౧. దేవదహసుత్తవణ్ణనా

౧. ఏవం మే సుతన్తి దేవదహసుత్తం. తత్థ దేవదహం నామాతి దేవా వుచ్చన్తి రాజానో, తత్థ చ సక్యరాజూనం మఙ్గలపోక్ఖరణీ అహోసి పాసాదికా ఆరక్ఖసమ్పన్నా, సా దేవానం దహత్తా ‘‘దేవదహ’’న్తి పఞ్ఞాయిత్థ. తదుపాదాయ సోపి నిగమో దేవదహన్త్వేవ సఙ్ఖం గతో. భగవా తం నిగమం నిస్సాయ లుమ్బినివనే విహరతి. సబ్బం తం పుబ్బేకతహేతూతి పుబ్బే కతకమ్మపచ్చయా. ఇమినా కమ్మవేదనఞ్చ కిరియవేదనఞ్చ పటిక్ఖిపిత్వా ఏకం విపాకవేదనమేవ సమ్పటిచ్ఛన్తీతి దస్సేతి. ఏవం వాదినో, భిక్ఖవే, నిగణ్ఠాతి ఇమినా పుబ్బే అనియమేత్వా వుత్తం నియమేత్వా దస్సేతి.

అహువమ్హేవ మయన్తి ఇదం భగవా తేసం అజాననభావం జానన్తోవ కేవలం కలిసాసనం ఆరోపేతుకామో పుచ్ఛతి. యే హి ‘‘మయం అహువమ్హా’’తిపి న జానన్తి, తే కథం కమ్మస్స కతభావం వా అకతభావం వా జానిస్సన్తి. ఉత్తరిపుచ్ఛాయపి ఏసేవ నయో.

౨. ఏవం సన్తేతి చూళదుక్ఖక్ఖన్ధే (మ. ని. ౧.౧౭౯-౧౮౦) మహానిగణ్ఠస్స వచనే సచ్చే సన్తేతి అత్థో, ఇధ పన ఏత్తకస్స ఠానస్స తుమ్హాకం అజాననభావే సన్తేతి అత్థో. న కల్లన్తి న యుత్తం.

౩. గాళ్హూపలేపనేనాతి బహలూపలేపనేన, పునప్పునం విసరఞ్జితేన, న పన ఖలియా లిత్తేన వియ. ఏసనియాతి ఏసనిసలాకాయ అన్తమసో నన్తకవట్టియాపి. ఏసేయ్యాతి గమ్భీరం వా ఉత్తానం వాతి వీమంసేయ్య. అగదఙ్గారన్తి ఝామహరీతకస్స వా ఆమలకస్స వా చుణ్ణం. ఓదహేయ్యాతి పక్ఖిపేయ్య. అరోగోతిఆది మాగణ్డియసుత్తే (మ. ని. ౨.౨౧౩) వుత్తమేవ.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం, సల్లేన విద్ధస్స హి విద్ధకాలే వేదనాయ పాకటకాలో వియ ఇమేసం ‘‘మయం పుబ్బే అహువమ్హా వా నో వా, పాపకమ్మం అకరమ్హా వా నో వా, ఏవరూపం వా పాపం కరమ్హా’’తి జాననకాలో సియా. వణముఖస్స పరికన్తనాదీసు చతూసు కాలేసు వేదనాయ పాకటకాలో వియ ‘‘ఏత్తకం వా నో దుక్ఖం నిజ్జిణ్ణం, ఏత్తకే వా నిజ్జిణ్ణే సబ్బమేవ దుక్ఖం నిజ్జిణ్ణం భవిస్సతి, సుద్ధన్తే పతిట్ఠితా నామ భవిస్సామా’’తి జాననకాలో సియా. అపరభాగే ఫాసుభావజాననకాలో వియ దిట్ఠేవ ధమ్మే అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదాయ జాననకాలో సియా. ఏవమేత్థ ఏకాయ ఉపమాయ తయో అత్థా, చతూహి ఉపమాహి ఏకో అత్థో పరిదీపితో.

౪. ఇమే పన తతో ఏకమ్పి న జానన్తి, విరజ్ఝిత్వా గతే సల్లే అవిద్ధోవ ‘‘విద్ధోసి మయా’’తి పచ్చత్థికస్స వచనప్పమాణేనేవ ‘‘విద్ధోస్మీ’’తి సఞ్ఞం ఉప్పాదేత్వా దుక్ఖప్పత్తపురిసో వియ కేవలం మహానిగణ్ఠస్స వచనప్పమాణేన సబ్బమేతం సద్దహన్తా ఏవం సల్లోపమాయ భగవతా నిగ్గహితా పచ్చాహరితుం అసక్కోన్తా యథా నామ దుబ్బలో సునఖో మిగం ఉట్ఠాపేత్వా సామికస్స అభిముఖం కరిత్వా అత్తనా ఓసక్కతి, ఏవం మహానిగణ్ఠస్స మత్థకే వాదం పక్ఖిపన్తా నిగణ్ఠో, ఆవుసోతిఆదీమాహంసు.

౫. అథ నే భగవా సాచరియకే నిగ్గణ్హన్తో పఞ్చ ఖో ఇమేతిఆదిమాహ. తత్రాయస్మన్తానన్తి తేసు పఞ్చసు ధమ్మేసు ఆయస్మన్తానం. కా అతీతంసే సత్థరి సద్ధాతి అతీతంసవాదిమ్హి సత్థరి కా సద్ధా. యా అతీతవాదం సద్దహన్తానం తుమ్హాకం మహానిగణ్ఠస్స సద్ధా, సా కతమా? కిం భూతత్థా అభూతత్థా, భూతవిపాకా అభూతవిపాకాతి పుచ్ఛతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. సహధమ్మికన్తి సహేతుకం సకారణం. వాదపటిహారన్తి పచ్చాగమనకవాదం. ఏత్తావతా తేసం ‘‘అపనేథ సద్ధం, సబ్బదుబ్బలా ఏసా’’తి సద్ధాఛేదకవాదం నామ దస్సేతి.

౬. అవిజ్జా అఞ్ఞాణాతి అవిజ్జాయ అఞ్ఞాణేన. సమ్మోహాతి సమ్మోహేన. విపచ్చేథాతి విపరీతతో సద్దహథ, విపల్లాసగ్గాహం వా గణ్హథాతి అత్థో.

౭. దిట్ఠధమ్మవేదనీయన్తి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే విపాకదాయకం. ఉపక్కమేనాతి పయోగేన. పధానేనాతి వీరియేన. సమ్పరాయవేదనీయన్తి దుతియే వా తతియే వా అత్తభావే విపాకదాయకం. సుఖవేదనీయన్తి ఇట్ఠారమ్మణవిపాకదాయకం కుసలకమ్మం. విపరీతం దుక్ఖవేదనీయం. పరిపక్కవేదనీయన్తి పరిపక్కే నిప్ఫన్నే అత్తభావే వేదనీయం, దిట్ఠధమ్మవేదనీయస్సేవేతం అధివచనం. అపరిపక్కవేదనీయన్తి అపరిపక్కే అత్తభావే వేదనీయం, సమ్పరాయవేదనీయస్సేవేతం అధివచనం. ఏవం సన్తేపి అయమేత్థ విసేసో – యం పఠమవయే కతం పఠమవయే వా మజ్ఝిమవయే వా పచ్ఛిమవయే వా విపాకం దేతి, మజ్ఝిమవయే కతం మజ్ఝిమవయే వా పచ్ఛిమవయే వా విపాకం దేతి, పచ్ఛిమవయే కతం తత్థేవ విపాకం దేతి, తం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం నామ. యం పన సత్తదివసబ్భన్తరే విపాకం దేతి, తం పరిపక్కవేదనీయం నామ. తం కుసలమ్పి హోతి అకుసలమ్పి.

తత్రిమాని వత్థూని – పుణ్ణో నామ కిర దుగ్గతమనుస్సో రాజగహే సుమనసేట్ఠిం నిస్సాయ వసతి. తమేనం ఏకదివసం నగరమ్హి నక్ఖత్తే సఙ్ఘుట్ఠే సేట్ఠి ఆహ – ‘‘సచే అజ్జ కసిస్ససి, ద్వే చ గోణే నఙ్గలఞ్చ లభిస్ససి. కిం నక్ఖత్తం కీళిస్ససి, కసిస్ససీ’’తి. కిం మే నక్ఖత్తేన, కసిస్సామీతి? తేన హి యే గోణే ఇచ్ఛసి, తే గహేత్వా కసాహీతి. సో కసితుం గతో. తం దివసం సారిపుత్తత్థేరో నిరోధా వుట్ఠాయ ‘‘కస్స సఙ్గహం కరోమీ’’తి? ఆవజ్జన్తో పుణ్ణం దిస్వా పత్తచీవరం ఆదాయ తస్స కసనట్ఠానం గతో. పుణ్ణో కసిం ఠపేత్వా థేరస్స దన్తకట్ఠం దత్వా ముఖోదకం అదాసి. థేరో సరీరం పటిజగ్గిత్వా కమ్మన్తస్స అవిదూరే నిసీది భత్తాభిహారం ఓలోకేన్తో. అథస్స భరియం భత్తం ఆహరన్తిం దిస్వా అన్తరామగ్గేయేవ అత్తానం దస్సేసి.

సా సామికస్స ఆహటభత్తం థేరస్స పత్తే పక్ఖిపిత్వా పున గన్త్వా అఞ్ఞం భత్తం సమ్పాదేత్వా దివా అగమాసి. పుణ్ణో ఏకవారం కసిత్వా నిసీది. సాపి భత్తం గహేత్వా ఆగచ్ఛన్తీ ఆహ – ‘‘సామి పాతోవ తే భత్తం ఆహరియిత్థ, అన్తరామగ్గే పన సారిపుత్తత్థేరం దిస్వా తం తస్స దత్వా అఞ్ఞం పచిత్వా ఆహరన్తియా మే ఉస్సూరో జాతో, మా కుజ్ఝి సామీ’’తి. భద్దకం తే భద్దే కతం, మయా థేరస్స పాతోవ దన్తకట్ఠఞ్చ ముఖోదకఞ్చ దిన్నం, అమ్హాకంయేవానేన పిణ్డపాతోపి పరిభుత్తో, అజ్జ థేరేన కతసమణధమ్మస్స మయం భాగినో జాతాతి చిత్తం పసాదేసి. ఏకవారం కసితట్ఠానం సువణ్ణమేవ అహోసి. సో భుఞ్జిత్వా కసితట్ఠానం ఓలోకేన్తో విజ్జోతమానం దిస్వా ఉట్ఠాయ యట్ఠియా పహరిత్వా రత్తసువణ్ణభావం జానిత్వా ‘‘రఞ్ఞో అకథేత్వా పరిభుఞ్జితుం న సక్కా’’తి గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా తం సబ్బం సకటేహి ఆహరాపేత్వా రాజఙ్గణే రాసిం కారేత్వా ‘‘కస్సిమస్మిం నగరే ఏత్తకం సువణ్ణం అత్థీ’’తి పుచ్ఛి. కస్సచి నత్థీతి చ వుత్తే సేట్ఠిట్ఠానమస్స అదాసి. సో పుణ్ణసేట్ఠి నామ జాతో.

అపరమ్పి వత్థు – తస్మింయేవ రాజగహే కాళవేళియో నామ దుగ్గతో అత్థి. తస్స భరియా పణ్ణమ్బిలయాగుం పచి. మహాకస్సపత్థేరో నిరోధా వుట్ఠాయ ‘‘కస్స సఙ్గహం కరోమీ’’తి ఆవజ్జన్తో తం దిస్వా గన్త్వా గేహద్వారే అట్ఠాసి. సా పత్తం గహేత్వా సబ్బం తత్థ పక్ఖిపిత్వా థేరస్స అదాసి, థేరో విహారం గన్త్వా సత్థు ఉపనామేసి. సత్థా అత్తనో యాపనమత్తం గణ్హి, సేసం పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం పహోసి. కాళవళియోపి తం ఠానం పత్తో చూళకం లభి. మహాకస్సపో సత్థారం కాళవళియస్స విపాకం పుచ్ఛి. సత్థా ‘‘ఇతో సత్తమే దివసే సేట్ఠిచ్ఛత్తం లభిస్సతీ’’తి ఆహ. కాళవళియో తం కథం సుత్వా గన్త్వా భరియాయ ఆరోచేసి.

తదా చ రాజా నగరం అనుసఞ్చరన్తో బహినగరే జీవసూలే నిసిన్నం పురిసం అద్దస. పురిసో రాజానం దిస్వా ఉచ్చాసద్దం అకాసి ‘‘తుమ్హాకం మే భుఞ్జనభత్తం పహిణథ దేవా’’తి. రాజా ‘‘పేసేస్సామీ’’తి వత్వా సాయమాసభత్తే ఉపనీతే సరిత్వా ‘‘ఇమం హరితుం సమత్థం జానాథా’’తి ఆహ, నగరే సహస్సభణ్డికం చారేసుం. తతియవారే కాళవళియస్స భరియా అగ్గహేసి. అథ నం రఞ్ఞో దస్సేసుం, సా పురిసవేసం గహేత్వా పఞ్చావుధసన్నద్ధా భత్తపాతిం గహేత్వా నగరా నిక్ఖమి. బహినగరే తాలే అధివత్థో దీఘతాలో నామ యక్ఖో తం రుక్ఖమూలేన గచ్ఛన్తిం దిస్వా ‘‘తిట్ఠ తిట్ఠ భక్ఖోసి మే’’తి ఆహ. నాహం తవ భక్ఖో, రాజదూతో అహన్తి. కత్థ గచ్ఛసీతి. జీవసూలే నిసిన్నస్స పురిసస్స సన్తికన్తి. మమపి ఏకం సాసనం హరితుం సక్ఖిస్ససీతి. ఆమ సక్ఖిస్సామీతి. ‘‘దీఘతాలస్స భరియా సుమనదేవరాజధీతా కాళీ పుత్తం విజాతా’’తి ఆరోచేయ్యాసి. ఇమస్మిం తాలమూలే సత్త నిధికుమ్భియో అత్థి, తా త్వం గణ్హేయ్యాసీతి. సా ‘‘దీఘతాలస్స భరియా సుమనదేవరాజధీతా కాళీ పుత్తం విజాతా’’తి ఉగ్ఘోసేన్తీ అగమాసి.

సుమనదేవో యక్ఖసమాగమే నిసిన్నో సుత్వా ‘‘ఏకో మనుస్సో అమ్హాకం పియపవత్తిం ఆహరతి, పక్కోసథ న’’న్తి సాసనం సుత్వా పసన్నో ‘‘ఇమస్స రుక్ఖస్స పరిమణ్డలచ్ఛాయాయ ఫరణట్ఠానే నిధికుమ్భియో తుయ్హం దమ్మీ’’తి ఆహ. జీవసూలే నిసిన్నపురిసో భత్తం భుఞ్జిత్వా ముఖపుఞ్ఛనకాలే ఇత్థిఫస్సోతి ఞత్వా చూళాయ డంసి, సా అసినా అత్తనో చూళం ఛిన్దిత్వా రఞ్ఞో సన్తికంయేవ గతా. రాజా భత్తభోజితభావో కథం జానితబ్బోతి? చూళసఞ్ఞాయాతి వత్వా రఞ్ఞో ఆచిక్ఖిత్వా తం ధనం ఆహరాపేసి. రాజా అఞ్ఞస్స ఏత్తకం ధనం నామ అత్థీతి. నత్థి దేవాతి. రాజా తస్సా పతిం తస్మిం నగరే ధనసేట్ఠిం అకాసి. మల్లికాయపి దేవియా వత్థు కథేతబ్బం. ఇమాని తావ కుసలకమ్మే వత్థూని.

నన్దమాణవకో పన ఉప్పలవణ్ణాయ థేరియా విప్పటిపజ్జి, తస్స మఞ్చతో ఉట్ఠాయ నిక్ఖమిత్వా గచ్ఛన్తస్స మహాపథవీ భిజ్జిత్వా ఓకాసమదాసి, తత్థేవ మహానరకం పవిట్ఠో. నన్దోపి గోఘాతకో పణ్ణాస వస్సాని గోఘాతకకమ్మం కత్వా ఏకదివసం భోజనకాలే మంసం అలభన్తో ఏకస్స జీవమానకగోణస్స జివ్హం ఛిన్దిత్వా అఙ్గారేసు పచాపేత్వా ఖాదితుం ఆరద్ధో. అథస్స జివ్హా మూలే ఛిజ్జిత్వా భత్తపాతియంయేవ పతితా, సో విరవన్తో కాలం కత్వా నిరయే నిబ్బత్తి. నన్దోపి యక్ఖో అఞ్ఞేన యక్ఖేన సద్ధిం ఆకాసేన గచ్ఛన్తో సారిపుత్తత్థేరం నవోరోపితేహి కేసేహి రత్తిభాగే అబ్భోకాసే నిసిన్నం దిస్వా సీసే పహరితుకామో ఇతరస్స యక్ఖస్స ఆరోచేత్వా తేన వారియమానోపి పహారం దత్వా డయ్హామి డయ్హామీతి విరవన్తో తస్మింయేవ ఠానే భూమిం పవిసిత్వా మహానిరయే నిబ్బత్తోతి ఇమాని అకుసలకమ్మే వత్థూని.

యం పన అన్తమసో మరణసన్తికేపి కతం కమ్మం భవన్తరే విపాకం దేతి, తం సబ్బం సమ్పరాయవేదనీయం నామ. తత్థ యో అపరిహీనస్స ఝానస్స విపాకో నిబ్బత్తిస్సతి, సో ఇధ నిబ్బత్తితవిపాకోతి వుత్తో. తస్స మూలభూతం కమ్మం నేవ దిట్ఠధమ్మవేదనీయం న సమ్పరాయవేదనీయన్తి, న విచారితం, కిఞ్చాపి న విచారితం, సమ్పరాయవేదనీయమేవ పనేతన్తి వేదితబ్బం. యో పఠమమగ్గాదీనం భవన్తరే ఫలసమాపత్తివిపాకో, సో ఇధ నిబ్బత్తితగుణోత్వేవ వుత్తో. కిఞ్చాపి ఏవం వుత్తో, మగ్గకమ్మం పన పరిపక్కవేదనీయన్తి వేదితబ్బం. మగ్గచేతనాయేవ హి సబ్బలహుం ఫలదాయికా అనన్తరఫలత్తాతి.

౮. బహువేదనీయన్తి సఞ్ఞాభవూపగం. అప్పవేదనీయన్తి అసఞ్ఞాభవూపగం. సవేదనీయన్తి సవిపాకం కమ్మం. అవేదనీయన్తి అవిపాకం కమ్మం. ఏవం సన్తేతి ఇమేసం దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదీనం కమ్మానం ఉపక్కమేన సమ్పరాయవేదనీయాది భావకారణస్స అలాభే సతి. అఫలోతి నిప్ఫలో నిరత్థకోతి. ఏత్తావతా అనియ్యానికసాసనే పయోగస్స అఫలతం దస్సేత్వా పధానచ్ఛేదకవాదో నామ దస్సితోతి వేదితబ్బో. సహధమ్మికా వాదానువాదాతి పరేహి వుత్తకారణేన సకారణా హుత్వా నిగణ్ఠానం వాదా చ అనువాదా చ. గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛన్తీతి విఞ్ఞూహి గరహితబ్బం కారణం ఆగచ్ఛన్తి. ‘‘వాదానుప్పత్తా గారయ్హట్ఠానా’’తిపి పాఠో. తస్సత్థో – పరేహి వుత్తేన కారణేన సకారణా నిగణ్ఠానం వాదం అనుప్పత్తా తం వాదం సోసేన్తా మిలాపేన్తా దుక్కటకమ్మకారినోతిఆదయో దస గారయ్హట్ఠానా ఆగచ్ఛన్తి.

౯. సఙ్గతిభావహేతూతి నియతిభావకారణా. పాపసఙ్గతికాతి పాపనియతినో. అభిజాతిహేతూతి ఛళభిజాతిహేతు.

౧౦. ఏవం నిగణ్ఠానం ఉపక్కమస్స అఫలతం దస్సేత్వా ఇదాని నియ్యానికసాసనే ఉపక్కమస్స వీరియస్స చ సఫలతం దస్సేతుం కథఞ్చ, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ అనద్ధభూతన్తి అనధిభూతం. దుక్ఖేన అనధిభూతో నామ మనుస్సత్తభావో వుచ్చతి, న తం అద్ధభావేతి నాభిభవతీతి అత్థో. తమ్పి నానప్పకారాయ దుక్కరకారికాయ పయోజేన్తో దుక్ఖేన అద్ధభావేతి నామ. యే పన సాసనే పబ్బజిత్వా ఆరఞ్ఞకా వా హోన్తి రుక్ఖమూలికాదయో వా, తే దుక్ఖేన న అద్ధభావేన్తి నామ. నియ్యానికసాసనస్మిఞ్హి వీరియం సమ్మావాయామో నామ హోతి.

థేరో పనాహ – యో ఇస్సరకులే నిబ్బత్తో సత్తవస్సికో హుత్వా అలఙ్కతప్పటియత్తో పితుఅఙ్కే నిసిన్నో ఘరే భత్తకిచ్చం కత్వా నిసిన్నేన భిక్ఖుసఙ్ఘేన అనుమోదనాయ కరియమానాయ తిస్సో సమ్పత్తియో దస్సేత్వా సచ్చేసు పకాసితేసు అరహత్తం పాపుణాతి, మాతాపితూహి వా ‘‘పబ్బజిస్ససి తాతా’’తి వుత్తో ‘‘ఆమ పబ్బజిస్సామీ’’తి వత్వా న్హాపేత్వా అలఙ్కరిత్వా విహారం నీతో తచపఞ్చకం ఉగ్గణ్హిత్వా నిసిన్నో కేసేసు ఓహారియమానేసు ఖురగ్గేయేవ అరహత్తం పాపుణాతి, నవపబ్బజితో వా పన మనోసిలాతేలమక్ఖితేన సీసేన పునదివసే మాతాపితూహి పేసితం కాజభత్తం భుఞ్జిత్వా విహారే నిసిన్నోవ అరహత్తం పాపుణాతి, అయం న దుక్ఖేన అత్తానం అద్ధభావేతి నామ. అయం పన ఉక్కట్ఠసక్కారో. యో దాసికుచ్ఛియం నిబ్బత్తో అన్తమసో రజతముద్దికమ్పి పిళన్ధిత్వా గోరకపియఙ్గుమత్తేనాపి సరీరం విలిమ్పేత్వా ‘‘పబ్బాజేథ న’’న్తి నీతో ఖురగ్గే వా పునదివసే వా అరహత్తం పాపుణాతి, అయమ్పి న అనద్ధభూతం అత్తానం దుక్ఖేన అద్ధభావేతి నామ.

ధమ్మికం సుఖం నామ సఙ్ఘతో వా గణతో వా ఉప్పన్నం చతుపచ్చయసుఖం. అనధిముచ్ఛితోతి తణ్హాముచ్ఛనాయ అముచ్ఛితో. ధమ్మికఞ్హి సుఖం న పరిచ్చజామీతి న తత్థ గేధో కాతబ్బో. సఙ్ఘతో హి ఉప్పన్నం సలాకభత్తం వా వస్సావాసికం వా ‘‘ఇదమత్థం ఏత’’న్తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా సఙ్ఘమజ్ఝే భిక్ఖూనం అన్తరే పరిభుఞ్జన్తో పత్తన్తరే పదుమం వియ సీలసమాధివిపస్సనామగ్గఫలేహి వడ్ఢతి. ఇమస్సాతి పచ్చుప్పన్నానం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం మూలభూతస్స. దుక్ఖనిదానస్సాతి తణ్హాయ. సా హి పఞ్చక్ఖన్ధదుక్ఖస్స నిదానం. సఙ్ఖారం పదహతోతి సమ్పయోగవీరియం కరోన్తస్స. విరాగో హోతీతి మగ్గేన విరాగో హోతి. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘సఙ్ఖారపధానేన మే ఇమస్స దుక్ఖనిదానస్స విరాగో హోతీ’’తి ఏవం పజానాతీతి ఇమినా సుఖాపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా కథితా. దుతియవారేన తస్స సమ్పయోగవీరియస్స మజ్ఝత్తతాకారో కథితో. సో యస్స హి ఖ్వాస్సాతి ఏత్థ అయం సఙ్ఖేపత్థో – సో పుగ్గలో యస్స దుక్ఖనిదానస్స సఙ్ఖారపధానేన విరాగో హోతి, సఙ్ఖారం తత్థ పదహతి, మగ్గపధానేన పదహతి. యస్స పన దుక్ఖనిదానస్స అజ్ఝుపేక్ఖతో ఉపేక్ఖం భావేన్తస్స విరాగో హోతి, ఉపేక్ఖం తత్థ భావేతి, మగ్గభావనాయ భావేతి. తస్సాతి తస్స పుగ్గలస్స.

౧౧. పటిబద్ధచిత్తోతి ఛన్దరాగేన బద్ధచిత్తో. తిబ్బచ్ఛన్దోతి బహలచ్ఛన్దో. తిబ్బాపేక్ఖోతి బహలపత్థనో. సన్తిట్ఠన్తిన్తి ఏకతో తిట్ఠన్తిం. సఞ్జగ్ఘన్తిన్తి మహాహసితం హసమానం. సంహసన్తిన్తి సితం కురుమానం.

ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవేతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మవిభావనం – ఏకో హి పురిసో ఏకిస్సా ఇత్థియా సారత్తో ఘాసచ్ఛాదనమాలాలఙ్కారాదీని దత్వా ఘరే వాసేతి. సా తం అతిచరిత్వా అఞ్ఞం సేవతి. సో ‘‘నూన అహం అస్సా అనురూపం సక్కారం న కరోమీ’’తి సక్కారం వడ్ఢేసి. సా భియ్యోసోమత్తాయ అతిచరతియేవ. సో – ‘‘అయం సక్కరియమానాపి అతిచరతేవ, ఘరే మే వసమానా అనత్థమ్పి కరేయ్య, నీహరామి న’’న్తి పరిసమజ్ఝే అలంవచనీయం కత్వా ‘‘మా పున గేహం పావిసీ’’తి విస్సజ్జేసి. సా కేనచి ఉపాయేన తేన సద్ధిం సన్థవం కాతుం అసక్కోన్తీ నటనచ్చకాదీహి సద్ధిం విచరతి. తస్స పురిసస్స తం దిస్వా నేవ ఉప్పజ్జతి దోమనస్సం, సోమనస్సం పన ఉప్పజ్జతి.

తత్థ పురిసస్స ఇత్థియా సారత్తకాలో వియ ఇమస్స భిక్ఖునో అత్తభావే ఆలయో. ఘాసచ్ఛాదనాదీని దత్వా ఘరే వసాపనకాలో వియ అత్తభావస్స పటిజగ్గనకాలో. తస్సా అతిచరణకాలో వియ జగ్గియమానస్సేవ అత్తభావస్స పిత్తపకోపాదీనం వసేన సాబాధతా. ‘‘అత్తనో అనురూపం సక్కారం అలభన్తీ అతిచరతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా సక్కారవడ్ఢనం వియ ‘‘భేసజ్జం అలభన్తో ఏవం హోతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా భేసజ్జకరణకాలో. సక్కారే వడ్ఢితేపి పున అతిచరణం వియ పిత్తాదీసు ఏకస్స భేసజ్జే కరియమానే సేసానం పకోపవసేన పున సాబాధతా. పరిసమజ్ఝే అలంవచనీయం కత్వా గేహా నిక్కడ్ఢనం వియ ‘‘ఇదాని తే నాహం దాసో న కమ్మకరో, అనమతగ్గే సంసారే తంయేవ ఉపట్ఠహన్తో విచరిం, కో మే తయా అత్థో, ఛిజ్జ వా భిజ్జ వా’’తి తస్మిం అనపేక్ఖతం ఆపజ్జిత్వా వీరియం థిరం కత్వా మగ్గేన కిలేససముగ్ఘాతనం. నటనచ్చకాదీహి నచ్చమానం విచరన్తిం దిస్వా యథా తస్స పురిసస్స దోమనస్సం న ఉప్పజ్జతి, సోమనస్సమేవ ఉప్పజ్జతి, ఏవమేవ ఇమస్స భిక్ఖునో అరహత్తం పత్తస్స పిత్తపకోపాదీనం వసేన ఆబాధికం అత్తభావం దిస్వా దోమనస్సం న ఉప్పజ్జతి, ‘‘ముచ్చిస్సామి వత ఖన్ధపరిహారదుక్ఖతో’’తి సోమనస్సమేవ ఉప్పజ్జతీతి. అయం పన ఉపమా ‘‘పటిబద్ధచిత్తస్స దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, అప్పటిబద్ధచిత్తస్స నత్థేతన్తి ఞత్వా ఇత్థియా ఛన్దరాగం పజహతి, ఏవమయం భిక్ఖు సఙ్ఖారం వా పదహన్తస్స ఉపేక్ఖం వా భావేన్తస్స దుక్ఖనిదానం పహీయతి, నో అఞ్ఞథాతి ఞత్వా తదుభయం సమ్పాదేన్తో దుక్ఖనిదానం పజహతీ’’తి ఏతమత్థం విభావేతుం ఆగతాతి వేదితబ్బా.

౧౨. యథా సుఖం ఖో మే విహరతోతి యేన సుఖేన విహరితుం ఇచ్ఛామి తేన, మే విహరతో. పదహతోతి పేసేన్తస్స. ఏత్థ చ యస్స సుఖా పటిపదా అసప్పాయా, సుఖుమచీవరాని ధారేన్తస్స పాసాదికే సేనాసనే వసన్తస్స చిత్తం విక్ఖిపతి, దుక్ఖా పటిపదా సప్పాయా, ఛిన్నభిన్నాని థూలచీవరాని ధారేన్తస్స సుసానరుక్ఖమూలాదీసు వసన్తస్స చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం, ఉసుకారో వియ హి జాతిజరామరణభీతో యోగీ దట్ఠబ్బో, వఙ్కకుటిలజిమ్హతేజనం వియ వఙ్కకుటిలజిమ్హచిత్తం, ద్వే అలాతా వియ కాయికచేతసికవీరియం, తేజనం ఉజుం కరోన్తస్స కఞ్జికతేలం వియ సద్ధా, నమనదణ్డకో వియ లోకుత్తరమగ్గో, ఉస్సుకారస్స వఙ్కకుటిలజిమ్హతేజనం కఞ్జికతేలేన సినేహేత్వా అలాతేసు తాపేత్వా నమనదణ్డకేన ఉజుకరణం వియ ఇమస్స భిక్ఖునో వఙ్కకుటిలజిమ్హచిత్తం సద్ధాయ సినేహేత్వా కాయికచేతసికవీరియేన తాపేత్వా లోకుత్తరమగ్గేన ఉజుకరణం, ఉసుకారస్సేవ ఏవం ఉజుకతేన తేజనేన సపత్తం విజ్ఝిత్వా సమ్పత్తిఅనుభవనం వియ ఇమస్స యోగినో తథా ఉజుకతేన చిత్తేన కిలేసగణం విజ్ఝిత్వా పాసాదికే సేనాసనే నిరోధవరతలగతస్స ఫలసమాపత్తిసుఖానుభవనం దట్ఠబ్బం. ఇధ తథాగతో సుఖాపటిపదాఖిప్పాభిఞ్ఞభిక్ఖునో, దుక్ఖాపటిపదాదన్ధాభిఞ్ఞభిక్ఖునో చ పటిపత్తియో కథితా, ఇతరేసం ద్విన్నం న కథితా, తా కథేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి. ఇమాసు వా ద్వీసు కథితాసు ఇతరాపి కథితావ హోన్తి, ఆగమనీయపటిపదా పన న కథితా, తం కథేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి. సహాగమనీయాపి వా పటిపదా కథితావ, అదస్సితం పన ఏకం బుద్ధుప్పాదం దస్సేత్వా ఏకస్స కులపుత్తస్స నిక్ఖమనదేసనం అరహత్తేన వినివట్టేస్సామీతి దస్సేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

దేవదహసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.