్యా పరివారేత్వా గన్ధమాలాదీహి పూజయమానా దేవిం గహేత్వా పాయింసు. సా దేవదహనగరస్స అవిదూరే లుమ్బినిసాలవనుయ్యానం దిస్వా ఉయ్యానవిచరణత్థాయ చిత్తం ఉప్పాదేత్వా రఞ్ఞో సఞ్ఞం అదాసి. రాజా ఉయ్యానం పటిజగ్గాపేత్వా ఆరక్ఖం సంవిదహాపేసి. దేవియా ఉయ్యానం పవిట్ఠమత్తాయ కాయదుబ్బల్యం అహోసి, అథస్సా మఙ్గలసాలమూలే సిరీసయనం పఞ్ఞాపేత్వా సాణియా పరిక్ఖిపింసు. సా అన్తోసాణిం పవిసిత్వా సాలసాఖం హత్థేన గహేత్వా అట్ఠాసి. అథస్సా తావదేవ గబ్భవుట్ఠానం అహోసి.

దేవా నం పఠమం పటిగ్గణ్హన్తీతి ఖీణాసవా సుద్ధావాసబ్రహ్మానో పటిగ్గణ్హన్తి. కథం? సూతివేసం గణ్హిత్వాతి ఏకే. తం పన పటిక్ఖిపిత్వా ఇదం వుత్తం – తదా బోధిసత్తమాతా సువణ్ణఖచితం వత్థం నివాసేత్వా మచ్ఛక్ఖిసదిసం దుకూలపటం యావ పాదన్తావ పారుపిత్వా అట్ఠాసి. అథస్సా సల్లహుకం గబ్భవుట్ఠానం అహోసి ధమ్మకరణతో ఉదకనిక్ఖమనసదిసం. అథ తే పకతిబ్రహ్మవేసేనేవ ఉపసఙ్కమిత్వా పఠమం సువణ్ణజాలేన పటిగ్గహేసుం. తేసం హత్థతో మనుస్సా దుకూలచుమ్బటకేన పటిగ్గహేసుం. తేన వుత్తం – ‘‘దేవా నం పఠమం పటిగ్గణ్హన్తి పచ్ఛా మనుస్సా’’తి.

౨౦౬. చత్తారో నం దేవపుత్తాతి చత్తారో మహారాజానో. పటిగ్గహేత్వాతి అజినప్పవేణియా పటిగ్గహేత్వా. మహేసక్ఖోతి మహాతేజో మహాయసో లక్ఖణసమ్పన్నోతి అత్థో.

విసదోవ నిక్ఖమతీతి యథా అఞ్ఞే సత్తా యోనిమగ్గే లగ్గన్తా భగ్గవిభగ్గా నిక్ఖమన్తి, న ఏవం నిక్ఖమతి, అలగ్గో హుత్వా నిక్ఖమతీతి అత్థో. ఉదేనాతి ఉదకేన. కేనచి అసుచినాతి యథా అఞ్ఞే సత్తా కమ్మజవాతేహి ఉద్ధంపాదా అధోసిరా యోనిమగ్గే పక్ఖిత్తా సతపోరిసనరకపపాతం పతన్తా వియ తాళచ్ఛిద్దేన నిక్కడ్ఢియమానా హత్థీ వియ మహాదుక్ఖం అనుభవన్తా నానాఅసుచిమక్ఖితావ నిక్ఖమన్తి, న ఏవం బోధిసత్తో. బోధిసత్తఞ్హి కమ్మజవాతా ఉద్ధంపాదం అధోసిరం కాతుం న సక్కోన్తి. సో ధమ్మాసనతో ఓతరన్తో ధమ్మకథికో వియ నిస్సేణితో ఓతరన్తో పురిసో వియ చ ద్వే హత్థే చ పాదే చ పసారేత్వా ఠితకోవ మాతుకుచ్ఛిసమ్భవేన కేనచి అసుచినా అమక్ఖితోవ నిక్ఖమతి.

ఉదకస్స ధారాతి ఉదకవట్టియో. తాసు సీతా సువణ్ణకటాహే పతతి, ఉణ్హా రజతకటాహే. ఇదఞ్చ పథవీతలే కేనచి అసుచినా అసమ్మిస్సం తేసం పానీయపరిభోజనీయఉదకఞ్చేవ అఞ్ఞేహి అసాధారణం కీళనఉదకఞ్చ దస్సేతుం వుత్తం. అఞ్ఞస్స పన సువణ్ణరజతఘటేహి ఆహరియమానఉదకస్స చేవ హంసవట్టకాదిపోక్ఖరణిగతస్స చ ఉదకస్స పరిచ్ఛేదో నత్థి.

౨౦౭. సమ్పతిజాతోతి ముహుత్తజాతో. పాళియం పన మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖన్తమత్తో వియ దస్సితో, న పన ఏవం దట్ఠబ్బం. నిక్ఖన్తమత్తఞ్హి తం పఠమం బ్రహ్మానో సువణ్ణజాలేన పటిగ్గణ్హింసు, తేసం హత్థతో చత్తారో మహారాజానో మఙ్గలసమ్మతాయ సుఖసమ్ఫస్సాయ అజినప్పవేణియా, తేసం హత్థతో మనుస్సా దుకూలచుమ్బటకేన, మనుస్సానం హత్థతో ముచ్చిత్వా పథవియం పతిట్ఠితో.

సేతమ్హి ఛత్తే అనుధారియమానేతి దిబ్బసేతచ్ఛత్తే అనుధారియమానే. ఏత్థ చ ఛత్తస్స పరివారాని ఖగ్గాదీని పఞ్చ రాజకకుధభణ్డానిపి ఆగతానేవ. పాళియం పన రాజగమనే రాజా వియ ఛత్తమేవ వుత్తం. తేసు ఛత్తమేవ పఞ్ఞాయతి, న ఛత్తగ్గాహకా. తథా ఖగ్గ-తాలవణ్ట-మోరహత్థక-వాళబీజని-ఉణ్హీసమత్తాయేవ పఞ్ఞాయన్తి, న తేసం గాహకా. సబ్బాని కిర తాని అదిస్సమానరూపా దేవతా గణ్హింసు. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘అనేకసాఖఞ్చ సహస్సమణ్డలం,

ఛత్తం మరూ ధారయుమన్తలిక్ఖే;

సువణ్ణదణ్డా విపతన్తి చామరా,

న దిస్సరే చామరఛత్తగాహకా’’తి. (సు. ని. ౬౯౩);

సబ్బా చ దిసాతి ఇదం సత్తపదవీతిహారూపరి ఠితస్స వియ సబ్బదిసానువిలోకనం వుత్తం, న ఖో పనేవం దట్ఠబ్బం. మహాసత్తో హి మనుస్సానం హత్థతో ముచ్చిత్వా పురత్థిమదిసం ఓలోకేసి, అనేకచక్కవాళసహస్సాని ఏకఙ్గణాని అహేసుం. తత్థ దేవమనుస్సా గన్ధమాలాదీహి పూజయమానా – ‘‘మహాపురిస ఇధ తుమ్హేహి సదిసోపి నత్థి, కుతో ఉత్తరితరో’’తి ఆహంసు. ఏవం చతస్సో దిసా, చతస్సో అనుదిసా, హేట్ఠా, ఉపరీతి దసపి దిసా అనువిలోకేత్వా అత్తనా సదిసం అదిస్వా అయం ఉత్తరా దిసాతి సత్తపదవీతిహారేన అగమాసీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఆసభిన్తి ఉత్తమం. అగ్గోతి గుణేహి సబ్బపఠమో. ఇతరాని ద్వే పదాని ఏతస్సేవ వేవచనాని. అయమన్తిమా జాతి, నత్థి దాని పునబ్భవోతి పదద్వయేన ఇమస్మిం అత్తభావే పత్తబ్బం అరహత్తం బ్యాకాసి.

ఏత్థ చ సమేహి పాదేహి పథవియం పతిట్ఠానం చతుఇద్ధిపాదపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, ఉత్తరాభిముఖభావో మహాజనం అజ్ఝోత్థరిత్వా అభిభవిత్వా గమనస్స పుబ్బనిమిత్తం, సత్తపదగమనం సత్తబోజ్ఝఙ్గరతనపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, దిబ్బసేతచ్ఛత్తధారణం విముత్తిచ్ఛత్తపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, పఞ్చరాజకకుధభణ్డాని పఞ్చహి విముత్తీహి విముచ్చనస్స పుబ్బనిమిత్తం, దిసానువిలోకనం అనావరణఞాణపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, ఆసభీవాచాభాసనం అప్పటివత్తియధమ్మచక్కప్పవత్తనస్స పుబ్బనిమిత్తం. ‘‘అయమన్తిమా జాతీ’’తి సీహనాదో అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బానస్స పుబ్బనిమిత్తన్తి వేదితబ్బం. ఇమే వారా పాళియం ఆగతా, సమ్బహులవారో పన ఆగతో, ఆహరిత్వా దీపేతబ్బో.

మహాపురిసస్స హి జాతదివసే దససహస్సిలోకధాతు కమ్పి. దససహస్సిలోకధాతుమ్హి దేవతా ఏకచక్కవాళే సన్నిపతింసు. పఠమం దేవా పటిగ్గహింసు, పచ్ఛా మనుస్సా. తన్తిబద్ధా వీణా చమ్మబద్ధా భేరియో చ కేనచి అవాదితా సయమేవ వజ్జింసు, మనుస్సానం అన్దుబన్ధనాదీని ఖణ్డాఖణ్డం భిజ్జింసు. సబ్బరోగా అమ్బిలేన ధోతతమ్బమలం వియ విగచ్ఛింసు, జచ్చన్ధా రూపాని పస్సింసు. జచ్చబధిరా సద్దం సుణింసు, పీఠసప్పీ జవనసమ్పన్నా అహేసుం, జాతిజళానమ్పి ఏళమూగానం సతి పతిట్ఠాసి, విదేసే పక్ఖన్దనావా సుపట్టనం పాపుణింసు, ఆకాసట్ఠకభూమట్ఠకరతనాని సకతేజోభాసితాని అహేసుం, వేరినో మేత్తచిత్తం పటిలభింసు, అవీచిమ్హి అగ్గి నిబ్బాయి. లోకన్తరే ఆలోకో ఉదపాది, నదీసు జలం న పవత్తి, మహాసముద్దేసు మధురసదిసం ఉదకం అహోసి, వాతో న వాయి, ఆకాసపబ్బతరుక్ఖగతా సకుణా భస్సిత్వా పథవీగతా అహేసుం, చన్దో అతిరోచి, సూరియో న ఉణ్హో న సీతలో నిమ్మలో ఉతుసమ్పన్నో అహోసి, దేవతా అత్తనో అత్తనో విమానద్వారే ఠత్వా అప్ఫోటనసేళనచేలుక్ఖేపాదీహి మహాకీళం కీళింసు, చాతుద్దీపికమహామేఘో వస్సి, మహాజనం నేవ ఖుదా న పిపాసా పీళేసి, ద్వారకవాటాని సయమేవ వివరింసు, పుప్ఫూపగఫలూపగా రుక్ఖా పుప్ఫఫలాని గణ్హింసు, దససహస్సిలోకధాతు ఏకద్ధజమాలా అహోసీతి.

తత్రాపిస్స దససహస్సిలోకధాతుకమ్పో సబ్బఞ్ఞుతఞాణపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, దేవతానం ఏకచక్కవాళే సన్నిపాతో ధమ్మచక్కప్పవత్తనకాలే ఏకప్పహారేన సన్నిపతిత్వా ధమ్మపటిగ్గణ్హనస్స పుబ్బనిమిత్తం, పఠమం దేవతానం పటిగ్గహణం చతున్నం రూపావచరజ్ఝానానం పటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. పచ్ఛా మనుస్సానం పటిగ్గహణం చతున్నం అరూపజ్ఝానానం పటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, తన్తిబద్ధవీణానం సయం వజ్జనం అనుపుబ్బవిహారపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, చమ్మబద్ధభేరీనం వజ్జనం మహతియా ధమ్మభేరియా అనుస్సావనస్స పుబ్బనిమిత్తం, అన్దుబన్ధనాదీనం ఛేదో అస్మిమానసముచ్ఛేదస్స పుబ్బనిమిత్తం, సబ్బరోగవిగమో సబ్బకిలేసవిగమస్స పుబ్బనిమిత్తం, జచ్చన్ధానం రూపదస్సనం దిబ్బచక్ఖుపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, జచ్చబధిరానం సద్దస్సవనం దిబ్బసోతధాతుపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, పీఠసప్పీనం జవనసమ్పదా చతుఇద్ధిపాదాధిగమస్స పుబ్బనిమిత్తం, జళానం సతిపతిట్ఠానం చతుసతిపట్ఠానపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, విదేసపక్ఖన్దనావానం సుపట్టనసమ్పాపుణనం చతుపటిసమ్భిదాధిగమస్స పుబ్బనిమిత్తం, రతనానం సకతేజోభాసితత్తం యం లోకస్స ధమ్మోభాసం దస్సేస్సతి తస్స పుబ్బనిమిత్తం.

వేరీనం మేత్తచిత్తపటిలాభో చతుబ్రహ్మవిహారపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, అవీచిమ్హి అగ్గినిబ్బానం ఏకాదసఅగ్గినిబ్బానస్స పుబ్బనిమిత్తం, లోకన్తరాలోకో అవిజ్జన్ధకారం విధమిత్వా ఞాణాలోకదస్సనస్స పుబ్బనిమిత్తం, మహాసముద్దస్స మధురతా నిబ్బానరసేన ఏకరసభావస్స పుబ్బనిమిత్తం, వాతస్స అవాయనం ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతభిన్దనస్స పుబ్బనిమిత్తం, సకుణానం పథవీగమనం మహాజనస్స ఓవాదం సుత్వా పాణేహి సరణగమనస్స పుబ్బనిమిత్తం, చన్దస్స అతివిరోచనం బహుజనకన్తతాయ పుబ్బనిమిత్తం, సూరియస్స ఉణ్హసీతవివజ్జనఉతుసుఖతా కాయికచేతసికసుఖుప్పత్తియా పుబ్బనిమిత్తం, దేవతానం విమానద్వారేసు అప్ఫోటనాదీహి కీళనం బుద్ధభావం పత్వా ఉదానం ఉదానస్స పుబ్బనిమిత్తం, చాతుద్దీపికమహామేఘవస్సనం మహతో ధమ్మమేఘవస్సనస్స పుబ్బనిమిత్తం, ఖుదాపీళనస్స అభావో కాయగతాసతిఅమతపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, పిపాసాపీళనస్స అభావో విముత్తిసుఖేన సుఖితభావస్స పుబ్బనిమిత్తం, ద్వారకవాటానం సయమేవ వివరణం అట్ఠఙ్గికమగ్గద్వారవివరణస్స పుబ్బనిమిత్తం, రుక్ఖానం పుప్ఫఫలగహణం విముత్తిపుప్ఫేహి పుప్ఫితస్స చ సామఞ్ఞఫలభారభరితభావస్స చ పుబ్బనిమిత్తం, దససహస్సిలోకధాతుయా ఏకద్ధజమాలతా అరియద్ధజమాలామాలితాయ పుబ్బనిమిత్తన్తి వేదితబ్బం. అయం సమ్బహులవారో నామ.

ఏత్థ పఞ్హే పుచ్ఛన్తి – ‘‘యదా మహాపురిసో పథవియం పతిట్ఠహిత్వా ఉత్తరాభిముఖో గన్త్వా ఆసభిం వాచం భాసతి, తదా కిం పథవియా గతో, ఉదాహు ఆకాసేన? దిస్సమానో గతో, ఉదాహు అదిస్సమానో? అచేలకో గతో, ఉదాహు అలఙ్కతప్పటియత్తో? దహరో హుత్వా గతో, ఉదాహు మహల్లకో? పచ్ఛాపి కిం తాదిసోవ అహోసి, ఉదాహు పున బాలదారకో’’తి? అయం పన పఞ్హో హేట్ఠా లోహపాసాదే సఙ్ఘసన్నిపాతే తిపిటకచూళాభయత్థేరేన విస్సజ్జితోవ. థేరో కిరేత్థ నియతి పుబ్బేకతకమ్మ-ఇస్సరనిమ్మానవాదవసేన తం తం బహుం వత్వా అవసానే ఏవం బ్యాకాసి – ‘‘మహాపురిసో పథవియం గతో, మహాజనస్స పన ఆకాసే గచ్ఛన్తో వియ అహోసి. దిస్సమానో గతో, మహాజనస్స పన అదిస్సమానో వియ అహోసి. అచేలకో గతో, మహాజనస్స పన అలఙ్కతప్పటియత్తోవ ఉపట్ఠాసి. దహరోవ గతో, మహాజనస్స పన సోళసవస్సుద్దేసికో వియ అహోసి. పచ్ఛా పన బాలదారకోవ అహోసి, న తాదిసో’’తి. ఏవం వుత్తే పరిసా చస్స ‘‘బుద్ధేన వియ హుత్వా భో థేరేన పఞ్హో కథితో’’తి అత్తమనా అహోసి. లోకన్తరికవారో వుత్తనయో ఏవ.

విదితాతి పాకటా హుత్వా. యథా హి సావకా నహానముఖధోవనఖాదనపివనాదికాలే అనోకాసగతే అతీతసఙ్ఖారే నిప్పదేసే సమ్మసితుం న సక్కోన్తి, ఓకాసపత్తయేవ సమ్మసన్తి, న ఏవం బుద్ధా. బుద్ధా హి సత్తదివసబ్భన్తరే వవత్థితసఙ్ఖారే ఆదితో పట్ఠాయ సమ్మసిత్వా తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వావ విస్సజ్జేన్తి, తేసం అవిపస్సితధమ్మో నామ నత్థి, తస్మా ‘‘విదితా’’తి ఆహ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

అచ్ఛరియఅబ్భుతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.