౧. దేవదహవగ్గో

౧. దేవదహసుత్తవణ్ణనా

౧. ఏవం మే సుతన్తి దేవదహసుత్తం. తత్థ దేవదహం నామాతి దేవా వుచ్చన్తి రాజానో, తత్థ చ సక్యరాజూనం మఙ్గలపోక్ఖరణీ అహోసి పాసాదికా ఆరక్ఖసమ్పన్నా, సా దేవానం దహత్తా ‘‘దేవదహ’’న్తి పఞ్ఞాయిత్థ. తదుపాదాయ సోపి నిగమో దేవదహన్త్వేవ సఙ్ఖం గతో. భగవా తం నిగమం నిస్సాయ లుమ్బినివనే విహరతి. సబ్బం తం పుబ్బేకతహేతూతి పుబ్బే కతకమ్మపచ్చయా. ఇమినా కమ్మవేదనఞ్చ కిరియవేదనఞ్చ పటిక్ఖిపిత్వా ఏకం విపాకవేదనమేవ సమ్పటిచ్ఛన్తీతి దస్సేతి. ఏవం వాదినో, భిక్ఖవే, నిగణ్ఠాతి ఇమినా పుబ్బే అనియమేత్వా వుత్తం నియమేత్వా దస్సేతి.

అహువమ్హేవ మయన్తి ఇదం భగవా తేసం అజాననభావం జానన్తోవ కేవలం కలిసాసనం ఆరోపేతుకామో పుచ్ఛతి. యే హి ‘‘మయం అహువమ్హా’’తిపి న జానన్తి, తే కథం కమ్మస్స కతభావం వా అకతభావం వా జానిస్సన్తి. ఉత్తరిపుచ్ఛాయపి ఏసేవ నయో.

౨. ఏవం సన్తేతి చూళదుక్ఖక్ఖన్ధే (మ. ని. ౧.౧౭౯-౧౮౦) మహానిగణ్ఠస్స వచనే సచ్చే సన్తేతి అత్థో, ఇధ పన ఏత్తకస్స ఠానస్స తుమ్హాకం అజాననభావే సన్తేతి అత్థో. న కల్లన్తి న యుత్తం.

౩. గాళ్హూపలేపనేనాతి బహలూపలేపనేన, పునప్పునం విసరఞ్జితేన, న పన ఖలియా లిత్తేన వియ. ఏసనియాతి ఏసనిసలాకాయ అన్తమసో నన్తకవట్టియాపి. ఏసేయ్యాతి గమ్భీరం వా ఉత్తానం వాతి వీమంసేయ్య. అగదఙ్గారన్తి ఝామహరీతకస్స వా ఆమలకస్స వా చుణ్ణం. ఓదహేయ్యాతి పక్ఖిపేయ్య. అరోగోతిఆది మాగణ్డియసుత్తే (మ. ని. ౨.౨౧౩) వుత్తమేవ.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం, సల్లేన విద్ధస్స హి విద్ధకాలే వేదనాయ పాకటకాలో వియ ఇమేసం ‘‘మయం పుబ్బే అహువమ్హా వా నో వా, పాపకమ్మం అకరమ్హా వా నో వా, ఏవరూపం వా పాపం కరమ్హా’’తి జాననకాలో సియా. వణముఖస్స పరికన్తనాదీసు చతూసు కాలేసు వేదనాయ పాకటకాలో వియ ‘‘ఏత్తకం వా నో దుక్ఖం నిజ్జిణ్ణం, ఏత్తకే వా నిజ్జిణ్ణే సబ్బమేవ దుక్ఖం నిజ్జిణ్ణం భవిస్సతి, సుద్ధన్తే పతిట్ఠితా నామ భవిస్సామా’’తి జాననకాలో సియా. అపరభాగే ఫాసుభావజాననకాలో వియ దిట్ఠేవ ధమ్మే అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదాయ జాననకాలో సియా. ఏవమేత్థ ఏకాయ ఉపమాయ తయో అత్థా, చతూహి ఉపమాహి ఏకో అత్థో పరిదీపితో.

౪. ఇమే పన తతో ఏకమ్పి న జానన్తి, విరజ్ఝిత్వా గతే సల్లే అవిద్ధోవ ‘‘విద్ధోసి మయా’’తి పచ్చత్థికస్స వచనప్పమాణేనేవ ‘‘విద్ధోస్మీ’’తి సఞ్ఞం ఉప్పాదేత్వా దుక్ఖప్పత్తపురిసో వియ కేవలం మహానిగణ్ఠస్స వచనప్పమాణేన సబ్బమేతం సద్దహన్తా ఏవం సల్లోపమాయ భగవతా నిగ్గహితా పచ్చాహరితుం అసక్కోన్తా యథా నామ దుబ్బలో సునఖో మిగం ఉట్ఠాపేత్వా సామికస్స అభిముఖం కరిత్వా అత్తనా ఓసక్కతి, ఏవం మహానిగణ్ఠస్స మత్థకే వాదం పక్ఖిపన్తా నిగణ్ఠో, ఆవుసోతిఆదీమాహంసు.

౫. అథ నే భగవా సాచరియకే నిగ్గణ్హన్తో పఞ్చ ఖో ఇమేతిఆదిమాహ. తత్రాయస్మన్తానన్తి తేసు పఞ్చసు ధమ్మేసు ఆయస్మన్తానం. కా అతీతంసే సత్థరి సద్ధాతి అతీతంసవాదిమ్హి సత్థరి కా సద్ధా. యా అతీతవాదం సద్దహన్తానం తుమ్హాకం మహానిగణ్ఠస్స సద్ధా, సా కతమా? కిం భూతత్థా అభూతత్థా, భూతవిపాకా అభూతవిపాకాతి పుచ్ఛతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. సహధమ్మికన్తి సహేతుకం సకారణం. వాదపటిహారన్తి పచ్చాగమనకవాదం. ఏత్తావతా తేసం ‘‘అపనేథ సద్ధం, సబ్బదుబ్బలా ఏసా’’తి సద్ధాఛేదకవాదం నామ దస్సేతి.

౬. అవిజ్జా అఞ్ఞాణాతి అవిజ్జాయ అఞ్ఞాణేన. సమ్మోహాతి సమ్మోహేన. విపచ్చేథాతి విపరీతతో సద్దహథ, విపల్లాసగ్గాహం వా గణ్హథాతి అత్థో.

౭. దిట్ఠధమ్మవేదనీయన్తి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే విపాకదాయకం. ఉపక్కమేనాతి పయోగేన. పధానేనాతి వీరియేన. సమ్పరాయవేదనీయన్తి దుతియే వా తతియే వా అత్తభావే విపాకదాయకం. సుఖవేదనీయన్తి ఇట్ఠారమ్మణవిపాకదాయకం కుసలకమ్మం. విపరీతం దుక్ఖవేదనీయం. పరిపక్కవేదనీయన్తి పరిపక్కే నిప్ఫన్నే అత్తభావే వేదనీయం, దిట్ఠధమ్మవేదనీయస్సేవేతం అధివచనం. అపరిపక్కవేదనీయన్తి అపరిపక్కే అత్తభావే వేదనీయం, సమ్పరాయవేదనీయస్సేవేతం అధివచనం. ఏవం సన్తేపి అయమేత్థ విసేసో – యం పఠమవయే కతం పఠమవయే వా మజ్ఝిమవయే వా పచ్ఛిమవయే వా విపాకం దేతి, మజ్ఝిమవయే కతం మజ్ఝిమవయే వా పచ్ఛిమవయే వా విపాకం దేతి, పచ్ఛిమవయే కతం తత్థేవ విపాకం దేతి, తం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం నామ. యం పన సత్తదివసబ్భన్తరే విపాకం దేతి, తం పరిపక్కవేదనీయం నామ. తం కుసలమ్పి హోతి అకుసలమ్పి.

తత్రిమాని వత్థూని – పుణ్ణో నామ కిర దుగ్గతమనుస్సో రాజగహే సుమనసేట్ఠిం నిస్సాయ వసతి. తమేనం ఏకదివసం నగరమ్హి నక్ఖత్తే సఙ్ఘుట్ఠే సేట్ఠి ఆహ – ‘‘సచే అజ్జ కసిస్ససి, ద్వే చ గోణే నఙ్గలఞ్చ లభిస్ససి. కిం నక్ఖత్తం కీళిస్ససి, కసిస్ససీ’’తి. కిం మే నక్ఖత్తేన, కసిస్సామీతి? తేన హి యే గోణే ఇచ్ఛసి, తే గహేత్వా కసాహీతి. సో కసితుం గతో. తం దివసం సారిపుత్తత్థేరో నిరోధా వుట్ఠాయ ‘‘కస్స సఙ్గహం కరోమీ’’తి? ఆవజ్జన్తో పుణ్ణం దిస్వా పత్తచీవరం ఆదాయ తస్స కసనట్ఠానం గతో. పుణ్ణో కసిం ఠపేత్వా థేరస్స దన్తకట్ఠం దత్వా ముఖోదకం అదాసి. థేరో సరీరం పటిజగ్గిత్వా కమ్మన్తస్స అవిదూరే నిసీది భత్తాభిహారం ఓలోకేన్తో. అథస్స భరియం భత్తం ఆహరన్తిం దిస్వా అన్తరామగ్గేయేవ అత్తానం దస్సేసి.

సా సామికస్స ఆహటభత్తం థేరస్స పత్తే పక్ఖిపిత్వా పున గన్త్వా అఞ్ఞం భత్తం సమ్పాదేత్వా దివా అగమాసి. పుణ్ణో ఏకవారం కసిత్వా నిసీది. సాపి భత్తం గహేత్వా ఆగచ్ఛన్తీ ఆహ – ‘‘సామి పాతోవ తే భత్తం ఆహరియిత్థ, అన్తరామగ్గే పన సారిపుత్తత్థేరం దిస్వా తం తస్స దత్వా అఞ్ఞం పచిత్వా ఆహరన్తియా మే ఉస్సూరో జాతో, మా కుజ్ఝి సామీ’’తి. భద్దకం తే భద్దే కతం, మయా థేరస్స పాతోవ దన్తకట్ఠఞ్చ ముఖోదకఞ్చ దిన్నం, అమ్హాకంయేవానేన పిణ్డపాతోపి పరిభుత్తో, అజ్జ థేరేన కతసమణధమ్మస్స మయం భాగినో జాతాతి చిత్తం పసాదేసి. ఏకవారం కసితట్ఠానం సువణ్ణమేవ అహోసి. సో భుఞ్జిత్వా కసితట్ఠానం ఓలోకేన్తో విజ్జోతమానం దిస్వా ఉట్ఠాయ యట్ఠియా పహరిత్వా రత్తసువణ్ణభావం జానిత్వా ‘‘రఞ్ఞో అకథేత్వా పరిభుఞ్జితుం న సక్కా’’తి గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా తం సబ్బం సకటేహి ఆహరాపేత్వా రాజఙ్గణే రాసిం కారేత్వా ‘‘కస్సిమస్మిం నగరే ఏత్తకం సువణ్ణం అత్థీ’’తి పుచ్ఛి. కస్సచి నత్థీతి చ వుత్తే సేట్ఠిట్ఠానమస్స అదాసి. సో పుణ్ణసేట్ఠి నామ జాతో.

అపరమ్పి వత్థు – తస్మింయేవ రాజగహే కాళవేళియో నామ దుగ్గతో అత్థి. తస్స భరియా పణ్ణమ్బిలయాగుం పచి. మహాకస్సపత్థేరో నిరోధా వుట్ఠాయ ‘‘కస్స సఙ్గహం కరోమీ’’తి ఆవజ్జన్తో తం దిస్వా గన్త్వా గేహద్వారే అట్ఠాసి. సా పత్తం గహేత్వా సబ్బం తత్థ పక్ఖిపిత్వా థేరస్స అదాసి, థేరో విహారం గన్త్వా సత్థు ఉపనామేసి. సత్థా అత్తనో యాపనమత్తం గణ్హి, సేసం పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం పహోసి. కాళవళియోపి తం ఠానం పత్తో చూళకం లభి. మహాకస్సపో సత్థారం కాళవళియస్స విపాకం పుచ్ఛి. సత్థా ‘‘ఇతో సత్తమే దివసే సేట్ఠిచ్ఛత్తం లభిస్సతీ’’తి ఆహ. కాళవళియో తం కథం సుత్వా గన్త్వా భరియాయ ఆరోచేసి.

తదా చ రాజా నగరం అనుసఞ్చరన్తో బహినగరే జీవసూలే నిసిన్నం పురిసం అద్దస. పురిసో రాజానం దిస్వా ఉచ్చాసద్దం అకాసి ‘‘తుమ్హాకం మే భుఞ్జనభత్తం పహిణథ దేవా’’తి. రాజా ‘‘పేసేస్సామీ’’తి వత్వా సాయమాసభత్తే ఉపనీతే సరిత్వా ‘‘ఇమం హరితుం సమత్థం జానాథా’’తి ఆహ, నగరే సహస్సభణ్డికం చారేసుం. తతియవారే కాళవళియస్స భరియా అగ్గహేసి. అథ నం రఞ్ఞో దస్సేసుం, సా పురిసవేసం గహేత్వా పఞ్చావుధసన్నద్ధా భత్తపాతిం గహేత్వా నగరా నిక్ఖమి. బహినగరే తాలే అధివత్థో దీఘతాలో నామ యక్ఖో తం రుక్ఖమూలేన గచ్ఛన్తిం దిస్వా ‘‘తిట్ఠ తిట్ఠ భక్ఖోసి మే’’తి ఆహ. నాహం తవ భక్ఖో, రాజదూతో అహన్తి. కత్థ గచ్ఛసీతి. జీవసూలే నిసిన్నస్స పురిసస్స సన్తికన్తి. మమపి ఏకం సాసనం హరితుం సక్ఖిస్ససీతి. ఆమ సక్ఖిస్సామీతి. ‘‘దీఘతాలస్స భరియా సుమనదేవరాజధీతా కాళీ పుత్తం విజాతా’’తి ఆరోచేయ్యాసి. ఇమస్మిం తాలమూలే సత్త నిధికుమ్భియో అత్థి, తా త్వం గణ్హేయ్యాసీతి. సా ‘‘దీఘతాలస్స భరియా సుమనదేవరాజధీతా కాళీ పుత్తం విజాతా’’తి ఉగ్ఘోసేన్తీ అగమాసి.

సుమనదేవో యక్ఖసమాగమే నిసిన్నో సుత్వా ‘‘ఏకో మనుస్సో అమ్హాకం పియపవత్తిం ఆహరతి, పక్కోసథ న’’న్తి సాసనం సుత్వా పసన్నో ‘‘ఇమస్స రుక్ఖస్స పరిమణ్డలచ్ఛాయాయ ఫరణట్ఠానే నిధికుమ్భియో తుయ్హం దమ్మీ’’తి ఆహ. జీవసూలే నిసిన్నపురిసో భత్తం భుఞ్జిత్వా ముఖపుఞ్ఛనకాలే ఇత్థిఫస్సోతి ఞత్వా చూళాయ డంసి, సా అసినా అత్తనో చూళం ఛిన్దిత్వా రఞ్ఞో సన్తికంయేవ గతా. రాజా భత్తభోజితభావో కథం జానితబ్బోతి? చూళసఞ్ఞాయాతి వత్వా రఞ్ఞో ఆచిక్ఖిత్వా తం ధనం ఆహరాపేసి. రాజా అఞ్ఞస్స ఏత్తకం ధనం నామ అత్థీతి. నత్థి దేవాతి. రాజా తస్సా పతిం తస్మిం నగరే ధనసేట్ఠిం అకాసి. మల్లికాయపి దేవియా వత్థు కథేతబ్బం. ఇమాని తావ కుసలకమ్మే వత్థూని.

నన్దమాణవకో పన ఉప్పలవణ్ణాయ థేరియా విప్పటిపజ్జి, తస్స మఞ్చతో ఉట్ఠాయ నిక్ఖమిత్వా గచ్ఛన్తస్స మహాపథవీ భిజ్జిత్వా ఓకాసమదాసి, తత్థేవ మహానరకం పవిట్ఠో. నన్దోపి గోఘాతకో పణ్ణాస వస్సాని గోఘాతకకమ్మం కత్వా ఏకదివసం భోజనకాలే మంసం అలభన్తో ఏకస్స జీవమానకగోణస్స జివ్హం ఛిన్దిత్వా అఙ్గారేసు పచాపేత్వా ఖాదితుం ఆరద్ధో. అథస్స జివ్హా మూలే ఛిజ్జిత్వా భత్తపాతియంయేవ పతితా, సో విరవన్తో కాలం కత్వా నిరయే నిబ్బత్తి. నన్దోపి యక్ఖో అఞ్ఞేన యక్ఖేన సద్ధిం ఆకాసేన గచ్ఛన్తో సారిపుత్తత్థేరం నవోరోపితేహి కేసేహి రత్తిభాగే అబ్భోకాసే నిసిన్నం దిస్వా సీసే పహరితుకామో ఇతరస్స యక్ఖస్స ఆరోచేత్వా తేన వారియమానోపి పహారం దత్వా డయ్హామి డయ్హామీతి విరవన్తో తస్మింయేవ ఠానే భూమిం పవిసిత్వా మహానిరయే నిబ్బత్తోతి ఇమాని అకుసలకమ్మే వత్థూని.

యం పన అన్తమసో మరణసన్తికేపి కతం కమ్మం భవన్తరే విపాకం దేతి, తం సబ్బం సమ్పరాయవేదనీయం నామ. తత్థ యో అపరిహీనస్స ఝానస్స విపాకో నిబ్బత్తిస్సతి, సో ఇధ నిబ్బత్తితవిపాకోతి వుత్తో. తస్స మూలభూతం కమ్మం నేవ దిట్ఠధమ్మవేదనీయం న సమ్పరాయవేదనీయన్తి, న విచారితం, కిఞ్చాపి న విచారితం, సమ్పరాయవేదనీయమేవ పనేతన్తి వేదితబ్బం. యో పఠమమగ్గాదీనం భవన్తరే ఫలసమాపత్తివిపాకో, సో ఇధ నిబ్బత్తితగుణోత్వేవ వుత్తో. కిఞ్చాపి ఏవం వుత్తో, మగ్గకమ్మం పన పరిపక్కవేదనీయన్తి వేదితబ్బం. మగ్గచేతనాయేవ హి సబ్బలహుం ఫలదాయికా అనన్తరఫలత్తాతి.

౮. బహువేదనీయన్తి సఞ్ఞాభవూపగం. అప్పవేదనీయన్తి అసఞ్ఞాభవూపగం. సవేదనీయన్తి సవిపాకం కమ్మం. అవేదనీయన్తి అవిపాకం కమ్మం. ఏవం సన్తేతి ఇమేసం దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదీనం కమ్మానం ఉపక్కమేన సమ్పరాయవేదనీయాది భావకారణస్స అలాభే సతి. అఫలోతి నిప్ఫలో నిరత్థకోతి. ఏత్తావతా అనియ్యానికసాసనే పయోగస్స అఫలతం దస్సేత్వా పధానచ్ఛేదకవాదో నామ దస్సితోతి వేదితబ్బో. సహధమ్మికా వాదానువాదాతి పరేహి వుత్తకారణేన సకారణా హుత్వా నిగణ్ఠానం వాదా చ అనువాదా చ. గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛన్తీతి విఞ్ఞూహి గరహితబ్బం కారణం ఆగచ్ఛన్తి. ‘‘వాదానుప్పత్తా గారయ్హట్ఠానా’’తిపి పాఠో. తస్సత్థో – పరేహి వుత్తేన కారణేన సకారణా నిగణ్ఠానం వాదం అనుప్పత్తా తం వాదం సోసేన్తా మిలాపేన్తా దుక్కటకమ్మకారినోతిఆదయో దస గారయ్హట్ఠానా ఆగచ్ఛన్తి.

౯. సఙ్గతిభావహేతూతి నియతిభావకారణా. పాపసఙ్గతికాతి పాపనియతినో. అభిజాతిహేతూతి ఛళభిజాతిహేతు.

౧౦. ఏవం నిగణ్ఠానం ఉపక్కమస్స అఫలతం దస్సేత్వా ఇదాని నియ్యానికసాసనే ఉపక్కమస్స వీరియస్స చ సఫలతం దస్సేతుం కథఞ్చ, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ అనద్ధభూతన్తి అనధిభూతం. దుక్ఖేన అనధిభూతో నామ మనుస్సత్తభావో వుచ్చతి, న తం అద్ధభావేతి నాభిభవతీతి అత్థో. తమ్పి నానప్పకారాయ దుక్కరకారికాయ పయోజేన్తో దుక్ఖేన అద్ధభావేతి నామ. యే పన సాసనే పబ్బజిత్వా ఆరఞ్ఞకా వా హోన్తి రుక్ఖమూలికాదయో వా, తే దుక్ఖేన న అద్ధభావేన్తి నామ. నియ్యానికసాసనస్మిఞ్హి వీరియం సమ్మావాయామో నామ హోతి.

థేరో పనాహ – యో ఇస్సరకులే నిబ్బత్తో సత్తవస్సికో హుత్వా అలఙ్కతప్పటియత్తో పితుఅఙ్కే నిసిన్నో ఘరే భత్తకిచ్చం కత్వా నిసిన్నేన భిక్ఖుసఙ్ఘేన అనుమోదనాయ కరియమానాయ తిస్సో సమ్పత్తియో దస్సేత్వా సచ్చేసు పకాసితేసు అరహత్తం పాపుణాతి, మాతాపితూహి వా ‘‘పబ్బజిస్ససి తాతా’’తి వుత్తో ‘‘ఆమ పబ్బజిస్సామీ’’తి వత్వా న్హాపేత్వా అలఙ్కరిత్వా విహారం నీతో తచపఞ్చకం ఉగ్గణ్హిత్వా నిసిన్నో కేసేసు ఓహారియమానేసు ఖురగ్గేయేవ అరహత్తం పాపుణాతి, నవపబ్బజితో వా పన మనోసిలాతేలమక్ఖితేన సీసేన పునదివసే మాతాపితూహి పేసితం కాజభత్తం భుఞ్జిత్వా విహారే నిసిన్నోవ అరహత్తం పాపుణాతి, అయం న దుక్ఖేన అత్తానం అద్ధభావేతి నామ. అయం పన ఉక్కట్ఠసక్కారో. యో దాసికుచ్ఛియం నిబ్బత్తో అన్తమసో రజతముద్దికమ్పి పిళన్ధిత్వా గోరకపియఙ్గుమత్తేనాపి సరీరం విలిమ్పేత్వా ‘‘పబ్బాజేథ న’’న్తి నీతో ఖురగ్గే వా పునదివసే వా అరహత్తం పాపుణాతి, అయమ్పి న అనద్ధభూతం అత్తానం దుక్ఖేన అద్ధభావేతి నామ.

ధమ్మికం సుఖం నామ సఙ్ఘతో వా గణతో వా ఉప్పన్నం చతుపచ్చయసుఖం. అనధిముచ్ఛితోతి తణ్హాముచ్ఛనాయ అముచ్ఛితో. ధమ్మికఞ్హి సుఖం న పరిచ్చజామీతి న తత్థ గేధో కాతబ్బో. సఙ్ఘతో హి ఉప్పన్నం సలాకభత్తం వా వస్సావాసికం వా ‘‘ఇదమత్థం ఏత’’న్తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా సఙ్ఘమజ్ఝే భిక్ఖూనం అన్తరే పరిభుఞ్జన్తో పత్తన్తరే పదుమం వియ సీలసమాధివిపస్సనామగ్గఫలేహి వడ్ఢతి. ఇమస్సాతి పచ్చుప్పన్నానం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం మూలభూతస్స. దుక్ఖనిదానస్సాతి తణ్హాయ. సా హి పఞ్చక్ఖన్ధదుక్ఖస్స నిదానం. సఙ్ఖారం పదహతోతి సమ్పయోగవీరియం కరోన్తస్స. విరాగో హోతీతి మగ్గేన విరాగో హోతి. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘సఙ్ఖారపధానేన మే ఇమస్స దుక్ఖనిదానస్స విరాగో హోతీ’’తి ఏవం పజానాతీతి ఇమినా సుఖాపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా కథితా. దుతియవారేన తస్స సమ్పయోగవీరియస్స మజ్ఝత్తతాకారో కథితో. సో యస్స హి ఖ్వాస్సాతి ఏత్థ అయం సఙ్ఖేపత్థో – సో పుగ్గలో యస్స దుక్ఖనిదానస్స సఙ్ఖారపధానేన విరాగో హోతి, సఙ్ఖారం తత్థ పదహతి, మగ్గపధానేన పదహతి. యస్స పన దుక్ఖనిదానస్స అజ్ఝుపేక్ఖతో ఉపేక్ఖం భావేన్తస్స విరాగో హోతి, ఉపేక్ఖం తత్థ భావేతి, మగ్గభావనాయ భావేతి. తస్సాతి తస్స పుగ్గలస్స.

౧౧. పటిబద్ధచిత్తోతి ఛన్దరాగేన బద్ధచిత్తో. తిబ్బచ్ఛన్దోతి బహలచ్ఛన్దో. తిబ్బాపేక్ఖోతి బహలపత్థనో. సన్తిట్ఠన్తిన్తి ఏకతో తిట్ఠన్తిం. సఞ్జగ్ఘన్తిన్తి మహాహసితం హసమానం. సంహసన్తిన్తి సితం కురుమానం.

ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవేతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మవిభావనం – ఏకో హి పురిసో ఏకిస్సా ఇత్థియా సారత్తో ఘాసచ్ఛాదనమాలాలఙ్కారాదీని దత్వా ఘరే వాసేతి. సా తం అతిచరిత్వా అఞ్ఞం సేవతి. సో ‘‘నూన అహం అస్సా అనురూపం సక్కారం న కరోమీ’’తి సక్కారం వడ్ఢేసి. సా భియ్యోసోమత్తాయ అతిచరతియేవ. సో – ‘‘అయం సక్కరియమానాపి అతిచరతేవ, ఘరే మే వసమానా అనత్థమ్పి కరేయ్య, నీహరామి న’’న్తి పరిసమజ్ఝే అలంవచనీయం కత్వా ‘‘మా పున గేహం పావిసీ’’తి విస్సజ్జేసి. సా కేనచి ఉపాయేన తేన సద్ధిం సన్థవం కాతుం అసక్కోన్తీ నటనచ్చకాదీహి సద్ధిం విచరతి. తస్స పురిసస్స తం దిస్వా నేవ ఉప్పజ్జతి దోమనస్సం, సోమనస్సం పన ఉప్పజ్జతి.

తత్థ పురిసస్స ఇత్థియా సారత్తకాలో వియ ఇమస్స భిక్ఖునో అత్తభావే ఆలయో. ఘాసచ్ఛాదనాదీని దత్వా ఘరే వసాపనకాలో వియ అత్తభావస్స పటిజగ్గనకాలో. తస్సా అతిచరణకాలో వియ జగ్గియమానస్సేవ అత్తభావస్స పిత్తపకోపాదీనం వసేన సాబాధతా. ‘‘అత్తనో అనురూపం సక్కారం అలభన్తీ అతిచరతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా సక్కారవడ్ఢనం వియ ‘‘భేసజ్జం అలభన్తో ఏవం హోతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా భేసజ్జకరణకాలో. సక్కారే వడ్ఢితేపి పున అతిచరణం వియ పిత్తాదీసు ఏకస్స భేసజ్జే కరియమానే సేసానం పకోపవసేన పున సాబాధతా. పరిసమజ్ఝే అలంవచనీయం కత్వా గేహా నిక్కడ్ఢనం వియ ‘‘ఇదాని తే నాహం దాసో న కమ్మకరో, అనమతగ్గే సంసారే తంయేవ ఉపట్ఠహన్తో విచరిం, కో మే తయా అత్థో, ఛిజ్జ వా భిజ్జ వా’’తి తస్మిం అనపేక్ఖతం ఆపజ్జిత్వా వీరియం థిరం కత్వా మగ్గేన కిలేససముగ్ఘాతనం. నటనచ్చకాదీహి నచ్చమానం విచరన్తిం దిస్వా యథా తస్స పురిసస్స దోమనస్సం న ఉప్పజ్జతి, సోమనస్సమేవ ఉప్పజ్జతి, ఏవమేవ ఇమస్స భిక్ఖునో అరహత్తం పత్తస్స పిత్తపకోపాదీనం వసేన ఆబాధికం అత్తభావం దిస్వా దోమనస్సం న ఉప్పజ్జతి, ‘‘ముచ్చిస్సామి వత ఖన్ధపరిహారదుక్ఖతో’’తి సోమనస్సమేవ ఉప్పజ్జతీతి. అయం పన ఉపమా ‘‘పటిబద్ధచిత్తస్స దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, అప్పటిబద్ధచిత్తస్స నత్థేతన్తి ఞత్వా ఇత్థియా ఛన్దరాగం పజహతి, ఏవమయం భిక్ఖు సఙ్ఖారం వా పదహన్తస్స ఉపేక్ఖం వా భావేన్తస్స దుక్ఖనిదానం పహీయతి, నో అఞ్ఞథాతి ఞత్వా తదుభయం సమ్పాదేన్తో దుక్ఖనిదానం పజహతీ’’తి ఏతమత్థం విభావేతుం ఆగతాతి వేదితబ్బా.

౧౨. యథా సుఖం ఖో మే విహరతోతి యేన సుఖేన విహరితుం ఇచ్ఛామి తేన, మే విహరతో. పదహతోతి పేసేన్తస్స. ఏత్థ చ యస్స సుఖా పటిపదా అసప్పాయా, సుఖుమచీవరాని ధారేన్తస్స పాసాదికే సేనాసనే వసన్తస్స చిత్తం విక్ఖిపతి, దుక్ఖా పటిపదా సప్పాయా, ఛిన్నభిన్నాని థూలచీవరాని ధారేన్తస్స సుసానరుక్ఖమూలాదీసు వసన్తస్స చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం, ఉసుకారో వియ హి జాతిజరామరణభీతో యోగీ దట్ఠబ్బో, వఙ్కకుటిలజిమ్హతేజనం వియ వఙ్కకుటిలజిమ్హచిత్తం, ద్వే అలాతా వియ కాయికచేతసికవీరియం, తేజనం ఉజుం కరోన్తస్స కఞ్జికతేలం వియ సద్ధా, నమనదణ్డకో వియ లోకుత్తరమగ్గో, ఉస్సుకారస్స వఙ్కకుటిలజిమ్హతేజనం కఞ్జికతేలేన సినేహేత్వా అలాతేసు తాపేత్వా నమనదణ్డకేన ఉజుకరణం వియ ఇమస్స భిక్ఖునో వఙ్కకుటిలజిమ్హచిత్తం సద్ధాయ సినేహేత్వా కాయికచేతసికవీరియేన తాపేత్వా లోకుత్తరమగ్గేన ఉజుకరణం, ఉసుకారస్సేవ ఏవం ఉజుకతేన తేజనేన సపత్తం విజ్ఝిత్వా సమ్పత్తిఅనుభవనం వియ ఇమస్స యోగినో తథా ఉజుకతేన చిత్తేన కిలేసగణం విజ్ఝిత్వా పాసాదికే సేనాసనే నిరోధవరతలగతస్స ఫలసమాపత్తిసుఖానుభవనం దట్ఠబ్బం. ఇధ తథాగతో సుఖాపటిపదాఖిప్పాభిఞ్ఞభిక్ఖునో, దుక్ఖాపటిపదాదన్ధాభిఞ్ఞభిక్ఖునో చ పటిపత్తియో కథితా, ఇతరేసం ద్విన్నం న కథితా, తా కథేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి. ఇమాసు వా ద్వీసు కథితాసు ఇతరాపి కథితావ హోన్తి, ఆగమనీయపటిపదా పన న కథితా, తం కథేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి. సహాగమనీయాపి వా పటిపదా కథితావ, అదస్సితం పన ఏకం బుద్ధుప్పాదం దస్సేత్వా ఏకస్స కులపుత్తస్స నిక్ఖమనదేసనం అరహత్తేన వినివట్టేస్సామీతి దస్సేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

దేవదహసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పఞ్చత్తయసుత్తవణ్ణనా

౨౧. ఏవం మే సుతన్తి పఞ్చత్తయసుత్తం. తత్థ ఏకేతి ఏకచ్చే. సమణబ్రాహ్మణాతి పరిబ్బజుపగతభావేన సమణా జాతియా బ్రాహ్మణా, లోకేన వా సమణాతి చ బ్రాహ్మణాతి చ ఏవం సమ్మతా. అపరన్తం కప్పేత్వా వికప్పేత్వా గణ్హన్తీతి అపరన్తకప్పికా. అపరన్తకప్పో వా ఏతేసం అత్థీతిపి అపరన్తకప్పికా. ఏత్థ చ అన్తోతి ‘‘సక్కాయో ఖో, ఆవుసో, ఏకో అన్తో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౬.౬౧) వియ ఇధ కోట్ఠాసో అధిప్పేతో. కప్పోతి తణ్హాదిట్ఠియో. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘కప్పోతి ఉద్దానతో ద్వే కప్పా తణ్హాకప్పో చ దిట్ఠికప్పో చా’’తి. తస్మా తణ్హాదిట్ఠివసేన అనాగతం ఖన్ధకోట్ఠాసం కప్పేత్వా ఠితాతి అపరన్తకప్పికాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తేసం ఏవం అపరన్తం కప్పేత్వా ఠితానం పునప్పునం ఉప్పజ్జనవసేన అపరన్తమేవ అనుగతా దిట్ఠీతి అపరన్తానుదిట్ఠినో. తే ఏవందిట్ఠినో తం అపరన్తం ఆరబ్భ ఆగమ్మ పటిచ్చ అఞ్ఞమ్పి జనం దిట్ఠిగతికం కరోన్తా అనేకవిహితాని అధివుత్తిపదాని అభివదన్తి. అనేకవిహితానీతి అనేకవిధాని. అధివుత్తిపదానీతి అధివచనపదాని. అథ వా భూతమత్థం అధిభవిత్వా యథాసభావతో అగ్గహేత్వా వత్తనతో అధివుత్తియోతి దిట్ఠియో వుచ్చన్తి, అధివుత్తీనం పదాని అధివుత్తిపదాని, దిట్ఠిదీపకాని వచనానీతి అత్థో.

సఞ్ఞీతి సఞ్ఞాసమఙ్గీ. అరోగోతి నిచ్చో. ఇత్థేకేతి ఇత్థం ఏకే, ఏవమేకేతి అత్థో. ఇమినా సోళస సఞ్ఞీవాదా కథితా, అసఞ్ఞీతి ఇమినా అట్ఠ అసఞ్ఞీవాదా, నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీతి ఇమినా అట్ఠ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా, సతో వా పన సత్తస్సాతి ఇమినా సత్త ఉచ్ఛేదవాదా. తత్థ సతోతి విజ్జమానస్స. ఉచ్ఛేదన్తి ఉపచ్ఛేదం. వినాసన్తి అదస్సనం. విభవన్తి భవవిగమం. సబ్బానేతాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనానేవ. దిట్ఠధమ్మనిబ్బానం వాతి ఇమినా పఞ్చ దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదా కథితా. తత్థ దిట్ఠధమ్మోతి పచ్చక్ఖధమ్మో వుచ్చతి, తత్థ తత్థ పటిలద్ధఅత్తభావస్సేతం అధివచనం. దిట్ఠధమ్మే నిబ్బానం దిట్ఠధమ్మనిబ్బానం, ఇమస్మింయేవ అత్తభావే దుక్ఖవూపసమన్తి అత్థో. సన్తం వాతి సఞ్ఞీతిఆదివసేన తీహాకారేహి సన్తం. తీణి హోన్తీతి సఞ్ఞీ అత్తాతిఆదీని సన్తఅత్తవసేన ఏకం, ఇతరాని ద్వేతి ఏవం తీణి.

౨౨. రూపిం వాతి కరజరూపేన వా కసిణరూపేన వా రూపిం. తత్థ లాభీ కసిణరూపం అత్తాతి గణ్హాతి, తక్కీ ఉభోపి రూపాని గణ్హాతియేవ. అరూపిన్తి అరూపసమాపత్తినిమిత్తం వా, ఠపేత్వా సఞ్ఞాక్ఖన్ధం సేసఅరూపధమ్మే వా అత్తాతి పఞ్ఞపేన్తా లాభినోపి తక్కికాపి ఏవం పఞ్ఞపేన్తి. తతియదిట్ఠి పన మిస్సకగాహవసేన పవత్తా, చతుత్థా తక్కగాహేనేవ. దుతియచతుక్కే పఠమదిట్ఠి సమాపన్నకవారేన కథితా, దుతియదిట్ఠి అసమాపన్నకవారేన, తతియదిట్ఠి సుప్పమత్తేన వా సరావమత్తేన వా కసిణపరికమ్మవసేన, చతుత్థదిట్ఠి విపులకసిణవసేన కథితాతి వేదితబ్బా.

ఏతం వా పనేకేసం ఉపాతివత్తతన్తి సఞ్ఞీతిపదేన సఙ్ఖేపతో వుత్తం సఞ్ఞాసత్తకం అతిక్కన్తానన్తి అత్థో. అపరే అట్ఠకన్తి వదన్తి. తదుభయం పరతో ఆవిభవిస్సతి. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – కేచి హి ఏతా సత్త వా అట్ఠ వా సఞ్ఞా సమతిక్కమితుం సక్కోన్తి, కేచి పన న సక్కోన్తి. తత్థ యే సక్కోన్తి, తేవ గహితా. తేసం పన ఏకేసం ఉపాతివత్తతం అతిక్కమితుం సక్కోన్తానం యథాపి నామ గఙ్గం ఉత్తిణ్ణేసు మనుస్సేసు ఏకో దీఘవాపిం గన్త్వా తిట్ఠేయ్య, ఏకో తతో పరం మహాగామం; ఏవమేవ ఏకే విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం అప్పమాణం ఆనేఞ్జన్తి వత్వా తిట్ఠన్తి, ఏకే ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం. తత్థ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం తావ దస్సేతుం విఞ్ఞాణకసిణమేకేతి వుత్తం. పరతో ‘‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనమేకే’’తి వక్ఖతి. తయిదన్తి తం ఇదం దిట్ఠిగతఞ్చ దిట్ఠిపచ్చయఞ్చ దిట్ఠారమ్మణఞ్చ. తథాగతో అభిజానాతీతి. ఇమినా పచ్చయేన ఇదం నామ దస్సనం గహితన్తి అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన జానాతి.

ఇదాని తదేవ విత్థారేన్తో యే ఖో తే భోన్తోతిఆదిమాహ. యా వా పన ఏతాసం సఞ్ఞానన్తి యా వా పన ఏతాసం ‘‘యది రూపసఞ్ఞాన’’న్తి ఏవం వుత్తసఞ్ఞానం. పరిసుద్ధాతి నిరుపక్కిలేసా. పరమాతి ఉత్తమా. అగ్గాతి సేట్ఠా. అనుత్తరియా అక్ఖాయతీతి అసదిసా కథీయతి. యది రూపసఞ్ఞానన్తి ఇమినా చతస్సో రూపావచరసఞ్ఞా కథితా. యది అరూపసఞ్ఞానన్తి ఇమినా ఆకాసానఞ్చాయతనవిఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞా. ఇతరేహి పన ద్వీహి పదేహి సమాపన్నకవారో చ అసమాపన్నకవారో చ కథితోతి ఏవమేతా కోట్ఠాసతో అట్ఠ, అత్థతో పన సత్త సఞ్ఞా హోన్తి. సమాపన్నకవారో హి పురిమాహి ఛహిసఙ్గహితోయేవ. తయిదం సఙ్ఖతన్తి తం ఇదం సబ్బమ్పి సఞ్ఞాగతం సద్ధిం దిట్ఠిగతేన సఙ్ఖతం పచ్చయేహి సమాగన్త్వా కతం. ఓళారికన్తి సఙ్ఖతత్తావ ఓళారికం. అత్థి ఖో పన సఙ్ఖారానం నిరోధోతి ఏతేసం పన సఙ్ఖతన్తి వుత్తానం సఙ్ఖారానం నిరోధసఙ్ఖాతం నిబ్బానం నామ అత్థి. అత్థేతన్తి ఇతి విదిత్వాతి తం ఖో పన నిబ్బానం ‘‘అత్థి ఏత’’న్తి ఏవం జానిత్వా. తస్స నిస్సరణదస్సావీతి తస్స సఙ్ఖతస్స నిస్సరణదస్సీ నిబ్బానదస్సీ. తథాగతో తదుపాతివత్తోతి తం సఙ్ఖతం అతిక్కన్తో సమతిక్కన్తోతి అత్థో.

౨౩. తత్రాతి తేసు అట్ఠసు అసఞ్ఞీవాదేసు. రూపిం వాతిఆదీని సఞ్ఞీవాదే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. అయఞ్చ యస్మా అసఞ్ఞీవాదో, తస్మా ఇధ దుతియచతుక్కం న వుత్తం. పటిక్కోసన్తీతి పటిబాహన్తి పటిసేధేన్తి. సఞ్ఞా రోగోతిఆదీసు ఆబాధట్ఠేన రోగో, సదోసట్ఠేన గణ్డో, అనుపవిట్ఠట్ఠేన సల్లం. ఆగతిం వా గతిం వాతిఆదీసు పటిసన్ధివసేన ఆగతిం, చుతివసేన గతిం, చవనవసేన చుతిం, ఉపపజ్జనవసేన ఉపపత్తిం, పునప్పునం ఉప్పజ్జిత్వా అపరాపరం వడ్ఢనవసేన వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం. కామఞ్చ చతువోకారభవే రూపం వినాపి విఞ్ఞాణస్స పవత్తి అత్థి, సేసే పన తయో ఖన్ధే వినా నత్థి. అయం పన పఞ్హో పఞ్చవోకారభవవసేన కథితో. పఞ్చవోకారే హి ఏత్తకే ఖన్ధే వినా విఞ్ఞాణస్స పవత్తి నామ నత్థి. వితణ్డవాదీ పనేత్థ ‘‘అఞ్ఞత్ర రూపాతిఆదివచనతో అరూపభవేపి రూపం, అసఞ్ఞాభవే చ విఞ్ఞాణం అత్థి, తథా నిరోధసమాపన్నస్సా’’తి వదతి. సో వత్తబ్బో – బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయ చే అత్థం పటిబాహసి, ఆగతిం వాతిఆదివచనతో తం విఞ్ఞాణం పక్ఖిద్విపదచతుప్పదా వియ ఉప్పతిత్వాపి గచ్ఛతి, పదసాపి గచ్ఛతి, గోవిసాణవల్లిఆదీని వియ చ వడ్ఢతీతి ఆపజ్జతి. యే చ భగవతా అనేకసతేసు సుత్తేసు తయో భవా వుత్తా, తే అరూపభవస్స అభావా ద్వేవ ఆపజ్జన్తి. తస్మా మా ఏవం అవచ, యథా వుత్తమత్థం ధారేహీతి.

౨౪. తత్రాతి అట్ఠసు నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదేసు భుమ్మం. ఇధాపి రూపిం వాతిఆదీని వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. అసఞ్ఞా సమ్మోహోతి నిస్సఞ్ఞభావో నామేస సమ్మోహట్ఠానం. యో హి కిఞ్చి న జానాతి, తం అసఞ్ఞీ ఏసోతి వదన్తి. దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బసఙ్ఖారమత్తేనాతి దిట్ఠవిఞ్ఞాతబ్బమత్తేన సుతవిఞ్ఞాతబ్బమత్తేన ముతవిఞ్ఞాతబ్బమత్తేన. ఏత్థ చ విజానాతీతి విఞ్ఞాతబ్బం, దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బమత్తేన పఞ్చద్వారికసఞ్ఞాపవత్తిమత్తేనాతి అయఞ్హి ఏత్థ అత్థో. సఙ్ఖారమత్తేనాతి ఓళారికసఙ్ఖారపవత్తిమత్తేనాతి అత్థో. ఏతస్స ఆయతనస్సాతి ఏతస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్స. ఉపసమ్పదన్తి పటిలాభం. బ్యసనం హేతన్తి వినాసో హేస, వుట్ఠానం హేతన్తి అత్థో. పఞ్చద్వారికసఞ్ఞాపవత్తఞ్హి ఓళారికసఙ్ఖారపవత్తం వా అప్పవత్తం కత్వా తం సమాపజ్జితబ్బం. తస్స పన పవత్తేన తతో వుట్ఠానం హోతీతి దస్సేతి. సఙ్ఖారసమాపత్తిపత్తబ్బమక్ఖాయతీతి ఓళారికసఙ్ఖారపవత్తియా పత్తబ్బన్తి న అక్ఖాయతి. సఙ్ఖారావసేససమాపత్తిపత్తబ్బన్తి సఙ్ఖారానంయేవ అవసేసా భావనావసేన సబ్బసుఖుమభావం పత్తా సఙ్ఖారా, తేసం పవత్తియా ఏతం పత్తబ్బన్తి అత్థో. ఏవరూపేసు హి సఙ్ఖారేసు పవత్తేసు ఏతం పత్తబ్బం నామ హోతి. తయిదన్తి తం ఇదం ఏతం సుఖుమమ్పి సమానం సఙ్ఖతం సఙ్ఖతత్తా చ ఓళారికం.

౨౫. తత్రాతి సత్తసు ఉచ్ఛేదవాదేసు భుమ్మం. ఉద్ధం సరన్తి ఉద్ధం వుచ్చతి అనాగతసంసారవాదో, అనాగతం సంసారవాదం సరన్తీతి అత్థో. ఆసత్తింయేవ అభివదన్తి లగ్గనకంయేవ వదన్తి. ‘‘ఆసత్త’’న్తిపి పాఠో, తణ్హంయేవ వదన్తీతి అత్థో. ఇతి పేచ్చ భవిస్సామాతి ఏవం పేచ్చ భవిస్సామ. ఖత్తియా భవిస్సామ, బ్రాహ్మణా భవిస్సామాతి ఏవమేత్థ నయో నేతబ్బో. వాణిజూపమా మఞ్ఞేతి వాణిజూపమా వియ వాణిజపటిభాగా వాణిజసదిసా మయ్హం ఉపట్ఠహన్తి. సక్కాయభయాతి సక్కాయస్స భయా. తే హి యథేవ ‘‘చత్తారో ఖో, మహారాజ, అభయస్స భాయన్తి. కతమే చత్తారో? గణ్డుప్పాదో ఖో, మహారాజ, భయా పథవిం న ఖాదతి ‘మా పథవీ ఖియీ’తి, కోన్తో ఖో, మహారాజ, ఏకపాదేన తిట్ఠతి ‘మా పథవీ ఓసీదీ’తి, కికీ ఖో, మహారాజ, ఉత్తానా సేతి ‘మా అమ్భా ఉన్ద్రియీ’తి, బ్రాహ్మణధమ్మికో ఖో, మహారాజ, బ్రహ్మచరియం న చరతి ‘మా లోకో ఉచ్ఛిజ్జీ’తి ఇమే చత్తారో అభయస్స భాయన్తి, ఏవం సక్కాయస్స భాయన్తి’’. సక్కాయపరిజేగుచ్ఛాతి తమేవ తేభూమకసఙ్ఖాతం సక్కాయం పరిజిగుచ్ఛమానా. సా గద్దులబద్ధోతి దణ్డకే రజ్జుం పవేసేత్వా బద్ధసునఖో. ఏవమేవిమేతి ఏత్థ దళ్హత్థమ్భో వియ ఖీలో వియ చ తేభూమకధమ్మసఙ్ఖాతో సక్కాయో దట్ఠబ్బో, సా వియ దిట్ఠిగతికో, దణ్డకో వియ దిట్ఠి, రజ్జు వియ తణ్హా, గద్దులేన బన్ధిత్వా థమ్భే వా ఖీలే వా ఉపనిబద్ధసునఖస్స అత్తనో ధమ్మతాయ ఛిన్దిత్వా గన్తుం అసమత్థస్స అనుపరిధావనం వియ దిట్ఠిగతికస్స దిట్ఠిదణ్డకే పవేసితాయ తణ్హారజ్జుయా బన్ధిత్వా సక్కాయే ఉపనిబద్ధస్స అనుపరిధావనం వేదితబ్బం.

౨౬. ఇమానేవ పఞ్చాయతనానీతి ఇమానేవ పఞ్చ కారణాని. ఇతి మాతికం ఠపేన్తేనపి పఞ్చేవ ఠపితాని, నిగమేన్తేనపి పఞ్చేవ నిగమితాని, భాజేన్తేన పన చత్తారి భాజితాని. దిట్ఠధమ్మనిబ్బానం కుహిం పవిట్ఠన్తి. ఏకత్తనానత్తవసేన ద్వీసు పదేసు పవిట్ఠన్తి వేదితబ్బం.

౨౭. ఏవఞ్చ చతుచత్తాలీస అపరన్తకప్పికే దస్సేత్వా ఇదాని అట్ఠారస పుబ్బన్తకప్పికే దస్సేతుం సన్తి, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ అతీతకోట్ఠాససఙ్ఖాతం పుబ్బన్తం కప్పేత్వా వికప్పేత్వా గణ్హన్తీతి పుబ్బన్తకప్పికా. పుబ్బన్తకప్పో వా ఏతేసం అత్థీతి పుబ్బన్తకప్పికా. ఏవం సేసమ్పి పుబ్బే వుత్తప్పకారం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. సస్సతో అత్తా చ లోకో చాతి రూపాదీసు అఞ్ఞతరం అత్తాతి చ లోకోతి చ గహేత్వా సస్సతో అమరో నిచ్చో ధువోతి అభివదన్తి. యథాహ ‘‘రూపం అత్తా చేవ లోకో చ సస్సతో చాతి అత్తానఞ్చ లోకఞ్చ పఞ్ఞపేన్తీ’’తి విత్థారో. అసస్సతాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ పఠమవాదేన చత్తారో సస్సతవాదా వుత్తా, దుతియవాదేన సత్త ఉచ్ఛేదవాదా.

నను చేతే హేట్ఠా ఆగతా, ఇధ కస్మా పున గహితాతి. హేట్ఠా తత్థ తత్థ మతో తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జతీతి దస్సనత్థం ఆగతా. ఇధ పన పుబ్బేనివాసలాభీ దిట్ఠిగతికో అతీతం పస్సతి, న అనాగతం, తస్స ఏవం హోతి ‘‘పుబ్బన్తతో ఆగతో అత్తా ఇధేవ ఉచ్ఛిజ్జతి, ఇతో పరం న గచ్ఛతీ’’తి ఇమస్సత్థస్స దస్సనత్థం గహితా. తతియవాదేన చత్తారో ఏకచ్చసస్సతవాదా వుత్తా, చతుత్థవాదేన చత్తారో అమరావిక్ఖేపికా వుత్తా. అన్తవాతి సపరియన్తో పరిచ్ఛిన్నో పరివటుమో. అవడ్ఢితకసిణస్స తం కసిణం అత్తాతి చ లోకోతి చ గహేత్వా ఏవం హోతి. దుతియవాదో వడ్ఢితకసిణస్స వసేన వుత్తో, తతియవాదో తిరియం వడ్ఢేత్వా ఉద్ధమధో అవడ్ఢితకసిణస్స, చతుత్థవాదో తక్కివసేన వుత్తో. అనన్తరచతుక్కం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

ఏకన్తసుఖీతి నిరన్తరసుఖీ. అయం దిట్ఠి లాభీజాతిస్సరతక్కీనం వసేన ఉప్పజ్జతి. లాభినో హి పుబ్బేనివాసఞాణేన ఖత్తియాదికులే ఏకన్తసుఖమేవ అత్తనో జాతిం అనుస్సరన్తస్స ఏవం దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి. తథా జాతిస్సరస్స పచ్చుప్పన్నం సుఖమనుభవతో అతీతాసు సత్తసు జాతీసు తాదిసమేవ అత్తభావం అనుస్సరన్తస్స. తక్కిస్స పన ఇధ సుఖసమఙ్గినో ‘‘అతీతేపాహం ఏవమేవ అహోసి’’న్తి తక్కేనేవ ఉప్పజ్జతి.

ఏకన్తదుక్ఖీతి అయం దిట్ఠి లాభినో నుప్పజ్జతి. సో హి ఏకన్తేనేవ ఇధ ఝానసుఖేన సుఖీ హోతి. ఇధ దుక్ఖేన ఫుట్ఠస్స పన జాతిస్సరస్స తక్కిస్సేవ చ సా ఉప్పజ్జతి. తతియా ఇధ వోకిణ్ణసుఖదుక్ఖానం సబ్బేసమ్పి తేసం ఉప్పజ్జతి, తథా చతుత్థా దిట్ఠి. లాభినో హి ఇదాని చతుత్థజ్ఝానవసేన అదుక్ఖమసుఖస్స, పుబ్బే చతుత్థజ్ఝానికమేవ బ్రహ్మలోకం అనుస్సరన్తస్స. జాతిస్సరస్సాపి పచ్చుప్పన్నే మజ్ఝత్తస్స, అనుస్సరన్తస్సాపి మజ్ఝత్తభూతట్ఠానమేవ అనుస్సరన్తస్స, తక్కినోపి పచ్చుప్పన్నే మజ్ఝత్తస్స, అతీతేపి ఏవం భవిస్సతీతి తక్కేనేవ గణ్హన్తస్స ఏసా దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి. ఏత్తావతా చత్తారో సస్సతవాదా, చత్తారో ఏకచ్చసస్సతికా, చత్తారో అన్తానన్తికా, చత్తారో అమరావిక్ఖేపికా, ద్వే అధిచ్చ-సముప్పన్నికాతి అట్ఠారసపి పుబ్బన్తకప్పికా కథితా హోన్తి.

౨౮. ఇదాని దిట్ఠుద్ధారం ఉద్ధరన్తో తత్ర, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ పచ్చత్తంయేవ ఞాణన్తి పచ్చక్ఖఞాణం. పరిసుద్ధన్తి నిరుపక్కిలేసం. పరియోదాతన్తి పభస్సరం. సబ్బపదేహి విపస్సనాఞాణంయేవ కథితం. సద్ధాదయో హి పఞ్చ ధమ్మా బాహిరసమయస్మిమ్పి హోన్తి, విపస్సనాఞాణం సాసనస్మింయేవ. తత్థ ఞాణభాగమత్తమేవ పరియోదపేన్తీతి మయమిదం జానామాతి ఏవం తత్థ ఞాణకోట్ఠాసం ఓతారేన్తియేవ. ఉపాదానమక్ఖాయతీతి న తం ఞాణం, మిచ్ఛాదస్సనం నామేతం, తస్మా తదపి తేసం భవన్తానం దిట్ఠుపాదానం అక్ఖాయతీతి అత్థో. అథాపి తం జాననమత్తలక్ఖణత్తా ఞాణభాగమత్తమేవ, తథాపి తస్స దస్సనస్స అనుపాతివత్తనతో ఉపాదానపచ్చయతో చ ఉపాదానమేవ. తదుపాతివత్తోతి తం దిట్ఠిం అతిక్కన్తో. ఏత్తావతా చత్తారో సస్సతవాదా, చత్తారో ఏకచ్చసస్సతికా, చత్తారో అన్తానన్తికా, చత్తారో అమరావిక్ఖేపికా, ద్వే అధిచ్చసముప్పన్నికా, సోళస సఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ అసఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా, సత్త ఉచ్ఛేదవాదా, పఞ్చ దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదాతి బ్రహ్మజాలే ఆగతా ద్వాసట్ఠిపి దిట్ఠియో కథితా హోన్తి. బ్రహ్మజాలే పన కథితే ఇదం సుత్తం అకథితమేవ హోతి. కస్మా? ఇధ తతో అతిరేకాయ సక్కాయదిట్ఠియా ఆగతత్తా. ఇమస్మిం పన కథితే బ్రహ్మజాలం కథితమేవ హోతి.

౩౦. ఇదాని ఇమా ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో ఉప్పజ్జమానా సక్కాయదిట్ఠిపముఖేనేవ ఉప్పజ్జన్తీతి దస్సేతుం ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చోతిఆదిమాహ. తత్థ పటినిస్సగ్గాతి పరిచ్చాగేన. కామసంయోజనానం అనధిట్ఠానాతి పఞ్చకామగుణతణ్హానం నిస్సట్ఠత్తా. పవివేకం పీతిన్తి సప్పీతికజ్ఝానద్వయపీతిం. నిరుజ్ఝతీతి ఝాననిరోధేన నిరుజ్ఝతి. సమాపత్తితో పన వుట్ఠితస్స నిరుద్ధా నామ హోతి. యథేవ హి ‘‘అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ నిరోధా ఉప్పజ్జతి నిరామిసం సుఖం, నిరామిససుఖస్స నిరోధా ఉప్పజ్జతి అదుక్ఖమసుఖా వేదనా’’తి ఏత్థ న అయమత్థో హోతి – చతుత్థజ్ఝాననిరోధా తతియజ్ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీతి. అయం పనేత్థ అత్థో – చతుత్థజ్ఝానా వుట్ఠాయ తతియం ఝానం సమాపజ్జతి, తతియజ్ఝానా వుట్ఠాయ చతుత్థం ఝానం సమాపజ్జతీతి, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం. ఉప్పజ్జతి దోమనస్సన్తి హీనజ్ఝానపరియాదానకదోమనస్సం. సమాపత్తితో వుట్ఠితచిత్తస్స పన కమ్మనీయభావో కథితో.

పవివేకా పీతీతి సా ఏవ ఝానద్వయపీతి. యం ఛాయా జహతీతి యం ఠానం ఛాయా జహతి. కిం వుత్తం హోతి? యస్మిం ఠానే ఛాయా అత్థి, తస్మిం ఆతపో నత్థి. యస్మిం ఆతపో అత్థి, తస్మిం ఛాయా నత్థీతి.

౩౧. నిరామిసం సుఖన్తి తతియజ్ఝానసుఖం.

౩౨. అదుక్ఖమసుఖన్తి చతుత్థజ్ఝానవేదనం.

౩౩. అనుపాదానోహమస్మీతి నిగ్గహణో అహమస్మి. నిబ్బానసప్పాయన్తి నిబ్బానస్స సప్పాయం ఉపకారభూతం. నను చ మగ్గదస్సనం నామ సబ్బత్థ నికన్తియా సుక్ఖాపితాయ ఉప్పజ్జతి, కథమేతం నిబ్బానస్స ఉపకారపటిపదా నామ జాతన్తి, సబ్బత్థ అనుపాదియనవసేన అగ్గణ్హనవసేన ఉపకారపటిపదా నామ జాతం. అభివదతీతి అభిమానేన ఉపవదతి. పుబ్బన్తానుదిట్ఠిన్తి అట్ఠారసవిధమ్పి పుబ్బన్తానుదిట్ఠిం. అపరన్తానుదిట్ఠిన్తి చతుచత్తారీసవిధమ్పి అపరన్తానుదిట్ఠిం. ఉపాదానమక్ఖాయతీతి అహమస్మీతి గహణస్స సక్కాయదిట్ఠిపరియాపన్నత్తా దిట్ఠుపాదానం అక్ఖాయతి.

సన్తివరపదన్తి వూపసన్తకిలేసత్తా సన్తం ఉత్తమపదం. ఛన్నం ఫస్సాయతనానన్తి భగవతా ‘‘యత్థ చక్ఖు చ నిరుజ్ఝతి రూపసఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి సో ఆయతనో వేదితబ్బో’’తి ఏత్థ ద్విన్నం ఆయతనానం పటిక్ఖేపేన నిబ్బానం దస్సితం.

‘‘యత్థ ఆపో చ పథవీ, తేజో వాయో న గాధతి;

అతో సరా నివత్తన్తి, ఏత్థ వట్టం న వత్తతి;

ఏత్థ నామఞ్చ రూపఞ్చ, అసేసం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౨౭) –

ఏత్థ పన సఙ్ఖారపటిక్ఖేపేన నిబ్బానం దస్సితం.

‘‘కత్థ ఆపో చ పథవీ, తేజో వాయో న గాధతి;

కత్థ దీఘఞ్చ రస్సఞ్చ, అణుం థూలం సుభాసుభం;

కత్థ నామఞ్చ రూపఞ్చ, అసేసం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి. (దీ. ని. ౧.౪౯౮);

తత్ర వేయ్యాకరణం భవతి –

‘‘విఞ్ఞాణం అనిదస్సనం, అనన్తం సబ్బతో పభ’’న్తి –

ఏత్థ సఙ్ఖారపటిక్ఖేపేన నిబ్బానం దస్సితం. ఇమస్మిం పన సుత్తే ఛఆయతనపటిక్ఖేపేన దస్సితం. అఞ్ఞత్థ చ అనుపాదావిమోక్ఖోతి నిబ్బానమేవ దస్సితం, ఇధ పన అరహత్తఫలసమాపత్తి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

పఞ్చత్తయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. కిన్తిసుత్తవణ్ణనా

౩౪. ఏవం మే సుతన్తి కిన్తిసుత్తం. తత్థ పిసినారాయన్తి ఏవంనామకే మణ్డలపదేసే. బలిహరణేతి తస్మిం వనసణ్డే భూతానం బలిం ఆహరన్తి, తస్మా సో బలిహరణన్తి వుత్తో. చీవరహేతూతి చీవరకారణా, చీవరం పచ్చాసీసమానోతి అత్థో. ఇతిభవాభవహేతూతి ఏవం ఇమం దేసనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థుం నిస్సాయ తస్మిం తస్మిం భవే సుఖం వేదిస్సామీతి ధమ్మం దేసేతీతి కిం తుమ్హాకం ఏవం హోతీతి అత్థో.

౩౫. చత్తారో సతిపట్ఠానాతిఆదయో సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మా లోకియలోకుత్తరావ కథితా. తత్థాతి తేసు సత్తతింసాయ ధమ్మేసు. సియంసూతి భవేయ్యుం. అభిధమ్మేతి విసిట్ఠే ధమ్మే, ఇమేసు సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మేసూతి అత్థో. తత్ర చేతి ఇదమ్పి బోధిపక్ఖియధమ్మేస్వేవ భుమ్మం. అత్థతో చేవ నానం బ్యఞ్జనతో చాతి ఏత్థ ‘‘కాయోవ సతిపట్ఠానం వేదనావ సతిపట్ఠాన’’న్తి వుత్తే అత్థతో నానం హోతి, ‘‘సతిపట్ఠానా’’తి వుత్తే పన బ్యఞ్జనతో నానం నామ హోతి. తదమినాపీతి తం తుమ్హే ఇమినాపి కారణేన జానాథాతి అత్థఞ్చ బ్యఞ్జనఞ్చ సమానేత్వా అథస్స చ అఞ్ఞథా గహితభావో బ్యఞ్జనస్స చ మిచ్ఛా రోపితభావో దస్సేతబ్బో. యో ధమ్మో యో వినయోతి ఏత్థ అత్థఞ్చ బ్యఞ్జనఞ్చ విఞ్ఞాపనకారణమేవ ధమ్మో చ వినయో చ.

౩౭. అత్థతో హి ఖో సమేతీతి సతియేవ సతిపట్ఠానన్తి గహితా. బ్యఞ్జనతో నానన్తి కేవలం బ్యఞ్జనమేవ సతిపట్ఠానోతి వా సతిపట్ఠానాతి వా మిచ్ఛా రోపేథ. అప్పమత్తకం ఖోతి సుత్తన్తం పత్వా బ్యఞ్జనం అప్పమత్తకం నామ హోతి. పరిత్తమత్తం ధనితం కత్వా రోపితేపి హి నిబ్బుతిం పత్తుం సక్కా హోతి.

తత్రిదం వత్థు – విజయారామవిహారవాసీ కిరేకో ఖీణాసవత్థేరో ద్విన్నం భిక్ఖూనం సుత్తం ఆహరిత్వా కమ్మట్ఠానం కథేన్తో – ‘‘సముద్ధో సముద్ధోతి, భిక్ఖవే, అస్సుతవా పుథుజ్జనో భాసతీ’’తి ధనితం కత్వా ఆహ. ఏకో భిక్ఖు ‘‘సముద్ధో నామ, భన్తే’’తి ఆహ. ఆవుసో, సముద్ధోతి వుత్తేపి సముద్దోతి వుత్తేపి మయం లోణసాగరమేవ జానామ, తుమ్హే పన నో అత్థగవేసకా, బ్యఞ్జనగవేసకా, గచ్ఛథ మహావిహారే పగుణబ్యఞ్జనానం భిక్ఖూనం సన్తికే బ్యఞ్జనం సోధాపేథాతి కమ్మట్ఠానం అకథేత్వావ ఉట్ఠాపేసి. సో అపరభాగే మహావిహారే భేరిం పహరాపేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చతూసు మగ్గేసు పఞ్హం కథేత్వావ పరినిబ్బుతో. ఏవం సుత్తన్తం పత్వా బ్యఞ్జనం అప్పమత్తకం నామ హోతి.

వినయం పన పత్వా నో అప్పమత్తకం. సామణేరపబ్బజ్జాపి హి ఉభతోసుద్ధితో వట్టతి, ఉపసమ్పదాదికమ్మానిపి సిథిలాదీనం ధనితాదికరణమత్తేనేవ కుప్పన్తి. ఇధ పన సుత్తన్తబ్యఞ్జనం సన్ధాయేతం వుత్తం.

౩౮. అథ చతుత్థవారే వివాదో కస్మా? సఞ్ఞాయ వివాదో. ‘‘అహం సతిమేవ సతిపట్ఠానం వదామి, అయం ‘కాయో సతిపట్ఠాన’న్తి వదతీ’’తి హి నేసం సఞ్ఞా హోతి. బ్యఞ్జనేపి ఏసేవ నయో.

౩౯. న చోదనాయ తరితబ్బన్తి న చోదనత్థాయ వేగాయితబ్బం. ఏకచ్చో హి పుగ్గలో ‘‘నలాటే తే సాసపమత్తా పిళకా’’తి వుత్తో ‘‘మయ్హం నలాటే సాసపమత్తం పిళకం పస్ససి, అత్తనో నలాటే తాలపక్కమత్తం మహాగణ్డం న పస్ససీ’’తి వదతి. తస్మా పుగ్గలో ఉపపరిక్ఖితబ్బో. అదళ్హదిట్ఠీతి అనాదానదిట్ఠీ సుంసుమారం హదయే పక్ఖిపన్తో వియ దళ్హం న గణ్హాతి.

ఉపఘాతోతి చణ్డభావేన వణఘట్టితస్స వియ దుక్ఖుప్పత్తి. సుప్పటినిస్సగ్గీతి ‘‘కిం నామ అహం ఆపన్నో, కదా ఆపన్నో’’తి వా ‘‘త్వం ఆపన్నో, తవ ఉపజ్ఝాయో ఆపన్నో’’తి వా ఏకం ద్వే వారే వత్వాపి ‘‘అసుకం నామ అసుకదివసే నామ, భన్తే, ఆపన్నత్థ, సణికం అనుస్సరథా’’తి సరిత్వా తావదేవ విస్సజ్జేతి. విహేసాతి బహుం అత్థఞ్చ కారణఞ్చ ఆహరన్తస్స కాయచిత్తకిలమథో. సక్కోమీతి ఏవరూపో హి పుగ్గలో ఓకాసం కారేత్వా ‘‘ఆపత్తిం ఆపన్నత్థ, భన్తే’’తి వుత్తో ‘‘కదా కిస్మిం వత్థుస్మి’’న్తి వత్వా ‘‘అసుకదివసే అసుకస్మిం వత్థుస్మి’’న్తి వుత్తే ‘‘న సరామి, ఆవుసో’’తి వదతి, తతో ‘‘సణికం, భన్తే, సరథా’’తి బహుం వత్వా సారితో సరిత్వా విస్సజ్జేతి. తేనాహ ‘‘సక్కోమీ’’తి. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

ఉపేక్ఖా నాతిమఞ్ఞితబ్బాతి ఉపేక్ఖా న అతిక్కమితబ్బా, కత్తబ్బా జనేతబ్బాతి అత్థో. యో హి ఏవరూపం పుగ్గలం ఠితకంయేవ పస్సావం కరోన్తం దిస్వాపి ‘‘నను, ఆవుసో, నిసీదితబ్బ’’న్తి వదతి, సో ఉపేక్ఖం అతిమఞ్ఞతి నామ.

౪౦. వచీసంహారోతి వచనసఞ్చారో. ఇమేహి కథితం అమూసం అన్తరం పవేసేయ్య, తుమ్హే ఇమేహి ఇదఞ్చిదఞ్చ వుత్తాతి అమూహి కథితం ఇమేసం అన్తరం పవేసేయ్యాతి అత్థో. దిట్ఠిపళాసోతిఆదీహి చిత్తస్స అనారాధనియభావో కథితో. తం జానమానో సమానో గరహేయ్యాతి తం సత్థా జానమానో సమానో నిన్దేయ్య అమ్హేతి. ఏతం పనావుసో, ధమ్మన్తి ఏతం కలహభణ్డనధమ్మం.

తఞ్చేతి తం సఞ్ఞత్తికారకం భిక్ఖుం. ఏవం బ్యాకరేయ్యాతి మయా ఏతే సుద్ధన్తే పతిట్ఠాపితాతి అవత్వా యేన కారణేన సఞ్ఞత్తి కతా, తదేవ దస్సేన్తో ఏవం బ్యాకరేయ్య. తాహం ధమ్మం సుత్వాతి ఏత్థ ధమ్మోతి సారణీయధమ్మో అధిప్పేతో. న చేవ అత్తానన్తిఆదీసు ‘‘బ్రహ్మలోకప్పమాణో హేస అగ్గి ఉట్ఠాసి, కో ఏతమఞ్ఞత్ర మయా నిబ్బాపేతుం సమత్థో’’తి హి వదన్తో అత్తానం ఉక్కంసేతి నామ. ‘‘ఏత్తకా జనా విచరన్తి, ఓకాసో లద్ధుం న సక్కా, ఏకోపి ఏత్తకమత్తం నిబ్బాపేతుం సమత్థో నామ నత్థీ’’తి వదమానో పరం వమ్భేతి నామ. తదుభయమ్పేస న కరోతి. ధమ్మో పనేత్థ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స బ్యాకరణం, తేసం భిక్ఖూనం సఞ్ఞత్తికరణం అనుధమ్మో, తదేవ బ్యాకరోతి నామ. న చ కోచి సహధమ్మికోతి అఞ్ఞో చస్స కోచి సహేతుకో పరేహి వుత్తో వాదో వా అనువాదో వా గరహితబ్బభావం ఆగచ్ఛన్తో నామ నత్థి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

కిన్తిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సామగామసుత్తవణ్ణనా

౪౧. ఏవం మే సుతన్తి సామగామసుత్తం. తత్థ సామగామేతి సామాకానం ఉస్సన్నత్తా ఏవంలద్ధనామే గామే. అధునా కాలఙ్కతోతి సమ్పతి కాలం కతో. ద్వేధికజాతాతి ద్వేజ్ఝజాతా ద్వేభాగజాతా. భణ్డనాదీసు భణ్డనం పుబ్బభాగకలహో, తం దణ్డాదానాదివసేన పణ్ణత్తివీతిక్కమవసేన చ వద్ధితం కలహో, ‘‘న త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానాసీ’’తిఆదికం విరుద్ధవచనం వివాదో. వితుదన్తాతి వితుజ్జన్తా. సహితం మేతి మమ వచనం అత్థసంహితం. అధిచిణ్ణం తే విపరావత్తన్తి యం తవ అధిచిణ్ణం చిరకాలసేవనవసేన పగుణం, తం మమ వాదం ఆగమ్మ నివత్తం. ఆరోపితో తే వాదోతి తుయ్హం ఉపరి మయా దోసో ఆరోపితో. చర వాదప్పమోక్ఖాయాతి భత్తపుటం ఆదాయ తం తం ఉపసఙ్కమిత్వా వాదప్పమోక్ఖత్థాయ ఉత్తరి పరియేసమానో చర. నిబ్బేఠేహి వాతి అథ మయా ఆరోపితవాదతో అత్తానం మోచేహి. సచే పహోసీతి సచే సక్కోసి. వధోయేవాతి మరణమేవ.

నాటపుత్తియేసూతి నాటపుత్తస్స అన్తేవాసికేసు. నిబ్బిన్నరూపాతి ఉక్కణ్ఠితసభావా, అభివాదనాదీని న కరోన్తి. విరత్తరూపాతి విగతపేమా. పటివానరూపాతి తేసం నిపచ్చకిరియతో నివత్తసభావా. యథా తన్తి యథా చ దురక్ఖాతాదిసభావే ధమ్మవినయే నిబ్బిన్నవిరత్తపటివానరూపేహి భవితబ్బం, తథేవ జాతాతి అత్థో. దురక్ఖాతేతి దుక్కథితే. దుప్పవేదితేతి దువిఞ్ఞాపితే. అనుపసమసంవత్తనికేతి రాగాదీనం ఉపసమం కాతుం అసమత్థో. భిన్నథూపేతి భిన్నపతిట్ఠే. ఏత్థ హి నాటపుత్తోవ నేసం పతిట్ఠేన థూపో, సో పన భిన్నో మతో. తేన వుత్తం ‘‘భిన్నథూపే’’తి. అప్పటిసరణేతి తస్సేవ అభావేన పటిసరణవిరహితే.

నను చాయం నాటపుత్తో నాళన్దవాసికో, సో కస్మా పావాయం కాలంకతోతి. సో కిర ఉపాలినా గహపతినా పటివిద్ధసచ్చేన దసహి గాథాహి భాసితే బుద్ధగుణే సుత్వా ఉణ్హం లోహితం ఛడ్డేసి. అథ నం అఫాసుకం గహేత్వా పావం అగమంసు, సో తత్థ కాలమకాసి. కాలం కురుమానో చ ‘‘మమ లద్ధి అనియ్యానికా సారరహితా, మయం తావ నట్ఠా, అవసేసజనో మా అపాయపూరకో అహోసి. సచే పనాహం ‘మమ సాసనం అనియ్యానిక’న్తి వక్ఖామి, న సద్దహిస్సన్తి. యంనూనాహం ద్వేపి జనే న ఏకనీహారేన ఉగ్గణ్హాపేయ్యం, తే మమచ్చయేన అఞ్ఞమఞ్ఞం వివదిస్సన్తి. సత్థా తం వివాదం పటిచ్చ ఏకం ధమ్మకథం కథేస్సతి, తతో తే సాసనస్స మహన్తభావం జాతిస్సన్తీ’’తి.

అథ నం ఏకో అన్తేవాసికో ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ ‘‘భన్తే, తుమ్హే దుబ్బలా, మయ్హం ఇమస్మిం ధమ్మే సారం ఆచిక్ఖథ ఆచరియప్పమాణ’’న్తి. ఆవుసో, త్వం మమచ్చయేన సస్సతన్తి గణ్హేయ్యాసీతి. అపరోపి తం ఉపసఙ్కమి, తం ఉచ్ఛేదం గణ్హాపేసి. ఏవం ద్వేపి జనే ఏకలద్ధికే అకత్వా బహూ నానానీహారేన ఉగ్గణ్హాపేత్వా కాలమకాసి. తే తస్స సరీరకిచ్చం కత్వా సన్నిపతిత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం పుచ్ఛింసు ‘‘కస్సావుసో, ఆచరియో సారమాచిక్ఖీ’’తి? ఏకో ఉట్ఠహిత్వా మయ్హన్తి ఆహ. కిం ఆచిక్ఖీతి? సస్సతన్తి. అపరో తం పటిబాహిత్వా మయ్హం సారం ఆచిక్ఖీతి ఆహ. ఏవం సబ్బే ‘‘మయ్హం సారం ఆచిక్ఖి, అహం జేట్ఠకో’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం వివాదం వడ్ఢేత్వా అక్కోసే చేవ పరిభాసే చ హత్థపాదపహారాదీని చ పవత్తేత్వా ఏకమగ్గేన ద్వే అగచ్ఛన్తా నానాదిసాసు పక్కమింసు, ఏకచ్చే గిహీ అహేసుం.

భగవతో పన ధరమానకాలేపి భిక్ఖుసఙ్ఘే వివాదో న ఉప్పజ్జి. సత్థా హి తేసం వివాదకారణే ఉప్పన్నమత్తేయేవ సయం వా గన్త్వా తే వా భిక్ఖూ పక్కోసాపేత్వా ఖన్తి మేత్తా పటిసఙ్ఖా అవిహింసా సారణీయధమ్మేసు ఏకం కారణం కథేత్వా వివాదం వూపసమేతి. ఏవం ధరమానోపి సఙ్ఘస్స పతిట్ఠావ అహోసి. పరినిబ్బాయమానోపి అవివాదకారణం కత్వావ పరినిబ్బాయి. భగవతా హి సుత్తే దేసితా చత్తారో మహాపదేసా (అ. ని. ౪.౧౮౦; దీ. ని. ౨.౧౮౭) యావజ్జదివసా భిక్ఖూనం పతిట్ఠా చ అవస్సయో చ. తథా ఖన్ధకే దేసితా చత్తారో మహాపదేసా (మహావ. ౩౦౫) సుత్తే వుత్తాని చత్తారి పఞ్హబ్యాకరణాని (అ. ని. ౪.౪౨) చ. తేనేవాహ – ‘‘యో వో మయా, ఆనన్ద, ధమ్మో చ వినయో చ దేసితో పఞ్ఞత్తో, సో వో మమచ్చయేన సత్థా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౬).

౪౨. అథ ఖో చున్దో సమణుద్దేసోతి అయం థేరో ధమ్మసేనాపతిస్స కనిట్ఠభాతికో. తం భిక్ఖూ అనుపసమ్పన్నకాలే చున్దో సమణుద్దేసోతి సముదాచరిత్వా థేరకాలేపి తథేవ సముదాచరింసు. తేన వుత్తం ‘‘చున్దో సమణుద్దేసో’’తి. ఉపసఙ్కమీతి కస్మా ఉపసఙ్కమి? నాటపుత్తే కిర కాలంకతే జమ్బుదీపే మనుస్సా తత్థ తత్థ కథం పవత్తయింసు – ‘‘నిగణ్ఠో నాటపుత్తో ఏకో సత్థాతి పఞ్ఞాయిత్థ, తస్స కాలకిరియాయ సావకానం ఏవరూపో వివాదో జాతో, సమణో పన గోతమో జమ్బుదీపే చన్దో వియ సూరియో వియ చ పాకటోయేవ, కీదిసో ను ఖో సమణే గోతమే పరినిబ్బుతే సావకానం వివాదో భవిస్సతీ’’తి. థేరో తం కథం సుత్వా చిన్తేసి – ‘‘ఇమం కథం గహేత్వా దసబలస్స ఆరోచేస్సామి, సత్థా చ ఏతం అత్థుప్పత్తిం కత్వా ఏకం దేసనం కథేస్సతీ’’తి. సో నిక్ఖమిత్వా యేన సామగామో, యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి. ఉజుమేవ భగవతో సన్తికం అగన్త్వా యేనస్స ఉపజ్ఝాయో ఆయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమీతి అత్థో. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘ఉపజ్ఝాయో మే మహాపఞ్ఞో, సో ఇమం సాసనం సత్థు ఆరోచేస్సతి, అథ సత్థా తదనురూపం ధమ్మం దేసేస్సతీ’’తి. కథాపాభతన్తి కథామూలం, మూలఞ్హి పాభతన్తి వుచ్చతి. యథాహ –

‘‘అప్పకేనపి మేధావీ, పాభతేన విచక్ఖణో;

సముట్ఠాపేతి అత్తానం, అణుం అగ్గింవ సన్ధమ’’న్తి. (జా. ౨.౧.౪);

దస్సనాయాతి దస్సనత్థాయ. కిం పనిమినా భగవా న దిట్ఠపుబ్బోతి? నో న దిట్ఠపుబ్బో, అయఞ్హి ఆయస్మా దివా నవ వారే రత్తిం నవ వారేతి ఏకాహం అట్ఠారస వారే ఉపట్ఠానమేవ గచ్ఛతి. దివసస్స పన సతక్ఖత్తుం వా సహస్సక్ఖత్తుం వా గన్తుకామో సమానోపి న అకారణా గచ్ఛతి, ఏకం పఞ్హుద్ధారం గహేత్వావ గచ్ఛతి. సో తందివసం తేన గన్తుకామో ఏవమాహ.

అహితాయ దుక్ఖాయ దేవమనుస్సానన్తి ఏకస్మిం విహారే సఙ్ఘమజ్ఝే ఉప్పన్నో వివాదో కథం దేవమనుస్సానం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తతి? కోసమ్బకక్ఖన్ధకే (మహావ. ౪౫౧) వియ హి ద్వీసు భిక్ఖూసు వివాదం ఆపన్నేసు తస్మిం విహారే తేసం అన్తేవాసికా వివదన్తి, తేసం ఓవాదం గణ్హన్తో భిక్ఖునిసఙ్ఘో వివదతి, తతో తేసం ఉపట్ఠాకా వివదన్తి, అథ మనుస్సానం ఆరక్ఖదేవతా ద్వే కోట్ఠాసా హోన్తి. తత్థ ధమ్మవాదీనం ఆరక్ఖదేవతా ధమ్మవాదినియో హోన్తి, అధమ్మవాదీనం అధమ్మవాదినియో హోన్తి. తతో తాసం ఆరక్ఖదేవతానం మిత్తా భుమ్మదేవతా భిజ్జన్తి. ఏవం పరమ్పరాయ యావ బ్రహ్మలోకా ఠపేత్వా అరియసావకే సబ్బే దేవమనుస్సా ద్వే కోట్ఠాసా హోన్తి. ధమ్మవాదీహి పన అధమ్మవాదినోవ బహుతరా హోన్తి, తతో యం బహూహి గహితం, తం గణ్హన్తి. ధమ్మం విస్సజ్జేత్వా బహుతరావ అధమ్మం గణ్హన్తి. తే అధమ్మం పూరేత్వా విహరన్తా అపాయే నిబ్బత్తన్తి. ఏవం ఏకస్మిం విహారే సఙ్ఘమజ్ఝే ఉప్పన్నో వివాదో బహూనం అహితాయ దుక్ఖాయ హోతి.

౪౩. అభిఞ్ఞా దేసితాతి మహాబోధిమూలే నిసిన్నేన పచ్చక్ఖం కత్వా పవేదితా. పతిస్సయమానరూపా విహరన్తీతి ఉపనిస్సాయ విహరన్తి. భగవతో అచ్చయేనాతి ఏతరహి భగవన్తం జేట్ఠకం కత్వా సగారవా విహరన్తి, తుమ్హాకం, భన్తే, ఉగ్గతేజతాయ దురాసదతాయ వివాదం జనేతుం న సక్కోన్తి, భగవతో పన అచ్చయేన వివాదం జనేయ్యున్తి వదతి. యత్థ పన తం వివాదం జనేయ్యుం, తం దస్సేన్తో అజ్ఝాజీవే వా అధిపాతిమోక్ఖే వాతి ఆహ. తత్థ అజ్ఝాజీవేతి ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా – ‘‘భిక్ఖు ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ఉల్లపతి ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తిఆదినా (పరి. ౨౮౭) నయేన పరివారే పఞ్ఞత్తాని ఛ సిక్ఖాపదాని, తాని ఠపేత్వా సేసాని సబ్బసిక్ఖాపదాని అధిపాతిమోక్ఖం నామ. అప్పమత్తకో సో ఆనన్దాతి అజ్ఝాజీవం అధిపాతిమోక్ఖఞ్చ ఆరబ్భ ఉప్పన్నవివాదో నామ యస్మా పరస్స కథాయపి అత్తనో ధమ్మతాయపి సల్లక్ఖేత్వా సుప్పజహో హోతి, తస్మా ‘‘అప్పమత్తకో’’తి వుత్తో.

తత్రాయం నయో – ఇధేకచ్చో ‘‘న సక్కా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం అనుల్లపన్తేన కిఞ్చి లద్ధు’’న్తిఆదీని చిన్తేత్వా ఆజీవహేతు ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం వా ఉల్లపతి సఞ్చరిత్తం వా ఆపజ్జతి, యో తే విహారే వసతి, సో భిక్ఖు అరహాతిఆదినా నయేన సామన్తజప్పనం వా కరోతి, అగిలానో వా అత్తనో అత్థాయ పణీతభోజనాని విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, భిక్ఖునీ వా పన తాని విఞ్ఞాపేత్వా పాటిదేసనీయం ఆపజ్జతి, యో కోచి దుక్కటవత్థుకం యంకిఞ్చి సూపోదనవిఞ్ఞత్తిమేవ వా కరోతి, అఞ్ఞతరం వా పన పణ్ణత్తివీతిక్కమం కరోన్తో విహరతి, తమేనం సబ్రహ్మచారీ ఏవం సఞ్జానన్తి – ‘‘కిం ఇమస్స ఇమినా లాభేన లద్ధేన, యో సాసనే పబ్బజిత్వా మిచ్ఛాజీవేన జీవికం కప్పేతి, పణ్ణత్తివీతిక్కమం కరోతీ’’తి. అత్తనో ధమ్మతాయపిస్స ఏవం హోతి – ‘‘కిస్స మయ్హం ఇమినా లాభేన, య్వాహం ఏవం స్వాక్ఖాతే ధమ్మవినయే పబ్బజిత్వా మిచ్ఛాజీవేన జీవికం కప్పేమి, పణ్ణత్తివీతిక్కమం కరోమీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా తతో ఓరమతి. ఏవం పరస్స కథాయపి అత్తనో ధమ్మతాయపి సల్లక్ఖేత్వా సుప్పజహో హోతి. తేన భగవా ‘‘అప్పమత్తకో’’తి ఆహ.

మగ్గే వా హి, ఆనన్ద, పటిపదాయ వాతి లోకుత్తరమగ్గం పత్వా వివాదో నామ సబ్బసో వూపసమ్మతి, నత్థి అధిగతమగ్గానం వివాదో. పుబ్బభాగమగ్గం పన పుబ్బభాగపటిపదఞ్చ సన్ధాయేతం వుత్తం.

తత్రాయం నయో – ఏవం భిక్ఖుం మనుస్సా లోకుత్తరధమ్మే సమ్భావేన్తి. సో సద్ధివిహారికాదయో ఆగన్త్వా వన్దిత్వా ఠితే పుచ్ఛతి ‘‘కిం ఆగతత్థా’’తి. మనసికాతబ్బకమ్మట్ఠానం పుచ్ఛితుం, భన్తేతి. నిసీదథ, ఖణేనేవ అరహత్తం పాపేతుం సమత్థకమ్మట్ఠానకథం ఆచిక్ఖిస్సామీతి వత్వా వదతి – ‘‘ఇధ భిక్ఖు అత్తనో వసనట్ఠానం పవిసిత్వా నిసిన్నో మూలకమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి, తస్స తం మనసికరోతో ఓభాసో ఉప్పజ్జతి. అయం పఠమమగ్గో నామ. సో దుతియం ఓభాసఞాణం నిబ్బత్తేతి, దుతియమగ్గో అధిగతో హోతి, ఏవం తతియఞ్చ చతుత్థఞ్చ. ఏత్తావతా మగ్గప్పత్తో చేవ ఫలప్పత్తో చ హోతీ’’తి. అథ తే భిక్ఖూ ‘‘అఖీణాసవో నామ ఏవం కమ్మట్ఠానం కథేతుం న సక్కోతి, అద్ధాయం ఖీణాసవో’’తి నిట్ఠం గచ్ఛన్తి.

సో అపరేన సమయేన కాలం కరోతి. సమన్తా భిక్ఖాచారగామేహి మనుస్సా ఆగన్త్వా పుచ్ఛన్తి ‘‘కేనచి, భన్తే, థేరో పఞ్హం పుచ్ఛితో’’తి. ఉపాసకా పుబ్బేవ థేరేన పఞ్హో కథితో అమ్హాకన్తి. తే పుప్ఫమణ్డపం పుప్ఫకూటాగారం సజ్జేత్వా సువణ్ణేన అక్ఖిపిధానముఖపిధానాదిం కరిత్వా గన్ధమాలాదీహి పూజేత్వా సత్తాహం సాధుకీళికం కీళేత్వా ఝాపేత్వా అట్ఠీని ఆదాయ చేతియం కరోన్తి. అఞ్ఞే ఆగన్తుకా విహారం ఆగన్త్వా పాదే ధోవిత్వా ‘‘మహాథేరం పస్సిస్సామ, కహం, ఆవుసో, మహాథేరో’’తి పుచ్ఛన్తి. పరినిబ్బుతో, భన్తేతి. దుక్కరం, ఆవుసో, థేరేన కతం మగ్గఫలాని నిబ్బత్తేన్తేన, పఞ్హం పుచ్ఛిత్థ, ఆవుసోతి. భిక్ఖూనం కమ్మట్ఠానం కథేన్తో ఇమినా నియామేన కథేసి, భన్తేతి. న ఏసో, ఆవుసో, మగ్గో, విపస్సనుపక్కిలేసో నామేస, న తుమ్హే జానిత్థ, పుథుజ్జనో, ఆవుసో, థేరోతి. తే కలహం కరోన్తా ఉట్ఠహిత్వా ‘‘సకలవిహారే భిక్ఖూ చ భిక్ఖాచారగామేసు మనుస్సా చ న జానన్తి, తుమ్హేయేవ జానాథ. కతరమగ్గేన తుమ్హే ఆగతా, కిం వో విహారద్వారే చేతియం న దిట్ఠ’’న్తి. ఏవంవాదీనం పన భిక్ఖూనం సతం వా, హోతు సహస్సం వా, యావ తం లద్ధిం నప్పజహన్తి, సగ్గోపి మగ్గోపి వారితోయేవ.

అపరోపి తాదిసోవ కమ్మట్ఠానం కథేన్తో ఏవం కథేతి – చిత్తేనేవ తీసు ఉద్ధనేసు తీణి కపల్లాని ఆరోపేత్వా హేట్ఠా అగ్గిం కత్వా చిత్తేనేవ అత్తనో ద్వత్తింసాకారం ఉప్పాటేత్వా కపల్లేసు పక్ఖిపిత్వా చిత్తేనేవ దణ్డకేన పరివత్తేత్వా పరివత్తేత్వా భజ్జితబ్బం, యా ఝాయమానే ఛారికా హోతి, సా ముఖవాతేన పలాసేతబ్బా. ఏత్తకేన ధూతపాపో నామేస సమణో హోతి. సేసం పురిమనయేనేవ విత్థారేతబ్బం.

అపరో ఏవం కథేతి – చిత్తేనేవ మహాచాటిం ఠపేత్వా మత్థుం యోజేత్వా చిత్తేనేవ అత్తనో ద్వత్తింసాకారం ఉప్పాటేత్వా తత్థ పక్ఖిపిత్వా మత్థుం ఓతారేత్వా మన్థితబ్బం. మథియమానం విలీయతి, విలీనే ఉపరి ఫేణో ఉగ్గచ్ఛతి. సో ఫేణో పరిభుఞ్జితబ్బో. ఏత్తావతా వో అమతం పరిభుత్తం నామ భవిస్సతి. ఇతో పరం ‘‘అథ తే భిక్ఖూ’’తిఆది సబ్బం పురిమనయేనేవ విత్థారేతబ్బం.

౪౪. ఇదాని యో ఏవం వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య, తస్స మూలం దస్సేన్తో ఛయిమానీతిఆదిమాహ. తత్థ అగారవోతి గారవవిరహితో. అప్పతిస్సోతి అప్పతిస్సయో అనీచవుత్తి. ఏత్థ పన యో భిక్ఖు సత్థరి ధరమానే తీసు కాలేసు ఉపట్ఠానం న యాతి, సత్థరి అనుపాహనే చఙ్కమన్తే సఉపాహనో చఙ్కమతి, నీచే చఙ్కమే చఙ్కమన్తే ఉచ్చే చఙ్కమే చఙ్కమతి, హేట్ఠా వసన్తే ఉపరి వసతి, సత్థు దస్సనట్ఠానే ఉభో అంసే పారుపతి, ఛత్తం ధారేతి, ఉపాహనం ధారేతి, న్హానతిత్థే ఉచ్చారం వా పస్సావం వా కరోతి, పరినిబ్బుతే వా పన చేతియం వన్దితుం న గచ్ఛతి, చేతియస్స పఞ్ఞాయనట్ఠానే సత్థుదస్సనట్ఠానే వుత్తం సబ్బం కరోతి, అఞ్ఞేహి చ భిక్ఖూహి ‘‘కస్మా ఏవం కరోసి, న ఇదం వట్టతి, సమ్మాసబుద్ధస్స నామ లజ్జితుం వట్టతీ’’తి వుత్తే ‘‘తూణ్హీ హోతి, కిం బుద్ధో బుద్ధోతి వదసీ’’తి భణతి, అయం సత్థరి అగారవో నామ.

యో పన ధమ్మస్సవనే సఙ్ఘుట్ఠే సక్కచ్చం న గచ్ఛతి, సక్కచ్చం ధమ్మం న సుణాతి, నిద్దాయతి వా సల్లపేన్తో వా నిసీదతి, సక్కచ్చం న గణ్హాతి న ధారేతి, ‘‘కిం ధమ్మే అగారవం కరోసీ’’తి వుత్తే ‘‘తుణ్హీ హోతి, ధమ్మో ధమ్మోతి వదసి, కిం ధమ్మో నామా’’తి వదతి, అయం ధమ్మే అగారవో నామ.

యో పన థేరేన భిక్ఖునా అనజ్ఝిట్ఠో ధమ్మం దేసేతి, నిసీదతి పఞ్హం కథేతి, వుడ్ఢే భిక్ఖూ ఘట్టేన్తో గచ్ఛతి, తిట్ఠతి నిసీదతి, దుస్సపల్లత్థికం వా హత్థపల్లత్థికం వా కరోతి, సఙ్ఘమజ్ఝే ఉభో అంసే పారుపతి, ఛత్తుపాహనం ధారేతి, ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘస్స లజ్జితుం వట్టతీ’’తి వుత్తేపి ‘‘తుణ్హీ హోతి, సఙ్ఘో సఙ్ఘోతి వదసి, కిం సఙ్ఘో, మిగసఙ్ఘో అజసఙ్ఘో’’తిఆదీని వదతి, అయం సఙ్ఘే అగారవో నామ. ఏకభిక్ఖుస్మిమ్పి హి అగారవే కతే సఙ్ఘే కతోయేవ హోతి. తిస్సో సిక్ఖా పన అపరిపూరయమానోవ సిక్ఖాయ న పరిపూరకారీ నామ.

అజ్ఝత్తం వాతి అత్తని వా అత్తనో పరిసాయ వా. బాహిద్ధాతి పరస్మిం వా పరస్స పరిసాయ వా.

౪౬. ఇదాని అయం ఛ ఠానాని నిస్సాయ ఉప్పన్నవివాదో వడ్ఢన్తో యాని అధికరణాని పాపుణాతి, తాని దస్సేతుం చత్తారిమానీతిఆదిమాహ. తత్థ వూపసమనత్థాయ పవత్తమానేహి సమథేహి అధికాతబ్బానీతి అధికరణాని. వివాదోవ అధికరణం వివాదాధికరణం. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో.

ఇదాని ఇమానిపి చత్తారి అధికరణాని పత్వా ఉపరి వడ్ఢేన్తో సో వివాదో యేహి సమథేహి వూపసమ్మతి, తేసం దస్సనత్థం సత్త ఖో పనిమేతిఆదిమాహ. తత్థ అధికరణాని సమేన్తి వూపసమేన్తీతి అధికరణసమథా. ఉప్పన్నుప్పన్నానన్తి ఉప్పన్నానం ఉప్పన్నానం. అధికరణానన్తి ఏతేసం వివాదాధికరణాదీనం చతున్నం. సమథాయ వూపసమాయాతి సమనత్థఞ్చేవ వూపసమనత్థఞ్చ. సమ్ముఖావినయో దాతబ్బో…పే… తిణవత్థారకోతి ఇమే సత్త సమథా దాతబ్బా.

తత్రాయం వినిచ్ఛయకథా – అధికరణేసు తావ ధమ్మోతి వా అధమ్మోతి వాతి అట్ఠారసహి వత్థూహి వివదన్తానం భిక్ఖూనం యో వివాదో, ఇదం వివాదాధికరణం నామ. సీలవిపత్తియా వా ఆచారదిట్ఠిఆజీవవిపత్తియా వా అనువదన్తానం యో అనువాదో ఉపవదనా చేవ చోదనా చ, ఇదం అనువాదాధికరణం నామ. మాతికాయం ఆగతా పఞ్చ విభఙ్గే ద్వేతి సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఆపత్తాధికరణం నామ. యం సఙ్ఘస్స అపలోకనాదీనం చతున్నం కమ్మానం కరణం, ఇదం కిచ్చాధికరణం నామ.

తత్థ వివాదాధికరణం ద్వీహి సమథేహి సమ్మతి సమ్ముఖావినయేన చ యేభుయ్యసికాయ చ. సమ్ముఖావినయేనేవ సమ్మమానం యస్మిం విహారే ఉప్పన్నం, తస్మింయేవ వా, అఞ్ఞత్థ వూపసమేతుం గచ్ఛన్తానం అన్తరామగ్గే వా, యత్థ గన్త్వా సఙ్ఘస్స నియ్యాతితం, తత్థ సఙ్ఘేన వా గణేన వా వూపసమేతుం అసక్కోన్తే తత్థేవ ఉబ్బాహికాయ సమ్మతపుగ్గలేహి వా వినిచ్ఛితం సమ్మతి. ఏవం సమ్మమానే పన తస్మిం యా సఙ్ఘసమ్ముఖతా ధమ్మసమ్ముఖతా, వినయసమ్ముఖతా, పుగ్గలసమ్ముఖతా, అయం సమ్ముఖావినయో నామ.

తత్థ చ కారకసఙ్ఘస్స సామగ్గివసేన సమ్ముఖీభావో సఙ్ఘసమ్ముఖతా. సమేతబ్బస్స వత్థునో భూతతా ధమ్మసమ్ముఖతా. యథా తం సమేతబ్బం, తథేవ సమనం వినయసమ్ముఖతా. యో చ వివదతి, యేన చ వివదతి, తేసం ఉభిన్నం అత్తపచ్చత్థికానం సమ్ముఖీభావో పుగ్గలసమ్ముఖతా. ఉబ్బాహికాయ వూపసమే పనేత్థ సఙ్ఘసమ్ముఖతా పరిహాయతి. ఏవం తావ సమ్ముఖావినయేనేవ సమ్మతి.

సచే పనేవమ్పి న సమ్మతి, అథ నం ఉబ్బాహికాయ సమ్మతా భిక్ఖూ ‘‘న మయం సక్కోమ వూపసమేతు’’న్తి సఙ్ఘస్సేవ నియ్యాతేన్తి. తతో సఙ్ఘో పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం భిక్ఖుం సలాకగ్గాహకం సమ్మన్నిత్వా తేన గుళ్హకవివటకసకణ్ణజప్పకేసు తీసు సలాకగ్గాహేసు అఞ్ఞతరవసేన సలాకం గాహేత్వా సన్నిపతితపరిసాయ ధమ్మవాదీనం యేభుయ్యతాయ యథా తే ధమ్మవాదినో వదన్తి, ఏవం వూపసన్తం అధికరణం సమ్ముఖావినయేన చ యేభుయ్యసికాయ చ వూపసన్తం హోతి. తత్థ సమ్ముఖావినయో వుత్తనయో ఏవ. యం పన యేభుయ్యసికాయ కమ్మస్స కరణం, అయం యేభుయ్యసికా నామ. ఏవం వివాదాధికరణం ద్వీహి సమథేహి సమ్మతి.

అనువాదాధికరణం చతూహి సమథేహి సమ్మతి సమ్ముఖావినయేన చ సతివినయేన చ అమూళ్హవినయేన చ తస్సపాపియసికాయ చ. సమ్ముఖావినయేనేవ సమ్మమానం యో చ అనువదతి, యఞ్చ అనువదతి, తేసం వచనం సుత్వా, సచే కాచి ఆపత్తి నత్థి, ఉభో ఖమాపేత్వా, సచే అత్థి, అయం నామేత్థ ఆపత్తీతి ఏవం వినిచ్ఛితం వూపసమ్మతి. తత్థ సమ్ముఖావినయలక్ఖణం వుత్తనయమేవ.

యదా పన ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో అమూలికాయ సీలవిపత్తియా అనుద్ధంసితస్స సతివినయం యాచమానస్స సఙ్ఘో ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన సతివినయం దేతి, తదా సమ్ముఖావినయేన చ సతివినయేన చ వూపసన్తం హోతి. దిన్నే పన సతివినయే పున తస్మిం పుగ్గలే కస్సచి అనువాదో న రుహతి.

యదా ఉమ్మత్తకో భిక్ఖు ఉమ్మాదవసేన కతే అస్సామణకే అజ్ఝాచారే ‘‘సరతాయస్మా ఏవరూపిం ఆపత్తి’’న్తి భిక్ఖూహి వుచ్చమానో – ‘‘ఉమ్మత్తకేన మే, ఆవుసో, ఏతం కతం, నాహం తం సరామీ’’తి భణన్తోపి భిక్ఖూహి చోదియమానోవ పున అచోదనత్థాయ అమూళ్హవినయం యాచతి, సఙ్ఘో చస్స ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన అమూళ్హవినయం దేతి, తదా సమ్ముఖావినయేన చ అమూళ్హవినయేన చ వూపసన్తం హోతి. దిన్నే పన అమూళ్హవినయే పున తస్మిం పుగ్గలే కస్సచి తప్పచ్చయా అనువాదో న రుహతి.

యదా పన పారాజికేన వా పారాజికసామన్తేన వా చోదియమానస్స అఞ్ఞేనాఞ్ఞం పటిచరతో పాపుస్సన్నతాయ పాపియస్స పుగ్గలస్స – ‘‘సచాయం అచ్ఛిన్నమూలో భవిస్సతి, సమ్మా వత్తిత్వా ఓసారణం లభిస్సతి, సచే ఛిన్నమూలో, అయమేవస్స నాసనా భవిస్సతీ’’తి మఞ్ఞమానో సఙ్ఘో ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన తస్సపాపియసికం కరోతి, తదా సమ్ముఖావినయేన చ తస్స పాపియసికాయ చ వూపసన్తం హోతి. ఏవం అనువాదాధికరణం చతూహి సమథేహి సమ్మతి.

ఆపత్తాధికరణం తీహి సమథేహి సమ్మతి సమ్ముఖావినయేన చ పటిఞ్ఞాతకరణేన చ తిణవత్థారకేన చ. తస్స సమ్ముఖావినయేనేవ వూపసమో నత్థి. యదా పన ఏకస్స వా భిక్ఖునో సన్తికే సఙ్ఘగణమజ్ఝేసు వా భిక్ఖు లహుకం ఆపత్తిం దేసేతి, తదా ఆపత్తాధికరణం సమ్ముఖావినయేన చ పటిఞ్ఞాతకరణేన చ వూపసమ్మతి. తత్థ సమ్ముఖావినయో తావ యో చ దేసేతి, యస్స చ దేసేతి, తేసం సమ్ముఖతా. సేసం వుత్తనయమేవ. పుగ్గలస్స చ గణస్స చ దేసనాకాలే సఙ్ఘసమ్ముఖతా పరిహాయతి. యం పనేత్థ ‘‘అహం, భన్తే, ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం అపన్నో’’తి చ, ఆమ ‘‘పస్సామీ’’తి చ పటిఞ్ఞాతాయ ‘‘ఆయతిం సంవరేయ్యాసీ’’తి కరణం, తం పటిఞ్ఞాతకరణం నామ. సఙ్ఘాదిసేసే పరివాసాదియాచనా పటిఞ్ఞా, పరివాసాదీనం దానం పటిఞ్ఞాతకరణం నామ.

ద్వేపక్ఖజాతా పన భణ్డనకారకా భిక్ఖూ బహుం అస్సామణకం అజ్ఝాచారం చరిత్వా పున లజ్జిధమ్మే ఉప్పన్నే ‘‘సచే మయం ఇమాహి ఆపత్తీహి అఞ్ఞమఞ్ఞం కారేస్సామ, సియాపి తం అధికరణం కక్ఖళత్తాయ సంవత్తేయ్యా’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆపత్తియా కారాపనే దోసం దిస్వా యదా తిణవత్థారకకమ్మం కరోన్తి, తదా ఆపత్తాధికరణం సమ్ముఖావినయేన చ తిణవత్థారకేన చ సమ్మతి. తత్ర హి యత్తకా హత్థపాసుపగతా ‘‘న మే తం ఖమతీ’’తి ఏవం దిట్ఠావికమ్మం అకత్వా ‘‘దుక్కటం కమ్మం పున కాతబ్బం కమ్మ’’న్తి న ఉక్కోటేన్తి, నిద్దమ్పి ఓక్కన్తా హోన్తి, సబ్బేసమ్పి ఠపేత్వా థుల్లవజ్జఞ్చ గిహిపటిసంయుత్తఞ్చ సబ్బాపత్తియో వుట్ఠహన్తి. ఏవం ఆపత్తాధికరణం తీహి సమథేహి సమ్మతి. కిచ్చాధికరణం ఏకేన సమథేన సమ్మతి సమ్ముఖావినయేనేవ.

ఇమాని చత్తారి అధికరణాని యథానురూపం ఇమేహి సత్తహి సమథేహి సమ్మన్తి. తేన వుత్తం ‘‘ఉప్పన్నుప్పన్నానం అధికరణానం సమథాయ వూపసమాయ సమ్ముఖావినయో దాతబ్బో…పే… తిణవత్థారకో’’తి. అయమేత్థ వినిచ్ఛయనయో, విత్థారో పన సమథక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౧౮౫) ఆగతోయేవ. వినిచ్ఛయోపిస్స సమన్తపాసాదికాయ వుత్తో.

౪౭. యో పనాయం ఇమస్మిం సుత్తే ‘‘ఇధానన్ద, భిక్ఖూ వివదన్తీ’’తిఆదికో విత్థారో వుత్తో, సో ఏతేన నయేన సఙ్ఖేపతోవ వుత్తోతి వేదితబ్బో. తత్థ ధమ్మోతిఆదీసు సుత్తన్తపరియాయేన తావ దస కుసలకమ్మపథా ధమ్మో, అకుసలకమ్మపథా అధమ్మో. తథా ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి హేట్ఠా ఆగతా సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మా, తయో సతిపట్ఠానా తయో సమ్మప్పధానా తయో ఇద్ధిపాదా ఛ ఇన్ద్రియాని ఛ బలాని అట్ఠ బోజ్ఝఙ్గా నవఙ్గికో మగ్గో చాతి, చత్తారో ఉపాదానా పఞ్చ నీవరణానీతిఆదయో సఙ్కలిట్ఠధమ్మా చాతి అయం అధమ్మో.

తత్థ యంకిఞ్చి ఏకం అధమ్మకోట్ఠాసం గహేత్వా ‘‘ఇమం అధమ్మం ధమ్మోతి కరిస్సామ, ఏవం అమ్హాకం ఆచరియకులం నియ్యానికం భవిస్సతి, మయఞ్చ లోకే పాకటా భవిస్సామా’’తి తం అధమ్మం ‘‘ధమ్మో అయ’’న్తి కథేన్తా ధమ్మోతి వివదన్తి. తత్థేవ ధమ్మకోట్ఠాసేసు ఏకం గహేత్వా ‘‘అధమ్మో అయ’’న్తి కథేన్తా అధమ్మోతి వివదన్తి.

వినయపరియాయేన పన భూతేన వత్థునా చోదేత్వా సారేత్వా యథాపటిఞ్ఞాయ కాతబ్బకమ్మం ధమ్మో నామ, అభూతేన పన వత్థునా అచోదేత్వా అసారేత్వా అపటిఞ్ఞాయ కతబ్బకమ్మం అధమ్మో నామ. తేసుపి అధమ్మం ‘‘ధమ్మో అయ’’న్తి కథేన్తా ధమ్మోతి వివదన్తి, ‘‘అధమ్మో అయ’’న్తి కథేన్తా అధమ్మోతి వివదన్తి.

సుత్తన్తపరియాయేన పన రాగవినయో దోసవినయో మోహవినయో సంవరో పహానం పటిసఙ్ఖాతి అయం వినయో నామ, రాగాదీనం అవినయో అసంవరో అప్పహానం అప్పటిసఙ్ఖాతి అయం అవినయో నామ. వినయపరియాయేన వత్థుసమ్పత్తి ఞత్తిసమ్పత్తి అనుసావనసమ్పత్తి సీమసమ్పతి పరిససమ్పత్తీతి అయం వినయో నామ, వత్థువిపత్తి…పే… పరిసవిపత్తీతి అయం అవినయో నామ. తేసుపి యంకిఞ్చి అవినయం ‘‘వినయో అయ’’న్తి కథేన్తా వినయోతి వివదన్తి, వినయం అవినయోతి కథేన్తా అవినయోతి వివదన్తి.

ధమ్మనేత్తి సమనుమజ్జితబ్బాతి ధమ్మరజ్జు అనుమజ్జితబ్బా ఞాణేన ఘంసితబ్బా ఉపపరిక్ఖితబ్బా. సా పనేసా ధమ్మనేత్తి ‘‘ఇతి ఖో వచ్ఛ ఇమే దస ధమ్మా అకుసలా దస ధమ్మా కుసలా’’తి ఏవం మహావచ్ఛగోత్తసుత్తే (మ. ని. ౨.౧౯౪) ఆగతాతి వుత్తా. సా ఏవ వా హోతు, యో వా ఇధ ధమ్మోతి చ వినయో చ వుత్తో. యథా తత్థ సమేతీతి యథా తాయ ధమ్మనేత్తియా సమేతి, ‘‘ధమ్మో ధమ్మోవ హోతి, అధమ్మో అధమ్మోవ, వినయో వినయోవ హోతి, అవినయో అవినయోవ’’. తథా తన్తి ఏవం తం అధికరణం వూపసమేతబ్బం. ఏకచ్చానం అధికరణానన్తి ఇధ వివాదాధికరణమేవ దస్సితం, సమ్ముఖావినయో పన న కిస్మిఞ్చి అధికరణే న లబ్భతి.

౪౮. తం పనేతం యస్మా ద్వీహి సమథేహి సమ్మతి సమ్ముఖావినయేన చ యేభుయ్యసికాయ చ, తస్మా హేట్ఠా మాతికాయ ఠపితానుక్కమేన ఇదాని సతివినయస్స వారే పత్తేపి తం అవత్వా వివాదాధికరణయేవ తావ దుతియసమథం దస్సేన్తో కథఞ్చానన్ద, యేభుయ్యసికాతిఆదిమాహ. తత్థ బహుతరాతి అన్తమసో ద్వీహి తీహిపి అతిరేకతరా. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౪౯. ఇదాని హేట్ఠా అవిత్థారితం సతివినయం ఆదిం కత్వా విత్థారితావసేససమథే పటిపాటియా విత్థారేతుం కథఞ్చానన్ద, సతివినయోతిఆదిమాహ. తత్థ పారాజికసామన్తేన వాతి ద్వే సామన్తాని ఖన్ధసామన్తఞ్చ ఆపత్తిసామన్తఞ్చ. తత్థ పారాజికాపత్తిక్ఖన్ధో సఙ్ఘాదిసేసాపత్తిక్ఖన్ధో థుల్లచ్చయ-పాచిత్తియ-పాటిదేసనీయ-దుక్కట-దుబ్భాసితాపత్తిక్ఖన్ధోతి ఏవం పురిమస్స పచ్ఛిమఖన్ధం ఖన్ధసామన్తం నామ హోతి. పఠమపారాజికస్స పన పుబ్బభాగే దుక్కటం, సేసానం థుల్లచ్చయన్తి ఇదం ఆపత్తిసామన్తం నామ. తత్థ ఖన్ధసామన్తే పారాజికసామన్తం గరుకాపత్తి నామ హోతి. సరతాయస్మాతి సరతు ఆయస్మా. ఏకచ్చానం అధికరణానన్తి ఇధ అనువాదాధికరణమేవ దస్సితం.

౫౦. భాసితపరిక్కన్తన్తి వాచాయ భాసితం కాయేన చ పరిక్కన్తం, పరక్కమిత్వా కతన్తి అత్థో. ఏకచ్చానన్తి ఇధాపి అనువాదాధికరణమేవ అధిప్పేతం. పటిఞ్ఞాతకరణే ‘‘ఏకచ్చాన’’న్తి ఆపత్తాధికరణం దస్సితం.

౫౨. దవాతి సహసా. రవాతి అఞ్ఞం భణితుకామేన అఞ్ఞం వుత్తం. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, తస్సపాపియసికా హోతీతి తస్సపుగ్గలస్స పాపుస్సన్నతా పాపియసికా హోతి. ఇమినా కమ్మస్స వత్థు దస్సితం. ఏవరూపస్స హి పుగ్గలస్స కమ్మం కాత్తబ్బం. కమ్మేన హి అధికరణస్స వూపసమో హోతి, న పుగ్గలస్స పాపుస్సన్నతాయ. ఇధాపి చ అనువాదాధికరణమేవ అధికరణన్తి వేదితబ్బం.

౫౩. కథఞ్చానన్ద, తిణవత్థారకోతి ఏత్థ ఇదం కమ్మం తిణవత్థారకసదిసత్తా తిణవత్థారకోతి వుత్తం. యథా హి గూథం వా ముత్తం వా ఘట్టియమానం దుగ్గన్ధతాయ బాధతి, తిణేహి అవత్థరిత్వా సుప్పటిచ్ఛాదితస్స పనస్స సో గన్ధో న బాధతి, ఏవమేవ యం అధికరణం మూలానుమూలం గన్త్వా వూపసమియమానం కక్ఖళత్తాయ వాళత్తాయ భేదాయ సంవత్తతి, తం ఇమినా కమ్మేన వూపసన్తం గూథం వియ తిణవత్థారకేన పటిచ్ఛన్నం వూపసన్తం హోతీతి ఇదం కమ్మం తిణవత్థారకసదిసత్తా తిణవత్థారకోతి వుత్తం. తస్స ఇధానన్ద, భిక్ఖూనం భణ్డనజాతానన్తిఆదివచనేన ఆకారమత్తమేవ దస్సితం, ఖన్ధకే ఆగతాయేవ పనేత్థ కమ్మవాచా పమాణం. ఠపేత్వా థుల్లవజ్జం ఠపేత్వా గిహిపటిసంయుత్తన్తి. ఏత్థ పన థుల్లవజ్జన్తి థూల్లవజ్జం పారాజికఞ్చేవ సఙ్ఘాదిసేసఞ్చ. గిహిపటిసంయుత్తన్తి గిహీనం హీనేన ఖుంసనవమ్భనధమ్మికపటిస్సవేసు ఆపన్నా ఆపత్తి. అధికరణానన్తి ఇధ ఆపత్తాధికరణమేవ వేదితబ్బం. కిచ్చాధికరణస్స పన వసేన ఇధ న కిఞ్చి వుత్తం. కిఞ్చాపి న వుత్తం, సమ్ముఖావినయేనేవ పనస్స వూపసమో హోతీతి వేదితబ్బో.

౫౪. ఛయిమే, ఆనన్ద, ధమ్మా సారణీయాతి హేట్ఠా కలహవసేన సుత్తం ఆరద్ధం, ఉపరి సారణీయధమ్మా ఆగతా. ఇతి యథానుసన్ధినావ దేసనా గతా హోతి. హేట్ఠా కోసమ్బియసుత్తే (మ. ని. ౧.౪౯౮-౫౦౦) పన సోతాపత్తిమగ్గసమ్మాదిట్ఠి కథితా, ఇమస్మిం సుత్తే సోతాపత్తిఫలసమ్మాదిట్ఠి వుత్తాతి వేదితబ్బా. అణున్తి అప్పసావజ్జం. థూలన్తి మహాసావజ్జం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

సామగామసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సునక్ఖత్తసుత్తవణ్ణనా

౫౫. ఏవం మే సుతన్తి సునక్ఖత్తసుత్తం. తత్థ అఞ్ఞాతి అరహత్తం. బ్యాకతాతి ఖీణా జాతీతిఆదీహి చతూహి పదేహి కథితా. అధిమానేనాతి అప్పత్తే పత్తసఞ్ఞినో, అనధిగతే అధిగతసఞ్ఞినో హుత్వా అధిగతం అమ్హేహీతి మానేన బ్యాకరింసు.

౫౬. ఏవఞ్చేత్థ సునక్ఖత్త తథాగతస్స హోతీతి సునక్ఖత్త ఏత్థ ఏతేసం భిక్ఖూనం పఞ్హబ్యాకరణే – ‘‘ఇదం ఠానం ఏతేసం అవిభూతం అన్ధకారం, తేనిమే అనధిగతే అధిగతసఞ్ఞినో, హన్ద నేసం విసోధేత్వా పాకటం కత్వా ధమ్మం దేసేమీ’’తి, ఏవఞ్చ తథాగతస్స హోతి. అథ చ పనిధేకచ్చే…పే… తస్సపి హోతి అఞ్ఞథత్తన్తి భగవా పటిపన్నకానం ధమ్మం దేసేతి. యత్థ పన ఇచ్ఛాచారే ఠితా ఏకచ్చే మోఘపురిసా హోన్తి, తత్ర భగవా పస్సతి – ‘‘ఇమే ఇమం పఞ్హం ఉగ్గహేత్వా అజానిత్వావ జానన్తా వియ అప్పత్తే పత్తసఞ్ఞినో హుత్వా గామనిగమాదీసు విసేవమానా విచరిస్సన్తి, తం నేసం భవిస్సతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయా’’తి ఏవమస్సాయం ఇచ్ఛాచారే ఠితానం కారణా పటిపన్నకానమ్పి అత్థాయ ‘‘ధమ్మం దేసిస్సామీ’’తి ఉప్పన్నస్స చిత్తస్స అఞ్ఞథాభావో హోతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

౫౮. లోకామిసాధిముత్తోతి వట్టామిస-కామామిస-లోకామిసభూతేసు పఞ్చసు కామగుణేసు అధిముత్తో తన్నిన్నో తగ్గరుకో తప్పబ్భారో. తప్పతిరూపీతి కామగుణసభాగా. ఆనేఞ్జపటిసంయుత్తాయాతి ఆనేఞ్జసమాపత్తిపటిసంయుత్తాయ. సంసేయ్యాతి కథేయ్య. ఆనేఞ్జసంయోజనేన హి ఖో విసంయుత్తోతి ఆనేఞ్జసమాపత్తిసంయోజనేన విసంసట్ఠో. లోకామిసాధిముత్తోతి ఏవరూపో హి లూఖచీవరధరో మత్తికాపత్తం ఆదాయ అత్తనో సదిసేహి కతిపయేహి సద్ధిం పచ్చన్తజనపదం గచ్ఛతి, గామం పిణ్డాయ పవిట్ఠకాలే మనుస్సా దిస్వా ‘‘మహాపంసుకులికా ఆగతా’’తి యాగుభత్తాదీని సమ్పాదేత్వా సక్కచ్చం దానం దేన్తి, భత్తకిచ్చే నిట్ఠితే అనుమోదనం సుత్వా – ‘‘స్వేపి, భన్తే, ఇధేవ పిణ్డాయ పవిసథా’’తి వదన్తి. అలం ఉపాసకా, అజ్జాపి వో బహూనం దిన్నన్తి. తేన హి, భన్తే, అన్తోవస్సం ఇధ వసేయ్యాథాతి అధివాసేత్వా విహారమగ్గం పుచ్ఛిత్వా విహారం గచ్ఛన్తి. తత్థ సేనాసనం గహేత్వా పత్తచీవరం పటిసామేన్తి. సాయం ఏకో ఆవాసికో తే భిక్ఖూ పుచ్ఛతి ‘‘కత్థ పిణ్డాయ చరిత్థా’’తి? అసుకగామేతి. భిక్ఖాసమ్పన్నాతి? ఆమ ఏవరూపా నామ మనుస్సానం సద్ధా హోతి. ‘‘అజ్జేవ ను ఖో ఏతే ఏదిసా, నిచ్చమ్పి ఏదిసా’’తి? సద్ధా తే మనుస్సా నిచ్చమ్పి ఏదిసా, తే నిస్సాయేవ అయం విహారో వడ్ఢతీతి. తతో తే పంసుకులికా పునప్పునం తేసం వణ్ణం కథేన్తి, దివసావసేసం కథేత్వా రత్తిమ్పి కథేన్తి. ఏత్తావతా ఇచ్ఛాచారే ఠితస్స సీసం నిక్ఖన్తం హోతి ఉదరం ఫాలితం. ఏవం లోకామిసాధిముత్తో వేదితబ్బో.

౫౯. ఇదాని ఆనేఞ్జసమాపత్తిలాభిం అధిమానికం దస్సేన్తో ఠానం ఖో పనేతన్తిఆదిమాహ. ఆనేఞ్జాధిముత్తస్సాతి కిలేససిఞ్చనవిరహితాసు హేట్ఠిమాసు ఛసు సమాపత్తీసు అధిముత్తస్స తన్నిన్నస్స తగ్గరునో తప్పబ్భారస్స. సే పవుత్తేతి తం పవుత్తం. ఛ సమాపత్తిలాభినో హి అధిమానికస్స పఞ్చకామగుణామిసబన్ధనా పతితపణ్డుపలాసో వియ ఉపట్ఠాతి. తేనేతం వుత్తం.

౬౦. ఇదాని ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తి లాభినో అధిమానికస్స నిఘంసం దస్సేతుం ఠానం ఖో పనాతిఆదిమాహ. తత్థ ద్వేధా భిన్నాతి మజ్ఝే భిన్నా. అప్పటిసన్ధికాతి ఖుద్దకా ముట్ఠిపాసాణమత్తా జతునా వా సిలేసేన వా అల్లీయాపేత్వా పటిసన్ధాతుం సక్కా. మహన్తం పన కుటాగారప్పమాణం సన్ధాయేతం వుత్తం. సే భిన్నేతి తం భిన్నం. ఉపరి సమాపత్తిలాభినో హి హేట్ఠాసమాపత్తి ద్వేధాభిన్నా సేలా వియ హోతి, తం సమాపజ్జిస్సామీతి చిత్తం న ఉప్పజ్జతి. తేనేతం వుత్తం.

౬౧. ఇదాని నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనలాభినో అధిమానికస్స చ నిఘంసం దస్సేన్తో ఠానం ఖో పనాతిఆదిమాహ. తత్థ సే వన్తేతి తం వన్తం. అట్ఠసమాపత్తిలాభినో హి హేట్ఠాసమాపత్తియో వన్తసదిసా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి, పున సమాపజ్జిస్సామీతి చిత్తం న ఉప్పజ్జతి. తేనేతం వుత్తం.

౬౨. ఇదాని ఖీణాసవస్స నిఘంసం దస్సేన్తో ఠానం ఖో పనాతిఆదిమాహ. తత్థ సే ఉచ్ఛిన్నమూలేతి సో ఉచ్ఛిన్నమూలో. ఉపరి సమాపత్తిలాభినో హి హేట్ఠాసమాపత్తి మూలచ్ఛిన్నతాలో వియ ఉపట్ఠాతి, తం సమాపజ్జిస్సామీతి చిత్తం న ఉప్పజ్జతి. తేనేతం వుత్తం.

౬౩. ఠానం ఖో పనాతి పాటియేక్కో అనుసన్ధి. హేట్ఠా హి సమాపత్తిలాభినో అధిమానికస్సపి ఖీణాసవస్సపి నిఘంసో కథితో, సుక్ఖవిపస్సకస్స పన అధిమానికస్సపి ఖీణాసవస్సపి న కథితో. తేసం ద్విన్నమ్పి నిఘంసం దస్సేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి. తం పన పటిక్ఖిత్తం. సమాపత్తిలాభినో హి అధిమానికస్స నిఘంసే కథితే సుక్ఖవిపస్సకస్సపి అధిమానికస్స కథితోవ హోతి, సమాపత్తిలాభినో చ ఖీణాసవస్స కథితే సుక్ఖవిపస్సకఖీణాసవస్స కథితోవ హోతి. ఏతేసం పన ద్విన్నం భిక్ఖూనం సప్పాయాసప్పాయం కథేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి.

తత్థ సియా – పుథుజ్జనస్స తావ ఆరమ్మణం అసప్పాయం హోతు, ఖీణాసవస్స కథం అసప్పాయన్తి. యదగ్గేన పుథుజ్జనస్స అసప్పాయం, తదగ్గేన ఖీణాసవస్సాపి అసప్పాయమేవ. విసం నామ జానిత్వా ఖాదితమ్పి అజానిత్వా ఖాదితమ్పి విసమేవ. న హి ఖీణాసవేనపి ‘‘అహం ఖీణాసవో’’తి అసంవుతేన భవితబ్బం. ఖీణాసవేనపి యుత్తపయుత్తేనేవ భవితుం వట్టతి.

౬౪. తత్థ సమణేనాతి బుద్ధసమణేన. ఛన్దరాగబ్యాపాదేనాతి సో అవిజ్జాసఙ్ఖాతో విసదోసో ఛన్దరాగేన చ బ్యాపాదేన చ రుప్పతి కుప్పతి. అసప్పాయానీతి అవడ్ఢికరాని ఆరమ్మణాని. అనుద్ధంసేయ్యాతి సోసేయ్య మిలాపేయ్య. సఉపాదిసేసన్తి సగహణసేసం, ఉపాదితబ్బం గణ్హితబ్బం ఇధ ఉపాదీతి వుత్తం. అనలఞ్చ తే అన్తరాయాయాతి జీవితన్తరాయం తే కాతుం అసమత్థం. రజోసూకన్తి రజో చ వీహిసుకాది చ సూకం. అసు చ విసదోసోతి సో చ విసదోసో. తదుభయేనాతి యా సా అసప్పాయకిరియా చ యో విసదోసో చ, తేన ఉభయేన. పుథుత్తన్తి మహన్తభావం.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ సఉపాదానసల్లుద్ధారో వియ అప్పహీనో అవిజ్జావిసదోసో దట్ఠబ్బో, అసప్పాయకిరియాయ ఠితభావో వియ ఛసు ద్వారేసు అసంవుతకాలో, తదుభయేన వణే పుథుత్తం గతే మరణం వియ సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తనం, మరణమత్తం దుక్ఖం వియ అఞ్ఞతరాయ గరుకాయ సంకిలిట్ఠాయ ఆపత్తియా ఆపజ్జనం దట్ఠబ్బం. సుక్కపక్ఖేపి ఇమినావ నయేన ఓపమ్మసంసన్దనం వేదితబ్బం.

౬౫. సతియాయేతం అధివచనన్తి ఏత్థ సతి పఞ్ఞాగతికా. లోకికాయ పఞ్ఞాయ లోకికా హోతి, లోకుత్తరాయ లోకుత్తరా. అరియాయేతం పఞ్ఞాయాతి పరిసుద్ధాయ విపస్సనాపఞ్ఞాయ.

ఇదాని ఖీణాసవస్స బలం దస్సేన్తో సో వతాతిఆదిమాహ. తత్థ సంవుతకారీతి పిహితకారీ. ఇతి విదిత్వా నిరుపధీతి ఏవం జానిత్వా కిలేసుపధిపహానా నిరుపధి హోతి, నిరుపాదానోతి అత్థో. ఉపధిసఙ్ఖయే విముత్తోతి ఉపధీనం సఙ్ఖయభూతే నిబ్బానే ఆరమ్మణతో విముత్తో. ఉపధిస్మిన్తి కాముపధిస్మిం. కాయం ఉపసంహరిస్సతీతి కాయం అల్లీయాపేస్సతి. ఇదం వుత్తం హోతి – తణ్హక్ఖయే నిబ్బానే ఆరమ్మణతో విముత్తో ఖీణాసవో పఞ్చ కామగుణే సేవితుం, కాయం వా ఉపసంహరిస్సతి చిత్తం వా ఉప్పాదేస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

సునక్ఖత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఆనేఞ్జసప్పాయసుత్తవణ్ణనా

౬౬. ఏవం మే సుతన్తి ఆనేఞ్జసప్పాయసుత్తం. తత్థ అనిచ్చాతి హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చా. కామాతి వత్థుకామాపి కిలేసకామాపి. తుచ్ఛాతి నిచ్చసారధువసారఅత్తసారవిరహితత్తా రిత్తా, న పన నత్థీతి గహేతబ్బా. న హి తుచ్ఛముట్ఠీతి వుత్తే ముట్ఠి నామ నత్థీతి వుత్తం హోతి. యస్స పన అబ్భన్తరే కిఞ్చి నత్థి, సో వుచ్చతి తుచ్ఛో. ముసాతి నాసనకా. మోసధమ్మాతి నస్సనసభావా, ఖేత్తం వియ వత్థు వియ హిరఞ్ఞసువణ్ణం వియ చ న పఞ్ఞాయిత్థ, కతిపాహేనేవ సుపినకే దిట్ఠా వియ నస్సన్తి న పఞ్ఞాయన్తి. తేన వుత్తం ‘‘మోసధమ్మా’’తి, మాయాకతమేతన్తి యథా మాయాయ ఉదకం మణీతి కత్వా దస్సితం, బదరిపణ్ణం కహాపణోతి కత్వా దస్సితం, అఞ్ఞం వా పన ఏవరూపం దస్సనూపచారే ఠితస్సేవ తథా పఞ్ఞాయతి, ఉపచారాతిక్కమతో పట్ఠాయ పాకతికమేవ పఞ్ఞాయతి. ఏవం కామాపి ఇత్తరపచ్చుపట్ఠానట్ఠేన ‘‘మాయాకత’’న్తి వుత్తా. యథా చ మాయాకారో ఉదకాదీని మణిఆదీనం వసేన దస్సేన్తో వఞ్చేతి, ఏవం కామాపి అనిచ్చాదీని నిచ్చాదిసభావం దస్సేన్తా వఞ్చేన్తీతి వఞ్చనకట్ఠేనపి ‘‘మాయాకత’’న్తి వుత్తా. బాలలాపనన్తి మయ్హం పుత్తో, మయ్హం ధీతా, మయ్హం హిరఞ్ఞం మయ్హం సువణ్ణన్తి ఏవం బాలానం లాపనతో బాలలాపనం. దిట్ఠధమ్మికా కామాతి మానుసకా పఞ్చ కామగుణా. సమ్పరాయికాతి తే ఠపేత్వా అవసేసా. దిట్ఠధమ్మికా. కామసఞ్ఞాతి మానుసకే కామే ఆరబ్భ ఉప్పన్నసఞ్ఞా. ఉభయమేతం మారధేయ్యన్తి ఏతే కామా చ కామసఞ్ఞా చ ఉభయమ్పి మారధేయ్యం. యేహి ఉభయమేతం గహితం, తేసఞ్హి ఉపరి మారో వసం వత్తేతి. తం సన్ధాయ ‘‘ఉభయమేతం మారధేయ్య’’న్తి వుత్తం.

మారస్సేస విసయోతిఆదీసుపి యథా చోళస్స విసయో చోళవిసయో, పణ్డస్స విసయో పణ్డవిసయో, సంవరానం విసయో సంవరవిసయోతి పవత్తనట్ఠానం విసయోతి వుచ్చతి, ఏవం యేహి ఏతే కామా గహితా, తేసం ఉపరి మారో వసం వత్తేతి. తం సన్ధాయ మారస్సేస విసయోతి వుత్తం. పఞ్చ పన కామగుణే నివాపబీజం వియ విప్పకిరన్తో మారో గచ్ఛతి. యేహి పన తే గహితా, తేసం ఉపరి మారో వసం వత్తేతి. తం సన్ధాయ మారస్సేస నివాపోతి వుత్తం. యథా చ యత్థ హత్థిఆదయో వసం వత్తేన్తి, సో హత్థిగోచరో అస్సగోచరో అజగోచరోతి వుచ్చతి, ఏవం యేహి ఏతే కామా గహితా, తేసు మారో వసం వత్తేతి. తం సన్ధాయ మారస్సేస గోచరోతి వుత్తం.

ఏత్థాతి ఏతేసు కామేసు. మానసాతి చిత్తసమ్భూతా. తత్థ సియా – దువిధే తావ కామే ఆరబ్భ అభిజ్ఝానలక్ఖణా అభిజ్ఝా, కరణుత్తరియలక్ఖణో సారమ్భో చ ఉప్పజ్జతు, బ్యాపాదో కథం ఉప్పజ్జతీతి? మమాయితే వత్థుస్మిం అచ్ఛిన్నేపి సోచన్తి, అచ్ఛిజ్జన్తేపి సోచన్తి, అచ్ఛిన్నసఙ్కినోపి సోచన్తి, యో ఏవరూపో చిత్తస్స ఆఘాతోతి ఏవం ఉప్పజ్జతి. తేవ అరియసావకస్సాతి తే అరియసావకస్స. వకారో ఆగమసన్ధిమత్తం హోతి. ఇధ మనుసిక్ఖతోతి ఇమస్మిం సాసనే సిక్ఖన్తస్స తే తయోపి కిలేసా అన్తరాయకరా హోన్తి. అభిభుయ్య లోకన్తి కామలోకం అభిభవిత్వా. అధిట్ఠాయ మనసాతి ఝానారమ్మణచిత్తేన అధిట్ఠహిత్వా. అపరిత్తన్తి కామావచరచిత్తం పరిత్తం నామ, తస్స పటిక్ఖేపేన మహగ్గతం అపరిత్తం నామ. పమాణన్తిపి కామావచరమేవ, రూపావచరం అరూపావచరం అప్పమాణం. సుభావితన్తి పన ఏతం కామావచరాదీనం నామం న హోతి, లోకుత్తరస్సేవేతం నామం. తస్మా ఏతస్స వసేన అపరిత్తం అప్పమాణం సుభావితన్తి సబ్బం లోకుత్తరమేవ వట్టతి.

తబ్బహులవిహారినోతి కామపటిబాహనేన తమేవ పటిపదం బహులం కత్వా విహరన్తస్స. ఆయతనే చిత్తం పసీదతీతి కారణే చిత్తం పసీదతి. కిం పనేత్థ కారణం? అరహత్తం వా, అరహత్తస్స విపస్సనం వా, చతుత్థజ్ఝానం వా, చతుత్థజ్ఝానస్స ఉపచారం వా. సమ్పసాదే సతీతి ఏత్థ దువిధో సమ్పసాదో అధిమోక్ఖసమ్పసాదో చ పటిలాభసమ్పసాదో చ. అరహత్తస్స హి విపస్సనం పట్ఠపేత్వా విహరతో మహాభూతాదీసు ఉపట్ఠహన్తేసు యేనిమే నీహారేన మహాభూతా ఉపట్ఠహన్తి, ఉపాదారూపా ఉపట్ఠహన్తి నామరూపా ఉపట్ఠహన్తి, పచ్చయా సబ్బథా ఉపట్ఠహన్తి, లక్ఖణారమ్మణా విపస్సనా ఉపట్ఠహతి, అజ్జేవ అరహత్తం గణ్హిస్సామీతి అప్పటిలద్ధేయేవ ఆసా సన్తిట్ఠతి, అధిమోక్ఖం పటిలభతి. తతియజ్ఝానం వా పాదకం కత్వా చతుత్థజ్ఝానత్థాయ కసిణపరికమ్మం కరోన్తస్స నీవరణవిక్ఖమ్భనాదీని సమనుపస్సతో యేనిమే నీహారేన నీవరణా విక్ఖమ్భన్తి, కిలేసా సన్నిసీదన్తి, సతి సన్తిట్ఠతి, సఙ్ఖారగతం వా విభూతం పాకటం హుత్వా దిబ్బచక్ఖుకస్స పరలోకో వియ ఉపట్ఠాతి, చిత్తుప్పాదో లేపపిణ్డే లగ్గమానో వియ ఉపచారేన సమాధియతి, అజ్జేవ చతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేస్సామీతి అపటిలద్ధేయేవ ఆసా సన్తిట్ఠతి, అధిమోక్ఖం పటిలభతి. అయం అధిమోక్ఖసమ్పసాదో నామ. తస్మిం సమ్పసాదే సతి. యో పన అరహత్తం వా పటిలభతి చతుత్థజ్ఝానం వా, తస్స చిత్తం విప్పసన్నం హోతియేవ. ఇధ పన ‘‘ఆయతనే చిత్తం పసీదతీ’’తి వచనతో అరహత్తవిపస్సనాయ చేవ చతుత్థజ్ఝానూపచారస్స చ పటిలాభో పటిలాభసమ్పసాదోతి వేదితబ్బో. విపస్సనా హి పఞ్ఞాయ అధిముచ్చనస్స కారణం, ఉపచారం ఆనేఞ్జసమాపత్తియా.

ఏతరహి వా ఆనేఞ్జం సమాపజ్జతి. పఞ్ఞాయ వా అధిముచ్చతీతి ఏత్థ ఏతరహి వా పఞ్ఞాయ అధిముచ్చతి, ఆనేఞ్జం వా సమాపజ్జతీతి ఏవం పదపరివత్తనం కత్వా అత్థో వేదితబ్బో. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి – తస్మిం సమ్పసాదే సతి ఏతరహి వా పఞ్ఞాయ అధిముచ్చతి, అరహత్తం సచ్ఛికరోతీతి అత్థో. తం అనభిసమ్భుణన్తో ఆనేఞ్జం వా సమాపజ్జతి, అథ వా పఞ్ఞాయ వా అధిముచ్చతీతి అరహత్తమగ్గం భావేతి, తం అనభిసమ్భుణన్తో ఆనేఞ్జం వా సమాపజ్జతి. అరహత్తమగ్గం భావేతుం అసక్కోన్తో ఏతరహి చతుసచ్చం వా సచ్ఛికరోతి. తం అనభిసమ్భుణన్తో ఆనేఞ్జం వా సమాపజ్జతీతి.

తత్రాయం నయో – ఇధ భిక్ఖు తతియజ్ఝానం పాదకం కత్వా చతుత్థజ్ఝానస్స కసిణపరికమ్మం కరోతి. తస్స నీవరణా విక్ఖమ్భన్తి, సతి సన్తిట్ఠతి, ఉపచారేన చిత్తం సమాధియతి. సో రూపారూపం పరిగణ్హాతి, పచ్చయం పరిగ్గణ్హాతి, లక్ఖణారమ్మణికం విపస్సనం వవత్థపేతి, తస్స ఏవం హోతి – ‘‘ఉపచారేన మే ఝానం విసేసభాగియం భవేయ్య, తిట్ఠతు విసేసభాగియతా, నిబ్బేధభాగియం నం కరిస్సామీ’’తి విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం సచ్ఛికరోతి. ఏత్తకేనస్స కిచ్చం కతం నామ హోతి. అరహత్తం సచ్ఛికాతుం అసక్కోన్తో పన తతో ఓసక్కితమానసో అన్తరా న తిట్ఠతి, చతుత్థజ్ఝానం సమాపజ్జతియేవ. యథా కిం? యథా పురిసో ‘‘వనమహింసం ఘాతేస్సామీ’’తి సత్తిం గహేత్వా అనుబన్ధన్తో సచే తం ఘాతేతి, సకలగామవాసినో తోసేస్సతి, అసక్కోన్తో పన అన్తరామగ్గే ససగోధాదయో ఖుద్దకమిగే ఘాతేత్వా కాజం పూరేత్వా ఏతియేవ.

తత్థ పురిసస్స సత్తిం గహేత్వా వనమహింసానుబన్ధనం వియ ఇమస్స భిక్ఖునో తతియజ్ఝానం పాదకం కత్వా చతుత్థజ్ఝానస్స పరికమ్మకరణం, వనమహింసఘాతనం వియ – ‘‘నీవరణవిక్ఖమ్భనాదీని సమనుపస్సతో విసేసభాగియం భవేయ్య, తిట్ఠతు విసేసభాగియతా, నిబ్బేధభాగియం నం కరిస్సామీ’’తి విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తస్స సచ్ఛికరణం, మహింసం ఘాతేతుం అసక్కోన్తస్స అన్తరామగ్గే ససగోధాదయో ఖుద్దకమిగే ఘాతేత్వా కాజం పూరేత్వా గమనం వియ అరహత్తం సచ్ఛికాతుం అసక్కోన్తస్స, తతో ఓసక్కిత్వా చతుత్థజ్ఝానసమాపజ్జనం వేదితబ్బం. మగ్గభావనా చతుసచ్చసచ్ఛికిరియాయోజనాసుపి ఏసేవ నయో.

ఇదాని అరహత్తం సచ్ఛికాతుం అసక్కోన్తస్స నిబ్బత్తట్ఠానం దస్సేన్తో కాయస్స భేదాతిఆదిమాహ. తత్థ యన్తి యేన కారణేన తం సంవత్తనికం విఞ్ఞాణం అస్స ఆనేఞ్జూపగం, తం కారణం విజ్జతీతి అత్థో. ఏత్థ చ తంసంవత్తనికన్తి తస్స భిక్ఖునో సంవత్తనికం. యేన విపాకవిఞ్ఞాణేన సో భిక్ఖు సంవత్తతి నిబ్బత్తతి, తం విఞ్ఞాణం. ఆనేఞ్జూపగన్తి కుసలానేఞ్జసభావూపగతం అస్స, తాదిసమేవ భవేయ్యాతి అత్థో. కేచి కుసలవిఞ్ఞాణం వదన్తి. యం తస్స భిక్ఖునో సంవత్తనికం ఉపపత్తిహేతుభూతం కుసలవిఞ్ఞాణం ఆనేఞ్జూపగతం అస్స, విపాకకాలేపి తన్నామకమేవ అస్సాతి అత్థో. సో పనాయమత్థో – ‘‘పుఞ్ఞం చే సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, పుఞ్ఞూపగం హోతి విఞ్ఞాణం. అపుఞ్ఞం చే సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖారోతి, అపుఞ్ఞుపగం హోతి విఞ్ఞాణం. ఆనేఞ్జం చే సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, ఆనేఞ్జూపగం హోతి విఞ్ఞాణ’’న్తి (సం. ని. ౨.౫౧) ఇమినా నయేన వేదితబ్బో. ఆనేఞ్జసప్పాయాతి ఆనేఞ్జస్స చతుత్థజ్ఝానస్స సప్పాయా. న కేవలఞ్చ సా ఆనేఞ్జస్సేవ, ఉపరి అరహత్తస్సాపి సప్పాయావ ఉపకారభూతాయేవాతి వేదితబ్బా. ఇతి ఇమస్మిం పఠమకఆనేఞ్జే సమాధివసేన ఓసక్కనా కథితా.