౭. మహాచత్తారీసకసుత్తవణ్ణనా

౧౩౬. ఏవం మే సుతన్తి మహాచత్తారీసకసుత్తం. తత్థ అరియన్తి నిద్దోసం లోకుత్తరం, నిద్దోసఞ్హి ‘‘అరియ’’న్తి వుచ్చతి. సమ్మాసమాధిన్తి మగ్గసమాధిం. సఉపనిసన్తి సపచ్చయం. సపరిక్ఖారన్తి సపరివారం.

పరిక్ఖతాతి పరివారితా. సమ్మాదిట్ఠి పుబ్బఙ్గమా హోతీతి ద్విధా సమ్మాదిట్ఠి పుబ్బఙ్గమా హోతి పురేచారికా విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠి చ మగ్గసమ్మాదిట్ఠి చ. విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠి తేభూమకసఙ్ఖారే అనిచ్చాదివసేన పరివీమంసతి; మగ్గసమ్మాదిట్ఠి పన పరివీమంసనపరియోసానే భూమిలద్ధం వట్టం సముగ్ఘాటయమానా వూపసమయమానా సీతుదకఘటసహస్సం మత్థకే ఆసిఞ్చమానా వియ ఉప్పజ్జతి. యథా హి ఖేత్తం కురుమానో కస్సకో పఠమం అరఞ్ఞే రుక్ఖే ఛిన్దతి, పచ్ఛా అగ్గిం దేతి, సో అగ్గి పఠమం ఛిన్నే రుక్ఖే అనవసేసే ఝాపేతి, ఏవమేవ విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠి పఠమం అనిచ్చాదివసేన సఙ్ఖారే వీమంసతి, మగ్గసమ్మాదిట్ఠి తాయ వీమంసనత్థం సఙ్ఖారే పున అప్పవత్తివసేన సముగ్ఘాటయమానా ఉప్పజ్జతి, సా దువిధాపి ఇధ అధిప్పేతా.

మిచ్ఛాదిట్ఠీతి పజానాతీతి మిచ్ఛాదిట్ఠిం అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి లక్ఖణపటివేధేన ఆరమ్మణతో పజానాతి, సమ్మాదిట్ఠిం కిచ్చతో అసమ్మోహతో పజానాతి. సాస్స హోతి సమ్మాదిట్ఠీతి సా ఏవం పజాననా అస్స సమ్మాదిట్ఠి నామ హోతి.

ద్వాయం వదామీతి ద్వయం వదామి, దువిధకోట్ఠాసం వదామీతి అత్థో. పుఞ్ఞభాగియాతి పుఞ్ఞకోట్ఠాసభూతా. ఉపధివేపక్కాతి ఉపధిసఙ్ఖాతస్స విపాకస్స దాయికా.

పఞ్ఞా పఞ్ఞిన్ద్రియన్తిఆదీసు విభజిత్వా విభజిత్వా అమతద్వారం పఞ్ఞపేతి దస్సేతీతి పఞ్ఞా. తస్మిం అత్థే ఇన్దత్తం కరోతీతి పఞ్ఞిన్ద్రియం. అవిజ్జాయ న కమ్పతీతి పఞ్ఞాబలం. బోజ్ఝఙ్గప్పత్తా హుత్వా చతుసచ్చధమ్మే విచినాతీతి ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో. మగ్గసమ్పత్తియా పసట్ఠా సోభనా దిట్ఠీతి సమ్మాదిట్ఠి. అరియమగ్గస్స అఙ్గన్తి మగ్గఙ్గం. సోతి సో భిక్ఖు. పహానాయాతి పజహనత్థాయ. ఉపసమ్పదాయాతి పటిలాభత్థాయ. సమ్మావాయామోతి నియ్యానికో కుసలవాయామో. సతోతి సతియా సమన్నాగతో హుత్వా. అనుపరిధావన్తి అనుపరివత్తన్తీతి సహజాతా చ పురేజాతా చ హుత్వా పరివారేన్తి. ఏత్థ హి సమ్మావాయామో చ సమ్మాసతి చ లోకుత్తరసమ్మాదిట్ఠిం సహజాతా పరివారేన్తి రాజానం వియ ఏకరథే ఠితా అసిగ్గాహఛత్తగ్గాహా. విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠి పన పురేజాతా హుత్వా పరివారేతి రథస్స పురతో పత్తికాదయో వియ. దుతియపబ్బతో పట్ఠాయ పన సమ్మాసఙ్కప్పాదీనం తయోపి సహజాతపరివారావ హోన్తీతి వేదితబ్బా.

౧౩౭. మిచ్ఛాసఙ్కప్పోతి పజానాతీతి మిచ్ఛాసఙ్కప్పం అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి లక్ఖణపటివేధేన ఆరమ్మణతో పజానాతి సమ్మాసఙ్కప్పం కిచ్చతో అసమ్మోహతో పజానాతి. ఇతో అపరేసు సమ్మావాచాదీసుపి ఏవమేవ యోజనా వేదితబ్బా. కామసఙ్కప్పాదయో ద్వేధావితక్కసుత్తే (మ. ని. ౧.౨౦౬) వుత్తాయేవ.

తక్కోతిఆదీసు తక్కనవసేన తక్కో. స్వేవ చ ఉపసగ్గేన పదం వడ్ఢేత్వా వితక్కోతి వుత్తో, స్వేవ సఙ్కప్పనవసేన సఙ్కప్పో. ఏకగ్గో హుత్వా ఆరమ్మణే అప్పేతీతి అప్పనా. ఉపసగ్గేన పన పదం వడ్ఢేత్వా బ్యప్పనాతి వుత్తం. చేతసో అభినిరోపనాతి చిత్తస్స అభినిరోపనా. వితక్కస్మిఞ్హి సతి వితక్కో ఆరమ్మణే చిత్తం అభినిరోపేతి వితక్కే పన అసతి అత్తనోయేవ ధమ్మతాయ చిత్తం ఆరమ్మణం అభిరుహతి జాతిసమ్పన్నో అభిఞ్ఞాతపురిసో వియ రాజగేహం. అనభిఞ్ఞాతస్స హి పటిహారేన వా దోవారికేన వా అత్థో హోతి, అభిఞ్ఞాతం జాతిసమ్పన్నం సబ్బే రాజరాజమహామత్తా జానన్తీతి అత్తనోవ ధమ్మతాయ నిక్ఖమతి చేవ పవిసతి చ, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం. వాచం సఙ్ఖరోతీతి వచీసఙ్ఖారో. ఏత్థ చ లోకియవితక్కో వాచం సఙ్ఖరోతి, న లోకుత్తరో. కిఞ్చాపి న సఙ్ఖరోతి, వచీసఙ్ఖారోత్వేవ చ పనస్స నామం హోతి. సమ్మాసఙ్కప్పం అనుపరిధావన్తీతి లోకుత్తరసమ్మాసఙ్కప్పం పరివారేన్తి. ఏత్థ చ తయోపి నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పాదయో పుబ్బభాగే నానాచిత్తేసు లబ్భన్తి, మగ్గక్ఖణే పన తిణ్ణమ్పి కామసఙ్కప్పాదీనఞ్చ పదచ్ఛేదం సముగ్ఘాతం కరోన్తో మగ్గఙ్గం పూరయమానో ఏకోవ సమ్మాసఙ్కప్పో ఉప్పజ్జిత్వా నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పాదివసేన తీణి నామాని లభతి. పరతో సమ్మావాచాదీసుపి ఏసేవ నయో.

౧౩౮. ముసావాదా వేరమణీతిఆదీసు విరతిపి చేతనాపి వట్టతి. ఆరతీతిఆదీసు వచీదుచ్చరితేహి ఆరకా రమతీతి ఆరతి. వినా తేహి రమతీతి విరతి. తతో తతో పటినివత్తావ హుత్వా తేహి వినా రమతీతి పటివిరతి. ఉపసగ్గవసేన వా పదం వడ్ఢితం, సబ్బమిదం ఓరమనభావస్సేవ అధివచనం. వేరం మణతి వినాసేతీతి వేరమణి. ఇదమ్పి ఓరమనస్సేవ వేవచనం.

౧౩౯. పాణాతిపాతా వేరమణీతిఆదీసుపి చేతనా విరతీతి ఉభయమ్పి వట్టతియేవ.

౧౪౦. కుహనాతిఆదీసు తివిధేన కుహనవత్థునా లోకం ఏతాయ కుహయన్తి విమ్హాపయన్తీతి కుహనా. లాభసక్కారత్థికా హుత్వా ఏతాయ లపన్తీతి లపనా. నిమిత్తం సీలమేతేసన్తి నేమిత్తికా, తేసం భావో నేమిత్తికతా. నిప్పేసో సీలమేతేసన్తి నిప్పేసికా, తేసం భావో నిప్పేసికతా. లాభేన లాభం నిజిగీసన్తి మగ్గన్తి పరియేసన్తీతి లాభేన లాభం నిజిగీసనా, తేసం భావో లాభేన లాభం నిజిగీసనతా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారేన పనేతా కుహనాదికా విసుద్ధిమగ్గే సీలనిద్దేసేయేవ పాళిఞ్చ అట్ఠకథఞ్చ ఆహరిత్వా పకాసితా. మిచ్ఛాఆజీవస్స పహానాయాతి ఏత్థ న కేవలం పాళియం ఆగతోవ మిచ్ఛాఆజీవో, ఆజీవహేతు పన పవత్తితా పాణాతిపాతాదయో సత్తకమ్మపథచేతనాపి మిచ్ఛాఆజీవోవ. తాసంయేవ సత్తన్నం చేతనానం పదపచ్ఛేదం సముగ్ఘాతం కురుమానం మగ్గఙ్గం పూరయమానా ఉప్పన్నా విరతి సమ్మాఆజీవో నామ.

౧౪౧. సమ్మాదిట్ఠిస్సాతి మగ్గసమ్మాదిట్ఠియం ఠితస్స పుగ్గలస్స. సమ్మాసఙ్కప్పో పహోతీతి మగ్గసమ్మాసఙ్కప్పో పహోతి, ఫలసమ్మాదిట్ఠిస్సపి ఫలసమ్మాసఙ్కప్పో పహోతీతి ఏవం సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో. సమ్మాఞాణస్స సమ్మావిముత్తీతి ఏత్థ పన మగ్గసమ్మాసమాధిమ్హి ఠితస్స మగ్గపచ్చవేక్ఖణం సమ్మాఞాణం పహోతి, ఫలసమ్మాసమాధిమ్హి ఠితస్స ఫలపచ్చవేక్ఖణం సమ్మాఞాణం పహోతి. మగ్గపచ్చవేక్ఖణసమ్మాఞాణే చ ఠితస్స మగ్గసమ్మావిముత్తి పహోతి, ఫలపచ్చవేక్ఖణసమ్మాఞాణే ఠితస్స ఫలసమ్మావిముత్తి పహోతీతి అత్థో. ఏత్థ చ ఠపేత్వా అట్ఠ ఫలఙ్గాని సమ్మాఞాణం పచ్చవేక్ఖణం కత్వా సమ్మావిముత్తిం ఫలం కాతుం వట్టతీతి వుత్తం.

౧౪౨. సమ్మాదిట్ఠిస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాదిట్ఠి నిజ్జిణ్ణా హోతీతిఆదీసు అవసేసనికాయభాణకా ఫలం కథితన్తి వదన్తి, మజ్ఝిమభాణకా పన దసన్నం నిజ్జరవత్థూనం ఆగతట్ఠానే మగ్గో కథితోతి వదన్తి. తత్థ దస్సనట్ఠేన సమ్మాదిట్ఠి వేదితబ్బా, విదితకరణట్ఠేన సమ్మాఞాణం, తదధిముత్తట్ఠేన సమ్మావిముత్తి.

వీసతి కుసలపక్ఖాతి సమ్మాదిట్ఠిఆదయో దస, ‘‘సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా’’తిఆదినా నయేన వుత్తా దసాతి ఏవం వీసతి కుసలపక్ఖా హోన్తి. వీసతి అకుసలపక్ఖాతి ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠి నిజ్జిణ్ణా హోతీ’’తిఆదినా నయేన వుత్తా మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదయో దస, ‘‘యే చ మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయా అనేకే పాపకా’’తిఆదినా వుత్తా దస చాతి ఏవం వీసతి అకుసలపక్ఖా వేదితబ్బా. మహాచత్తారీసకోతి మహావిపాకదానేన మహన్తానం కుసలపక్ఖికానఞ్చేవ అకుసలపక్ఖికానఞ్చ చత్తారీసాయ ధమ్మానం పకాసితత్తా మహాచత్తారీసకోతి.

ఇమస్మిఞ్చ పన సుత్తే పఞ్చ సమ్మాదిట్ఠియో కథితా విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠి కమ్మస్సకతాసమ్మాదిట్ఠి మగ్గసమ్మాదిట్ఠి ఫలసమ్మాదిట్ఠి పచ్చవేక్ఖణాసమ్మాదిట్ఠీతి. తత్థ ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిం మిచ్ఛాదిట్ఠీతి పజానాతీ’’తిఆదినా నయేన వుత్తా విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠి నామ. ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తిఆదినా నయేన వుత్తా కమ్మస్సకతాసమ్మాదిట్ఠి నామ. ‘‘సమ్మాదిట్ఠిస్స, భిక్ఖవే, సమ్మాసఙ్కప్పో పహోతీ’’తి ఏత్థ పన మగ్గసమ్మాదిట్ఠి ఫలసమ్మాదిట్ఠీతి ద్వేపి కథితా. ‘‘సమ్మాఞాణం పహోతీ’’తి. ఏత్థ పన పచ్చవేక్ఖణాసమ్మాదిట్ఠి కథితాతి వేదితబ్బా.

౧౪౩. సమ్మాదిట్ఠిం చే భవం గరహతీతి మిచ్ఛాదిట్ఠి నామాయం సోభనాతి వదన్తోపి సమ్మాదిట్ఠి నామాయం న సోభనాతి వదన్తోపి సమ్మాదిట్ఠిం గరహతి నామ. ఓక్కలాతి ఓక్కలజనపదవాసినో. వస్సభఞ్ఞాతి వస్సో చ భఞ్ఞో చాతి ద్వే జనా. అహేతువాదాతి నత్థి హేతు నత్థి పచ్చయో సత్తానం విసుద్ధియాతి ఏవమాదివాదినో. అకిరియవాదాతి కరోతో న కరీయతి పాపన్తి ఏవం కిరియపటిక్ఖేపవాదినో. నత్థికవాదాతి నత్థి దిన్నన్తిఆదివాదినో. తే ఇమేసు తీసుపి దస్సనేసు ఓక్కన్తనియామా అహేసుం. కథం పనేతేసు నియామో హోతీతి. యో హి ఏవరూపం లద్ధిం గహేత్వా రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానే నిసిన్నో సజ్ఝాయతి వీమంసతి, తస్స ‘‘నత్థి హేతు నత్థి పచ్చయో కరోతో న కరీయతి పాపం, నత్థి దిన్నం, కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి తస్మిం ఆరమ్మణే మిచ్ఛాసతి సన్తిట్ఠతి, చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, జవనాని జవన్తి. పఠమజవనే సతేకిచ్ఛో హోతి, తథా దుతియాదీసు. సత్తమే బుద్ధానమ్పి అతేకిచ్ఛో అనివత్తీ అరిట్ఠకణ్డకసదిసో హోతి.

తత్థ కోచి ఏకం దస్సనం ఓక్కమతి, కోచి ద్వే, కోచి తీణిపి, నియతమిచ్ఛాదిట్ఠికోవ హోతి, పత్తో సగ్గమగ్గావరణఞ్చేవ మోక్ఖమగ్గావరణఞ్చ. అభబ్బో తస్స అత్తభావస్స అనన్తరం సగ్గమ్పి గన్తుం, పగేవ మోక్ఖం, వట్టఖాణు నామేస సత్తో పథవీగోపకో, యేభుయ్యేన ఏవరూపస్స భవతో వుట్ఠానం నత్థి. వస్సభఞ్ఞాపి ఏదిసా అహేసుం. నిన్దాబ్యారోసఉపారమ్భభయాతి అత్తనో నిన్దాభయేన ఘట్టనభయేన ఉపవాదభయేన చాతి అత్థో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

మహాచత్తారీసకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.