౨. అనుపదవగ్గో

౧. అనుపదసుత్తవణ్ణనా

౯౩. ఏవం మే సుతన్తి అనుపదసుత్తం. తత్థ ఏతదవోచాతి ఏతం (పటి. మ. ౩.౪) ‘‘పణ్డితో’’తిఆదినా నయేన ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరస్స గుణకథం అవోచ. కస్మా? అవసేసత్థేరేసు హి మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స ఇద్ధిమాతి గుణో పాకటో, మహాకస్సపస్స ధుతవాదోతి, అనురుద్ధత్థేరస్స దిబ్బచక్ఖుకోతి, ఉపాలిత్థేరస్స వినయధరోతి, రేవతత్థేరస్స ఝాయీ ఝానాభిరతోతి, ఆనన్దత్థేరస్స బహుస్సుతోతి. ఏవం తేసం తేసం థేరానం తే తే గుణా పాకటా, సారిపుత్తత్థేరస్స పన అపాకటా. కస్మా? పఞ్ఞవతో హి గుణా న సక్కా అకథితా జానితుం. ఇతి భగవా ‘‘సారిపుత్తస్స గుణే కథేస్సామీ’’తి సభాగపరిసాయ సన్నిపాతం ఆగమేసి. విసభాగపుగ్గలానఞ్హి సన్తికే వణ్ణం కథేతుం న వట్టతి, తే వణ్ణే కథియమానే అవణ్ణమేవ కథేన్తి. ఇమస్మిం పన దివసే థేరస్స సభాగపరిసా సన్నిపతి, తస్సా సన్నిపతితభావం దిస్వా సత్థా వణ్ణం కథేన్తో ఇమం దేసనం ఆరభి.

తత్థ పణ్డితోతి ధాతుకుసలతా ఆయతనకుసలతా పటిచ్చసముప్పాదకుసలతా ఠానాట్ఠానకుసలతాతి ఇమేహి చతూహి కారణేహి పణ్డితో. మహాపఞ్ఞోతిఆదీసు మహాపఞ్ఞాదీహి సమన్నాగతోతి అత్థో.

తత్రిదం మహాపఞ్ఞాదీనం నానత్తం – తత్థ కతమా మహాపఞ్ఞా? మహన్తే సీలక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి మహాపఞ్ఞా, మహన్తే సమాధిక్ఖన్ధే, పఞ్ఞాక్ఖన్ధే, విముత్తిక్ఖన్ధే, విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి మహాపఞ్ఞా, మహన్తాని ఠానాట్ఠానాని, మహన్తా విహారసమాపత్తియో, మహన్తాని అరియసచ్చాని, మహన్తే సతిపట్ఠానే, సమ్మప్పధానే, ఇద్ధిపాదే, మహన్తాని ఇన్ద్రియాని, బలాని, బోజ్ఝఙ్గాని, మహన్తే అరియమగ్గే, మహన్తాని సామఞ్ఞఫలాని, మహన్తా అభిఞ్ఞాయో, మహన్తం పరమత్థం నిబ్బానం పరిగ్గణ్హాతీతి మహాపఞ్ఞా.

కతమా పుథుపఞ్ఞా, పుథు నానాఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి పుథుపఞ్ఞా. పుథు నానాధాతూసు, పుథు నానాఆయతనేసు, పుథు నానాఅత్థేసు, పుథు నానాపటిచ్చసముప్పాదేసు, పుథు నానాసుఞ్ఞతమనుపలబ్భేసు, పుథు నానాఅత్థేసు, ధమ్మేసు, నిరుత్తీసు, పటిభానేసు, పుథు నానాసీలక్ఖన్ధేసు, పుథు నానాసమాధి-పఞ్ఞా-విముత్తి-విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధేసు, పుథు నానాఠానాట్ఠానేసు, పుథు నానావిహారసమాపత్తీసు, పుథు నానాఅరియసచ్చేసు, పుథు నానాసతిపట్ఠానేసు, సమ్మప్పధానేసు, ఇద్ధిపాదేసు, ఇన్ద్రియేసు, బలేసు, బోజ్ఝఙ్గేసు, పుథు నానాఅరియమగ్గేసు, సామఞ్ఞఫలేసు, అభిఞ్ఞాసు, పుథు నానాజనసాధారణే ధమ్మే సమతిక్కమ్మ పరమత్థే నిబ్బానే ఞాణం పవత్తతీతి పుథుపఞ్ఞా.

కతమా హాసపఞ్ఞా, ఇధేకచ్చో హాసబహులో వేదబహులో తుట్ఠిబహులో పామోజ్జబహులో సీలం పరిపూరేతి, ఇన్ద్రియసంవరం పరిపూరేతి, భోజనే మత్తఞ్ఞుతం, జాగరియానుయోగం, సీలక్ఖన్ధం, సమాధిక్ఖన్ధం, పఞ్ఞాక్ఖన్ధం, విముత్తిక్ఖన్ధం, విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధం పరిపూరేతీతి హాసపఞ్ఞా. హాసబహులో పామోజ్జబహులో ఠానాట్ఠానం పటివిజ్ఝతి, హాసబహులో విహారసమాపత్తియో పరిపూరేతీతి హాసపఞ్ఞా, హాసబహులో అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝతి. సతిపట్ఠానే, సమ్మప్పధానే, ఇద్ధిపాదే, ఇన్ద్రియాని, బలాని, బోజ్ఝఙ్గాని, అరియమగ్గం భావేతీతి హాసపఞ్ఞా, హాసబహులో సామఞ్ఞఫలాని సచ్ఛికరోతి, అభిఞ్ఞాయో పటివిజ్ఝతీతి హాసపఞ్ఞా, హాసబహులో వేదతుట్ఠిపామోజ్జబహులో పరమత్థం నిబ్బానం సచ్ఛికరోతీతి హాసపఞ్ఞా.

కతమా జవనపఞ్ఞా, యంకిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం…పే… యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం రూపం అనిచ్చతో ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. దుక్ఖతో ఖిప్పం… అనత్తతో ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. యా కాచి వేదనా…పే… యంకిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం…పే… సబ్బం విఞ్ఞాణం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. చక్ఖు…పే… జరామరణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం ఖయట్ఠేన, దుక్ఖం భయట్ఠేన, అనత్తా అసారకట్ఠేనాతి తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా రూపనిరోధే నిబ్బానే ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. వేదనా, సఞ్ఞా, సఙ్ఖారా, విఞ్ఞాణం, చక్ఖు…పే… జరామరణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం ఖయట్ఠేన…పే… విభూతం కత్వా జరామరణనిరోధే నిబ్బానే ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం…పే… విఞ్ఞాణం. చక్ఖు…పే… జరామరణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం ఖయధమ్మం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మన్తి తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా జరామరణనిరోధే నిబ్బానే ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా.

కతమా తిక్ఖపఞ్ఞా, ఖిప్పం కిలేసే ఛిన్దతీతి తిక్ఖపఞ్ఞా. ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతి, ఉప్పన్నం బ్యాపాదవితక్కం, ఉప్పన్నం విహింసావితక్కం, ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే, ఉప్పన్నం రాగం, దోసం, మోహం, కోధం, ఉపనాహం, మక్ఖం, పళాసం, ఇస్సం, మచ్ఛరియం, మాయం, సాఠేయ్యం, థమ్భం, సారమ్భం, మానం, అతిమానం, మదం, పమాదం, సబ్బే కిలేసే, సబ్బే దుచ్చరితే, సబ్బే అభిసఙ్ఖారే, సబ్బే భవగామికమ్మే నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతీతి తిక్ఖపఞ్ఞా. ఏకస్మిం ఆసనే చత్తారో అరియమగ్గా, చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని, చతస్సో పటిసమ్భిదాయో, ఛ చ అభిఞ్ఞాయో అధిగతా హోన్తి సచ్ఛికతా పస్సితా పఞ్ఞాయాతి తిక్ఖపఞ్ఞా.

కతమా నిబ్బేధికపఞ్ఞా, ఇధేకచ్చో సబ్బసఙ్ఖారేసు ఉబ్బేగబహులో హోతి ఉత్తాసబహులో ఉక్కణ్ఠనబహులో అరతిబహులో అనభిరతిబహులో బహిముఖో న రమతి సబ్బసఙ్ఖారేసు, అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అప్పదాలితపుబ్బం లోభక్ఖన్ధం నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతీతి నిబ్బేధికపఞ్ఞా. అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అప్పదాలితపుబ్బం దోసక్ఖన్ధం, మోహక్ఖన్ధం, కోధం, ఉపనాహం…పే… సబ్బే భవగామికమ్మే నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతీతి నిబ్బేధికపఞ్ఞా.

అనుపదధమ్మవిపస్సనన్తి సమాపత్తివసేన వా ఝానఙ్గవసేన వా అనుపటిపాటియా ధమ్మవిపస్సనం విపస్సతి, ఏవం విపస్సన్తో అద్ధమాసేన అరహత్తం పత్తో. మహామోగ్గల్లానత్థేరో పన సత్తహి దివసేహి. ఏవం సన్తేపి సారిపుత్తత్థేరో మహాపఞ్ఞవన్తతరో. మహామోగ్గల్లానత్థేరో హి సావకానం సమ్మసనచారం యట్ఠికోటియా ఉప్పీళేన్తో వియ ఏకదేసమేవ సమ్మసన్తో సత్త దివసే వాయమిత్వా అరహత్తం పత్తో. సారిపుత్తత్థేరో ఠపేత్వా బుద్ధానం పచ్చేకబుద్ధానఞ్చ సమ్మసనచారం సావకానం సమ్మసనచారం నిప్పదేసం సమ్మసి. ఏవం సమ్మసన్తో అద్ధమాసం వాయమి. అరహత్తఞ్చ కిర పత్వా అఞ్ఞాసి – ‘‘ఠపేత్వా బుద్ధే చ పచ్చేకబుద్ధే చ అఞ్ఞో సావకో నామ పఞ్ఞాయ మయా పత్తబ్బం పత్తుం సమత్థో నామ న భవిస్సతీ’’తి. యథా హి పురిసో వేళుయట్ఠిం గణ్హిస్సామీతి మహాజటం వేళుం దిస్వా జటం ఛిన్దన్తస్స పపఞ్చో భవిస్సతీతి అన్తరేన హత్థం పవేసేత్వా సమ్పత్తమేవ యట్ఠిం మూలే చ అగ్గే చ ఛిన్దిత్వా ఆదాయ పక్కమేయ్య, సో కిఞ్చాపి పఠమతరం గచ్ఛతి, యట్ఠిం పన సారం వా ఉజుం వా న లభతి. అపరో చ తథారూపమేవ వేణుం దిస్వా ‘‘సచే సమ్పత్తం యట్ఠిం గణ్హిస్సామి, సారం వా ఉజుం వా న లభిస్సామీ’’తి కచ్ఛం బన్ధిత్వా మహన్తేన సత్థేన వేణుజటం ఛిన్దిత్వా సారా చేవ ఉజూ చ యట్ఠియో ఉచ్చినిత్వా ఆదాయ పక్కమేయ్య. అయం కిఞ్చాపి పచ్ఛా గచ్ఛతి, యట్ఠియో పన సారా చేవ ఉజూ చ లభతి. ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం ఇమేసం ద్విన్నం థేరానం పధానం.

ఏవం పన అద్ధమాసం వాయమిత్వా ధమ్మసేనాపతి సారిపుత్తత్థేరో సూకరఖతలేణద్వారే భాగినేయ్యస్స దీఘనఖపరిబ్బాజకస్స వేదనాపరిగ్గహసుత్తన్తే దేసియమానే దసబలం బీజయమానో ఠితో దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా పబ్బజితదివసతో పన్నరసమే దివసే సావకపారమిఞాణస్స మత్థకం పత్వా సత్తసట్ఠి ఞాణాని పటివిజ్ఝిత్వా సోళసవిధం పఞ్ఞం అనుప్పత్తో.

తత్రిదం, భిక్ఖవే, సారిపుత్తస్స అనుపదధమ్మవిపస్సనాయాతి యా అనుపదధమ్మవిపస్సనం విపస్సతీతి అనుపదధమ్మవిపస్సనా వుత్తా, తత్ర అనుపదధమ్మవిపస్సనాయ సారిపుత్తస్స ఇదం హోతి. ఇదాని వత్తబ్బం తం తం విపస్సనాకోట్ఠాసం సన్ధాయేతం వుత్తం.

౯౪. పఠమే ఝానేతి యే పఠమే ఝానే అన్తోసమాపత్తియం ధమ్మా. త్యాస్సాతి తే అస్స. అనుపదవవత్థితా హోన్తీతి అనుపటిపాటియా వవత్థితా పరిచ్ఛిన్నా ఞాతా విదితా హోన్తి. కథం? థేరో హి తే ధమ్మే ఓలోకేన్తో అభినిరోపనలక్ఖణో వితక్కో వత్తతీతి జానాతి. తథా అనుమజ్జనలక్ఖణో విచారో, ఫరణలక్ఖణా పీతి, సాతలక్ఖణం సుఖం, అవిక్ఖేపలక్ఖణా చిత్తేకగ్గతా, ఫుసనలక్ఖణో ఫస్సో వేదయితలక్ఖణా వేదనా, సఞ్జాననలక్ఖణా సఞ్ఞా, చేతయితలక్ఖణా చేతనా, విజాననలక్ఖణం విఞ్ఞాణం, కత్తుకమ్యతాలక్ఖణో ఛన్దో, అధిమోక్ఖలక్ఖణో అధిమోక్ఖో, పగ్గాహలక్ఖణం వీరియం ఉపట్ఠానలక్ఖణా సతి, మజ్ఝత్తలక్ఖణా ఉపేక్ఖా, అనునయమనసికారలక్ఖణో మనసికారో వత్తతీతి జానాతి. ఏవం జానం అభినిరోపనట్ఠేన వితక్కం సభావతో వవత్థపేతి…పే… అనునయమనసికారణట్ఠేన మనసికారం సభావభావతో వవత్థపేతి. తేన వుత్తం ‘‘త్యాస్స ధమ్మా అనుపదవవత్థితా హోన్తీ’’తి.

విదితా ఉప్పజ్జన్తీతి ఉప్పజ్జమానా విదితా పాకటావ హుత్వా ఉప్పజ్జన్తి. విదితా ఉపట్ఠహన్తీతి తిట్ఠమానాపి విదితా పాకటావ హుత్వా తిట్ఠన్తి. విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తీతి నిరుజ్ఝమానాపి విదితా పాకటావ హుత్వా నిరుజ్ఝన్తి. ఏత్థ పన తంఞాణతా చేవ ఞాణబహుతా చ మోచేతబ్బా. యథా హి తేనేవ అఙ్గులగ్గేన తం అఙ్గులగ్గం న సక్కా ఫుసితుం, ఏవమేవ తేనేవ చిత్తేన తస్స చిత్తస్స ఉప్పాదో వా ఠితి వా భఙ్గో వా న సక్కా జానితున్తి. ఏవం తావ తంఞాణతా మోచేతబ్బా. యది పన ద్వే చిత్తాని ఏకతో ఉప్పజ్జేయ్యుం, ఏకేన చిత్తేన ఏకస్స ఉప్పాదో వా ఠితి వా భఙ్గో వా సక్కా భవేయ్య జానితుం. ద్వే పన ఫస్సా వా వేదనా వా సఞ్ఞా వా చేతనా వా చిత్తాని వా ఏకతో ఉప్పజ్జనకాని నామ నత్థి, ఏకేకమేవ ఉప్పజ్జతి. ఏవం ఞాణబహుతా మోచేతబ్బా. ఏవం సన్తే కథం? మహాథేరస్స అన్తోసమాపత్తియం సోళస ధమ్మా విదితా పాకటా హోన్తీతి. వత్థారమ్మణానం పరిగ్గహితతాయ. థేరేన హి వత్థు చేవ ఆరమ్మణఞ్చ పరిగ్గహితం, తేనస్స తేసం ధమ్మానం ఉప్పాదం ఆవజ్జన్తస్స ఉప్పాదో పాకటో హోతి, ఠానం ఆవజ్జన్తస్స ఠానం పాకటం హోతి, భేదం ఆవజ్జన్తస్స భేదో పాకటో హోతి. తేన వుత్తం ‘‘విదితా ఉప్పజ్జన్తి విదితా ఉపట్ఠహన్తి విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తీ’’తి. అహుత్వా సమ్భోన్తీతి ఇమినా ఉదయం పస్సతి. హుత్వా పటివేన్తీతి ఇమినా వయం పస్సతి.

అనుపాయోతి రాగవసేన అనుపగమనో హుత్వా. అనపాయోతి పటిఘవసేన అనపగతో. అనిస్సితోతి తణ్హాదిట్ఠినిస్సయేహి అనిస్సితో. అప్పటిబద్ధోతి ఛన్దరాగేన అబద్ధో. విప్పముత్తోతి కామరాగతో విప్పముత్తో. విసంయుత్తోతి చతూహి యోగేహి సబ్బకిలేసేహి వా విసంయుత్తో. విమరియాదీకతేనాతి నిమ్మరియాదీకతేన. చేతసాతి ఏవంవిధేన చిత్తేన విహరతి.

తత్థ ద్వే మరియాదా కిలేసమరియాదా చ ఆరమ్మణమరియాదా చ. సచే హిస్స అన్తోసమాపత్తియం పవత్తే సోళస ధమ్మే ఆరబ్భ రాగాదయో ఉప్పజ్జేయ్యుం, కిలేసమరియాదా తేన కతా భవేయ్య, తేసు పనస్స ఏకోపి న ఉప్పన్నోతి కిలేసమరియాదా నత్థి. సచే పనస్స అన్తోసమాపత్తియం పవత్తే సోళస ధమ్మే ఆవజ్జన్తస్స ఏకచ్చే ఆపాథం నాగచ్ఛేయ్యుం. ఏవమస్స ఆరమ్మణమరియాదా భవేయ్యుం. తే పనస్స సోళస ధమ్మే ఆవజ్జన్తస్స ఆపాథం అనాగతధమ్మో నామ నత్థీతి ఆరమ్మణమరియాదాపి నత్థి.

అపరాపి ద్వే మరియాదా విక్ఖమ్భనమరియాదా చ సముచ్ఛేదమరియాదా చ. తాసు సముచ్ఛేదమరియాదా ఉపరి ఆగమిస్సతి, ఇమస్మిం పన ఠానే విక్ఖమ్భనమరియాదా అధిప్పేతా. తస్స విక్ఖమ్భితపచ్చనీకత్తా నత్థీతి విమరియాదికతేన చేతసా విహరతి.

ఉత్తరి నిస్సరణన్తి ఇతో ఉత్తరి నిస్సరణం. అఞ్ఞేసు చ సుత్తేసు ‘‘ఉత్తరి నిస్సరణ’’న్తి నిబ్బానం వుత్తం, ఇధ పన అనన్తరో విసేసో అధిప్పేతోతి వేదితబ్బో. తబ్బహులీకారాతి తస్స పజాననస్స బహులీకరణేన. అత్థిత్వేవస్స హోతీతి తస్స థేరస్స అత్థీతియేవ దళ్హతరం హోతి. ఇమినా నయేన సేసవారేసుపి అత్థో వేదితబ్బో.

దుతియవారే పన సమ్పసాదనట్ఠేన సమ్పసాదో. సభావతో వవత్థపేతి.

చతుత్థవారే ఉపేక్ఖాతి సుఖట్ఠానే వేదనుపేక్ఖావ. పస్సద్ధత్తా చేతసో అనాభోగోతి యో సో ‘‘యదేవ తత్థ సుఖ’’న్తి చేతసో ఆభోగో, ఏతేనేతం ఓళారికమక్ఖాయతీతి ఏవం పస్సద్ధత్తా చేతసో అనాభోగో వుత్తో, తస్స అభావాతి అత్థో. సతిపారిసుద్ధీతి పరిసుద్ధాసతియేవ. ఉపేక్ఖాపి పారిసుద్ధిఉపేక్ఖా.

౯౫. సతో వుట్ఠహతీతి సతియా సమన్నాగతో ఞాణేన సమ్పజానో హుత్వా వుట్ఠాతి. తే ధమ్మే సమనుపస్సతీతి యస్మా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే బుద్ధానంయేవ అనుపదధమ్మవిపస్సనా హోతి, న సావకానం, తస్మా ఏత్థ కలాపవిపస్సనం దస్సేన్తో ఏవమాహ.

పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీతి మగ్గపఞ్ఞాయ చత్తారి సచ్చాని దిస్వా చత్తారో ఆసవా ఖీణా హోన్తి. సారిపుత్తత్థేరస్స సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం ఆహరిత్వా అరహత్తం పత్తవారోపి అత్థి, నిరోధసమాపత్తిసమాపన్నవారోపి. అరహత్తం పత్తవారో ఇధ గహితో, నిరోధం పన చిణ్ణవసితాయ అపరాపరం సమాపజ్జిస్సతీతి వదన్తి.

తత్థస్స యస్మిం కాలే నిరోధసమాపత్తి సీసం హోతి, నిరోధస్స వారో ఆగచ్ఛతి, ఫలసమాపత్తి గూళ్హా హోతి. యస్మిం కాలే ఫలసమాపత్తి సీసం హోతి, ఫలసమాపత్తియా వారో ఆగచ్ఛతి, నిరోధసమాపత్తి గూళ్హా హోతి. జమ్బుదీపవాసినో థేరా పన వదన్తి ‘‘సారిపుత్తత్థేరో సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం ఆహరిత్వా అనాగామిఫలం సచ్ఛికత్వా నిరోధం సమాపజ్జి, నిరోధా వుట్ఠాయ అరహత్తం పత్తో’’తి. తే ధమ్మేతి అన్తోసమాపత్తియం పవత్తే తిసముట్ఠానికరూపధమ్మే, హేట్ఠా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియం పవత్తధమ్మే వా. తేపి హి ఇమస్మిం వారే విపస్సితబ్బధమ్మావ, తస్మా తే వా విపస్సతీతి దస్సేతుం ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

౯౭. వసిప్పతోతి చిణ్ణవసితం పత్తో. పారమిప్పత్తోతి నిప్ఫత్తిం పత్తో. ఓరసోతిఆదీసు థేరో భగవతో ఉరే నిబ్బత్తసద్దం సుత్వా జాతోతి ఓరసో, ముఖేన పభావితం సద్దం సుత్వా జాతోతి ముఖతో జాతో, ధమ్మేన పన జాతత్తా నిమ్మితత్తా ధమ్మజో ధమ్మనిమ్మితో, ధమ్మదాయస్స ఆదియనతో ధమ్మదాయాదో, ఆమిసదాయస్స అనాదియనతో నో ఆమిసదాయాదోతి వేదితబ్బో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

అనుపదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఛబ్బిసోధనసుత్తవణ్ణనా

౯౮. ఏవం మే సుతన్తి ఛబ్బిసోధనసుత్తం. తత్థ ఖీణా జాతీతిఆదీసు ఏకేనాపి పదేన అఞ్ఞా బ్యాకతావ హోతి, ద్వీహిపి. ఇధ పన చతూహి పదేహి అఞ్ఞబ్యాకరణం ఆగతం. దిట్ఠే దిట్ఠవాదితాతిఆదీసు యాయ చేతనాయ దిట్ఠే దిట్ఠం మేతి వదతి, సా దిట్ఠే దిట్ఠవాదితా నామ. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. అయమనుధమ్మోతి అయం సభావో. అభినన్దితబ్బన్తి న కేవలం అభినన్దితబ్బం, పరినిబ్బుతస్స పనస్స సబ్బోపి ఖీణాసవస్స సక్కారో కాతబ్బో. ఉత్తరిం పఞ్హోతి సచే పనస్స వేయ్యాకరణేన అసన్తుట్ఠా హోథ, ఉత్తరిమ్పి అయం పఞ్హో పుచ్ఛితబ్బోతి దస్సేతి. ఇతో పరేసుపి తీసు వారేసు అయమేవ నయో.

౯౯. అబలన్తి దుబ్బలం. విరాగునన్తి విగచ్ఛనసభావం. అనస్సాసికన్తి అస్సాసవిరహితం. ఉపాయూపాదానాతి తణ్హాదిట్ఠీనమేతం అధివచనం. తణ్హాదిట్ఠియో హి తేభూమకధమ్మే ఉపేన్తీతి ఉపాయా, ఉపాదియన్తీతి ఉపాదానా. చేతసో అదిట్ఠానాభినివేసానుసయాతిపి తాసంయేవ నామం. చిత్తఞ్హి తణ్హాదిట్ఠీహి సక్కాయధమ్మేసు తిట్ఠతి అధితిట్ఠతీతి తణ్హాదిట్ఠియో చేతసో అధిట్ఠానా, తాహి తం అభినివిసతీతి అభినివేసా, తాహియేవ తం అనుసేతీతి అనుసయాతి వుచ్చన్తి. ఖయా విరాగాతిఆదీసు ఖయేన విరాగేనాతి అత్థో. సబ్బాని చేతాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనానేవ.

౧౦౦. పథవీధాతూతి పతిట్ఠానధాతు. ఆపోధాతూతి ఆబన్ధనధాతు. తేజోధాతూతి పరిపాచనధాతు. వాయోధాతూతి విత్థమ్భనధాతు. ఆకాసధాతూతి అసమ్ఫుట్ఠధాతు. విఞ్ఞాణధాతూతి విజాననధాతు. న అనత్తతో ఉపగచ్ఛిన్తి అహం అత్తాతి అత్తకోట్ఠాసేన న ఉపగమిం. న చ పథవీధాతునిస్సితన్తి పథవీధాతునిస్సితా సేసధాతుయో చ ఉపాదారూపఞ్చ అరూపక్ఖన్ధా చ. తేపి హి నిస్సితవత్థురూపానం పథవీధాతునిస్సితత్తా ఏకేన పరియాయేన పథవీధాతునిస్సితావ. తస్మా ‘‘న చ పథవీధాతునిస్సిత’’న్తి వదన్తో సేసరూపారూపధమ్మేపి అత్తతో న ఉపగచ్ఛిన్తి వదతి. ఆకాసధాతునిస్సితపదే పన అవినిబ్భోగవసేన సబ్బమ్పి భూతుపాదారూపం ఆకాసధాతునిస్సితం నామ, తథా తంనిస్సితరూపవత్థుకా అరూపక్ఖన్ధా. ఏవం ఇధాపి రూపారూపం గహితమేవ హోతి. విఞ్ఞాణధాతునిస్సితపదే పన సహజాతా తయో ఖన్ధా చిత్తసముట్ఠానరూపఞ్చ విఞ్ఞాణధాతునిస్సితన్తి రూపారూపం గహితమేవ హోతి.

౧౦౧. రూపే చక్ఖువిఞ్ఞాణే చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసూతి ఏత్థ యం అతీతే చక్ఖుద్వారస్స ఆపాథం ఆగన్త్వా నిరుద్ధం, యఞ్చ అనాగతే ఆపాథం ఆగన్త్వా నిరుజ్ఝిస్సతి, యమ్పి ఏతరహి ఆగన్త్వా నిరుద్ధం, తం సబ్బం రూపం నామ. యం పన అతీతేపి ఆపాథం అనాగన్త్వా నిరుద్ధం, అనాగతేపి అనాగన్త్వా నిరుజ్ఝిస్సతి, ఏతరహిపి అనాగన్త్వా నిరుద్ధం, తం చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బధమ్మేసు సఙ్గహితన్తి వుత్తే తిపిటకచూళాభయత్థేరో ఆహ – ‘‘ఇమస్మిం ఠానే ద్విధా కరోథ, ఉపరి ఛన్దోవారే కిన్తి కరిస్సథ, నయిదం లబ్భతీ’’తి. తస్మా తీసు కాలేసు ఆపాథం ఆగతం వా అనాగతం వా సబ్బమ్పి తం రూపమేవ, చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తా పన తయో ఖన్ధా చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బధమ్మాతి వేదితబ్బా. అయఞ్హేత్థ అత్థో ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణేన సద్ధిం విఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసూ’’తి. ఛన్దోతి తణ్హాఛన్దో. రాగోతి స్వేవ రజ్జనవసేన రాగో. నన్దీతి స్వేవ అభినన్దనవసేన నన్దీ. తణ్హాతి స్వేవ తణ్హాయనవసేన తణ్హా. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో.

౧౦౨. అహఙ్కారమమఙ్కారమానానుసయాతి ఏత్థ అహఙ్కారో మానో, మమఙ్కారో తణ్హా, స్వేవ మానానుసయో. ఆసవానం ఖయఞాణాయాతి ఇదం పుబ్బేనివాసం దిబ్బచక్ఖుఞ్చ అవత్వా కస్మా వుత్తం? భిక్ఖూ లోకియధమ్మం న పుచ్ఛన్తి, లోకుత్తరమేవ పుచ్ఛన్తి, తస్మా పుచ్ఛితపఞ్హంయేవ కథేన్తో ఏవమాహ. ఏకవిస్సజ్జితసుత్తం నామేతం, ఛబ్బిసోధనన్తిపిస్స నామం. ఏత్థ హి చత్తారో వోహారా పఞ్చ ఖన్ధా ఛ ధాతుయో ఛ అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని అత్తనో సవిఞ్ఞాణకకాయో పరేసం సవిఞ్ఞాణకకాయోతి ఇమే ఛ కోట్ఠాసా విసుద్ధా, తస్మా ‘‘ఛబ్బిసోధనియ’’న్తి వుత్తం. పరసముద్దవాసిత్థేరా పన అత్తనో చ పరస్స చ విఞ్ఞాణకకాయం ఏకమేవ కత్వా చతూహి ఆహారేహి సద్ధిన్తి ఛ కోట్ఠాసే వదన్తి.

ఇమే పన ఛ కోట్ఠాసా ‘‘కిం తే అధిగతం, కిన్తి తే అధిగతం, కదా తే అధిగతం, కత్థ తే అధిగతం, కతమే తే కిలేసా పహీనా, కతమేసం త్వం ధమ్మానం లాభీ’’తి (పారా. ౧౯౮) ఏవం వినయనిద్దేసపరియాయేన సోధేతబ్బా.

ఏత్థ హి కిం తే అధిగతన్తి అధిగమపుచ్ఛా, ఝానవిమోక్ఖాదీసు సోతాపత్తిమగ్గాదీసు వా కిం తయా అధిగతం. కిన్తి తే అధిగతన్తి ఉపాయపుచ్ఛా. అయఞ్హి ఏత్థాధిప్పాయో – కిం తయా అనిచ్చలక్ఖణం ధురం కత్వా అధిగతం, దుక్ఖానత్తలక్ఖణేసు అఞ్ఞతరం వా, కిం వా సమాధివసేన అభినివిసిత్వా, ఉదాహు విపస్సనావసేన, తథా కిం రూపే అభినివిసిత్వా, ఉదాహు అరూపే, కిం వా అజ్ఝత్తం అభినివిసిత్వా, ఉదాహు బహిద్ధాతి. కదా తే అధిగతన్తి కాలపుచ్ఛా, పుబ్బణ్హమజ్ఝన్హికాదీసు కతరస్మిం కాలేతి వుత్తం హోతి.

కత్థ తే అధిగతన్తి ఓకాసపుచ్ఛా, కిస్మిం ఓకాసే, కిం రత్తిట్ఠానే దివాట్ఠానే రుక్ఖమూలే మణ్డపే కతరస్మిం వా విహారేతి వుత్తం హోతి. కతమే తే కిలేసా పహీనాతి పహీనకిలేసే పుచ్ఛతి, కతరమగ్గవజ్ఝా తవ కిలేసా పహీనాతి వుత్తం హోతి.

కతమేసం త్వం ధమ్మానం లాభీతి పటిలద్ధధమ్మపుచ్ఛా, పఠమమగ్గాదీసు కతమేసం త్వం ధమ్మానం లాభీతి వుత్తం హోతి.

తస్మా ఇదాని చేపి కోచి భిక్ఖు ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాధిగమం బ్యాకరేయ్య, న సో ఏత్తావతావ సక్కాతబ్బో. ఇమేసు పన ఛసు ఠానేసు సోధనత్థం వత్తబ్బో ‘‘కిం తే అధిగతం, కిం ఝానం ఉదాహు విమోక్ఖాదీసు అఞ్ఞతర’’న్తి? యో హి యేన అధిగతో ధమ్మో, సో తస్స పాకటో హోతి. సచే ‘‘ఇదం నామ మే అధిగత’’న్తి వదతి, తతో ‘‘కిన్తి తే అధిగత’’న్తి పుచ్ఛితబ్బో. అనిచ్చలక్ఖణాదీసు కిం ధురం కత్వా, అట్ఠతింసాయ వా ఆరమ్మణేసు రూపారూపఅజ్ఝత్తబహిద్ధాదిభేదేసు వా ధమ్మేసు కేన ముఖేన అభినివిసిత్వాతి? యో హి యస్సాభినివేసో, సో తస్స పాకటో హోతి.

సచే పన ‘‘అయం నామ మే అభినివేసో, ఏవం మయా అధిగత’’న్తి వదతి, తతో ‘‘కదా తే అధిగత’’న్తి పుచ్ఛితబ్బో, ‘‘కిం పుబ్బణ్హే, ఉదాహు మజ్ఝన్హికాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం కాలే’’తి? సబ్బేసఞ్హి అత్తనా అధిగతకాలో పాకటో హోతి. సచే ‘‘అముకస్మిం నామ మే కాలే అధిగత’’న్తి వదతి, తతో ‘‘కత్థ తే అధిగత’’న్తి పుచ్ఛితబ్బో, ‘‘కిం దివాట్ఠానే, ఉదాహు రత్తిట్ఠానాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం ఓకాసే’’తి? సబ్బేసఞ్హి అత్తనా అధిగతోకాసో పాకటో హోతి. సచే ‘‘అముకస్మిం నామ మే ఓకాసే అధిగత’’న్తి వదతి, తతో ‘‘కతమే తే కిలేసా పహీనా’’తి పుచ్ఛితబ్బో, ‘‘కిం పఠమమగ్గవజ్ఝా, ఉదాహు దుతియాదిమగ్గవజ్ఝా’’తి? సబ్బేసఞ్హి అత్తనా అధిగతమగ్గేన పహీనకిలేసా పాకటా హోన్తి.

సచే ‘‘ఇమే నామ మే కిలేసా పహీనా’’తి వదతి, తతో ‘‘కతమేసం త్వం ధమ్మానం లాభీ’’తి పుచ్ఛితబ్బో, ‘‘కిం సోతాపత్తిమగ్గస్స, ఉదాహు సకదాగామిమగ్గాదీసు అఞ్ఞతరస్సా’’తి? సబ్బేసఞ్హి అత్తనా అధిగతధమ్మో పాకటో హోతి. సచే ‘‘ఇమేసం నామాహం ధమ్మానం లాభీ’’తి వదతి, ఏత్తావతాపిస్స వచనం న సద్ధాతబ్బం. బహుస్సుతా హి ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాకుసలా భిక్ఖూ ఇమాని ఛ ఠానాని సోధేతుం సక్కోన్తి. ఇమస్స భిక్ఖునో ఆగమనపటిపదా సోధేతబ్బా, యది ఆగమనపటిపదా న సుజ్ఝతి, ‘‘ఇమాయ పటిపదాయ లోకుత్తరధమ్మా నామ న లబ్భన్తీ’’తి అపనేతబ్బో.

యది పనస్స ఆగమనపటిపదా సుజ్ఝతి, ‘‘దీఘరత్తం తీసు సిక్ఖాసు అప్పమత్తో జాగరియమనుయుత్తో చతూసు పచ్చయేసు అలగ్గో ఆకాసే పాణిసమేన చేతసా విహరతీ’’తి పఞ్ఞాయతి, తస్స భిక్ఖునో బ్యాకరణం పటిపదాయ సద్ధిం సంసన్దతి సమేతి. ‘‘సేయ్యథాపి నామ గఙ్గోదకం యమునోదకేన సద్ధిం సంసన్దతి సమేతి, ఏవమేవ సుపఞ్ఞత్తా తేన భగవతా సావకానం నిబ్బానగామినీ పటిపదా సంసన్దతి సమేతి నిబ్బానఞ్చ పటిపదా చా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౯౬) వుత్తసదిసం హోతి.

అపిచ ఖో ఏత్తకేనాపి సక్కారో న కాతబ్బో. కస్మా? ఏకచ్చస్స హి పుథుజ్జనస్సాపి సతో ఖీణాసవపటిపత్తిసదిసా పటిపదా హోతి. తస్మా సో భిక్ఖు తేహి తేహి ఉపాయేహి ఉత్తాసేతబ్బో. ఖీణాసవస్స నామ అసనియాపి మత్థకే పతమానాయ భయం వా ఛమ్భితత్తం వా లోమహంసో వా న హోతి, పుథుజ్జనస్స అప్పమత్తకేనాపి హోతి.

తత్రిమాని వత్థూని – దీఘభాణకఅభయత్థేరో కిర ఏకం పిణ్డపాతికం పరిగ్గహేతుం అసక్కోన్తో దహరస్స సఞ్ఞం అదాసి. సో తం న్హాయమానం కల్యాణీనదీముఖద్వారే నిముజ్జిత్వా పాదే అగ్గహేసి. పిణ్డపాతికో కుమ్భీలోతి సఞ్ఞాయ మహాసద్దమకాసి, తదా నం పుథుజ్జనోతి సఞ్జానింసు. చన్దముఖతిస్సరాజకాలే పన మహావిహారే సఙ్ఘత్థేరో ఖీణాసవో దుబ్బలచక్ఖుకో విహారేయేవ అచ్ఛి. రాజా థేరం పరిగ్గణ్హిస్సామీతి భిక్ఖూసు భిక్ఖాచారం గతేసు అప్పసద్దో ఉపసఙ్కమిత్వా సప్పో వియ పాదే అగ్గహేసి. థేరో సిలాథమ్భో వియ నిచ్చలో హుత్వా కో ఏత్థాతి ఆహ? అహం, భన్తే, తిస్సోతి. సుగన్ధం వాయసి నో తిస్సాతి? ఏవం ఖీణాసవస్స భయం నామ నత్థీతి.

ఏకచ్చో పన పుథుజ్జనోపి అతిసూరో హోతి నిబ్భయో. సో రఞ్జనీయేన ఆరమ్మణేన పరిగ్గణ్హితబ్బో. వసభరాజాపి హి ఏకం థేరం పరిగ్గణ్హమానో ఘరే నిసీదాపేత్వా తస్స సన్తికే బదరసాళవం మద్దమానో నిసీది. మహాథేరస్స ఖేళో చలి, తతో థేరస్స పుథుజ్జనభావో ఆవిభూతో. ఖీణాసవస్స హి రసతణ్హా నామ సుప్పహీనా, దిబ్బేసుపి రసేసు నికన్తి నామ న హోతి. తస్మా ఇమేహి ఉపాయేహి పరిగ్గహేత్వా సచస్స భయం వా ఛమ్భితత్తం వా లోమహంసో వా రసతణ్హా వా ఉప్పజ్జతి, న త్వం అరహాతి అపనేతబ్బో. సచే పన అభీరూ అచ్ఛమ్భీ అనుత్రాసీ హుత్వా సీహో వియ నిసీదతి, దిబ్బారమ్మణేపి నికన్తిం న జనేతి. అయం భిక్ఖు సమ్పన్నవేయ్యాకరణో సమన్తా రాజరాజమహామత్తాదీహి పేసితం సక్కారం అరహతీతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

ఛబ్బిసోధనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సప్పురిసధమ్మసుత్తవణ్ణనా

౧౦౫. ఏవం మే సుతన్తి సప్పురిసధమ్మసుత్తం. తత్థ సప్పురిసధమ్మన్తి సప్పురిసానం ధమ్మం. అసప్పురిసధమ్మన్తి పాపపురిసానం ధమ్మం. ఏవం మాతికం ఠపేత్వాపి పున యథా నామ మగ్గకుసలో పురిసో వామం ముఞ్చిత్వా దక్ఖిణం గణ్హాతి. పఠమం ముఞ్చితబ్బం కథేతి, ఏవం పహాతబ్బం ధమ్మం పఠమం దేసేన్తో కతమో చ, భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మోతిఆదిమాహ. తత్థ ఉచ్చాకులాతి ఖత్తియకులా వా బ్రాహ్మణకులా వా. ఏతదేవ హి కులద్వయం ‘‘ఉచ్చాకుల’’న్తి వుచ్చతి. సో తత్థ పుజ్జోతి సో భిక్ఖు తేసు భిక్ఖూసు పూజారహో. అన్తరం కరిత్వాతి అబ్భన్తరం కత్వా.

మహాకులాతి ఖత్తియకులా వా బ్రాహ్మణకులా వా వేస్సకులా వా. ఇదమేవ హి కులత్తయం ‘‘మహాకుల’’న్తి వుచ్చతి. మహాభోగకులాతి మహన్తేహి భోగేహి సమన్నాగతా కులా. ఉళారభోగకులాతి ఉళారేహి పణీతేహి భోగేహి సమ్పన్నకులా. ఇమస్మిం పదద్వయే చత్తారిపి కులాని లబ్భన్తి. యత్థ కత్థచి కులే జాతో హి పుఞ్ఞబలేహి మహాభోగోపి ఉళారభోగోపి హోతియేవ.

౧౦౬. యసస్సీతి పరివారసమ్పన్నో. అప్పఞ్ఞాతాతి రత్తిం ఖిత్తసరా వియ సఙ్ఘమజ్ఝాదీసు న పఞ్ఞాయన్తి. అప్పేసక్ఖాతి అప్పపరివారా.

౧౦౭. ఆరఞ్ఞికోతి సమాదిన్నఆరఞ్ఞికధుతఙ్గో. సేసధుతఙ్గేసుపి ఏసేవ నయో. ఇమస్మిఞ్చ సుత్తే పాళియం నవేవ ధుతఙ్గాని ఆగతాని, విత్థారేన పనేతాని తేరస హోన్తి. తేసు యం వత్తబ్బం, తం సబ్బం సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే ధుతఙ్గనిద్దేసే వుత్తమేవ.

౧౦౮. అతమ్మయతాతి తమ్మయతా వుచ్చతి తణ్హా, నిత్తణ్హాతి అత్థో. అతమ్మయతఞ్ఞేవ అన్తరం కరిత్వాతి నిత్తణ్హతంయేవ కారణం కత్వా అబ్భన్తరం వా కత్వా, చిత్తే ఉప్పాదేత్వాతి అత్థో.

నిరోధవారే యస్మా అనాగామిఖీణాసవావ తం సమాపత్తిం సమాపజ్జన్తి, పుథుజ్జనస్స సా నత్థి, తస్మా అసప్పురిసవారో పరిహీనో. న కఞ్చి మఞ్ఞతీతి కఞ్చి పుగ్గలం తీహి మఞ్ఞనాహి న మఞ్ఞతి. న కుహిఞ్చి మఞ్ఞతీతి కిస్మిఞ్చి ఓకాసే న మఞ్ఞతి. న కేనచి మఞ్ఞతీతి కేనచి వత్థునాపి తం పుగ్గలం న మఞ్ఞతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

సప్పురిసధమ్మసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సేవితబ్బాసేవితబ్బసుత్తవణ్ణనా

౧౦౯. ఏవం మే సుతన్తి సేవితబ్బాసేవితబ్బసుత్తం. తత్థ తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం కాయసమాచారన్తి అఞ్ఞం సేవితబ్బం కాయసమాచారం, అఞ్ఞం అసేవితబ్బం వదామి, సేవితబ్బమేవ కేనచి పరియాయేన అసేవితబ్బన్తి, అసేవితబ్బం వా సేవితబ్బన్తి చ న వదామీతి అత్థో. వచీసమాచారాదీసు ఏసేవ నయో. ఇతి భగవా సత్తహి పదేహి మాతికం ఠపేత్వా విత్థారతో అవిభజిత్వావ దేసనం నిట్ఠాపేసి. కస్మా? సారిపుత్తత్థేరస్స ఓకాసకరణత్థం.

౧౧౩. మనోసమాచారే మిచ్ఛాదిట్ఠిసమ్మాదిట్ఠియో దిట్ఠిపటిలాభవసేన విసుం అఙ్గం హుత్వా ఠితాతి న గహితా.

౧౧౪. చిత్తుప్పాదే అకమ్మపథప్పత్తా అభిజ్ఝాదయో వేదితబ్బా.

౧౧౫. సఞ్ఞాపటిలాభవారే అభిజ్ఝాసహగతాయ సఞ్ఞాయాతిఆదీని కామసఞ్ఞాదీనం దస్సనత్థం వుత్తాని.

౧౧౭. సబ్యాబజ్ఝన్తి సదుక్ఖం. అపరినిట్ఠితభావాయాతి భవానం అపరినిట్ఠితభావాయ. ఏత్థ చ సబ్యాబజ్ఝత్తభావా నామ చత్తారో హోన్తి. పుథుజ్జనోపి హి యో తేనత్తభావేన భవం పరినిట్ఠాపేతుం న సక్కోతి, తస్స పటిసన్ధితో పట్ఠాయ అకుసలా ధమ్మా వడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా చ పరిహాయన్తి, సదుక్ఖమేవ అత్తభావం అభినిబ్బత్తేతి నామ. తథా సోతాపన్నసకదాగామిఅనాగామినో. పుథుజ్జనాదయో తావ హోన్తు, అనాగామీ కథం సబ్యాబజ్ఝం అత్తభావం అభినిబ్బత్తేతి, కథఞ్చస్స అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తీతి. అనాగామీపి హి సుద్ధావాసే నిబ్బత్తో ఉయ్యానవిమానకప్పరుక్ఖే ఓలోకేత్వా ‘‘అహో సుఖం అహో సుఖ’’న్తి ఉదానం ఉదానేతి, అనాగామినో భవలోభో భవతణ్హా అప్పహీనావ హోన్తి, తస్స అప్పహీనతణ్హతాయ అకుసలా వడ్ఢన్తి నామ, కుసలా పరిహాయన్తి నామ, సదుక్ఖమేవ అత్తభావం అభినిబ్బత్తేతి, అపరినిట్ఠితభవోయేవ హోతీతి వేదితబ్బో.

అబ్యాబజ్ఝన్తి అదుక్ఖం. అయమ్పి చతున్నం జనానం వసేన వేదితబ్బో. యో హి పుథుజ్జనోపి తేనత్తభావేన భవం పరినిట్ఠాపేతుం సక్కోతి, పున పటిసన్ధిం న గణ్హాతి, తస్స పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ అకుసలా పరిహాయన్తి, కుసలాయేవ వడ్ఢన్తి, అదుక్ఖమేవ అత్తభావం నిబ్బత్తేతి, పరినిట్ఠితభవోయేవ నామ హోతి. తథా సోతాపన్నసకదాగామిఅనాగామినో. సోతాపన్నాదయో తావ హోన్తు, పుథుజ్జనో కథం అబ్యాబజ్ఝఅత్తభావం నిబ్బత్తేతి, కథఞ్చస్స అకుసలపరిహానిఆదీని హోన్తీతి. పుథుజ్జనోపి పచ్ఛిమభవికో తేనత్తభావేన భవం పరినిట్ఠాపేతుం సమత్థో హోతి. తస్స అఙ్గులిమాలస్స వియ ఏకేనూనపాణసహస్సం ఘాతేన్తస్సాపి అత్తభావో అబ్యాబజ్ఝోయేవ నామ, భవం పరినిట్ఠాపేతియేవ నామ. అకుసలమేవ హాయతి, విపస్సనమేవ గబ్భం గణ్హాపేతి నామ.

౧౧౯. చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యన్తిఆదీసు యస్మా ఏకచ్చస్స తస్మింయేవ రూపే రాగాదయో ఉప్పజ్జన్తి, అభినన్దతి అస్సాదేతి, అభినన్దన్తో అస్సాదేన్తో అనయబ్యసనం పాపుణాతి, ఏకచ్చస్స నుప్పజ్జన్తి, నిబ్బిన్దతి విరజ్జతి, నిబ్బిన్దన్తో విరజ్జన్తో నిబ్బుతిం పాపుణాతి, తస్మా ‘‘తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞ’’న్తి న వుత్తం. ఏస నయో సబ్బత్థ.

ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానేయ్యున్తి ఏత్థ కే భగవతో ఇమస్స భాసితస్స అత్థం ఆజానన్తి, కే న ఆజానన్తీతి? యే తావ ఇమస్స సుత్తస్స పాళిఞ్చ అట్ఠకథఞ్చ ఉగ్గణ్హిత్వా తక్కరా న హోన్తి, యథావుత్తం అనులోమపటిపదం న పటిపజ్జన్తి, తే న ఆజానన్తి నామ. యే పన తక్కరా హోన్తి, యథావుత్తం అనులోమపటిపదం పటిపజ్జన్తి, తే ఆజానన్తి నామ. ఏవం సన్తేపి సపటిసన్ధికానం తావ దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ హోతు, అప్పటిసన్ధికానం కథం హోతీతి. అప్పటిసన్ధికా అనుపాదానా వియ జాతవేదా పరినిబ్బాయన్తి, కప్పసతసహస్సానమ్పి అచ్చయేన తేసం పున దుక్ఖం నామ నత్థి. ఇతి ఏకంసేన తేసంయేవ దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ హోతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

సేవితబ్బాసేవితబ్బసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. బహుధాతుకసుత్తవణ్ణనా

౧౨౪. ఏవం మే సుతన్తి బహుధాతుకసుత్తం. తత్థ భయానీతిఆదీసు భయన్తి చిత్తుత్రాసో. ఉపద్దవోతి అనేకగ్గతాకారో. ఉపసగ్గోతి ఉపసట్ఠాకారో తత్థ తత్థ లగ్గనాకారో. తేసం ఏవం నానత్తం వేదితబ్బం – పబ్బతాదివిసమనిస్సితా చోరా జనపదవాసీనం పేసేన్తి ‘‘మయం అసుకదివసే నామ తుమ్హాకం గామం పహరిస్సామా’’తి. తం పవత్తిం సుతకాలతో పట్ఠాయ భయం సన్తాసం ఆపజ్జన్తి. అయం చిత్తుత్రాసో నామ. ‘‘ఇధ నో చోరా కుపితా అనత్థమ్పి ఆవహేయ్యు’’న్తి హత్థసారం గహేత్వా ద్విపదచతుప్పదేహి సద్ధిం అరఞ్ఞం పవిసిత్వా తత్థ తత్థ భూమియం నిపజ్జన్తి, డంసమకసాదీహి ఖజ్జమానా గుమ్బన్తరాని పవిసన్తి, ఖాణుకణ్టకే మద్దన్తి. తేసం ఏవం విచరన్తానం విక్ఖిత్తభావో అనేకగ్గతాకారో నామ. తతో చోరేసు యథావుత్తే దివసే అనాగచ్ఛన్తేసు ‘‘తుచ్ఛకసాసనం తం భవిస్సతి, గామం పవిసిస్సామా’’తి సపరిక్ఖారా గామం పవిసన్తి, అథ తేసం పవిట్ఠభావం ఞత్వా గామం పరివారేత్వా ద్వారే అగ్గిం దత్వా మనుస్సే ఘాతేత్వా చోరా సబ్బం విభవం విలుమ్పేత్వా గచ్ఛన్తి. తేసు ఘాతితావసేసా అగ్గిం నిబ్బాపేత్వా కోట్ఠచ్ఛాయభిత్తిచ్ఛాయాదీసు తత్థ తత్థ లగ్గిత్వా నిసీదన్తి నట్ఠం అనుసోచమానా. అయం ఉపసట్ఠాకారో లగ్గనాకారో నామ.

నళాగారాతి నళేహి పరిచ్ఛన్నా అగారా, సేససమ్భారా పనేత్థ రుక్ఖమయా హోన్తి. తిణాగారేపి ఏసేవ నయో. బాలతో ఉప్పజ్జన్తీతి బాలమేవ నిస్సాయ ఉప్పజ్జన్తి. బాలో హి అపణ్డితపురిసో రజ్జం వా ఉపరజ్జం వా అఞ్ఞం వా పన మహన్తం ఠానం పత్థేన్తో కతిపయే అత్తనా సదిసే విధవాపుత్తే మహాధుత్తే గహేత్వా ‘‘ఏథ అహం తుమ్హే ఇస్సరే కరిస్సామీ’’తి పబ్బతగహనాదీని నిస్సాయ అన్తన్తే గామే పహరన్తో దామరికభావం జానాపేత్వా అనుపుబ్బేన నిగమేపి జనపదేపి పహరతి, మనుస్సా గేహాని ఛడ్డేత్వా ఖేమన్తట్ఠానం పత్థయమానా పక్కమన్తి, తే నిస్సాయ వసన్తా భిక్ఖూపి భిక్ఖునియోపి అత్తనో అత్తనో వసనట్ఠానాని పహాయ పక్కమన్తి. గతగతట్ఠానే భిక్ఖాపి సేనాసనమ్పి దుల్లభం హోతి. ఏవం చతున్నం పరిసానం భయం ఆగతమేవ హోతి. పబ్బజితేసుపి ద్వే బాలా భిక్ఖూ అఞ్ఞమఞ్ఞం వివాదం పట్ఠపేత్వా చోదనం ఆరభన్తి. ఇతి కోసమ్బివాసికానం వియ మహాకలహో ఉప్పజ్జతి, చతున్నం పరిసానం భయం ఆగతమేవ హోతీతి ఏవం యాని కానిచి భయాని ఉప్పజ్జన్తి, సబ్బాని తాని బాలతో ఉప్పజ్జన్తీతి వేదితబ్బాని.

ఏతదవోచాతి భగవతా ధమ్మదేసనా మత్థకం అపాపేత్వావ నిట్ఠాపితా. యంనూనాహం దసబలం పుచ్ఛిత్వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేనేవస్స దేసనాయ పారిపూరిం కరేయ్యన్తి చిన్తేత్వా ఏతం ‘‘కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే’’తిఆదివచనం అవోచ.

౧౨౫. అట్ఠారససు ధాతూసు అడ్ఢేకాదసధాతుయో రూపపరిగ్గహో, అడ్ఢట్ఠమకధాతుయో అరూపపరిగ్గహోతి రూపారూపపరిగ్గహోవ కథితో. సబ్బాపి ఖన్ధవసేన పఞ్చక్ఖన్ధా హోన్తి. పఞ్చపి ఖన్ధా దుక్ఖసచ్చం, తేసం సముట్ఠాపికా తణ్హా సముదయసచ్చం, ఉభిన్నం అప్పవత్తి నిరోధసచ్చం, నిరోధపజాననా పటిపదా మగ్గసచ్చం. ఇతి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం ఏకస్స భిక్ఖునో నిగ్గమనం మత్థకం పాపేత్వా కథితం హోతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనేతా ధాతుయో విసుద్ధిమగ్గే కథితావ. జానాతి పస్సతీతి సహ విపస్సనాయ మగ్గో వుత్తో.

పథవీధాతుఆదయో సవిఞ్ఞాణకకాయం సుఞ్ఞతో నిస్సత్తతో దస్సేతుం వుత్తా. తాపి పురిమాహి అట్ఠారసహి ధాతూహి పూరేతబ్బా. పూరేన్తేన విఞ్ఞాణధాతుతో నీహరిత్వా పూరేతబ్బా. విఞ్ఞాణధాతు హేసా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదివసేన ఛబ్బిధా హోతి. తత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా పరిగ్గహితాయ తస్సా వత్థు చక్ఖుధాతు, ఆరమ్మణం రూపధాతూతి ద్వే ధాతుయో పరిగ్గహితావ హోన్తి. ఏస నయో సబ్బత్థ. మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా పన పరిగ్గహితాయ తస్సా పురిమపచ్ఛిమవసేన మనోధాతు, ఆరమ్మణవసేన ధమ్మధాతూతి ద్వే ధాతుయో పరిగ్గహితావ హోన్తి. ఇతి ఇమాసు అట్ఠారససు ధాతూసు అడ్ఢేకాదసధాతుయో రూపపరిగ్గహోతి పురిమనయేనేవ ఇదమ్పి ఏకస్స భిక్ఖునో నిగ్గమనం మత్థకం పాపేత్వా కథితం హోతి.

సుఖధాతూతిఆదీసు సుఖఞ్చ తం నిస్సత్తసుఞ్ఞతట్ఠేన ధాతు చాతి సుఖధాతు. ఏస నయో సబ్బత్థ. ఏత్థ చ పురిమా చతస్సో ధాతుయో సప్పటిపక్ఖవసేన గహితా, పచ్ఛిమా ద్వే సరిక్ఖకవసేన. అవిభూతభావేన హి ఉపేక్ఖాధాతు అవిజ్జాధాతుయా సరిక్ఖా. ఏత్థ చ సుఖదుక్ఖధాతూసు పరిగ్గహితాసు కాయవిఞ్ఞాణధాతు పరిగ్గహితావ హోతి, సేసాసు పరిగ్గహితాసు మనోవిఞ్ఞాణధాతు పరిగ్గహితావ హోతి. ఇమాపి ఛ ధాతుయో హేట్ఠా అట్ఠారసహియేవ పూరేతబ్బా. పూరేన్తేన ఉపేక్ఖాధాతుతో నీహరిత్వా పూరేతబ్బా. ఇతి ఇమాసు అట్ఠారససు ధాతూసు అడ్ఢేకాదసధాతుయో రూపపరిగ్గహోతి పురిమనయేనేవ ఇదమ్పి ఏకస్స భిక్ఖునో నిగ్గమనం మత్థకం పాపేత్వా కథితం హోతి.

కామధాతుఆదీనం ద్వేధావితక్కే (మ. ని. ౧.౨౦౬) కామవితక్కాదీసు వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. అభిధమ్మేపి ‘‘తత్థ కతమా కామధాతు, కామపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో’’తిఆదినా (విభ. ౧౮౨) నయేనేవ ఏతాసం విత్థారో ఆగతోయేవ. ఇమాపి ఛ ధాతుయో హేట్ఠా అట్ఠారసహియేవ పూరేతబ్బా. పూరేన్తేన కామధాతుతో నీహరిత్వా పూరేతబ్బా. ఇతి ఇమాసు అట్ఠారససు ధాతూసు అడ్ఢేకాదసధాతుయో రూపపరిగ్గహోతి పురిమనయేనేవ ఇదమ్పి ఏకస్స భిక్ఖునో నిగ్గమనం మత్థకం పాపేత్వా కథితం హోతి.

కామధాతుఆదీసు పఞ్చ కామావచరక్ఖన్ధా కామధాతు నామ, పఞ్చ రూపావచరక్ఖన్ధా రూపధాతు నామ, చత్తారో అరూపావచరక్ఖన్ధా అరూపధాతు నామ. అభిధమ్మే పన ‘‘తత్థ కతమా కామధాతు, హేట్ఠతో అవీచినిరయం పరియన్తం కరిత్వా’’తిఆదినా (విభ. ౧౮౨) నయేన ఏతాసం విత్థారో ఆగతోయేవ. ఇమాపి తిస్సో ధాతుయో హేట్ఠా అట్ఠారసహియేవ పూరేతబ్బా. పూరేన్తేన కామధాతుతో నీహరిత్వా పూరేతబ్బా. ఇతి ఇమాసు అట్ఠారససు ధాతూసు అడ్ఢేకాదసధాతుయో రూపపరిగ్గహోతి పురిమనయేనేవ ఇదమ్పి ఏకస్స భిక్ఖునో నిగ్గమనం మత్థకం పాపేత్వా కథితం హోతి.

సఙ్ఖతాతి పచ్చయేహి సమాగన్త్వా కతా, పఞ్చన్నం ఖన్ధానమేతం అధివచనం. న సఙ్ఖతా అసఙ్ఖతా. నిబ్బానస్సేతం అధివచనం. ఇమాపి ద్వే ధాతుయో హేట్ఠా అట్ఠారసహియేవ పూరేతబ్బా. పూరేన్తేన సఙ్ఖతధాతుతో నీహరిత్వా పూరేతబ్బా. ఇతి ఇమాసు అట్ఠారససు ధాతూసు అడ్ఢేకాదసధాతుయో రూపపరిగ్గహోతి పురిమనయేనేవ ఇదమ్పి ఏకస్స భిక్ఖునో నిగ్గమనం మత్థకం పాపేత్వా కథితం హోతి.

౧౨౬. అజ్ఝత్తికబాహిరానీతి అజ్ఝత్తికాని చ బాహిరాని చ. ఏత్థ హి చక్ఖుఆదీని అజ్ఝత్తికాని ఛ, రూపాదీని బాహిరాని ఛ. ఇధాపి జానాతి పస్సతీతి సహ విపస్సనాయ మగ్గో కథితో.

ఇమస్మిం సతి ఇదన్తిఆది మహాతణ్హాసఙ్ఖయే విత్థారితమేవ.

౧౨౭. అట్ఠానన్తి హేతుపటిక్ఖేపో. అనవకాసోతి పచ్చయపటిక్ఖేపో. ఉభయేనాపి కారణమేవ పటిక్ఖిపతి. కారణఞ్హి తదాయత్తవుత్తితాయ అత్తనో ఫలస్స ఠానన్తి చ అవకాసోతి చ వుచ్చతి. యన్తి యేన కారణేన. దిట్ఠిసమ్పన్నోతి మగ్గదిట్ఠియా సమ్పన్నో సోతాపన్నో అరియసావకో. కఞ్చి సఙ్ఖారన్తి చతుభూమకేసు సఙ్ఖతసఙ్ఖారేసు కఞ్చి ఏకసఙ్ఖారమ్పి. నిచ్చతో ఉపగచ్ఛేయ్యాతి నిచ్చోతి గణ్హేయ్య. నేతం ఠానం విజ్జతీతి ఏతం కారణం నత్థి న ఉపలబ్భతి. యం పుథుజ్జనోతి యేన కారణేన పుథుజ్జనో. ఠానమేతం విజ్జతీతి ఏతం కారణం అత్థి. సస్సతదిట్ఠియా హి సో తేభూమకేసు సఙ్ఖతసఙ్ఖారేసు కఞ్చి సఙ్ఖారం నిచ్చతో గణ్హేయ్యాతి అత్థో. చతుత్థభూమకసఙ్ఖారా పన తేజుస్సదత్తా దివసం సన్తత్తో అయోగుళో వియ మక్ఖికానం దిట్ఠియా వా అఞ్ఞేసం వా అకుసలానం ఆరమ్మణం న హోన్తి. ఇమినా నయేన కఞ్చి సఙ్ఖారం సుఖతోతిఆదీసుపి అత్థో వేదితబ్బో.

సుఖతో ఉపగచ్ఛేయ్యాతి ‘‘ఏకన్తసుఖీ అత్తా హోతి అరోగో పరం మరణా’’తి (మ. ని. ౩.౨౧, ౨౨) ఏవం అత్తదిట్ఠివసేన సుఖతో గాహం సన్ధాయేతం వుత్తం. దిట్ఠివిప్పయుత్తచిత్తేన పన అరియసావకో పరిళాహాభిభూతో పరిళాహవూపసమత్థం మత్తహత్థిం పరిత్తాసితో వియ, చోక్ఖబ్రాహ్మణో వియ చ గూథం కఞ్చి సఙ్ఖారం సుఖతో ఉపగచ్ఛతి. అత్తవారే కసిణాదిపణ్ణత్తిసఙ్గహత్థం సఙ్ఖారన్తి అవత్వా కఞ్చి ధమ్మన్తి వుత్తం. ఇధాపి అరియసావకస్స చతుభూమకవసేన వేదితబ్బో, పుథుజ్జనస్స తేభూమకవసేన. సబ్బవారేసు అరియసావకస్సాపి తేభూమకవసేనేవ పరిచ్ఛేదో వట్టతి. యం యఞ్హి పుథుజ్జనో గణ్హాతి, తతో తతో అరియసావకో గాహం వినివేఠేతి. పుథుజ్జనో హి యం యం నిచ్చం సుఖం అత్తాతి గణ్హాతి, తం తం అరియసావకో అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి గణ్హన్తో తం గాహం వినివేఠేతి.

౧౨౮. మాతరన్తిఆదీసు జనికావ మాతా, జనకో పితా, మనుస్సభూతోవ ఖీణాసవో అరహాతి అధిప్పేతో. కిం పన అరియసావకో అఞ్ఞం జీవితా వోరోపేయ్యాతి? ఏతమ్పి అట్ఠానం. సచేపి హి భవన్తరగతం అరియసావకం అత్తనో అరియభావం అజానన్తమ్పి కోచి ఏవం వదేయ్య ‘‘ఇమం కున్థకిపిల్లికం జీవితా వోరోపేత్వా సకలచక్కవాళగబ్భే చక్కవత్తిరజ్జం పటిపజ్జాహీ’’తి, నేవ సో తం జీవితా వోరోపేయ్య. అథాపి నం ఏవం వదేయ్య ‘‘సచే ఇమం న ఘాతేస్ససి, సీసం తే ఛిన్దిస్సామా’’తి. సీసమేవస్స ఛిన్దేయ్య, న చ సో తం ఘాతేయ్య. పుథుజ్జనభావస్స పన మహాసావజ్జభావదస్సనత్థం అరియసావకస్స చ బలదీపనత్థమేతం వుత్తం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – సావజ్జో పుథుజ్జనభావో, యత్ర హి నామ పుథుజ్జనో మాతుఘాతాదీనిపి ఆనన్తరియాని కరిస్సతి. మహాబలో చ అరియసావకో, యో ఏతాని కమ్మాని న కరోతీతి.

దుట్ఠచిత్తోతి వధకచిత్తేన పదుట్ఠచిత్తో. లోహితం ఉప్పాదేయ్యాతి జీవమానకసరీరే ఖుద్దకమక్ఖికాయ పివనమత్తమ్పి లోహితం ఉప్పాదేయ్య. సఙ్ఘం భిన్దేయ్యాతి సమానసంవాసకం సమానసీమాయ ఠితం పఞ్చహి కారణేహి సఙ్ఘం భిన్దేయ్య. వుత్తఞ్హేతం ‘‘పఞ్చహుపాలి ఆకారేహి సఙ్ఘో భిజ్జతి. కమ్మేన ఉద్దేసేన వోహరన్తో అనుస్సావనేన సలాకగ్గాహేనా’’తి (పరి. ౪౫౮).

తత్థ కమ్మేనాతి అపలోకనాదీసు చతూసు కమ్మేసు అఞ్ఞతరేన కమ్మేన. ఉద్దేసేనాతి పఞ్చసు పాతిమోక్ఖుద్దేసేసు అఞ్ఞతరేన ఉద్దేసేన. వోహరన్తోతి కథయన్తో, తాహి తాహి ఉప్పత్తీహి అధమ్మం ధమ్మోతిఆదీని అట్ఠారస భేదకరవత్థూని దీపేన్తో. అనుస్సావనేనాతి నను తుమ్హే జానాథ మయ్హం ఉచ్చాకులా పబ్బజితభావం బహుస్సుతభావఞ్చ, మాదిసో నామ ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం సత్థుసాసనం గాహేయ్యాతి చిత్తమ్పి ఉప్పాదేతుం తుమ్హాకం యుత్తం, కిం మయ్హం అవీచి నీలుప్పలవనం వియ సీతలో, కిం అహం అపాయతో న భాయామీతిఆదినా నయేన కణ్ణమూలే వచీభేదం కత్వా అనుస్సావనేన. సలాకగ్గాహేనాతి ఏవం అనుస్సావేత్వా తేసం చిత్తం ఉపత్థమ్భేత్వా అనివత్తిధమ్మే కత్వా ‘‘గణ్హథ ఇమం సలాక’’న్తి సలాకగ్గాహేన.

ఏత్థ చ కమ్మమేవ ఉద్దేసో వా పమాణం, వోహారానుస్సావనసలాకగ్గాహా పన పుబ్బభాగా. అట్ఠారసవత్థుదీపనవసేన హి వోహరన్తేన తత్థ రుచిజననత్థం అనుస్సావేత్వా సలాకాయ గాహితాయపి అభిన్నోవ హోతి సఙ్ఘో. యదా పన ఏవం చత్తారో వా అతిరేకా వా సలాకం గాహేత్వా ఆవేణికం కమ్మం వా ఉద్దేసం వా కరోన్తి, తదా సఙ్ఘో భిన్నో నామ హోతి. ఏవం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో సఙ్ఘం భిన్దేయ్యాతి నేతం ఠానం విజ్జతి. ఏత్తావతా మాతుఘాతాదీని పఞ్చ ఆనన్తరియకమ్మాని దస్సితాని హోన్తి, యాని పుథుజ్జనో కరోతి, న అరియసావకో, తేసం ఆవిభావత్థం –

కమ్మతో ద్వారతో చేవ, కప్పట్ఠితియతో తథా;

పాకసాధారణాదీహి, విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

తత్థ కమ్మతో తావ – ఏత్థ హి మనుస్సభూతస్సేవ మనుస్సభూతం మాతరం వా పితరం వా అపి పరివత్తలిఙ్గం జీవితా వోరోపేన్తస్స కమ్మం ఆనన్తరియం హోతి, తస్స విపాకం పటిబాహిస్సామీతి సకలచక్కవాళం మహాచేతియప్పమాణేహి కఞ్చనథూపేహి పూరేత్వాపి సకలచక్కవాళం పూరేత్వా నిసిన్నభిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వాపి బుద్ధస్స భగవతో సఙ్ఘాటికణ్ణం అముఞ్చన్తో విచరిత్వాపి కాయస్స భేదా నిరయమేవ ఉపపజ్జతి. యో పన సయం మనుస్సభూతో తిరచ్ఛానభూతం మాతరం వా పితరం వా, సయం వా తిరచ్ఛానభూతో మనుస్సభూతం, తిరచ్ఛానోయేవ వా తిరచ్ఛానభూతం జీవితా వోరోపేతి, తస్స కమ్మం ఆనన్తరియం న హోతి, భారియం పన హోతి, ఆనన్తరియం ఆహచ్చేవ తిట్ఠతి. మనుస్సజాతికానం పన వసేన అయం పఞ్హో కథితో.

తత్థ ఏళకచతుక్కం సఙ్గామచతుక్కం చోరచతుక్కఞ్చ కథేతబ్బం. ఏళకం మారేమీతి అభిసన్ధినాపి హి ఏళకట్ఠానే ఠితం మనుస్సో మనుస్సభూతం మాతరం వా పితరం వా మారేన్తో ఆనన్తరియం ఫుసతి. ఏళకాభిసన్ధినా పన మాతాపితాఅభిసన్ధినా వా ఏళకం మారేన్తో ఆనన్తరియం న ఫుసతి. మాతాపితాఅభిసన్ధినా మాతాపితరో మారేన్తో ఫుసతేవ. ఏసేవ నయో ఇతరస్మిమ్పి చతుక్కద్వయే. యథా చ మాతాపితూసు, ఏవం అరహన్తేపి ఏతాని చతుక్కాని వేదితబ్బాని.

మనుస్సఅరహన్తమేవ మారేత్వా ఆనన్తరియం ఫుసతి, న యక్ఖభూతం. కమ్మం పన భారియం, ఆనన్తరియసదిసమేవ. మనుస్సఅరహన్తస్స చ పుథుజ్జనకాలేయేవ సత్థప్పహారే వా విసే వా దిన్నేపి యది సో అరహత్తం పత్వా తేనేవ మరతి, అరహన్తఘాతో హోతియేవ. యం పన పుథుజ్జనకాలే దిన్నం దానం అరహత్తం పత్వా పరిభుఞ్జతి, పుథుజ్జనస్సేవ దిన్నం హోతి. సేసఅరియపుగ్గలే మారేన్తస్స ఆనన్తరియం నత్థి. కమ్మం పన భారియం, ఆనన్తరియసదిసమేవ.

లోహితుప్పాదే తథాగతస్స అభేజ్జకాయతాయ పరూపక్కమేన చమ్మచ్ఛేదం కత్వా లోహితపగ్ఘరణం నామ నత్థి. సరీరస్స పన అన్తోయేవ ఏకస్మింయేవ ఠానే లోహితం సమోసరతి. దేవదత్తేన పవిద్ధసిలతో భిజ్జిత్వా గతా సకలికాపి తథాగతస్స పాదన్తం పహరి, ఫరసునా పహటో వియ పాదో అన్తోలోహితోయేవ అహోసి. తథా కరోన్తస్స ఆనన్తరియం హోతి. జీవకో పన తథాగతస్స రుచియా సత్థకేన చమ్మం ఛిన్దిత్వా తమ్హా ఠానా దుట్ఠలోహితం నీహరిత్వా ఫాసుమకాసి, తథా కరోన్తస్స పుఞ్ఞకమ్మమేవ హోతి.

అథ యే చ పరినిబ్బుతే తథాగతే చేతియం భిన్దన్తి, బోధిం ఛిన్దన్తి ధాతుమ్హి ఉపక్కమన్తి, తేసం కిం హోతీతి? భారియం కమ్మం హోతి ఆనన్తరియసదిసం. సధాతుకం పన థూపం వా పటిమం వా బాధమానం బోధిసాఖం ఛిన్దితుం వట్టతి. సచేపి తత్థ నిలీనా సకుణా చేతియే వచ్చం పాతేన్తి, ఛిన్దితుం వట్టతియేవ. పరిభోగచేతియతో హి సరీరచేతియం మహన్తతరం. చేతియవత్థుం భిన్దిత్వా గచ్ఛన్తం బోధిమూలమ్పి ఛిన్దిత్వా హరితుం వట్టతి. యా పన బోధిసాఖా బోధిఘరం బాధతి, తం గేహరక్ఖణత్థం ఛిన్దితుం న లభతి, బోధిఅత్థఞ్హి గేహం, న గేహత్థాయ బోధి. ఆసనఘరేపి ఏసేవ నయో. యస్మిం పన ఆసనఘరే ధాతు నిహితా హోతి, తస్స రక్ఖణత్థాయ బోధిసాఖం ఛిన్దితుం వట్టతి. బోధిజగ్గనత్థం ఓజోహరణసాఖం వా పూతిట్ఠానం వా ఛిన్దితుం వట్టతియేవ, భగవతో సరీరపటిజగ్గనే వియ పుఞ్ఞమ్పి హోతి.

సఙ్ఘభేదే సీమట్ఠకసఙ్ఘే అసన్నిపతితే విసుం పరిసం గహేత్వా కతవోహారానుస్సావన-సలాకగ్గాహస్స కమ్మం వా కరోన్తస్స, ఉద్దేసం వా ఉద్దిసన్తస్స భేదో చ హోతి ఆనన్తరియకమ్మఞ్చ. సమగ్గసఞ్ఞాయ పన వట్టతీతి కమ్మం కరోన్తస్స భేదోవ హోతి, న ఆనన్తరియకమ్మం, తథా నవతో ఊనపరిసాయం. సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన నవన్నం జనానం యో సఙ్ఘం భిన్దతి, తస్స ఆనన్తరియకమ్మం హోతి. అనువత్తకానం అధమ్మవాదీనం మహాసావజ్జకమ్మం. ధమ్మవాదినో పన అనవజ్జా.

తత్థ నవన్నమేవ సఙ్ఘభేదే ఇదం సుత్తం – ‘‘ఏకతో ఉపాలి చత్తారో హోన్తి, ఏకతో చత్తారో, నవమో అనుస్సావేతి, సలాకం గాహేతి ‘అయం ధమ్మో అయం వినయో ఇదం సత్థుసాసనం, ఇదం గణ్హథ, ఇమం రోచేథా’తి, ఏవం ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘరాజి చేవ హోతి సఙ్ఘభేదో చ. నవన్నం వా, ఉపాలి, అతిరేకనవన్నం వా సఙ్ఘరాజి చేవ హోతి సఙ్ఘభేదో చా’’తి (చూళవ. ౩౫౧). ఏతేసు పన పఞ్చసు సఙ్ఘభేదో వచీకమ్మం, సేసాని కాయకమ్మానీతి. ఏవం కమ్మతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

ద్వారతోతి సబ్బానేవ చేతాని కాయద్వారతోపి వచీద్వారతోపి సముట్ఠహన్తి. పురిమాని పనేత్థ చత్తారి ఆణత్తికవిజ్జామయపయోగవసేన వచీద్వారతో సముట్ఠహిత్వాపి కాయద్వారమేవ పూరేన్తి, సఙ్ఘభేదో హత్థముద్దాయ భేదం కరోన్తస్స కాయద్వారతో సముట్ఠహిత్వాపి వచీద్వారమేవ పూరేతీతి. ఏవమేత్థ ద్వారతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

కప్పట్ఠితియతోతి సఙ్ఘభేదోయేవ చేత్థ కప్పట్ఠితియో. సణ్ఠహన్తే హి కప్పే కప్పవేమజ్ఝే వా సఙ్ఘభేదం కత్వా కప్పవినాసేయేవ ముచ్చతి. సచేపి హి స్వేవ కప్పో వినస్సిస్సతీతి అజ్జ సఙ్ఘభేదం కరోతి, స్వేవ ముచ్చతి, ఏకదివసమేవ నిరయే పచ్చతి. ఏవం కరణం పన నత్థి. సేసాని చత్తారి కమ్మాని ఆనన్తరియానేవ హోన్తి, న కప్పట్ఠితియానీతి ఏవమేత్థ కప్పట్ఠితియతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

పాకతోతి యేన చ పఞ్చపే’తాని కమ్మాని కతాని హోన్తి, తస్స సఙ్ఘభేదోయేవ పటిసన్ధివసేన విపచ్చతి, సేసాని ‘‘అహోసికమ్మం, నాహోసి కమ్మవిపాకో’’తి ఏవమాదీసు సఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తి. సఙ్ఘస్స భేదాభావే లోహితుప్పాదో, తదభావే అరహన్తఘాతో, తదభావే చ సచే పితా సీలవా హోతి, మాతా దుస్సీలా, నో వా తథా సీలవతీ, పితుఘాతో పటిసన్ధివసేన విపచ్చతి. సచే మాతాపితుఘాతో, ద్వీసుపి సీలేన వా దుస్సీలేన వా సమానేసు మాతుఘాతోవ పటిసన్ధివసేన విపచ్చతి. మాతా హి దుక్కరకారినీ బహూపకారా చ పుత్తానన్తి ఏవమేత్థ పాకతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

సాధారణాదీహీతి పురిమాని చత్తారి సబ్బేసమ్పి గహట్ఠపబ్బజితానం సాధారణాని. సఙ్ఘభేదో పన ‘‘న ఖో, ఉపాలి భిక్ఖునీ, సఙ్ఘం భిన్దతి, న సిక్ఖమానా, న సామణేరో, న సామణేరీ, న ఉపాసకో, న ఉపాసికా సఙ్ఘం భిన్దతి, భిక్ఖు ఖో, ఉపాలి, పకతత్తో సమానసంవాసకో సమానసీమాయం ఠితో సఙ్ఘం భిన్దతీ’’తి (చూళవ. ౩౫౧) వచనతో వుత్తప్పకారస్స భిక్ఖునోవ హోతి, న అఞ్ఞస్స, తస్మా అసాధారణో. ఆదిసద్దేన సబ్బేపి తే దుక్ఖవేదనాసహగతా దోసమోహసమ్పయుత్తా చాతి ఏవమేత్థ సాధారణాదీహిపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

అఞ్ఞం సత్థారన్తి ‘‘అయం మే సత్థా సత్థుకిచ్చం కాతుం అసమత్థో’’తి భవన్తరేపి అఞ్ఞం తిత్థకరం ‘‘అయం మే సత్థా’’తి ఏవం గణ్హేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీతి అత్థో.

౧౨౯. ఏకిస్సా లోకధాతుయాతి దససహస్సిలోకధాతుయా. తీణి హి ఖేత్తాని జాతిఖేత్తం ఆణాఖేత్తం విసయఖేత్తం. తత్థ జాతిఖేత్తం నామ దససహస్సీ లోకధాతు. సా హి తథాగతస్స మాతుకుచ్ఛిఓక్కమనకాలే నిక్ఖమనకాలే సమ్బోధికాలే ధమ్మచక్కప్పవత్తనే ఆయుసఙ్ఖారోస్సజ్జనే పరినిబ్బానే చ కమ్పతి. కోటిసతసహస్సచక్కవాళం పన ఆణాఖేత్తం నామ. ఆటానాటియమోరపరిత్తధజగ్గపరిత్తరతనపరిత్తాదీనఞ్హి ఏత్థ ఆణా వత్తతి. విసయఖేత్తస్స పన పరిమాణం నత్థి. బుద్ధానఞ్హి ‘‘యావతకం ఞాణం తావతకం నేయ్యం, యావతకం నేయ్యం తావతకం ఞాణం, ఞాణపరియన్తికం నేయ్యం నేయ్యపరియన్తికం ఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౩.౫) వచనతో అవిసయో నామ నత్థి.

ఇమేసు పన తీసు ఖేత్తేసు ఠపేత్వా ఇమం చక్కవాళం అఞ్ఞస్మిం చక్కవాళే బుద్ధా ఉప్పజ్జన్తీతి సుత్తం నత్థి, న ఉప్పజ్జన్తీతి పన అత్థి. తీణి పిటకాని వినయపిటకం సుత్తన్తపిటకం అభిధమ్మపిటకం, తిస్సో సఙ్గీతియో మహాకస్సపత్థేరస్స సఙ్గీతి, యసత్థేరస్స సఙ్గీతి, మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరస్స సఙ్గీతీతి. ఇమా తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరుళ్హే తేపిటకే బుద్ధవచనే ఇమం చక్కవాళం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞత్థ బుద్ధా ఉప్పజ్జన్తీతి సుత్తం నత్థి, న ఉప్పజ్జన్తీతి పన అత్థి.

అపుబ్బం అచరిమన్తి అపురే అపచ్ఛా. ఏకతో న ఉప్పజ్జన్తి, పురే వా పచ్ఛా వా ఉప్పజ్జన్తీతి వుత్తం హోతి. తత్థ హి బోధిపల్లఙ్కే బోధిం అప్పత్వా న ఉట్ఠహిస్సామీతి నిసిన్నకాలతో పట్ఠాయ యావ మాతుకుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిగ్గహణం, తావ పుబ్బేతి న వేదితబ్బం. బోధిసత్తస్స హి పటిసన్ధిగ్గహణేన దససహస్సచక్కవాళకమ్పనేనేవ ఖేత్తపరిగ్గహో కతో, అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి నివారితావ హోతి. పరినిబ్బానకాలతో పట్ఠాయ యావ సాసపమత్తా ధాతు తిట్ఠతి, తావ పచ్ఛాతి న వేదితబ్బం. ధాతూసు హి ఠితాసు బుద్ధా ఠితావ హోన్తి. తస్మా ఏత్థన్తరే అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి నివారితావ హోతి. ధాతుపరినిబ్బానే పన జాతే అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి న నివారితా.

తీణి హి అన్తరధానాని నామ పరియత్తిఅన్తరధానం, పటివేధఅన్తరధానం, పటిపత్తిఅన్తరధానన్తి. తత్థ పరియత్తీతి తీణి పిటకాని. పటివేధోతి సచ్చపటివేధో. పటిపత్తీతి పటిపదా. తత్థ పటివేధో చ పటిపత్తి చ హోతిపి న హోతిపి. ఏకస్మిఞ్హి కాలే పటివేధధరా భిక్ఖూ బహూ హోన్తి, ఏసో భిక్ఖు పుథుజ్జనోతి అఙ్గులిం పసారేత్వా దస్సేతబ్బో హోతి. ఇమస్మింయేవ దీపే ఏకవారే పుథుజ్జనభిక్ఖు నామ నాహోసి. పటిపత్తిపూరికాపి కదాచి బహూ హోన్తి కదాచి అప్పా. ఇతి పటివేధో చ పటిపత్తి చ హోతిపి న హోతిపి, సాసనట్ఠితియా పన పరియత్తి పమాణం.

పణ్డితో హి తేపిటకం సుత్వా ద్వేపి పూరేతి. యథా అమ్హాకం బోధిసత్తో ఆళారస్స సన్తికే పఞ్చాభిఞ్ఞా సత్త చ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా పరికమ్మం పుచ్ఛి, సో న జానామీతి ఆహ. తతో ఉదకస్స సన్తికం గన్త్వా అధిగతం విసేసం సంసన్దేత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్స పరికమ్మం పుచ్ఛి, సో ఆచిక్ఖి, తస్స వచనసమనన్తరమేవ మహాసత్తో తం సమ్పాదేసి, ఏవమేవ పఞ్ఞవా భిక్ఖు పరియత్తిం సుత్వా ద్వేపి పూరేతి. తస్మా పరియత్తియా ఠితాయ సాసనం ఠితం హోతి.

యదా పన సా అన్తరధాయతి, తదా పఠమం అభిధమ్మపిటకం నస్సతి. తత్థ పట్ఠానం సబ్బపఠమం అన్తరధాయతి, అనుక్కమేన పచ్ఛా ధమ్మసఙ్గహో, తస్మిం అన్తరహితే ఇతరేసు ద్వీసు పిటకేసు ఠితేసు సాసనం ఠితమేవ హోతి. తత్థ సుత్తన్తపిటకే అన్తరధాయమానే పఠమం అఙ్గుత్తరనికాయో ఏకాదసకతో పట్ఠాయ యావ ఏకకా అన్తరధాయతి, తదనన్తరం సంయుత్తనికాయో చక్కపేయ్యాలతో పట్ఠాయ యావ ఓఘతరణా అన్తరధాయతి, తదనన్తరం మజ్ఝిమనికాయో ఇన్ద్రియభావనతో పట్ఠాయ యావ మూలపరియాయా అన్తరధాయతి, తదనన్తరం దీఘనికాయో దసుత్తరతో పట్ఠాయ యావ బ్రహ్మజాలా అన్తరధాయతి. ఏకిస్సాపి ద్విన్నమ్పి గాథానం పుచ్ఛా అద్ధానం గచ్ఛతి, సాసనం ధారేతుం న సక్కోతి సభియపుచ్ఛా (సు. ని. సభియసుత్తం) వియ ఆళవకపుచ్ఛా (సు. ని. ఆళవకసుత్తం; సం. ని. ౧.౨౪౬) వియ చ. ఏతా కిర కస్సపబుద్ధకాలికా అన్తరా సాసనం ధారేతుం నాసక్ఖింసు.

ద్వీసు పన పిటకేసు అన్తరహితేసుపి వినయపిటకే ఠితే సాసనం తిట్ఠతి, పరివారఖన్ధకేసు అన్తరహితేసు ఉభతోవిభఙ్గే ఠితే ఠితమేవ హోతి. ఉభతోవిభఙ్గే అన్తరహితే మాతికాయ ఠితాయపి ఠితమేవ హోతి. మాతికాయ అన్తరహితాయ పాతిమోక్ఖపబ్బజ్జఉపసమ్పదాసు ఠితాసు సాసనం తిట్ఠతి. లిఙ్గమద్ధానం గచ్ఛతి, సేతవత్థసమణవంసో పన కస్సపబుద్ధకాలతో పట్ఠాయ సాసనం ధారేతుం నాసక్ఖి. పచ్ఛిమకస్స పన సచ్చపటివేధతో పచ్ఛిమకస్స సీలభేదతో చ పట్ఠాయ సాసనం ఓసక్కితం నామ హోతి. తతో పట్ఠాయ అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి న వారితాతి.

తీణి పరినిబ్బానాని నామ కిలేసపరినిబ్బానం ఖన్ధపరినిబ్బానం ధాతుపరినిబ్బానన్తి. తత్థ కిలేసపరినిబ్బానం బోధిపల్లఙ్కే అహోసి, ఖన్ధపరినిబ్బానం కుసినారాయం, ధాతుపరినిబ్బానం అనాగతే భవిస్సతి. సాసనస్స కిర ఓసక్కనకాలే ఇమస్మిం తమ్బపణ్ణిదీపే ధాతుయో సన్నిపతిత్వా మహాచేతియం గమిస్సన్తి, మహాచేతియతో నాగదీపే రాజాయతనచేతియం, తతో మహాబోధిపల్లఙ్కం గమిస్సన్తి, నాగభవనతోపి దేవలోకతోపి బ్రహ్మలోకతోపి ధాతుయో మహాబోధిపల్లఙ్కమేవ గమిస్సన్తి. సాసపమత్తాపి ధాతు అన్తరా న నస్సిస్సతి. సబ్బా ధాతుయో మహాబోధిపల్లఙ్కే రాసిభూతా సువణ్ణక్ఖన్ధో వియ ఏకగ్ఘనా హుత్వా ఛబ్బణ్ణరస్మియో విస్సజ్జేస్సన్తి, తా దససహస్సిలోకధాతుం ఫరిస్సన్తి.

తతో దససహస్సచక్కవాళే దేవతా యో సన్నిపతిత్వా ‘‘అజ్జ సత్థా పరినిబ్బాయతి, అజ్జ సాసనం ఓసక్కతి, పచ్ఛిమదస్సనం దాని ఇదం అమ్హాక’’న్తి దసబలస్స పరినిబ్బుతదివసతో మహన్తతరం కారుఞ్ఞం కరిస్సన్తి. ఠపేత్వా అనాగామిఖీణాసవే అవసేసా సకభావేన సణ్ఠాతుం న సక్ఖిస్సన్తి. ధాతూసు తేజోధాతు ఉట్ఠహిత్వా యావ బ్రహ్మలోకా ఉగ్గచ్ఛిస్సతి, సాసపమత్తాయపి ధాతుయా సతి ఏకజాలావ భవిస్సతి, ధాతూసు పరియాదానం గతాసు పచ్ఛిజ్జిస్సతి. ఏవం మహన్తం ఆనుభావం దస్సేత్వా ధాతూసు అన్తరహితాసు సాసనం అన్తరహితం నామ హోతి. యావ ఏవం న అనన్తరధాయతి, తావ అచరిమం నామ హోతి. ఏవం అపుబ్బం అచరిమం ఉప్పజ్జేయ్యున్తి నేతం ఠానం విజ్జతి.

కస్మా పన అపుబ్బం అచరిమం న ఉప్పజ్జన్తీతి. అనచ్ఛరియత్తా. బుద్ధా హి అచ్ఛరియమనుస్సా. యథాహ – ‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి అచ్ఛరియమనుస్సో, కతమో ఏకపుగ్గలో, తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి (అ. ని. ౧.౧౭౧-౧౭౪).

యది చ ద్వే వా చత్తారో వా అట్ఠ వా సోళస వా ఏకతో ఉప్పజ్జేయ్యుం, న అచ్ఛరియా భవేయ్యుం. ఏకస్మిఞ్హి విహారే ద్విన్నం చేతియానమ్పి లాభసక్కారో ఉళారో న హోతి భిక్ఖూపి బహుతాయ న అచ్ఛరియా జాతా, ఏవం బుద్ధాపి భవేయ్యుం. తస్మా న ఉప్పజ్జన్తి.

దేసనాయ చ విసేసాభావతో. యఞ్హి సతిపట్ఠానాదిభేదం ధమ్మం ఏకో దేసేతి, అఞ్ఞేన ఉప్పజ్జిత్వాపి సోవ దేసేతబ్బో సియా. తతో న అచ్ఛరియో సియా, ఏకస్మిం పన ధమ్మం దేసేన్తే దేసనాపి అచ్ఛరియా హోతి.

వివాదాభావతో చ. బహూసు చ బుద్ధేసు ఉప్పజ్జన్తేసు బహూనం ఆచరియానం అన్తేవాసికా వియ ‘‘అమ్హాకం బుద్ధో పాసాదికో, అమ్హాకం బుద్ధో మధురస్సరో లాభీ పుఞ్ఞవా’’తి వివదేయ్యుం, తస్మాపి ఏవం న ఉప్పజ్జన్తి. అపిచేతం కారణం మిలిన్దరఞ్ఞా పుట్ఠేన నాగసేనత్థేరేన విత్థారితమేవ. వుత్తఞ్హి (మి. ప. ౫.౧.౧) –

‘‘తత్థ, భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా ‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్వే అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా అపుబ్బం అచరిమం ఉప్పజ్జేయ్యుం, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి. దేసేన్తా చ, భన్తే నాగసేన, సబ్బేపి తథాగతా సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మే దేసేన్తి, కథయమానా చ చత్తారి అరియసచ్చాని కథేన్తి, సిక్ఖాపేన్తా చ తీసు సిక్ఖాసు సిక్ఖాపేన్తి, అనుసాసమానా చ అప్పమాదపటిపత్తియం అనుసాసన్తి. యది, భన్తే నాగసేన, సబ్బేసమ్పి తథాగతానం ఏకా దేసనా ఏకా కథా ఏకా సిక్ఖా ఏకా అనుసిట్ఠి, కేన కారణేన ద్వే తథాగతా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి? ఏకేనపి తావ బుద్ధుప్పాదేన అయం లోకో ఓభాసజాతో. యది దుతియో బుద్ధో భవేయ్య, ద్విన్నం పభాయ అయం లోకో భియ్యోసోమత్తాయ ఓభాసజాతో భవేయ్య. ఓవదమానా చ ద్వే తథాగతా సుఖం ఓవదేయ్యుం, అనుసాసమానా చ సుఖం అనుసాసేయ్యుం, తత్థ మే కారణం బ్రూహి, యథాహం నిస్సంసయో భవేయ్యన్తి.

అయం మహారాజ దససహస్సీ లోకధాతు ఏకబుద్ధధారణీ, ఏకస్సేవ తథాగతస్స గుణం ధారేతి, యది దుతియో బుద్ధో ఉప్పజ్జేయ్య, నాయం దససహస్సీ లోకధాతు ధారేయ్య, చలేయ్య కమ్పేయ్య నమేయ్య ఓనమేయ్య వినమేయ్య వికిరేయ్య విధమేయ్య విద్ధంసేయ్య, న ఠానముపగచ్ఛేయ్య.

యథా, మహారాజ, నావా ఏకపురిససన్ధారణీ భవేయ్య. ఏకస్మిం పురిసే అభిరూళ్హే సా నావా సముపాదికా భవేయ్య. అథ దుతియో పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య తాదిసో ఆయునా వణ్ణేన వయేన పమాణేన కిసథూలేన సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గేన, సో తం నావం అభిరూహేయ్య. అపిను సా మహారాజ, నావా ద్విన్నమ్పి ధారేయ్యాతి? న హి, భన్తే, చలేయ్య కమ్పేయ్య నమేయ్య ఓనమేయ్య వినమేయ్య వికిరేయ్య విధమేయ్య విద్ధంసేయ్య, న ఠానముపగచ్ఛేయ్య, ఓసీదేయ్య ఉదకేతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అయం దససహస్సీ లోకధాతు ఏకబుద్ధధారణీ, ఏకస్సేవ తథాగతస్స గుణం ధారేతి, యది దుతియో బుద్ధో ఉప్పజ్జేయ్య, నాయం దససహస్సీ లోకధాతు ధారేయ్య, చలేయ్య…పే… న ఠానముపగచ్ఛేయ్య.

యథా వా పన మహారాజ పురిసో యావదత్థం భోజనం భుఞ్జేయ్య ఛాదేన్తం యావకణ్ఠమభిపూరయిత్వా, సో ధాతో పీణితో పరిపుణ్ణో నిరన్తరో తన్దికతో అనోనమితదణ్డజాతో పునదేవ తత్తకం భోజనం భుఞ్జేయ్య, అపిను ఖో, మహారాజ, పురిసో సుఖితో భవేయ్యాతి? న హి, భన్తే, సకిం భుత్తోవ మరేయ్యాతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అయం దససహస్సీ లోకధాతు ఏకబుద్ధధారణీ …పే… న ఠానముపగచ్ఛేయ్యాతి.

కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, అతిధమ్మభారేన పథవీ చలతీతి? ఇధ, మహారాజ, ద్వే సకటా రతనపరిపూరితా భవేయ్యుం యావ ముఖసమా. ఏకస్మా సకటతో రతనం గహేత్వా ఏకస్మిం సకటే ఆకిరేయ్యుం, అపిను ఖో తం, మహారాజ, సకటం ద్విన్నమ్పి సకటానం రతనం ధారేయ్యాతి? న హి, భన్తే, నాభిపి తస్స ఫలేయ్య, అరాపి తస్స భిజ్జేయ్యుం, నేమిపి తస్స ఓపతేయ్య, అక్ఖోపి తస్స భిజ్జేయ్యాతి. కిం ను ఖో, మహారాజ, అతిరతనభారేన సకటం భిజ్జతీతి? ఆమ, భన్తేతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అతిధమ్మభారేన పథవీ చలతీతి.

అపిచ మహారాజ ఇమం కారణం బుద్ధబలపరిదీపనాయ ఓసారితం, అఞ్ఞమ్పి తత్థ అభిరూపం కారణం సుణోహి, యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి. యది, మహారాజ, ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జేయ్యుం, తేసం పరిసాయ వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య – ‘‘తుమ్హాకం బుద్ధో అమ్హాకం బుద్ధో’’తి ఉభతోపక్ఖజాతా భవేయ్యుం. యథా, మహారాజ, ద్విన్నం బలవామచ్చానం పరిసాయ వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య ‘తుమ్హాకం అమచ్చో అమ్హాకం అమచ్చో’తి ఉభతోపక్ఖజాతా హోన్తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యది, ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జేయ్యుం, తేసం పరిసాయ వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య ‘తుమ్హాకం బుద్ధో అమ్హాకం బుద్ధో’తి ఉభతోపక్ఖజాతా భవేయ్యుం. ఇదం తావ, మహారాజ, ఏకం కారణం, యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి.

అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి, యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి. యది, మహారాజ, ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జేయ్యుం, అగ్గో బుద్ధోతి యం వచనం, తం మిచ్ఛా భవేయ్య. జేట్ఠో బుద్ధోతి యం వచనం, తం మిచ్ఛా భవేయ్య. సేట్ఠో బుద్ధోతి, విసిట్ఠో బుద్ధోతి, ఉత్తమో బుద్ధోతి, పవరో బుద్ధోతి, అసమో బుద్ధోతి, అసమసమో బుద్ధోతి, అప్పటిసమో బుద్ధోతి, అప్పటిభాగో బుద్ధోతి, అప్పటిపుగ్గలో బుద్ధోతి యం వచనం, తం మిచ్ఛా భవేయ్య. ఇదమ్పి ఖో త్వం, మహారాజ, కారణం అత్థతో సమ్పటిచ్ఛ, యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి.

అపిచ ఖో మహారాజ బుద్ధానం భగవన్తానం సభావపకతి ఏసా, యం ఏకోయేవ బుద్ధో లోకే ఉప్పజ్జతి. కస్మా కారణా? మహన్తతాయ సబ్బఞ్ఞుబుద్ధగుణానం. అఞ్ఞమ్పి మహారాజ యం లోకే మహన్తం, తం ఏకంయేవ హోతి. పథవీ, మహారాజ, మహన్తీ, సా ఏకాయేవ. సాగరో మహన్తో, సో ఏకోయేవ. సినేరు గిరిరాజా మహన్తో, సో ఏకోయేవ. ఆకాసో మహన్తో, సో ఏకోయేవ. సక్కో మహన్తో, సో ఏకోయేవ. మారో మహన్తో, సో ఏకోయేవ. బ్రహ్మా మహన్తో, సో ఏకోయేవ. తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో మహన్తో, సో ఏకోయేవ లోకస్మిం. యత్థ తే ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ అఞ్ఞస్స ఓకాసో న హోతి. తస్మా, మహారాజ, తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఏకోయేవ లోకస్మిం ఉప్పజ్జతీతి. సుకథితో, భన్తే నాగసేన, పఞ్హో ఓపమ్మేహి కారణేహీ’’తి.

ఏకిస్సా లోకధాతుయాతి ఏకస్మిం చక్కవాళే. హేట్ఠా ఇమినావ పదేన దసచక్కవాళసహస్సాని గహితాని తానిపి, ఏకచక్కవాళేనేవ పరిచ్ఛిన్దితుం వట్టన్తి. బుద్ధా హి ఉప్పజ్జమానా ఇమస్మింయేవ చక్కవాళే ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పజ్జనట్ఠానే పన వారితే ఇతో అఞ్ఞేసు చక్కవాళేసు నుప్పజ్జన్తీతి వారితమేవ హోతి.

అపుబ్బం అచరిమన్తి ఏత్థ చక్కరతనపాతుభావతో పుబ్బే పుబ్బం, తస్సేవ అన్తరధానతో పచ్ఛా చరిమం. తత్థ ద్విధా చక్కరతనస్స అన్తరధానం హోతి, చక్కవత్తినో కాలంకిరియతో వా పబ్బజ్జాయ వా. అన్తరధాయమానఞ్చ పన తం కాలంకిరియతో వా పబ్బజ్జతో వా సత్తమే దివసే అన్తరధాయతి, తతో పరం చక్కవత్తినో పాతుభావో అవారితో.

కస్మా పన ఏకచక్కవాళే ద్వే చక్కవత్తినో నుప్పజ్జన్తీతి. వివాదుపచ్ఛేదతో అచ్ఛరియభావతో చక్కరతనస్స మహానుభావతో చ. ద్వీసు హి ఉప్పజ్జన్తేసు ‘‘అమ్హాకం రాజా మహన్తో అమ్హాకం రాజా మహన్తో’’తి వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య. ఏకస్మిం దీపే చక్కవత్తీతి చ ఏకస్మిం దీపే చక్కవత్తీతి చ అనచ్ఛరియా భవేయ్యుం. యో చాయం చక్కరతనస్స ద్విసహస్సదీపపరివారేసు చతూసు మహాదీపేసు ఇస్సరియానుప్పదానసమత్థో మహానుభావో, సో పరిహాయేథ. ఇతి వివాదుపచ్ఛేదతో అచ్ఛరియభావతో చక్కరతనస్స మహానుభావతో చ న ఏకచక్కవాళే ద్వే ఉప్పజ్జన్తి.

౧౩౦. యం ఇత్థీ అస్స అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధోతి ఏత్థ తిట్ఠతు తావ సబ్బఞ్ఞుగుణే నిబ్బత్తేత్వా లోకుత్తారణసమత్థో బుద్ధభావో, పణిధానమత్తమ్పి ఇత్థియా న సమ్పజ్జతి.

మనుస్సత్తం లిఙ్గసమ్పత్తి, హేతు సత్థారదస్సనం;

పబ్బజ్జా గుణసమ్పత్తి, అధికారో చ ఛన్దతా;

అట్ఠధమ్మసమోధానా, అభినీహారో సమిజ్ఝతీతి. (బు. వం. ౨.౫౯) –

ఇమాని హి పణిధానసమ్పత్తికారణాని. ఇతి పణిధానమ్పి సమ్పాదేతుం అసమత్థాయ ఇత్థియా కుతో బుద్ధభావోతి ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం ఇత్థీ అస్స అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి వుత్తం. సబ్బాకారపరిపూరో చ పుఞ్ఞుస్సయో సబ్బాకారపరిపూరమేవ అత్తభావం నిబ్బత్తేతీతి పురిసోవ అరహం హోతి సమ్మాసమ్బుద్ధో.

యం ఇత్థీ రాజా అస్స చక్కవత్తీతిఆదీసుపి యస్మా ఇత్థియా కోసోహితవత్థగుయ్హతాదీనం అభావేన లక్ఖణాని న పరిపూరేన్తి, ఇత్థిరతనాభావేన సత్తరతనసమఙ్గితా న సమ్పజ్జతి, సబ్బమనుస్సేహి చ అధికో అత్తభావో న హోతి, తస్మా ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం ఇత్థీ రాజా అస్స చక్కవత్తీ’’తి వుత్తం. యస్మా చ సక్కత్తాదీని తీణి ఠానాని ఉత్తమాని, ఇత్థిలిఙ్గఞ్చ హీనం, తస్మా తస్సా సక్కత్తాదీనిపి పటిసిద్ధాని.

నను చ యథా ఇత్థిలిఙ్గం, ఏవం పురిసలిఙ్గమ్పి బ్రహ్మలోకే నత్థి? తస్మా ‘‘యం పురిసో బ్రహ్మత్తం కరేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’’తిపి న వత్తబ్బం సియాతి. నో న వత్తబ్బం. కస్మా? ఇధ పురిసస్స తత్థ నిబ్బత్తనతో. బ్రహ్మత్తన్తి హి మహాబ్రహ్మత్తం అధిప్పేతం. ఇత్థీ చ ఇధ ఝానం భావేత్వా కాలం కత్వా బ్రహ్మపారిసజ్జానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి, న మహాబ్రహ్మానం, పురిసో పన తత్థ న ఉప్పజ్జతీతి న వత్తబ్బో. సమానేపి చేత్థ ఉభయలిఙ్గాభావే పురిససణ్ఠానావ బ్రహ్మానో, న ఇత్థిసణ్ఠానా, తస్మా సువుత్తమేవేతం.

౧౩౧. కాయదుచ్చరితస్సాతిఆదీసు యథా నిమ్బబీజకోసాతకీబీజాదీని మధురఫలం న నిబ్బత్తేన్తి, అసాతం అమధురమేవ నిబ్బత్తేన్తి, ఏవం కాయదుచ్చరితాదీని మధురవిపాకం న నిబ్బత్తేన్తి, అమధురమేవ విపాకం నిబ్బత్తేన్తి. యథా చ ఉచ్ఛుబీజసాలిబీజాదీని మధురం సాదురసమేవ ఫలం నిబ్బత్తేన్తి, న అసాతం కటుకం, ఏవం కాయసుచరితాదీని మధురమేవ విపాకం నిబ్బత్తేన్తి, న అమధురం. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘యాదిసం వపతే బీజం, తాదిసం హరతే ఫలం;

కల్యాణకారీ కల్యాణం, పాపకారీ చ పాపక’’న్తి. (సం. ని. ౧.౨౫౬);

తస్మా ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం కాయదుచ్చరితస్సా’’తిఆది వుత్తం.

కాయదుచ్చరితసమఙ్గీతిఆదీసు సమఙ్గీతి పఞ్చవిధా సమఙ్గితా ఆయూహనసమఙ్గితా చేతనాసమఙ్గితా కమ్మసమఙ్గితా విపాకసమఙ్గితా, ఉపట్ఠానసమఙ్గితాతి. తత్థ కుసలాకుసలకమ్మాయూహనక్ఖణే ఆయూహనసమఙ్గితాతి వుచ్చతి. తథా చేతనాసమఙ్గితా. యావ పన అరహత్తం న పాపుణన్తి, తావ సబ్బేపి సత్తా పుబ్బే ఉపచితం విపాకారహం కమ్మం సన్ధాయ ‘‘కమ్మసమఙ్గినో’’తి వుచ్చన్తి, ఏసా కమ్మసమఙ్గితా. విపాకసమఙ్గితా విపాకక్ఖణేయేవ వేదితబ్బా. యావ పన సత్తా అరహత్తం న పాపుణన్తి, తావ నేసం తతో తతో చవిత్వా నిరయే తావ ఉప్పజ్జమానానం అగ్గిజాలలోహకుమ్భిఆదీహి ఉపట్ఠానాకారేహి నిరయో, గబ్భసేయ్యకత్తం ఆపజ్జమానానం మాతుకుచ్ఛి, దేవేసు ఉప్పజ్జమానానం కప్పరుక్ఖవిమానాదీహి ఉపట్ఠానాకారేహి దేవలోకోతి ఏవం ఉప్పత్తినిమిత్తం ఉపట్ఠాతి, ఇతి నేసం ఇమినా ఉప్పత్తినిమిత్తఉపట్ఠానేన అపరిముత్తతా ఉపట్ఠానసమఙ్గితా నామ. సా చలతి సేసా నిచ్చలా. నిరయే హి ఉపట్ఠితేపి దేవలోకో ఉపట్ఠాతి, దేవలోకే ఉపట్ఠితేపి నిరయో ఉపట్ఠాతి, మనుస్సలోకే ఉపట్ఠితేపి తిరచ్ఛానయోని ఉపట్ఠాతి, తిరచ్ఛానయోనియా చ ఉపట్ఠితాయపి మనుస్సలోకో ఉపట్ఠాతియేవ.

తత్రిదం వత్థు – సోణగిరిపాదే కిర అచేలవిహారే సోణత్థేరో నామ ఏకో ధమ్మకథికో, తస్స పితా సునఖజీవికో అహోసి. థేరో తం పటిబాహన్తోపి సంవరే ఠపేతుం అసక్కోన్తో ‘‘మా నస్సి జరకో’’తి మహల్లకకాలే అకామకం పబ్బాజేసి. తస్స గిలానసేయ్యాయ నిపన్నస్స నిరయో ఉపట్ఠాతి, సోణగిరిపాదతో మహన్తా మహన్తా సునఖా ఆగన్త్వా ఖాదితుకామా వియ సమ్పరివారేసుం. సో మహాభయభీతో – ‘‘వారేహి, తాత సోణ, వారేహి, తాత సోణా’’తి ఆహ. కిం మహాథేరాతి. న పస్ససి తాతాతి తం పవత్తిం ఆచిక్ఖి. సోణత్థేరో – ‘‘కథఞ్హి నామ మాదిసస్స పితా నిరయే నిబ్బత్తిస్సతి, పతిట్ఠా’స్స భవిస్సామీ’’తి సామణేరేహి నానాపుప్ఫాని ఆహరాపేత్వా చేతియఙ్గణబోధియఙ్గణేసు తలసన్థరణపూజం ఆసనపూజఞ్చ కారేత్వా పితరం మఞ్చేన చేతియఙ్గణం ఆహరిత్వా మఞ్చే నిసీదాపేత్వా – ‘‘అయం మహాథేర-పూజా తుమ్హాకం అత్థాయ కతా ‘అయం మే భగవా దుగ్గతపణ్ణాకారో’తి వత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా చిత్తం పసాదేహీ’’తి ఆహ. సో మహాథేరో పూజం దిస్వా తథా కరోన్తో చిత్తం పసాదేసి, తావదేవస్స దేవలోకో ఉపట్ఠాసి, నన్దనవన-చిత్తలతావన-మిస్సకవన-ఫారుసకవనవిమానాని చేవ నాటకాని చ పరివారేత్వా ఠితాని వియ అహేసుం. సో ‘‘అపేథ అపేథ సోణా’’తి ఆహ. కిమిదం థేరాతి? ఏతా తే, తాత, మాతరో ఆగచ్ఛన్తీతి. థేరో ‘‘సగ్గో ఉపట్ఠితో మహాథేరస్సా’’తి చిన్తేసి. ఏవం ఉపట్ఠానసమఙ్గితా చలతీతి వేదితబ్బా. ఏతాసు సమఙ్గితాసు ఇధ ఆయూహనచేతనాకమ్మసమఙ్గితావసేన కాయదుచ్చరితసమఙ్గీతిఆది వుత్తం.

౧౩౨. ఏవం వుత్తే ఆయస్మా ఆనన్దోతి ‘‘ఏవం భగవతా ఇమస్మిం సుత్తే వుత్తే థేరో ఆదితో పట్ఠాయ సబ్బసుత్తం సమన్నాహరిత్వా ఏవం సస్సిరికం కత్వా దేసితసుత్తస్స నామ భగవతా నామం న గహితం. హన్దస్స నామం గణ్హాపేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ.

తస్మా తిహ త్వన్తిఆదీసు అయం అత్థయోజనా –

ఆనన్ద, యస్మా ఇమస్మిం ధమ్మపరియాయే ‘‘అట్ఠారస ఖో ఇమా, ఆనన్ద, ధాతుయో, ఛ ఇమా, ఆనన్ద, ధాతుయో’’తి ఏవం బహుధాతుయో విభత్తా, తస్మా తిహ త్వం ఇమం ధమ్మపరియాయం బహుధాతుకోతిపి నం ధారేహి. యస్మా పనేత్థ ధాతుఆయతనపటిచ్చసముప్పాదట్ఠానాట్ఠానవసేన చత్తారో పరివట్టా కథితా, తస్మా చతుపరివట్టోతిపి నం ధారేహి. యస్మా చ ఆదాసం ఓలోకేన్తస్స ముఖనిమిత్తం వియ ఇమం ధమ్మపరియాయం ఓలోకేన్తస్స ఏతే ధాతుఆదయో అత్థా పాకటా హోన్తి, తస్మా ధమ్మాదాసోతిపి నం ధారేహి. యస్మా చ యథా నామ పరసేనమద్దనా యోధా సఙ్గామతూరియం పగ్గహేత్వా పరసేనం పవిసిత్వా సపత్తే మద్దిత్వా అత్తనో జయం గణ్హన్తి, ఏవమేవ కిలేససేనమద్దనా యోగినో ఇధ వుత్తవసేన విపస్సనం పగ్గహేత్వా కిలేసే మద్దిత్వా అత్తనో అరహత్తజయం గణ్హన్తి, తస్మా అమతదున్దుభీతిపి నం ధారేహి. యస్మా చ యథా సఙ్గామయోధా పఞ్చావుధం గహేత్వా పరసేనం విద్ధంసేత్వా జయం గణ్హన్తి, ఏవం యోగినోపి ఇధ వుత్తం విపస్సనావుధం గహేత్వా కిలేససేనం విద్ధంసేత్వా అరహత్తజయం గణ్హన్తి. తస్మా అనుత్తరో సఙ్గామవిజయోతిపి నం ధారేహీతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

బహుధాతుకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఇసిగిలిసుత్తవణ్ణనా

౧౩౩. ఏవం మే సుతన్తి ఇసిగిలిసుత్తం. తత్థ అఞ్ఞావ సమఞ్ఞా అహోసీతి ఇసిగిలిస్స ఇసిగిలీతి సమఞ్ఞాయ ఉప్పన్నకాలే వేభారో న వేభారోతి పఞ్ఞాయిత్థ, అఞ్ఞాయేవస్స సమఞ్ఞా అహోసి. అఞ్ఞా పఞ్ఞత్తీతి ఇదం పురిమపదస్సేవ వేవచనం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

తదా కిర భగవా సాయన్హసమయే సమాపత్తితో వుట్ఠాయ గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా యస్మిం ఠానే నిసిన్నానం పఞ్చ పబ్బతా పఞ్ఞాయన్తి, తత్థ భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో నిసీదిత్వా ఇమే పఞ్చ పబ్బతే పటిపాటియా ఆచిక్ఖి. తత్థ న భగవతో పబ్బతేహి అత్థో అత్థి, ఇతి ఇమేసు పన పబ్బతేసు పటిపాటియా కథియమానేసు ఇసిగిలిస్స ఇసిగిలిభావో కథేతబ్బో హోతి. తస్మిం కథియమానే పదుమవతియా పుత్తానం పఞ్చసతానం పచ్చేకబుద్ధానం నామాని చేవ పదుమవతియా చ పత్థనా కథేతబ్బా భవిస్సతీతి భగవా ఇమం పఞ్చ పబ్బతపటిపాటిం ఆచిక్ఖి.

పవిసన్తా దిస్సన్తి పవిట్ఠా న దిస్సన్తీతి యథాఫాసుకట్ఠానే పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చా ఆగన్త్వా చేతియగబ్భే యమకమహాద్వారం వివరన్తా వియ తం పబ్బతం ద్వేధా కత్వా అన్తో పవిసిత్వా రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాని మాపేత్వా తత్థ వసింసు, తస్మా ఏవమాహ. ఇమే ఇసీతి ఇమే పచ్చేకబుద్ధఇసీ.

కదా పన తే తత్థ వసింసు? అతీతే కిర అనుప్పన్నే తథాగతే బారాణసిం ఉపనిస్సాయ ఏకస్మిం గామకే ఏకా కులధీతా ఖేత్తం రక్ఖమానా ఏకస్స పచ్చేకబుద్ధస్స పఞ్చహి లాజాసతేహి సద్ధిం ఏకం పదుమపుప్ఫం దత్వా పఞ్చ పుత్తసతాని పత్థేసి. తస్మింయేవ చ ఖణే పఞ్చసతా మిగలుద్దకా మధురమంసం దత్వా ‘‘ఏతిస్సా పుత్తా భవేయ్యామా’’తి పత్థయింసు. సా యావతాయుకం ఠత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తా, తతో చుతా జాతస్సరే పదుమగబ్భే నిబ్బత్తి. తమేకో తాపసో దిస్వా పటిజగ్గి, తస్సా విచరన్తియావ పాదుద్ధారే పాదుద్ధారే భూమితో పదుమాని ఉట్ఠహన్తి. ఏకో వనచరకో దిస్వా బారాణసిరఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా నం ఆహరాపేత్వా అగ్గమహేసిం అకాసి, తస్సా గబ్భో సణ్ఠాసి. మహాపదుమకుమారో మాతుకుచ్ఛియం వసి, సేసా గబ్భమలం నిస్సా నిబ్బత్తా. వయప్పత్తా ఉయ్యానే పదుమస్సరే కీళన్తా ఏకేకస్మిం పదుమే నిసీదిత్వా ఖయవయం పట్ఠపేత్వా పచ్చేకబోధిఞాణం నిబ్బత్తయింసు. అయం తేసం బ్యాకరణగాథా అహోసి –

‘‘సరోరుహం పదుమపలాసపత్తజం, సుపుప్ఫితం భమరగణానుచిణ్ణం;

అనిచ్చతాయుపగతం విదిత్వా, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో’’తి.

తస్మిం కాలే తే తత్థ వసింసు, తదా చస్స పబ్బతస్స ఇసిగిలీతి సమఞ్ఞా ఉదపాది.

౧౩౫. యే సత్తసారాతి అరిట్ఠో ఉపరిట్ఠో తగరసిఖీ యసస్సీ సుదస్సనో పియదస్సీ గన్ధారో పిణ్డోలో ఉపాసభో నీతో తథో సుతవా భావితత్తోతి తేరసన్నం పచ్చేకబుద్ధానం నామాని వత్వా ఇదాని తేసఞ్చ అఞ్ఞేసఞ్చ గాథాబన్ధేన నామాని ఆచిక్ఖన్తో యే సత్తసారాతిఆదిమాహ. తత్థ సత్తసారాతి సత్తానం సారభూతా. అనీఘాతి నిద్దుక్ఖా. నిరాసాతి నిత్తణ్హా.

ద్వే జాలినోతి చూళజాలి మహాజాలీతి ద్వే జాలినామకా. సన్తచిత్తోతి ఇదమ్పి ఏకస్స నామమేవ. పస్సి జహి ఉపధిదుక్ఖమూలన్తి ఏత్థ పస్సి నామ సో పచ్చేకబుద్ధో, దుక్ఖస్స పన మూలం ఉపధిం జహీతి అయమస్స థుతి. అపరాజితోతిపి ఏకస్స నామమేవ.