౮. ఆనాపానస్సతిసుత్తవణ్ణనా

౧౪౪. ఏవం మే సుతన్తి ఆనాపానస్సతిసుత్తం. తత్థ అఞ్ఞేహి చాతి ఠపేత్వా పాళియం ఆగతే దస థేరే అఞ్ఞేహిపి అభిఞ్ఞాతేహి బహూహి సావకేహి సద్ధిం. తదా కిర మహా భిక్ఖుసఙ్ఘో అహోసి అపరిచ్ఛిన్నగణనో.

ఓవదన్తి అనుసాసన్తీతి ఆమిససఙ్గహేన ధమ్మసఙ్గహేన చాతి ద్వీహి సఙ్గహేహి సఙ్గణ్హిత్వా కమ్మట్ఠానోవాదానుసాసనీహి ఓవదన్తి చ అనుసాసన్తి చ. తే చాతి చకారో ఆగమసన్ధిమత్తం. ఉళారం పుబ్బేనాపరం విసేసం జానన్తీతి సీలపరిపూరణాదితో పుబ్బవిసేసతో ఉళారతరం అపరం కసిణపరికమ్మాదివిసేసం జానన్తీతి అత్థో.

౧౪౫. ఆరద్ధోతి తుట్ఠో. అప్పత్తస్స పత్తియాతి అప్పత్తస్స అరహత్తస్స పాపుణనత్థం. సేసపదద్వయేపి అయమేవ అత్థో. కోముదిం చాతుమాసినిన్తి పచ్ఛిమకత్తికచాతుమాసపుణ్ణమం. సా హి కుముదానం అత్థితాయ కోముదీ, చతున్నం వస్సికానం మాసానం పరియోసానత్తా చాతుమాసినీతి వుచ్చతి. ఆగమేస్సామీతి ఉదిక్ఖిస్సామి, అజ్జ అపవారేత్వా యావ సా ఆగచ్ఛతి, తావ కత్థచి అగన్త్వా ఇధేవ వసిస్సామీతి అత్థో. ఇతి భిక్ఖూనం పవారణసఙ్గహం అనుజానన్తో ఏవమాహ.

పవారణసఙ్గహో నామ ఞత్తిదుతియేన కమ్మేన దియ్యతి కస్స పనేస దియ్యతి, కస్స న దియ్యతీతి. అకారకస్స తావ బాలపుథుజ్జనస్స న దియ్యతి, తథా ఆరద్ధవిపస్సకస్స చేవ అరియసావకస్స చ. యస్స పన సమథో వా తరుణో హోతి విపస్సనా వా, తస్స దియ్యతి. భగవాపి తదా భిక్ఖూనం చిత్తాచారం పరివీమంసన్తో సమథవిపస్సనానం తరుణభావం ఞత్వా – ‘‘మయి అజ్జ పవారేన్తే దిసాసు వస్సంవుట్ఠా భిక్ఖూ ఇధ ఓసరిస్సన్తి. తతో ఇమే భిక్ఖూ వుడ్ఢతరేహి భిక్ఖూహి సేనాసనే గహితే విసేసం నిబ్బత్తేతుం న సక్ఖిస్సన్తి. సచేపి చారికం పక్కమిస్సామి, ఇమేసం వసనట్ఠానం దుల్లభమేవ భవిస్సతి. మయి పన అపవారేన్తే భిక్ఖూపి ఇమం సావత్థిం న ఓసరిస్సన్తి, అహమ్పి చారికం న పక్కమిస్సామి, ఏవం ఇమేసం భిక్ఖూనం వసనట్ఠానం అపలిబుద్ధం భవిస్సతి. తే అత్తనో అత్తనో వసనట్ఠానే ఫాసు విహరన్తా సమథవిపస్సనా థామజాతా కత్వా విసేసం నిబ్బత్తేతుం సక్ఖిస్సన్తీ’’తి సో తందివసం అపవారేత్వా కత్తికపుణ్ణమాయం పవారేస్సామీతి భిక్ఖూనం పవారణసఙ్గహం అనుజాని. పవారణసఙ్గహస్మిఞ్హి లద్ధే యస్స నిస్సయపటిపన్నస్స ఆచరియుపజ్ఝాయా పక్కమన్తి, సోపి ‘‘సచే పతిరూపో నిస్సయదాయకో ఆగమిస్సతి, తస్స సన్తికే నిస్సయం గణ్హిస్సామీ’’తి యావ గిమ్హానం పచ్ఛిమమాసా వసితుం లభతి. సచేపి సట్ఠివస్సా భిక్ఖూ ఆగచ్ఛన్తి, తస్స సేనాసనం గహేతుం న లభన్తి. అయఞ్చ పన పవారణసఙ్గహో ఏకస్స దిన్నోపి సబ్బేసం దిన్నోయేవ హోతి.

సావత్థిం ఓసరన్తీతి భగవతా పవారణసఙ్గహో దిన్నోతి సుతసుతట్ఠానేయేవ యథాసభావేన ఏకం మాసం వసిత్వా కత్తికపుణ్ణమాయ ఉపోసథం కత్వా ఓసరన్తే సన్ధాయ ఇదం వుత్తం. పుబ్బేనాపరన్తి ఇధ తరుణసమథవిపస్సనాసు కమ్మం కత్వా సమథవిపస్సనా థామజాతా అకంసు, అయం పుబ్బే విసేసో నామ. తతో సమాహితేన చిత్తేన సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా కేచి సోతాపత్తిఫలం…పే… కేచి అరహత్తం సచ్ఛికరింసు. అయం అపరో ఉళారో విసేసో నామ.

౧౪౬. అలన్తి యుత్తం. యోజనగణనానీతి ఏకం యోజనం యోజనమేవ, దసపి యోజనాని యోజనానేవ, తతో ఉద్ధం యోజనగణనానీతి వుచ్చన్తి. ఇధ పన యోజనసతమ్పి యోజనసహస్సమ్పి అధిప్పేతం. పుటోసేనాపీతి పుటోసం వుచ్చతి పాథేయ్యం. తం పాథేయ్యం గహేత్వాపి ఉపసఙ్కమితుం యుత్తమేవాతి అత్థో. ‘‘పుటంసేనా’’తిపి పాఠో, తస్సత్థో – పుటో అంసే అస్సాతి పుటంసో, తేన పుటంసేన, అంసే పాథేయ్యపుటం వహన్తేనాపీతి వుత్తం హోతి.

౧౪౭. ఇదాని ఏవరూపేహి చరణేహి సమన్నాగతా ఏత్థ భిక్ఖూ అత్థీతి దస్సేతుం సన్తి, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ చతున్నం సతిపట్ఠానానన్తిఆదీని తేసం భిక్ఖూనం అభినివిట్ఠకమ్మట్ఠానదస్సనత్థం వుత్తాని. తత్థ సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మా లోకియలోకుత్తరా కథితా. తత్ర హి యే భిక్ఖూ తస్మిం ఖణే మగ్గం భావేన్తి, తేసం లోకుత్తరా హోన్తి. ఆరద్ధవిపస్సకానం లోకియా. అనిచ్చసఞ్ఞాభావనానుయోగన్తి ఏత్థ సఞ్ఞాసీసేన విపస్సనా కథితా. యస్మా పనేత్థ ఆనాపానకమ్మట్ఠానవసేన అభినివిట్ఠావ బహూ భిక్ఖూ, తస్మా సేసకమ్మట్ఠానాని సఙ్ఖేపేన కథేత్వా ఆనాపానకమ్మట్ఠానం విత్థారేన కథేన్తో ఆనాపానస్సతి, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. ఇదం పన ఆనాపానకమ్మట్ఠానం సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితం, తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవస్స పాళిత్థో చ భావనానయో చ వేదితబ్బో.

౧౪౯. కాయఞ్ఞతరన్తి పథవీకాయాదీసు చతూసు కాయేసు అఞ్ఞతరం వదామి, వాయో కాయం వదామీతి అత్థో. అథ వా రూపాయతనం…పే… కబళీకారో ఆహారోతి పఞ్చవీసతి రూపకోట్ఠాసా రూపకాయో నామ. తేసు ఆనాపానం ఫోట్ఠబ్బాయతనే సఙ్గహితత్తా కాయఞ్ఞతరం హోతి, తస్మాపి ఏవమాహ. తస్మాతిహాతి యస్మా చతూసు కాయేసు అఞ్ఞతరం వాయోకాయం, పఞ్చవీసతిరూపకోట్ఠాసే వా రూపకాయే అఞ్ఞతరం ఆనాపానం అనుపస్సతి, తస్మా కాయే కాయానుపస్సీతి అత్థో. ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. వేదనాఞ్ఞతరన్తి తీసు వేదనాసు అఞ్ఞతరం, సుఖవేదనం సన్ధాయేతం వుత్తం. సాధుకం మనసికారన్తి పీతిపటిసంవేదితాదివసేన ఉప్పన్నం సున్దరమనసికారం. కిం పన మనసికారో సుఖవేదనా హోతీతి. న హోతి, దేసనాసీసం పనేతం. యథేవ హి ‘‘అనిచ్చసఞ్ఞాభావనానుయోగమనుయుత్తా’’తి ఏత్థ సఞ్ఞానామేన పఞ్ఞా వుత్తా, ఏవమిధాపి మనసికారనామేన వేదనా వుత్తాతి వేదితబ్బా. ఏతస్మిం చతుక్కే పఠమపదే పీతిసీసేన వేదనా వుత్తా, దుతియపదే సుఖన్తి సరూపేనేవ వుత్తా. చిత్తసఙ్ఖారపదద్వయే ‘‘సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా, ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా చిత్తసఙ్ఖారా’’తి (పటి. మ. ౧.౧౭౪) వచనతో ‘‘వితక్కవిచారే ఠపేత్వా సబ్బేపి చిత్తసమ్పయుత్తకా ధమ్మా చిత్తసఙ్ఖారే సఙ్గహితా’’తి వచనతో చిత్తసఙ్ఖారనామేన వేదనా వుత్తా. తం సబ్బం మనసికారనామేన సఙ్గహేత్వా ఇధ ‘‘సాధుకం మనసికార’’న్తి ఆహ.

ఏవం సన్తేపి యస్మా ఏసా వేదనా ఆరమ్మణం న హోతి, తస్మా వేదనానుపస్సనా న యుజ్జతీతి. నో న యుజ్జతి, సతిపట్ఠానవణ్ణనాయమ్పి హి ‘‘తంతంసుఖాదీనం వత్థుం ఆరమ్మణం కత్వా వేదనావ వేదయతి, తం పన వేదనాపవత్తిం ఉపాదాయ ‘అహం వేదయామీ’తి వోహారమత్తం హోతీ’’తి వుత్తం. అపిచ పీతిపటిసంవేదీతిఆదీనం అత్థవణ్ణనాయమేతస్స పరిహారో వుత్తోయేవ. వుత్తఞ్హేతం విసుద్ధిమగ్గే –

‘‘ద్వీహాకారేహి పీతి పటిసంవిదితా హోతి ఆరమ్మణతో చ అసమ్మోహతో చ. కథం ఆరమ్మణతో పీతి పటిసంవిదితా హోతి? సప్పీతికే ద్వే ఝానే సమాపజ్జతి, తస్స సమాపత్తిక్ఖణే ఝానపటిలాభేన ఆరమ్మణతో పీతి పటిసంవిదితా హోతి ఆరమ్మణస్స పటిసంవిదితత్తా. కథం అసమ్మోహతో (పీతి పటిసంవిదితా హోతి)? సప్పీతికే ద్వే ఝానే సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఝానసమ్పయుత్తం పీతిం ఖయతో వయతో సమ్మసతి, తస్స విపస్సనాక్ఖణే లక్ఖణపటివేధా అసమ్మోహతో పీతి పటిసంవిదితా హోతి. వుత్తమ్పి చేతం పటిసమ్భిదాయం ‘దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతి, తాయ సతియా, తేన ఞాణేన సా పీతి పటిసంవిదితా హోతీ’తి. ఏతేనేవ నయేన అవసేసపదానిపి అత్థతో వేదితబ్బానీ’’తి.

ఇతి యథేవ ఝానపటిలాభేన ఆరమ్మణతో పీతిసుఖచిత్తసఙ్ఖారా పటిసంవిదితా హోన్తి, ఏవం ఇమినాపి ఝానసమ్పయుత్తేన వేదనాసఙ్ఖాతమనసికారపటిలాభేన ఆరమ్మణతో వేదనా పటిసంవిదితా హోతి. తస్మా సువుత్తమేతం హోతి ‘‘వేదనాసు వేదనానుపస్సీ తస్మిం సమయే భిక్ఖు విహరతీ’’తి.

నాహం, భిక్ఖవే, ముట్ఠస్సతిస్స అసమ్పజానస్సాతి ఏత్థ అయమధిప్పాయో – యస్మా చిత్తపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీతిఆదినా నయేన పవత్తో భిక్ఖు కిఞ్చాపి అస్సాసపస్సాసనిమిత్తం ఆరమ్మణం కరోతి, తస్స పన చిత్తస్స ఆరమ్మణే సతిఞ్చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ ఉపట్ఠపేత్వా పవత్తనతో చిత్తే చిత్తానుపస్సీయేవ నామేస హోతి. న హి ముట్ఠస్సతిస్స అసమ్పజానస్స ఆనాపానస్సతిభావనా అత్థి. తస్మా ఆరమ్మణతో చిత్తపటిసంవిదితాదివసేన చిత్తే చిత్తానుపస్సీ తస్మిం సమయే భిక్ఖు విహరతీతి. సో యం తం అభిజ్ఝాదోమనస్సానం పహానం, తం పఞ్ఞాయ దిస్వా సాధుకం అజ్ఝుపేక్ఖితా హోతీతి ఏత్థ అభిజ్ఝాయ కామచ్ఛన్దనీవరణం, దోమనస్సవసేన బ్యాపాదనీవరణం దస్సితం. ఇదఞ్హి చతుక్కం విపస్సనావసేనేవ వుత్తం, ధమ్మానుపస్సనా చ నీవరణపబ్బాదివసేన ఛబ్బిధా హోతి, తస్సా నీవరణపబ్బం ఆది, తస్సపి ఇదం నీవరణద్వయం ఆది, ఇతి ధమ్మానుపస్సనాయ ఆదిం దస్సేతుం ‘‘అభిజ్ఝాదోమనస్సాన’’న్తి ఆహ. పహానన్తి అనిచ్చానుపస్సనాయ నిచ్చసఞ్ఞం పజహతీతి ఏవం పహానకరఞాణం అధిప్పేతం. తం పఞ్ఞాయ దిస్వాతి తం అనిచ్చవిరాగనిరోధపటినిస్సగ్గాఞాణసఙ్ఖాతం పహానఞాణం అపరాయ విపస్సనాపఞ్ఞాయ, తమ్పి అపరాయాతి ఏవం విపస్సనాపరమ్పరం దస్సేతి. అజ్ఝుపేక్ఖితా హోతీతి యఞ్చ సమథపటిపన్నం అజ్ఝుపేక్ఖతి, యఞ్చ ఏకతో ఉపట్ఠానం అజ్ఝుపేక్ఖతీతి ద్విధా అజ్ఝుపేక్ఖతి నామ. తత్థ సహజాతానమ్పి అజ్ఝుపేక్ఖనా హోతి ఆరమ్మణస్సపి అజ్ఝుపేక్ఖనా, ఇధ ఆరమ్మణఅజ్ఝుపేక్ఖనా అధిప్పేతా. తస్మాతిహ, భిక్ఖవేతి యస్మా అనిచ్చానుపస్సీ అస్ససిస్సామీతిఆదినా నయేన పవత్తో న కేవలం నీవరణాదిధమ్మే, అభిజ్ఝాదోమనస్ససీసేన పన వుత్తానం ధమ్మానం పహానఞాణమ్పి పఞ్ఞాయ దిస్వా అజ్ఝుపేక్ఖితా హోతి, తస్మా ‘‘ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ తస్మిం సమయే భిక్ఖు విహరతీ’’తి వేదితబ్బో.

౧౫౦. పవిచినతీతి అనిచ్చాదివసేన పవిచినతి. ఇతరం పదద్వయం ఏతస్సేవ వేవచనం. నిరామిసాతి నిక్కిలేసా. పస్సమ్భతీతి కాయికచేతసికదరథపటిప్పస్సద్ధియా కాయోపి చిత్తమ్పి పస్సమ్భతి. సమాధియతీతి సమ్మా ఠపియతి, అప్పనాపత్తం వియ హోతి. అజ్ఝుపేక్ఖితా హోతీతి సహజాతఅజ్ఝుపేక్ఖనాయ అజ్ఝుపేక్ఖితా హోతి.

ఏవం చుద్దసవిధేన కాయపరిగ్గాహకస్స భిక్ఖునో తస్మిం కాయే సతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, సతియా సమ్పయుత్తం ఞాణం ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో, తంసమ్పయుత్తమేవ కాయికచేతసికవీరియం వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పీతి, పస్సద్ధి, చిత్తేకగ్గతా సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, ఇమేసం ఛన్నం సమ్బోజ్ఝఙ్గానం అనోసక్కనఅనతివత్తనసఙ్ఖాతో మజ్ఝత్తాకారో ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో. యథేవ హి సమప్పవత్తేసు అస్సేసు సారథినో ‘‘అయం ఓలీయతీ’’తి తుదనం వా, ‘‘అయం అతిధావతీ’’తి ఆకడ్ఢనం వా నత్థి, కేవలం ఏవం పస్సమానస్స ఠితాకారోవ హోతి, ఏవమేవ ఇమేసం ఛన్నం సమ్బోజ్ఝఙ్గానం అనోసక్కనఅనతివత్తనసఙ్ఖాతో మజ్ఝత్తాకారో ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో నామ హోతి. ఏత్తావతా కిం కథితం? ఏకచిత్తక్ఖణికా నానారసలక్ఖణా విపస్సనాసమ్బోజ్ఝఙ్గా నామ కథితా.

౧౫౨. వివేకనిస్సితన్తిఆదీని వుత్తత్థానేవ. ఏత్థ పన ఆనాపానపరిగ్గాహికా సతి లోకియా హోతి, లోకియా ఆనాపానా లోకియసతిపట్ఠానం పరిపూరేన్తి, లోకియా సతిపట్ఠానా లోకుత్తరబోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తి, లోకుత్తరా బోజ్ఝఙ్గా విజ్జావిముత్తిఫలనిబ్బానం పరిపూరేన్తి. ఇతి లోకియస్స ఆగతట్ఠానే లోకియం కథితం, లోకుత్తరస్స ఆగతట్ఠానే లోకుత్తరం కథితన్తి. థేరో పనాహ ‘‘అఞ్ఞత్థ ఏవం హోతి, ఇమస్మిం పన సుత్తే లోకుత్తరం ఉపరి ఆగతం, లోకియా ఆనాపానా లోకియసతిపట్ఠానే పరిపూరేన్తి, లోకియా సతిపట్ఠానా లోకియే బోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తి, లోకియా బోజ్ఝఙ్గా లోకుత్తరం విజ్జావిముత్తిఫలనిబ్బానం పరిపూరేన్తి, విజ్జావిముత్తిపదేన హి ఇధ విజ్జావిముత్తిఫలనిబ్బానం అధిప్పేత’’న్తి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

ఆనాపానస్సతిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.