౯. మహాపుణ్ణమసుత్తవణ్ణనా

౮౫. ఏవం మే సుతన్తి మహాపుణ్ణమసుత్తం. తత్థ తదహూతి తస్మిం అహు, తస్మిం దివసేతి అత్థో. ఉపవసన్తి ఏత్థాతి ఉపోసథో. ఉపవసన్తీతి సీలేన వా అనసనేన వా ఉపేతా హుత్వా వసన్తీతి అత్థో. అయం పనేత్థ అత్థుద్ధారో – ‘‘ఆయామ, ఆవుసో, కప్పిన, ఉపోసథం గమిస్సామా’’తిఆదీసు హి పాతిమోక్ఖుద్దేసో ఉపోసథో. ‘‘అట్ఠఙ్గసమన్నాగతో ఖో విసాఖే ఉపోసథో ఉపవుత్థో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౫౩) సీలం. ‘‘సుద్ధస్స వే సదా ఫగ్గు, సుద్ధస్సుపోసథో సదా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౭౯) ఉపవాసో. ‘‘ఉపోసథో నామ నాగరాజా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౪౬) పఞ్ఞత్తి. ‘‘న, భిక్ఖవే, తదహుపోసథే సభిక్ఖుకా ఆవాసా’’తిఆదీసు (మహావ. ౧౮౧) ఉపవసితబ్బదివసో. ఇధాపి సోయేవ అధిప్పేతో. సో పనేస అట్ఠమీచాతుద్దసీపన్నరసీభేదేన తివిధో. తస్మా సేసద్వయనివారణత్థం పన్నరసేతి వుత్తం. తేన వుత్తం ‘‘ఉపవసన్తి ఏత్థాతి ఉపోసథో’’తి. మాసపుణ్ణతాయ పుణ్ణా సంపుణ్ణాతి పుణ్ణా. మా-ఇతి చన్దో వుచ్చతి, సో ఏత్థ పుణ్ణోతి పుణ్ణమా. ఏవం పుణ్ణాయ పుణ్ణమాయాతి ఇమస్మిం పదద్వయే అత్థో వేదితబ్బో.

దేసన్తి కారణం. తేన హి త్వం భిక్ఖు సకే ఆసనే నిసీదిత్వా పుచ్ఛాతి కస్మా భగవా ఠితస్స అకథేత్వా నిసీదాపేసీతి. అయం కిర భిక్ఖు సట్ఠిమత్తానం పధానియభిక్ఖూనం సఙ్ఘత్థేరో సట్ఠి భిక్ఖూ గహేత్వా అరఞ్ఞే వసతి, తే తస్స సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఘటేన్తి వాయమన్తి. మహాభూతాని పరిగ్గణ్హన్తి ఉపాదారూపాని, నామరూపపచ్చయలక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనం పరిగ్గణ్హన్తి. అథ నే ఆచరియుపట్ఠానం ఆగన్త్వా వన్దిత్వా నిసిన్నే థేరో మహాభూతపరిగ్గహాదీని పుచ్ఛతి. తే సబ్బం కథేన్తి, మగ్గఫలపఞ్హం పుచ్ఛితా పన కథేతుం న సక్కోన్తి. అథ థేరో చిన్తేసి – ‘‘మమ సన్తికే ఏతేసం ఓవాదస్స పరిహాని నత్థి, ఇమే చ ఆరద్ధవీరియా విహరన్తి. కుక్కుటస్స పానీయపివనకాలమత్తమ్పి నేసం పమాదకిరియా నత్థి. ఏవం సన్తేపి మగ్గఫలాని నిబ్బత్తేతుం న సక్కోన్తి. అహం ఇమేసం అజ్ఝాసయం న జానామి, బుద్ధవేనేయ్యా ఏతే భవిస్సన్తి, గహేత్వా నే సత్థు సన్తికం గచ్ఛామి, అథ నేసం సత్థా చరియవసేన ధమ్మం దేసేస్సతీ’’తి, తే భిక్ఖూ గహేత్వా సత్థు సన్తికం ఆగతో.

సత్థాపి సాయన్హసమయే ఆనన్దత్థేరేన ఉపనీతం ఉదకం ఆదాయ సరీరం ఉతుం గణ్హాపేత్వా మిగారమాతుపాసాదపరివేణే పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసీది, భిక్ఖుసఙ్ఘోపి నం పరివారేత్వా నిసీది.

తస్మిం సమయే సూరియో అత్థఙ్గమేతి, చన్దో ఉగ్గచ్ఛతి, మజ్ఝట్ఠానే చ భగవా నిసిన్నో. చన్దస్స పభా నత్థి, సూరియస్స పభా నత్థి, చన్దిమసూరియానం పభం మక్ఖేత్వా ఛబ్బణ్ణా యమకబుద్ధరస్మియో విజ్జోతమానా పుఞ్జా పుఞ్జా హుత్వా దిసావిదిసాసు ధావన్తీతి సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయేన విత్థారేతబ్బం. వణ్ణభూమి నామేసా, ధమ్మకథికస్సేవేత్థ థామో పమాణం, యత్తకం సక్కోతి, తత్తకం కథేతబ్బం. దుక్కథితన్తి న వత్తబ్బం. ఏవం సన్నిసిన్నాయ పరిసాయ థేరో ఉట్ఠహిత్వా సత్థారం పఞ్హస్స ఓకాసం కారేసి. తతో భగవా – ‘‘సచే ఇమస్మిం ఠితకే పుచ్ఛన్తే ‘ఆచరియో నో ఉట్ఠితో’తి సేసభిక్ఖూ ఉట్ఠహిస్సన్తి, ఏవం తథాగతే అగారవో కతో భవిస్సతి. అథ నిసిన్నావ పుచ్ఛిస్సన్తి, ఆచరియే అగారవో కతో భవిస్సతి, ఏకగ్గా హుత్వా ధమ్మదేసనం పటిచ్ఛితుం న సక్కుణిస్సన్తి. ఆచరియే పన నిసిన్నే తేపి నిసీదిస్సన్తి. తతో ఏకగ్గా ధమ్మదేసనం పటిచ్ఛితుం సక్కుణిస్సన్తీ’’తి ఇమినా కారణేన భగవా ఠితస్స అకథేత్వా నిసీదాపేతీతి.

ఇమే ను ఖో, భన్తేతి విమతిపుచ్ఛా వియ కథితా. థేరో పన పఞ్చక్ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం పరిగ్గణ్హిత్వా అరహత్తం పత్తో మహాఖీణాసవో, నత్థి ఏతస్స విమతి. జానన్తేనపి పన అజానన్తేన వియ హుత్వా పుచ్ఛితుం వట్టతి. సచే హి జానన్తో వియ పుచ్ఛతి, ‘‘జానాతి అయ’’న్తి తస్స తస్స విస్సజ్జేన్తో ఏకదేసమేవ కథేతి. అజానన్తేన వియ పుచ్ఛితే పన కథేన్తో ఇతో చ ఏత్తో చ కారణం ఆహరిత్వా పాకటం కత్వా కథేతి. కోచి పన అజానన్తోపి జానన్తో వియ పుచ్ఛతి. థేరో ఏవరూపం వచనం కిం కరిస్సతి, జానన్తోయేవ పన అజానన్తో వియ పుచ్ఛతీతి వేదితబ్బో.

ఛన్దమూలకాతి తణ్హామూలకా. ఏవంరూపో సియన్తి సచే ఓదాతో హోతుకామో, హరితాలవణ్ణో వా మనోసిలావణ్ణో వా సియన్తి పత్థేతి. సచే కాళో హోతుకామో, నీలుప్పలవణ్ణో వా అఞ్జనవణ్ణో వా అతసీపుప్ఫవణ్ణో వా సియన్తి పత్థేతి. ఏవంవేదనోతి కుసలవేదనో వా సుఖవేదనో వా సియన్తి పత్థేతి. సఞ్ఞాదీసుపి ఏసేవ నయో. యస్మా పన అతీతే పత్థనా నామ నత్థి, పత్థేన్తేనాపి చ న సక్కా తం లద్ధుం, పచ్చుప్పన్నేపి న హోతి, న హి ఓదాతో కాళభావం పత్థేత్వా పచ్చుప్పన్నే కాళో హోతి, న కాళో వా ఓదాతో, దీఘో వా రస్సో, రస్సో వా దీఘో, దానం పన దత్వా సీలం వా సమాదియిత్వా ‘‘అనాగతే ఖత్తియో వా హోమి బ్రాహ్మణో వా’’తి పత్థేన్తస్స పత్థనా సమిజ్ఝతి. తస్మా అనాగతమేవ గహితం.

ఖన్ధాధివచనన్తి ఖన్ధానం ఖన్ధపణ్ణత్తి కిత్తకేన హోతీతి పుచ్ఛతి.

మహాభూతా హేతూతి ‘‘తయో కుసలహేతూ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౪౪౧) హి హేతుహేతు వుత్తో. అవిజ్జా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీనం సాధారణత్తా సాధారణహేతు. కుసలాకుసలం అత్తనో అత్తనో విపాకదానే ఉత్తమహేతు. ఇధ పచ్చయహేతు అధిప్పేతో. తత్థ పథవీధాతు మహాభూతం ఇతరేసం తిణ్ణం భూతానం ఉపాదారూపస్స చ పఞ్ఞాపనాయ దస్సనత్థాయ హేతు చేవ పచ్చయో చ. ఏవం సేసేసుపి యోజనా వేదితబ్బా.

ఫస్సోతి ‘‘ఫుట్ఠో, భిక్ఖవే, వేదేతి, ఫుట్ఠో సఞ్జానాతి, ఫుట్ఠో చేతేతీ’’తి (సం. ని. ౪.౯౩) వచనతో ఫస్సో తిణ్ణం ఖన్ధానం పఞ్ఞాపనాయ హేతు చేవ పచ్చయో చ. విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్సాతి ఏత్థ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణేన తావ సద్ధిం గబ్భసేయ్యకానం ఉపరిమపరిచ్ఛేదేన సమతింస రూపాని సమ్పయుత్తా చ తయో ఖన్ధా ఉప్పజ్జన్తి, తం నామరూపం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స పఞ్ఞాపనాయ హేతు చేవ పచ్చయో చ. చక్ఖుద్వారే చక్ఖుపసాదో చేవ రూపారమ్మణఞ్చ రూపం, సమ్పయుత్తా తయో ఖన్ధా నామం. తం నామరూపం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స పఞ్ఞాపనాయ హేతు చేవ పచ్చయో చ. ఏసేవ నయో సేసవిఞ్ఞాణేసు.

౮౭. కథం పన, భన్తేతి ఇదం కిత్తకేన ను ఖోతి వట్టం పుచ్ఛన్తో ఏవమాహ. సక్కాయదిట్ఠి న హోతీతి ఇదం వివట్టం పుచ్ఛన్తో ఏవమాహ.

౮౮. అయం రూపే అస్సాదోతి ఇమినా పరిఞ్ఞాపటివేధో చేవ దుక్ఖసచ్చఞ్చ కథితం. అయం రూపే ఆదీనవోతి ఇమినా పహానపటివేధో చేవ సముదయసచ్చఞ్చ. ఇదం రూపే నిస్సరణన్తి ఇమినా సచ్ఛికిరియాపటివేధో చేవ నిరోధసచ్చఞ్చ. యే ఇమేసు తీసు ఠానేసు సమ్మాదిట్ఠిఆదయో ధమ్మా, అయం భావనాపటివేధో మగ్గసచ్చం. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.

౮౯. బహిద్ధాతి పరస్స సవిఞ్ఞాణకే కాయే. సబ్బనిమిత్తేసూతి ఇమినా పన అనిన్ద్రియబద్ధమ్పి సఙ్గణ్హాతి. ‘‘సవిఞ్ఞాణకే కాయే’’తి వచనేన వా అత్తనో చ పరస్స చ కాయో గహితోవ, బహిద్ధా చ సబ్బనిమిత్తగ్గహణేన అనిన్ద్రియబద్ధం గణ్హాతి.

౯౦. అనత్తకతానీతి అనత్తని ఠత్వా కతాని. కమత్తానం ఫుసిస్సన్తీతి కతరస్మిం అత్తని ఠత్వా విపాకం దస్సేన్తీతి సస్సతదస్సనం ఓక్కమన్తో ఏవమాహ. తణ్హాధిపతేయ్యేనాతి తణ్హాజేట్ఠకేన. తత్ర తత్రాతి తేసు తేసు ధమ్మేసు. సట్ఠిమత్తానన్తి ఇమే భిక్ఖూ పకతికమ్మట్ఠానం జహిత్వా అఞ్ఞం నవకమ్మట్ఠానం సమ్మసన్తా పల్లఙ్కం అభిన్దిత్వా తస్మింయేవ ఆసనే అరహత్తం పాపుణింసు. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

మహాపుణ్ణమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.