౪. సామగామసుత్తవణ్ణనా

౪౧. ఏవం మే సుతన్తి సామగామసుత్తం. తత్థ సామగామేతి సామాకానం ఉస్సన్నత్తా ఏవంలద్ధనామే గామే. అధునా కాలఙ్కతోతి సమ్పతి కాలం కతో. ద్వేధికజాతాతి ద్వేజ్ఝజాతా ద్వేభాగజాతా. భణ్డనాదీసు భణ్డనం పుబ్బభాగకలహో, తం దణ్డాదానాదివసేన పణ్ణత్తివీతిక్కమవసేన చ వద్ధితం కలహో, ‘‘న త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానాసీ’’తిఆదికం విరుద్ధవచనం వివాదో. వితుదన్తాతి వితుజ్జన్తా. సహితం మేతి మమ వచనం అత్థసంహితం. అధిచిణ్ణం తే విపరావత్తన్తి యం తవ అధిచిణ్ణం చిరకాలసేవనవసేన పగుణం, తం మమ వాదం ఆగమ్మ నివత్తం. ఆరోపితో తే వాదోతి తుయ్హం ఉపరి మయా దోసో ఆరోపితో. చర వాదప్పమోక్ఖాయాతి భత్తపుటం ఆదాయ తం తం ఉపసఙ్కమిత్వా వాదప్పమోక్ఖత్థాయ ఉత్తరి పరియేసమానో చర. నిబ్బేఠేహి వాతి అథ మయా ఆరోపితవాదతో అత్తానం మోచేహి. సచే పహోసీతి సచే సక్కోసి. వధోయేవాతి మరణమేవ.

నాటపుత్తియేసూతి నాటపుత్తస్స అన్తేవాసికేసు. నిబ్బిన్నరూపాతి ఉక్కణ్ఠితసభావా, అభివాదనాదీని న కరోన్తి. విరత్తరూపాతి విగతపేమా. పటివానరూపాతి తేసం నిపచ్చకిరియతో నివత్తసభావా. యథా తన్తి యథా చ దురక్ఖాతాదిసభావే ధమ్మవినయే నిబ్బిన్నవిరత్తపటివానరూపేహి భవితబ్బం, తథేవ జాతాతి అత్థో. దురక్ఖాతేతి దుక్కథితే. దుప్పవేదితేతి దువిఞ్ఞాపితే. అనుపసమసంవత్తనికేతి రాగాదీనం ఉపసమం కాతుం అసమత్థో. భిన్నథూపేతి భిన్నపతిట్ఠే. ఏత్థ హి నాటపుత్తోవ నేసం పతిట్ఠేన థూపో, సో పన భిన్నో మతో. తేన వుత్తం ‘‘భిన్నథూపే’’తి. అప్పటిసరణేతి తస్సేవ అభావేన పటిసరణవిరహితే.

నను చాయం నాటపుత్తో నాళన్దవాసికో, సో కస్మా పావాయం కాలంకతోతి. సో కిర ఉపాలినా గహపతినా పటివిద్ధసచ్చేన దసహి గాథాహి భాసితే బుద్ధగుణే సుత్వా ఉణ్హం లోహితం ఛడ్డేసి. అథ నం అఫాసుకం గహేత్వా పావం అగమంసు, సో తత్థ కాలమకాసి. కాలం కురుమానో చ ‘‘మమ లద్ధి అనియ్యానికా సారరహితా, మయం తావ నట్ఠా, అవసేసజనో మా అపాయపూరకో అహోసి. సచే పనాహం ‘మమ సాసనం అనియ్యానిక’న్తి వక్ఖామి, న సద్దహిస్సన్తి. యంనూనాహం ద్వేపి జనే న ఏకనీహారేన ఉగ్గణ్హాపేయ్యం, తే మమచ్చయేన అఞ్ఞమఞ్ఞం వివదిస్సన్తి. సత్థా తం వివాదం పటిచ్చ ఏకం ధమ్మకథం కథేస్సతి, తతో తే సాసనస్స మహన్తభావం జాతిస్సన్తీ’’తి.

అథ నం ఏకో అన్తేవాసికో ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ ‘‘భన్తే, తుమ్హే దుబ్బలా, మయ్హం ఇమస్మిం ధమ్మే సారం ఆచిక్ఖథ ఆచరియప్పమాణ’’న్తి. ఆవుసో, త్వం మమచ్చయేన సస్సతన్తి గణ్హేయ్యాసీతి. అపరోపి తం ఉపసఙ్కమి, తం ఉచ్ఛేదం గణ్హాపేసి. ఏవం ద్వేపి జనే ఏకలద్ధికే అకత్వా బహూ నానానీహారేన ఉగ్గణ్హాపేత్వా కాలమకాసి. తే తస్స సరీరకిచ్చం కత్వా సన్నిపతిత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం పుచ్ఛింసు ‘‘కస్సావుసో, ఆచరియో సారమాచిక్ఖీ’’తి? ఏకో ఉట్ఠహిత్వా మయ్హన్తి ఆహ. కిం ఆచిక్ఖీతి? సస్సతన్తి. అపరో తం పటిబాహిత్వా మయ్హం సారం ఆచిక్ఖీతి ఆహ. ఏవం సబ్బే ‘‘మయ్హం సారం ఆచిక్ఖి, అహం జేట్ఠకో’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం వివాదం వడ్ఢేత్వా అక్కోసే చేవ పరిభాసే చ హత్థపాదపహారాదీని చ పవత్తేత్వా ఏకమగ్గేన ద్వే అగచ్ఛన్తా నానాదిసాసు పక్కమింసు, ఏకచ్చే గిహీ అహేసుం.

భగవతో పన ధరమానకాలేపి భిక్ఖుసఙ్ఘే వివాదో న ఉప్పజ్జి. సత్థా హి తేసం వివాదకారణే ఉప్పన్నమత్తేయేవ సయం వా గన్త్వా తే వా భిక్ఖూ పక్కోసాపేత్వా ఖన్తి మేత్తా పటిసఙ్ఖా అవిహింసా సారణీయధమ్మేసు ఏకం కారణం కథేత్వా వివాదం వూపసమేతి. ఏవం ధరమానోపి సఙ్ఘస్స పతిట్ఠావ అహోసి. పరినిబ్బాయమానోపి అవివాదకారణం కత్వావ పరినిబ్బాయి. భగవతా హి సుత్తే దేసితా చత్తారో మహాపదేసా (అ. ని. ౪.౧౮౦; దీ. ని. ౨.౧౮౭) యావజ్జదివసా భిక్ఖూనం పతిట్ఠా చ అవస్సయో చ. తథా ఖన్ధకే దేసితా చత్తారో మహాపదేసా (మహావ. ౩౦౫) సుత్తే వుత్తాని చత్తారి పఞ్హబ్యాకరణాని (అ. ని. ౪.౪౨) చ. తేనేవాహ – ‘‘యో వో మయా, ఆనన్ద, ధమ్మో చ వినయో చ దేసితో పఞ్ఞత్తో, సో వో మమచ్చయేన సత్థా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౬).

౪౨. అథ ఖో చున్దో సమణుద్దేసోతి అయం థేరో ధమ్మసేనాపతిస్స కనిట్ఠభాతికో. తం భిక్ఖూ అనుపసమ్పన్నకాలే చున్దో సమణుద్దేసోతి సముదాచరిత్వా థేరకాలేపి తథేవ సముదాచరింసు. తేన వుత్తం ‘‘చున్దో సమణుద్దేసో’’తి. ఉపసఙ్కమీతి కస్మా ఉపసఙ్కమి? నాటపుత్తే కిర కాలంకతే జమ్బుదీపే మనుస్సా తత్థ తత్థ కథం పవత్తయింసు – ‘‘నిగణ్ఠో నాటపుత్తో ఏకో సత్థాతి పఞ్ఞాయిత్థ, తస్స కాలకిరియాయ సావకానం ఏవరూపో వివాదో జాతో, సమణో పన గోతమో జమ్బుదీపే చన్దో వియ సూరియో వియ చ పాకటోయేవ, కీదిసో ను ఖో సమణే గోతమే పరినిబ్బుతే సావకానం వివాదో భవిస్సతీ’’తి. థేరో తం కథం సుత్వా చిన్తేసి – ‘‘ఇమం కథం గహేత్వా దసబలస్స ఆరోచేస్సామి, సత్థా చ ఏతం అత్థుప్పత్తిం కత్వా ఏకం దేసనం కథేస్సతీ’’తి. సో నిక్ఖమిత్వా యేన సామగామో, యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి. ఉజుమేవ భగవతో సన్తికం అగన్త్వా యేనస్స ఉపజ్ఝాయో ఆయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమీతి అత్థో. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘ఉపజ్ఝాయో మే మహాపఞ్ఞో, సో ఇమం సాసనం సత్థు ఆరోచేస్సతి, అథ సత్థా తదనురూపం ధమ్మం దేసేస్సతీ’’తి. కథాపాభతన్తి కథామూలం, మూలఞ్హి పాభతన్తి వుచ్చతి. యథాహ –

‘‘అప్పకేనపి మేధావీ, పాభతేన విచక్ఖణో;

సముట్ఠాపేతి అత్తానం, అణుం అగ్గింవ సన్ధమ’’న్తి. (జా. ౨.౧.౪);

దస్సనాయాతి దస్సనత్థాయ. కిం పనిమినా భగవా న దిట్ఠపుబ్బోతి? నో న దిట్ఠపుబ్బో, అయఞ్హి ఆయస్మా దివా నవ వారే రత్తిం నవ వారేతి ఏకాహం అట్ఠారస వారే ఉపట్ఠానమేవ గచ్ఛతి. దివసస్స పన సతక్ఖత్తుం వా సహస్సక్ఖత్తుం వా గన్తుకామో సమానోపి న అకారణా గచ్ఛతి, ఏకం పఞ్హుద్ధారం గహేత్వావ గచ్ఛతి. సో తందివసం తేన గన్తుకామో ఏవమాహ.

అహితాయ దుక్ఖాయ దేవమనుస్సానన్తి ఏకస్మిం విహారే సఙ్ఘమజ్ఝే ఉప్పన్నో వివాదో కథం దేవమనుస్సానం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తతి? కోసమ్బకక్ఖన్ధకే (మహావ. ౪౫౧) వియ హి ద్వీసు భిక్ఖూసు వివాదం ఆపన్నేసు తస్మిం విహారే తేసం అన్తేవాసికా వివదన్తి, తేసం ఓవాదం గణ్హన్తో భిక్ఖునిసఙ్ఘో వివదతి, తతో తేసం ఉపట్ఠాకా వివదన్తి, అథ మనుస్సానం ఆరక్ఖదేవతా ద్వే కోట్ఠాసా హోన్తి. తత్థ ధమ్మవాదీనం ఆరక్ఖదేవతా ధమ్మవాదినియో హోన్తి, అధమ్మవాదీనం అధమ్మవాదినియో హోన్తి. తతో తాసం ఆరక్ఖదేవతానం మిత్తా భుమ్మదేవతా భిజ్జన్తి. ఏవం పరమ్పరాయ యావ బ్రహ్మలోకా ఠపేత్వా అరియసావకే సబ్బే దేవమనుస్సా ద్వే కోట్ఠాసా హోన్తి. ధమ్మవాదీహి పన అధమ్మవాదినోవ బహుతరా హోన్తి, తతో యం బహూహి గహితం, తం గణ్హన్తి. ధమ్మం విస్సజ్జేత్వా బహుతరావ అధమ్మం గణ్హన్తి. తే అధమ్మం పూరేత్వా విహరన్తా అపాయే నిబ్బత్తన్తి. ఏవం ఏకస్మిం విహారే సఙ్ఘమజ్ఝే ఉప్పన్నో వివాదో బహూనం అహితాయ దుక్ఖాయ హోతి.

౪౩. అభిఞ్ఞా దేసితాతి మహాబోధిమూలే నిసిన్నేన పచ్చక్ఖం కత్వా పవేదితా. పతిస్సయమానరూపా విహరన్తీతి ఉపనిస్సాయ విహరన్తి. భగవతో అచ్చయేనాతి ఏతరహి భగవన్తం జేట్ఠకం కత్వా సగారవా విహరన్తి, తుమ్హాకం, భన్తే, ఉగ్గతేజతాయ దురాసదతాయ వివాదం జనేతుం న సక్కోన్తి, భగవతో పన అచ్చయేన వివాదం జనేయ్యున్తి వదతి. యత్థ పన తం వివాదం జనేయ్యుం, తం దస్సేన్తో అజ్ఝాజీవే వా అధిపాతిమోక్ఖే వాతి ఆహ. తత్థ అజ్ఝాజీవేతి ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా – ‘‘భిక్ఖు ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ఉల్లపతి ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తిఆదినా (పరి. ౨౮౭) నయేన పరివారే పఞ్ఞత్తాని ఛ సిక్ఖాపదాని, తాని ఠపేత్వా సేసాని సబ్బసిక్ఖాపదాని అధిపాతిమోక్ఖం నామ. అప్పమత్తకో సో ఆనన్దాతి అజ్ఝాజీవం అధిపాతిమోక్ఖఞ్చ ఆరబ్భ ఉప్పన్నవివాదో నామ యస్మా పరస్స కథాయపి అత్తనో ధమ్మతాయపి సల్లక్ఖేత్వా సుప్పజహో హోతి, తస్మా ‘‘అప్పమత్తకో’’తి వుత్తో.

తత్రాయం నయో – ఇధేకచ్చో ‘‘న సక్కా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం అనుల్లపన్తేన కిఞ్చి లద్ధు’’న్తిఆదీని చిన్తేత్వా ఆజీవహేతు ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం వా ఉల్లపతి సఞ్చరిత్తం వా ఆపజ్జతి, యో తే విహారే వసతి, సో భిక్ఖు అరహాతిఆదినా నయేన సామన్తజప్పనం వా కరోతి, అగిలానో వా అత్తనో అత్థాయ పణీతభోజనాని విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, భిక్ఖునీ వా పన తాని విఞ్ఞాపేత్వా పాటిదేసనీయం ఆపజ్జతి, యో కోచి దుక్కటవత్థుకం యంకిఞ్చి సూపోదనవిఞ్ఞత్తిమేవ వా కరోతి, అఞ్ఞతరం వా పన పణ్ణత్తివీతిక్కమం కరోన్తో విహరతి, తమేనం సబ్రహ్మచారీ ఏవం సఞ్జానన్తి – ‘‘కిం ఇమస్స ఇమినా లాభేన లద్ధేన, యో సాసనే పబ్బజిత్వా మిచ్ఛాజీవేన జీవికం కప్పేతి, పణ్ణత్తివీతిక్కమం కరోతీ’’తి. అత్తనో ధమ్మతాయపిస్స ఏవం హోతి – ‘‘కిస్స మయ్హం ఇమినా లాభేన, య్వాహం ఏవం స్వాక్ఖాతే ధమ్మవినయే పబ్బజిత్వా మిచ్ఛాజీవేన జీవికం కప్పేమి, పణ్ణత్తివీతిక్కమం కరోమీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా తతో ఓరమతి. ఏవం పరస్స కథాయపి అత్తనో ధమ్మతాయపి సల్లక్ఖేత్వా సుప్పజహో హోతి. తేన భగవా ‘‘అప్పమత్తకో’’తి ఆహ.

మగ్గే వా హి, ఆనన్ద, పటిపదాయ వాతి లోకుత్తరమగ్గం పత్వా వివాదో నామ సబ్బసో వూపసమ్మతి, నత్థి అధిగతమగ్గానం వివాదో. పుబ్బభాగమగ్గం పన పుబ్బభాగపటిపదఞ్చ సన్ధాయేతం వుత్తం.

తత్రాయం నయో – ఏవం భిక్ఖుం మనుస్సా లోకుత్తరధమ్మే సమ్భావేన్తి. సో సద్ధివిహారికాదయో ఆగన్త్వా వన్దిత్వా ఠితే పుచ్ఛతి ‘‘కిం ఆగతత్థా’’తి. మనసికాతబ్బకమ్మట్ఠానం పుచ్ఛితుం, భన్తేతి. నిసీదథ, ఖణేనేవ అరహత్తం పాపేతుం సమత్థకమ్మట్ఠానకథం ఆచిక్ఖిస్సామీతి వత్వా వదతి – ‘‘ఇధ భిక్ఖు అత్తనో వసనట్ఠానం పవిసిత్వా నిసిన్నో మూలకమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి, తస్స తం మనసికరోతో ఓభాసో ఉప్పజ్జతి. అయం పఠమమగ్గో నామ. సో దుతియం ఓభాసఞాణం నిబ్బత్తేతి, దుతియమగ్గో అధిగతో హోతి, ఏవం తతియఞ్చ చతుత్థఞ్చ. ఏత్తావతా మగ్గప్పత్తో చేవ ఫలప్పత్తో చ హోతీ’’తి. అథ తే భిక్ఖూ ‘‘అఖీణాసవో నామ ఏవం కమ్మట్ఠానం కథేతుం న సక్కోతి, అద్ధాయం ఖీణాసవో’’తి నిట్ఠం గచ్ఛన్తి.

సో అపరేన సమయేన కాలం కరోతి. సమన్తా భిక్ఖాచారగామేహి మనుస్సా ఆగన్త్వా పుచ్ఛన్తి ‘‘కేనచి, భన్తే, థేరో పఞ్హం పుచ్ఛితో’’తి. ఉపాసకా పుబ్బేవ థేరేన పఞ్హో కథితో అమ్హాకన్తి. తే పుప్ఫమణ్డపం పుప్ఫకూటాగారం సజ్జేత్వా సువణ్ణేన అక్ఖిపిధానముఖపిధానాదిం కరిత్వా గన్ధమాలాదీహి పూజేత్వా సత్తాహం సాధుకీళికం కీళేత్వా ఝాపేత్వా అట్ఠీని ఆదాయ చేతియం కరోన్తి. అఞ్ఞే ఆగన్తుకా విహారం ఆగన్త్వా పాదే ధోవిత్వా ‘‘మహాథేరం పస్సిస్సామ, కహం, ఆవుసో, మహాథేరో’’తి పుచ్ఛన్తి. పరినిబ్బుతో, భన్తేతి. దుక్కరం, ఆవుసో, థేరేన కతం మగ్గఫలాని నిబ్బత్తేన్తేన, పఞ్హం పుచ్ఛిత్థ, ఆవుసోతి. భిక్ఖూనం కమ్మట్ఠానం కథేన్తో ఇమినా నియామేన కథేసి, భన్తేతి. న ఏసో, ఆవుసో, మగ్గో, విపస్సనుపక్కిలేసో నామేస, న తుమ్హే జానిత్థ, పుథుజ్జనో, ఆవుసో, థేరోతి. తే కలహం కరోన్తా ఉట్ఠహిత్వా ‘‘సకలవిహారే భిక్ఖూ చ భిక్ఖాచారగామేసు మనుస్సా చ న జానన్తి, తుమ్హేయేవ జానాథ. కతరమగ్గేన తుమ్హే ఆగతా, కిం వో విహారద్వారే చేతియం న దిట్ఠ’’న్తి. ఏవంవాదీనం పన భిక్ఖూనం సతం వా, హోతు సహస్సం వా, యావ తం లద్ధిం నప్పజహన్తి, సగ్గోపి మగ్గోపి వారితోయేవ.

అపరోపి తాదిసోవ కమ్మట్ఠానం కథేన్తో ఏవం కథేతి – చిత్తేనేవ తీసు ఉద్ధనేసు తీణి కపల్లాని ఆరోపేత్వా హేట్ఠా అగ్గిం కత్వా చిత్తేనేవ అత్తనో ద్వత్తింసాకారం ఉప్పాటేత్వా కపల్లేసు పక్ఖిపిత్వా చిత్తేనేవ దణ్డకేన పరివత్తేత్వా పరివత్తేత్వా భజ్జితబ్బం, యా ఝాయమానే ఛారికా హోతి, సా ముఖవాతేన పలాసేతబ్బా. ఏత్తకేన ధూతపాపో నామేస సమణో హోతి. సేసం పురిమనయేనేవ విత్థారేతబ్బం.

అపరో ఏవం కథేతి – చిత్తేనేవ మహాచాటిం ఠపేత్వా మత్థుం యోజేత్వా చిత్తేనేవ అత్తనో ద్వత్తింసాకారం ఉప్పాటేత్వా తత్థ పక్ఖిపిత్వా మత్థుం ఓతారేత్వా మన్థితబ్బం. మథియమానం విలీయతి, విలీనే ఉపరి ఫేణో ఉగ్గచ్ఛతి. సో ఫేణో పరిభుఞ్జితబ్బో. ఏత్తావతా వో అమతం పరిభుత్తం నామ భవిస్సతి. ఇతో పరం ‘‘అథ తే భిక్ఖూ’’తిఆది సబ్బం పురిమనయేనేవ విత్థారేతబ్బం.

౪౪. ఇదాని యో ఏవం వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య, తస్స మూలం దస్సేన్తో ఛయిమానీతిఆదిమాహ. తత్థ అగారవోతి గారవవిరహితో. అప్పతిస్సోతి అప్పతిస్సయో అనీచవుత్తి. ఏత్థ పన యో భిక్ఖు సత్థరి ధరమానే తీసు కాలేసు ఉపట్ఠానం న యాతి, సత్థరి అనుపాహనే చఙ్కమన్తే సఉపాహనో చఙ్కమతి, నీచే చఙ్కమే చఙ్కమన్తే ఉచ్చే చఙ్కమే చఙ్కమతి, హేట్ఠా వసన్తే ఉపరి వసతి, సత్థు దస్సనట్ఠానే ఉభో అంసే పారుపతి, ఛత్తం ధారేతి, ఉపాహనం ధారేతి, న్హానతిత్థే ఉచ్చారం వా పస్సావం వా కరోతి, పరినిబ్బుతే వా పన చేతియం వన్దితుం న గచ్ఛతి, చేతియస్స పఞ్ఞాయనట్ఠానే సత్థుదస్సనట్ఠానే వుత్తం సబ్బం కరోతి, అఞ్ఞేహి చ భిక్ఖూహి ‘‘కస్మా ఏవం కరోసి, న ఇదం వట్టతి, సమ్మాసబుద్ధస్స నామ లజ్జితుం వట్టతీ’’తి వుత్తే ‘‘తూణ్హీ హోతి, కిం బుద్ధో బుద్ధోతి వదసీ’’తి భణతి, అయం సత్థరి అగారవో నామ.

యో పన ధమ్మస్సవనే సఙ్ఘుట్ఠే సక్కచ్చం న గచ్ఛతి, సక్కచ్చం ధమ్మం న సుణాతి, నిద్దాయతి వా సల్లపేన్తో వా నిసీదతి, సక్కచ్చం న గణ్హాతి న ధారేతి, ‘‘కిం ధమ్మే అగారవం కరోసీ’’తి వుత్తే ‘‘తుణ్హీ హోతి, ధమ్మో ధమ్మోతి వదసి, కిం ధమ్మో నామా’’తి వదతి, అయం ధమ్మే అగారవో నామ.

యో పన థేరేన భిక్ఖునా అనజ్ఝిట్ఠో ధమ్మం దేసేతి, నిసీదతి పఞ్హం కథేతి, వుడ్ఢే భిక్ఖూ ఘట్టేన్తో గచ్ఛతి, తిట్ఠతి నిసీదతి, దుస్సపల్లత్థికం వా హత్థపల్లత్థికం వా కరోతి, సఙ్ఘమజ్ఝే ఉభో అంసే పారుపతి, ఛత్తుపాహనం ధారేతి, ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘస్స లజ్జితుం వట్టతీ’’తి వుత్తేపి ‘‘తుణ్హీ హోతి, సఙ్ఘో సఙ్ఘోతి వదసి, కిం సఙ్ఘో, మిగసఙ్ఘో అజసఙ్ఘో’’తిఆదీని వదతి, అయం సఙ్ఘే అగారవో నామ. ఏకభిక్ఖుస్మిమ్పి హి అగారవే కతే సఙ్ఘే కతోయేవ హోతి. తిస్సో సిక్ఖా పన అపరిపూరయమానోవ సిక్ఖాయ న పరిపూరకారీ నామ.

అజ్ఝత్తం వాతి అత్తని వా అత్తనో పరిసాయ వా. బాహిద్ధాతి పరస్మిం వా పరస్స పరిసాయ వా.

౪౬. ఇదాని అయం ఛ ఠానాని నిస్సాయ ఉప్పన్నవివాదో వడ్ఢన్తో యాని అధికరణాని పాపుణాతి, తాని దస్సేతుం చత్తారిమానీతిఆదిమాహ. తత్థ వూపసమనత్థాయ పవత్తమానేహి సమథేహి అధికాతబ్బానీతి అధికరణాని. వివాదోవ అధికరణం వివాదాధికరణం. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో.

ఇదాని ఇమానిపి చత్తారి అధికరణాని పత్వా ఉపరి వడ్ఢేన్తో సో వివాదో యేహి సమథేహి వూపసమ్మతి, తేసం దస్సనత్థం సత్త ఖో పనిమేతిఆదిమాహ. తత్థ అధికరణాని సమేన్తి వూపసమేన్తీతి అధికరణసమథా. ఉప్పన్నుప్పన్నానన్తి ఉప్పన్నానం ఉప్పన్నానం. అధికరణానన్తి ఏతేసం వివాదాధికరణాదీనం చతున్నం. సమథాయ వూపసమాయాతి సమనత్థఞ్చేవ వూపసమనత్థఞ్చ. సమ్ముఖావినయో దాతబ్బో…పే… తిణవత్థారకోతి ఇమే సత్త సమథా దాతబ్బా.

తత్రాయం వినిచ్ఛయకథా – అధికరణేసు తావ ధమ్మోతి వా అధమ్మోతి వాతి అట్ఠారసహి వత్థూహి వివదన్తానం భిక్ఖూనం యో వివాదో, ఇదం వివాదాధికరణం నామ. సీలవిపత్తియా వా ఆచారదిట్ఠిఆజీవవిపత్తియా వా అనువదన్తానం యో అనువాదో ఉపవదనా చేవ చోదనా చ, ఇదం అనువాదాధికరణం నామ. మాతికాయం ఆగతా పఞ్చ విభఙ్గే ద్వేతి సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఆపత్తాధికరణం నామ. యం సఙ్ఘస్స అపలోకనాదీనం చతున్నం కమ్మానం కరణం, ఇదం కిచ్చాధికరణం నామ.

తత్థ వివాదాధికరణం ద్వీహి సమథేహి సమ్మతి సమ్ముఖావినయేన చ యేభుయ్యసికాయ చ. సమ్ముఖావినయేనేవ సమ్మమానం యస్మిం విహారే ఉప్పన్నం, తస్మింయేవ వా, అఞ్ఞత్థ వూపసమేతుం గచ్ఛన్తానం అన్తరామగ్గే వా, యత్థ గన్త్వా సఙ్ఘస్స నియ్యాతితం, తత్థ సఙ్ఘేన వా గణేన వా వూపసమేతుం అసక్కోన్తే తత్థేవ ఉబ్బాహికాయ సమ్మతపుగ్గలేహి వా వినిచ్ఛితం సమ్మతి. ఏవం సమ్మమానే పన తస్మిం యా సఙ్ఘసమ్ముఖతా ధమ్మసమ్ముఖతా, వినయసమ్ముఖతా, పుగ్గలసమ్ముఖతా, అయం సమ్ముఖావినయో నామ.

తత్థ చ కారకసఙ్ఘస్స సామగ్గివసేన సమ్ముఖీభావో సఙ్ఘసమ్ముఖతా. సమేతబ్బస్స వత్థునో భూతతా ధమ్మసమ్ముఖతా. యథా తం సమేతబ్బం, తథేవ సమనం వినయసమ్ముఖతా. యో చ వివదతి, యేన చ వివదతి, తేసం ఉభిన్నం అత్తపచ్చత్థికానం సమ్ముఖీభావో పుగ్గలసమ్ముఖతా. ఉబ్బాహికాయ వూపసమే పనేత్థ సఙ్ఘసమ్ముఖతా పరిహాయతి. ఏవం తావ సమ్ముఖావినయేనేవ సమ్మతి.

సచే పనేవమ్పి న సమ్మతి, అథ నం ఉబ్బాహికాయ సమ్మతా భిక్ఖూ ‘‘న మయం సక్కోమ వూపసమేతు’’న్తి సఙ్ఘస్సేవ నియ్యాతేన్తి. తతో సఙ్ఘో పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం భిక్ఖుం సలాకగ్గాహకం సమ్మన్నిత్వా తేన గుళ్హకవివటకసకణ్ణజప్పకేసు తీసు సలాకగ్గాహేసు అఞ్ఞతరవసేన సలాకం గాహేత్వా సన్నిపతితపరిసాయ ధమ్మవాదీనం యేభుయ్యతాయ యథా తే ధమ్మవాదినో వదన్తి, ఏవం వూపసన్తం అధికరణం సమ్ముఖావినయేన చ యేభుయ్యసికాయ చ వూపసన్తం హోతి. తత్థ సమ్ముఖావినయో వుత్తనయో ఏవ. యం పన యేభుయ్యసికాయ కమ్మస్స కరణం, అయం యేభుయ్యసికా నామ. ఏవం వివాదాధికరణం ద్వీహి సమథేహి సమ్మతి.

అనువాదాధికరణం చతూహి సమథేహి సమ్మతి సమ్ముఖావినయేన చ సతివినయేన చ అమూళ్హవినయేన చ తస్సపాపియసికాయ చ. సమ్ముఖావినయేనేవ సమ్మమానం యో చ అనువదతి, యఞ్చ అనువదతి, తేసం వచనం సుత్వా, సచే కాచి ఆపత్తి నత్థి, ఉభో ఖమాపేత్వా, సచే అత్థి, అయం నామేత్థ ఆపత్తీతి ఏవం వినిచ్ఛితం వూపసమ్మతి. తత్థ సమ్ముఖావినయలక్ఖణం వుత్తనయమేవ.

యదా పన ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో అమూలికాయ సీలవిపత్తియా అనుద్ధంసితస్స సతివినయం యాచమానస్స సఙ్ఘో ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన సతివినయం దేతి, తదా సమ్ముఖావినయేన చ సతివినయేన చ వూపసన్తం హోతి. దిన్నే పన సతివినయే పున తస్మిం పుగ్గలే కస్సచి అనువాదో న రుహతి.

యదా ఉమ్మత్తకో భిక్ఖు ఉమ్మాదవసేన కతే అస్సామణకే అజ్ఝాచారే ‘‘సరతాయస్మా ఏవరూపిం ఆపత్తి’’న్తి భిక్ఖూహి వుచ్చమానో – ‘‘ఉమ్మత్తకేన మే, ఆవుసో, ఏతం కతం, నాహం తం సరామీ’’తి భణన్తోపి భిక్ఖూహి చోదియమానోవ పున అచోదనత్థాయ అమూళ్హవినయం యాచతి, సఙ్ఘో చస్స ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన అమూళ్హవినయం దేతి, తదా సమ్ముఖావినయేన చ అమూళ్హవినయేన చ వూపసన్తం హోతి. దిన్నే పన అమూళ్హవినయే పున తస్మిం పుగ్గలే కస్సచి తప్పచ్చయా అనువాదో న రుహతి.

యదా పన పారాజికేన వా పారాజికసామన్తేన వా చోదియమానస్స అఞ్ఞేనాఞ్ఞం పటిచరతో పాపుస్సన్నతాయ పాపియస్స పుగ్గలస్స – ‘‘సచాయం అచ్ఛిన్నమూలో భవిస్సతి, సమ్మా వత్తిత్వా ఓసారణం లభిస్సతి, సచే ఛిన్నమూలో, అయమేవస్స నాసనా భవిస్సతీ’’తి మఞ్ఞమానో సఙ్ఘో ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన తస్సపాపియసికం కరోతి, తదా సమ్ముఖావినయేన చ తస్స పాపియసికాయ చ వూపసన్తం హోతి. ఏవం అనువాదాధికరణం చతూహి సమథేహి సమ్మతి.

ఆపత్తాధికరణం తీహి సమథేహి సమ్మతి సమ్ముఖావినయేన చ పటిఞ్ఞాతకరణేన చ తిణవత్థారకేన చ. తస్స సమ్ముఖావినయేనేవ వూపసమో నత్థి. యదా పన ఏకస్స వా భిక్ఖునో సన్తికే సఙ్ఘగణమజ్ఝేసు వా భిక్ఖు లహుకం ఆపత్తిం దేసేతి, తదా ఆపత్తాధికరణం సమ్ముఖావినయేన చ పటిఞ్ఞాతకరణేన చ వూపసమ్మతి. తత్థ సమ్ముఖావినయో తావ యో చ దేసేతి, యస్స చ దేసేతి, తేసం సమ్ముఖతా. సేసం వుత్తనయమేవ. పుగ్గలస్స చ గణస్స చ దేసనాకాలే సఙ్ఘసమ్ముఖతా పరిహాయతి. యం పనేత్థ ‘‘అహం, భన్తే, ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం అపన్నో’’తి చ, ఆమ ‘‘పస్సామీ’’తి చ పటిఞ్ఞాతాయ ‘‘ఆయతిం సంవరేయ్యాసీ’’తి కరణం, తం పటిఞ్ఞాతకరణం నామ. సఙ్ఘాదిసేసే పరివాసాదియాచనా పటిఞ్ఞా, పరివాసాదీనం దానం పటిఞ్ఞాతకరణం నామ.

ద్వేపక్ఖజాతా పన భణ్డనకారకా భిక్ఖూ బహుం అస్సామణకం అజ్ఝాచారం చరిత్వా పున లజ్జిధమ్మే ఉప్పన్నే ‘‘సచే మయం ఇమాహి ఆపత్తీహి అఞ్ఞమఞ్ఞం కారేస్సామ, సియాపి తం అధికరణం కక్ఖళత్తాయ సంవత్తేయ్యా’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆపత్తియా కారాపనే దోసం దిస్వా యదా తిణవత్థారకకమ్మం కరోన్తి, తదా ఆపత్తాధికరణం సమ్ముఖావినయేన చ తిణవత్థారకేన చ సమ్మతి. తత్ర హి యత్తకా హత్థపాసుపగతా ‘‘న మే తం ఖమతీ’’తి ఏవం దిట్ఠావికమ్మం అకత్వా ‘‘దుక్కటం కమ్మం పున కాతబ్బం కమ్మ’’న్తి న ఉక్కోటేన్తి, నిద్దమ్పి ఓక్కన్తా హోన్తి, సబ్బేసమ్పి ఠపేత్వా థుల్లవజ్జఞ్చ గిహిపటిసంయుత్తఞ్చ సబ్బాపత్తియో వుట్ఠహన్తి. ఏవం ఆపత్తాధికరణం తీహి సమథేహి సమ్మతి. కిచ్చాధికరణం ఏకేన సమథేన సమ్మతి సమ్ముఖావినయేనేవ.

ఇమాని చత్తారి అధికరణాని యథానురూపం ఇమేహి సత్తహి సమథేహి సమ్మన్తి. తేన వుత్తం ‘‘ఉప్పన్నుప్పన్నానం అధికరణానం సమథాయ వూపసమాయ సమ్ముఖావినయో దాతబ్బో…పే… తిణవత్థారకో’’తి. అయమేత్థ వినిచ్ఛయనయో, విత్థారో పన సమథక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౧౮౫) ఆగతోయేవ. వినిచ్ఛయోపిస్స సమన్తపాసాదికాయ వుత్తో.

౪౭. యో పనాయం ఇమస్మిం సుత్తే ‘‘ఇధానన్ద, భిక్ఖూ వివదన్తీ’’తిఆదికో విత్థారో వుత్తో, సో ఏతేన నయేన సఙ్ఖేపతోవ వుత్తోతి వేదితబ్బో. తత్థ ధమ్మోతిఆదీసు సుత్తన్తపరియాయేన తావ దస కుసలకమ్మపథా ధమ్మో, అకుసలకమ్మపథా అధమ్మో. తథా ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి హేట్ఠా ఆగతా సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మా, తయో సతిపట్ఠానా తయో సమ్మప్పధానా తయో ఇద్ధిపాదా ఛ ఇన్ద్రియాని ఛ బలాని అట్ఠ బోజ్ఝఙ్గా నవఙ్గికో మగ్గో చాతి, చత్తారో ఉపాదానా పఞ్చ నీవరణానీతిఆదయో సఙ్కలిట్ఠధమ్మా చాతి అయం అధమ్మో.

తత్థ యంకిఞ్చి ఏకం అధమ్మకోట్ఠాసం గహేత్వా ‘‘ఇమం అధమ్మం ధమ్మోతి కరిస్సామ, ఏవం అమ్హాకం ఆచరియకులం నియ్యానికం భవిస్సతి, మయఞ్చ లోకే పాకటా భవిస్సామా’’తి తం అధమ్మం ‘‘ధమ్మో అయ’’న్తి కథేన్తా ధమ్మోతి వివదన్తి. తత్థేవ ధమ్మకోట్ఠాసేసు ఏకం గహేత్వా ‘‘అధమ్మో అయ’’న్తి కథేన్తా అధమ్మోతి వివదన్తి.

వినయపరియాయేన పన భూతేన వత్థునా చోదేత్వా సారేత్వా యథాపటిఞ్ఞాయ కాతబ్బకమ్మం ధమ్మో నామ, అభూతేన పన వత్థునా అచోదేత్వా అసారేత్వా అపటిఞ్ఞాయ కతబ్బకమ్మం అధమ్మో నామ. తేసుపి అధమ్మం ‘‘ధమ్మో అయ’’న్తి కథేన్తా ధమ్మోతి వివదన్తి, ‘‘అధమ్మో అయ’’న్తి కథేన్తా అధమ్మోతి వివదన్తి.

సుత్తన్తపరియాయేన పన రాగవినయో దోసవినయో మోహవినయో సంవరో పహానం పటిసఙ్ఖాతి అయం వినయో నామ, రాగాదీనం అవినయో అసంవరో అప్పహానం అప్పటిసఙ్ఖాతి అయం అవినయో నామ. వినయపరియాయేన వత్థుసమ్పత్తి ఞత్తిసమ్పత్తి అనుసావనసమ్పత్తి సీమసమ్పతి పరిససమ్పత్తీతి అయం వినయో నామ, వత్థువిపత్తి…పే… పరిసవిపత్తీతి అయం అవినయో నామ. తేసుపి యంకిఞ్చి అవినయం ‘‘వినయో అయ’’న్తి కథేన్తా వినయోతి వివదన్తి, వినయం అవినయోతి కథేన్తా అవినయోతి వివదన్తి.

ధమ్మనేత్తి సమనుమజ్జితబ్బాతి ధమ్మరజ్జు అనుమజ్జితబ్బా ఞాణేన ఘంసితబ్బా ఉపపరిక్ఖితబ్బా. సా పనేసా ధమ్మనేత్తి ‘‘ఇతి ఖో వచ్ఛ ఇమే దస ధమ్మా అకుసలా దస ధమ్మా కుసలా’’తి ఏవం మహావచ్ఛగోత్తసుత్తే (మ. ని. ౨.౧౯౪) ఆగతాతి వుత్తా. సా ఏవ వా హోతు, యో వా ఇధ ధమ్మోతి చ వినయో చ వుత్తో. యథా తత్థ సమేతీతి యథా తాయ ధమ్మనేత్తియా సమేతి, ‘‘ధమ్మో ధమ్మోవ హోతి, అధమ్మో అధమ్మోవ, వినయో వినయోవ హోతి, అవినయో అవినయోవ’’. తథా తన్తి ఏవం తం అధికరణం వూపసమేతబ్బం. ఏకచ్చానం అధికరణానన్తి ఇధ వివాదాధికరణమేవ దస్సితం, సమ్ముఖావినయో పన న కిస్మిఞ్చి అధికరణే న లబ్భతి.

౪౮. తం పనేతం యస్మా ద్వీహి సమథేహి సమ్మతి సమ్ముఖావినయేన చ యేభుయ్యసికాయ చ, తస్మా హేట్ఠా మాతికాయ ఠపితానుక్కమేన ఇదాని సతివినయస్స వారే పత్తేపి తం అవత్వా వివాదాధికరణయేవ తావ దుతియసమథం దస్సేన్తో కథఞ్చానన్ద, యేభుయ్యసికాతిఆదిమాహ. తత్థ బహుతరాతి అన్తమసో ద్వీహి తీహిపి అతిరేకతరా. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౪౯. ఇదాని హేట్ఠా అవిత్థారితం సతివినయం ఆదిం కత్వా విత్థారితావసేససమథే పటిపాటియా విత్థారేతుం కథఞ్చానన్ద, సతివినయోతిఆదిమాహ. తత్థ పారాజికసామన్తేన వాతి ద్వే సామన్తాని ఖన్ధసామన్తఞ్చ ఆపత్తిసామన్తఞ్చ. తత్థ పారాజికాపత్తిక్ఖన్ధో సఙ్ఘాదిసేసాపత్తిక్ఖన్ధో థుల్లచ్చయ-పాచిత్తియ-పాటిదేసనీయ-దుక్కట-దుబ్భాసితాపత్తిక్ఖన్ధోతి ఏవం పురిమస్స పచ్ఛిమఖన్ధం ఖన్ధసామన్తం నామ హోతి. పఠమపారాజికస్స పన పుబ్బభాగే దుక్కటం, సేసానం థుల్లచ్చయన్తి ఇదం ఆపత్తిసామన్తం నామ. తత్థ ఖన్ధసామన్తే పారాజికసామన్తం గరుకాపత్తి నామ హోతి. సరతాయస్మాతి సరతు ఆయస్మా. ఏకచ్చానం అధికరణానన్తి ఇధ అనువాదాధికరణమేవ దస్సితం.

౫౦. భాసితపరిక్కన్తన్తి వాచాయ భాసితం కాయేన చ పరిక్కన్తం, పరక్కమిత్వా కతన్తి అత్థో. ఏకచ్చానన్తి ఇధాపి అనువాదాధికరణమేవ అధిప్పేతం. పటిఞ్ఞాతకరణే ‘‘ఏకచ్చాన’’న్తి ఆపత్తాధికరణం దస్సితం.

౫౨. దవాతి సహసా. రవాతి అఞ్ఞం భణితుకామేన అఞ్ఞం వుత్తం. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, తస్సపాపియసికా హోతీతి తస్సపుగ్గలస్స పాపుస్సన్నతా పాపియసికా హోతి. ఇమినా కమ్మస్స వత్థు దస్సితం. ఏవరూపస్స హి పుగ్గలస్స కమ్మం కాత్తబ్బం. కమ్మేన హి అధికరణస్స వూపసమో హోతి, న పుగ్గలస్స పాపుస్సన్నతాయ. ఇధాపి చ అనువాదాధికరణమేవ అధికరణన్తి వేదితబ్బం.

౫౩. కథఞ్చానన్ద, తిణవత్థారకోతి ఏత్థ ఇదం కమ్మం తిణవత్థారకసదిసత్తా తిణవత్థారకోతి వుత్తం. యథా హి గూథం వా ముత్తం వా ఘట్టియమానం దుగ్గన్ధతాయ బాధతి, తిణేహి అవత్థరిత్వా సుప్పటిచ్ఛాదితస్స పనస్స సో గన్ధో న బాధతి, ఏవమేవ యం అధికరణం మూలానుమూలం గన్త్వా వూపసమియమానం కక్ఖళత్తాయ వాళత్తాయ భేదాయ సంవత్తతి, తం ఇమినా కమ్మేన వూపసన్తం గూథం వియ తిణవత్థారకేన పటిచ్ఛన్నం వూపసన్తం హోతీతి ఇదం కమ్మం తిణవత్థారకసదిసత్తా తిణవత్థారకోతి వుత్తం. తస్స ఇధానన్ద, భిక్ఖూనం భణ్డనజాతానన్తిఆదివచనేన ఆకారమత్తమేవ దస్సితం, ఖన్ధకే ఆగతాయేవ పనేత్థ కమ్మవాచా పమాణం. ఠపేత్వా థుల్లవజ్జం ఠపేత్వా గిహిపటిసంయుత్తన్తి. ఏత్థ పన థుల్లవజ్జన్తి థూల్లవజ్జం పారాజికఞ్చేవ సఙ్ఘాదిసేసఞ్చ. గిహిపటిసంయుత్తన్తి గిహీనం హీనేన ఖుంసనవమ్భనధమ్మికపటిస్సవేసు ఆపన్నా ఆపత్తి. అధికరణానన్తి ఇధ ఆపత్తాధికరణమేవ వేదితబ్బం. కిచ్చాధికరణస్స పన వసేన ఇధ న కిఞ్చి వుత్తం. కిఞ్చాపి న వుత్తం, సమ్ముఖావినయేనేవ పనస్స వూపసమో హోతీతి వేదితబ్బో.

౫౪. ఛయిమే, ఆనన్ద, ధమ్మా సారణీయాతి హేట్ఠా కలహవసేన సుత్తం ఆరద్ధం, ఉపరి సారణీయధమ్మా ఆగతా. ఇతి యథానుసన్ధినావ దేసనా గతా హోతి. హేట్ఠా కోసమ్బియసుత్తే (మ. ని. ౧.౪౯౮-౫౦౦) పన సోతాపత్తిమగ్గసమ్మాదిట్ఠి కథితా, ఇమస్మిం సుత్తే సోతాపత్తిఫలసమ్మాదిట్ఠి వుత్తాతి వేదితబ్బా. అణున్తి అప్పసావజ్జం. థూలన్తి మహాసావజ్జం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

సామగామసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.