౨. పఞ్చత్తయసుత్తవణ్ణనా

౨౧. ఏవం మే సుతన్తి పఞ్చత్తయసుత్తం. తత్థ ఏకేతి ఏకచ్చే. సమణబ్రాహ్మణాతి పరిబ్బజుపగతభావేన సమణా జాతియా బ్రాహ్మణా, లోకేన వా సమణాతి చ బ్రాహ్మణాతి చ ఏవం సమ్మతా. అపరన్తం కప్పేత్వా వికప్పేత్వా గణ్హన్తీతి అపరన్తకప్పికా. అపరన్తకప్పో వా ఏతేసం అత్థీతిపి అపరన్తకప్పికా. ఏత్థ చ అన్తోతి ‘‘సక్కాయో ఖో, ఆవుసో, ఏకో అన్తో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౬.౬౧) వియ ఇధ కోట్ఠాసో అధిప్పేతో. కప్పోతి తణ్హాదిట్ఠియో. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘కప్పోతి ఉద్దానతో ద్వే కప్పా తణ్హాకప్పో చ దిట్ఠికప్పో చా’’తి. తస్మా తణ్హాదిట్ఠివసేన అనాగతం ఖన్ధకోట్ఠాసం కప్పేత్వా ఠితాతి అపరన్తకప్పికాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తేసం ఏవం అపరన్తం కప్పేత్వా ఠితానం పునప్పునం ఉప్పజ్జనవసేన అపరన్తమేవ అనుగతా దిట్ఠీతి అపరన్తానుదిట్ఠినో. తే ఏవందిట్ఠినో తం అపరన్తం ఆరబ్భ ఆగమ్మ పటిచ్చ అఞ్ఞమ్పి జనం దిట్ఠిగతికం కరోన్తా అనేకవిహితాని అధివుత్తిపదాని అభివదన్తి. అనేకవిహితానీతి అనేకవిధాని. అధివుత్తిపదానీతి అధివచనపదాని. అథ వా భూతమత్థం అధిభవిత్వా యథాసభావతో అగ్గహేత్వా వత్తనతో అధివుత్తియోతి దిట్ఠియో వుచ్చన్తి, అధివుత్తీనం పదాని అధివుత్తిపదాని, దిట్ఠిదీపకాని వచనానీతి అత్థో.

సఞ్ఞీతి సఞ్ఞాసమఙ్గీ. అరోగోతి నిచ్చో. ఇత్థేకేతి ఇత్థం ఏకే, ఏవమేకేతి అత్థో. ఇమినా సోళస సఞ్ఞీవాదా కథితా, అసఞ్ఞీతి ఇమినా అట్ఠ అసఞ్ఞీవాదా, నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీతి ఇమినా అట్ఠ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా, సతో వా పన సత్తస్సాతి ఇమినా సత్త ఉచ్ఛేదవాదా. తత్థ సతోతి విజ్జమానస్స. ఉచ్ఛేదన్తి ఉపచ్ఛేదం. వినాసన్తి అదస్సనం. విభవన్తి భవవిగమం. సబ్బానేతాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనానేవ. దిట్ఠధమ్మనిబ్బానం వాతి ఇమినా పఞ్చ దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదా కథితా. తత్థ దిట్ఠధమ్మోతి పచ్చక్ఖధమ్మో వుచ్చతి, తత్థ తత్థ పటిలద్ధఅత్తభావస్సేతం అధివచనం. దిట్ఠధమ్మే నిబ్బానం దిట్ఠధమ్మనిబ్బానం, ఇమస్మింయేవ అత్తభావే దుక్ఖవూపసమన్తి అత్థో. సన్తం వాతి సఞ్ఞీతిఆదివసేన తీహాకారేహి సన్తం. తీణి హోన్తీతి సఞ్ఞీ అత్తాతిఆదీని సన్తఅత్తవసేన ఏకం, ఇతరాని ద్వేతి ఏవం తీణి.

౨౨. రూపిం వాతి కరజరూపేన వా కసిణరూపేన వా రూపిం. తత్థ లాభీ కసిణరూపం అత్తాతి గణ్హాతి, తక్కీ ఉభోపి రూపాని గణ్హాతియేవ. అరూపిన్తి అరూపసమాపత్తినిమిత్తం వా, ఠపేత్వా సఞ్ఞాక్ఖన్ధం సేసఅరూపధమ్మే వా అత్తాతి పఞ్ఞపేన్తా లాభినోపి తక్కికాపి ఏవం పఞ్ఞపేన్తి. తతియదిట్ఠి పన మిస్సకగాహవసేన పవత్తా, చతుత్థా తక్కగాహేనేవ. దుతియచతుక్కే పఠమదిట్ఠి సమాపన్నకవారేన కథితా, దుతియదిట్ఠి అసమాపన్నకవారేన, తతియదిట్ఠి సుప్పమత్తేన వా సరావమత్తేన వా కసిణపరికమ్మవసేన, చతుత్థదిట్ఠి విపులకసిణవసేన కథితాతి వేదితబ్బా.

ఏతం వా పనేకేసం ఉపాతివత్తతన్తి సఞ్ఞీతిపదేన సఙ్ఖేపతో వుత్తం సఞ్ఞాసత్తకం అతిక్కన్తానన్తి అత్థో. అపరే అట్ఠకన్తి వదన్తి. తదుభయం పరతో ఆవిభవిస్సతి. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – కేచి హి ఏతా సత్త వా అట్ఠ వా సఞ్ఞా సమతిక్కమితుం సక్కోన్తి, కేచి పన న సక్కోన్తి. తత్థ యే సక్కోన్తి, తేవ గహితా. తేసం పన ఏకేసం ఉపాతివత్తతం అతిక్కమితుం సక్కోన్తానం యథాపి నామ గఙ్గం ఉత్తిణ్ణేసు మనుస్సేసు ఏకో దీఘవాపిం గన్త్వా తిట్ఠేయ్య, ఏకో తతో పరం మహాగామం; ఏవమేవ ఏకే విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం అప్పమాణం ఆనేఞ్జన్తి వత్వా తిట్ఠన్తి, ఏకే ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం. తత్థ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం తావ దస్సేతుం విఞ్ఞాణకసిణమేకేతి వుత్తం. పరతో ‘‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనమేకే’’తి వక్ఖతి. తయిదన్తి తం ఇదం దిట్ఠిగతఞ్చ దిట్ఠిపచ్చయఞ్చ దిట్ఠారమ్మణఞ్చ. తథాగతో అభిజానాతీతి. ఇమినా పచ్చయేన ఇదం నామ దస్సనం గహితన్తి అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన జానాతి.

ఇదాని తదేవ విత్థారేన్తో యే ఖో తే భోన్తోతిఆదిమాహ. యా వా పన ఏతాసం సఞ్ఞానన్తి యా వా పన ఏతాసం ‘‘యది రూపసఞ్ఞాన’’న్తి ఏవం వుత్తసఞ్ఞానం. పరిసుద్ధాతి నిరుపక్కిలేసా. పరమాతి ఉత్తమా. అగ్గాతి సేట్ఠా. అనుత్తరియా అక్ఖాయతీతి అసదిసా కథీయతి. యది రూపసఞ్ఞానన్తి ఇమినా చతస్సో రూపావచరసఞ్ఞా కథితా. యది అరూపసఞ్ఞానన్తి ఇమినా ఆకాసానఞ్చాయతనవిఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞా. ఇతరేహి పన ద్వీహి పదేహి సమాపన్నకవారో చ అసమాపన్నకవారో చ కథితోతి ఏవమేతా కోట్ఠాసతో అట్ఠ, అత్థతో పన సత్త సఞ్ఞా హోన్తి. సమాపన్నకవారో హి పురిమాహి ఛహిసఙ్గహితోయేవ. తయిదం సఙ్ఖతన్తి తం ఇదం సబ్బమ్పి సఞ్ఞాగతం సద్ధిం దిట్ఠిగతేన సఙ్ఖతం పచ్చయేహి సమాగన్త్వా కతం. ఓళారికన్తి సఙ్ఖతత్తావ ఓళారికం. అత్థి ఖో పన సఙ్ఖారానం నిరోధోతి ఏతేసం పన సఙ్ఖతన్తి వుత్తానం సఙ్ఖారానం నిరోధసఙ్ఖాతం నిబ్బానం నామ అత్థి. అత్థేతన్తి ఇతి విదిత్వాతి తం ఖో పన నిబ్బానం ‘‘అత్థి ఏత’’న్తి ఏవం జానిత్వా. తస్స నిస్సరణదస్సావీతి తస్స సఙ్ఖతస్స నిస్సరణదస్సీ నిబ్బానదస్సీ. తథాగతో తదుపాతివత్తోతి తం సఙ్ఖతం అతిక్కన్తో సమతిక్కన్తోతి అత్థో.

౨౩. తత్రాతి తేసు అట్ఠసు అసఞ్ఞీవాదేసు. రూపిం వాతిఆదీని సఞ్ఞీవాదే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. అయఞ్చ యస్మా అసఞ్ఞీవాదో, తస్మా ఇధ దుతియచతుక్కం న వుత్తం. పటిక్కోసన్తీతి పటిబాహన్తి పటిసేధేన్తి. సఞ్ఞా రోగోతిఆదీసు ఆబాధట్ఠేన రోగో, సదోసట్ఠేన గణ్డో, అనుపవిట్ఠట్ఠేన సల్లం. ఆగతిం వా గతిం వాతిఆదీసు పటిసన్ధివసేన ఆగతిం, చుతివసేన గతిం, చవనవసేన చుతిం, ఉపపజ్జనవసేన ఉపపత్తిం, పునప్పునం ఉప్పజ్జిత్వా అపరాపరం వడ్ఢనవసేన వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం. కామఞ్చ చతువోకారభవే రూపం వినాపి విఞ్ఞాణస్స పవత్తి అత్థి, సేసే పన తయో ఖన్ధే వినా నత్థి. అయం పన పఞ్హో పఞ్చవోకారభవవసేన కథితో. పఞ్చవోకారే హి ఏత్తకే ఖన్ధే వినా విఞ్ఞాణస్స పవత్తి నామ నత్థి. వితణ్డవాదీ పనేత్థ ‘‘అఞ్ఞత్ర రూపాతిఆదివచనతో అరూపభవేపి రూపం, అసఞ్ఞాభవే చ విఞ్ఞాణం అత్థి, తథా నిరోధసమాపన్నస్సా’’తి వదతి. సో వత్తబ్బో – బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయ చే అత్థం పటిబాహసి, ఆగతిం వాతిఆదివచనతో తం విఞ్ఞాణం పక్ఖిద్విపదచతుప్పదా వియ ఉప్పతిత్వాపి గచ్ఛతి, పదసాపి గచ్ఛతి, గోవిసాణవల్లిఆదీని వియ చ వడ్ఢతీతి ఆపజ్జతి. యే చ భగవతా అనేకసతేసు సుత్తేసు తయో భవా వుత్తా, తే అరూపభవస్స అభావా ద్వేవ ఆపజ్జన్తి. తస్మా మా ఏవం అవచ, యథా వుత్తమత్థం ధారేహీతి.

౨౪. తత్రాతి అట్ఠసు నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదేసు భుమ్మం. ఇధాపి రూపిం వాతిఆదీని వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. అసఞ్ఞా సమ్మోహోతి నిస్సఞ్ఞభావో నామేస సమ్మోహట్ఠానం. యో హి కిఞ్చి న జానాతి, తం అసఞ్ఞీ ఏసోతి వదన్తి. దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బసఙ్ఖారమత్తేనాతి దిట్ఠవిఞ్ఞాతబ్బమత్తేన సుతవిఞ్ఞాతబ్బమత్తేన ముతవిఞ్ఞాతబ్బమత్తేన. ఏత్థ చ విజానాతీతి విఞ్ఞాతబ్బం, దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బమత్తేన పఞ్చద్వారికసఞ్ఞాపవత్తిమత్తేనాతి అయఞ్హి ఏత్థ అత్థో. సఙ్ఖారమత్తేనాతి ఓళారికసఙ్ఖారపవత్తిమత్తేనాతి అత్థో. ఏతస్స ఆయతనస్సాతి ఏతస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్స. ఉపసమ్పదన్తి పటిలాభం. బ్యసనం హేతన్తి వినాసో హేస, వుట్ఠానం హేతన్తి అత్థో. పఞ్చద్వారికసఞ్ఞాపవత్తఞ్హి ఓళారికసఙ్ఖారపవత్తం వా అప్పవత్తం కత్వా తం సమాపజ్జితబ్బం. తస్స పన పవత్తేన తతో వుట్ఠానం హోతీతి దస్సేతి. సఙ్ఖారసమాపత్తిపత్తబ్బమక్ఖాయతీతి ఓళారికసఙ్ఖారపవత్తియా పత్తబ్బన్తి న అక్ఖాయతి. సఙ్ఖారావసేససమాపత్తిపత్తబ్బన్తి సఙ్ఖారానంయేవ అవసేసా భావనావసేన సబ్బసుఖుమభావం పత్తా సఙ్ఖారా, తేసం పవత్తియా ఏతం పత్తబ్బన్తి అత్థో. ఏవరూపేసు హి సఙ్ఖారేసు పవత్తేసు ఏతం పత్తబ్బం నామ హోతి. తయిదన్తి తం ఇదం ఏతం సుఖుమమ్పి సమానం సఙ్ఖతం సఙ్ఖతత్తా చ ఓళారికం.

౨౫. తత్రాతి సత్తసు ఉచ్ఛేదవాదేసు భుమ్మం. ఉద్ధం సరన్తి ఉద్ధం వుచ్చతి అనాగతసంసారవాదో, అనాగతం సంసారవాదం సరన్తీతి అత్థో. ఆసత్తింయేవ అభివదన్తి లగ్గనకంయేవ వదన్తి. ‘‘ఆసత్త’’న్తిపి పాఠో, తణ్హంయేవ వదన్తీతి అత్థో. ఇతి పేచ్చ భవిస్సామాతి ఏవం పేచ్చ భవిస్సామ. ఖత్తియా భవిస్సామ, బ్రాహ్మణా భవిస్సామాతి ఏవమేత్థ నయో నేతబ్బో. వాణిజూపమా మఞ్ఞేతి వాణిజూపమా వియ వాణిజపటిభాగా వాణిజసదిసా మయ్హం ఉపట్ఠహన్తి. సక్కాయభయాతి సక్కాయస్స భయా. తే హి యథేవ ‘‘చత్తారో ఖో, మహారాజ, అభయస్స భాయన్తి. కతమే చత్తారో? గణ్డుప్పాదో ఖో, మహారాజ, భయా పథవిం న ఖాదతి ‘మా పథవీ ఖియీ’తి, కోన్తో ఖో, మహారాజ, ఏకపాదేన తిట్ఠతి ‘మా పథవీ ఓసీదీ’తి, కికీ ఖో, మహారాజ, ఉత్తానా సేతి ‘మా అమ్భా ఉన్ద్రియీ’తి, బ్రాహ్మణధమ్మికో ఖో, మహారాజ, బ్రహ్మచరియం న చరతి ‘మా లోకో ఉచ్ఛిజ్జీ’తి ఇమే చత్తారో అభయస్స భాయన్తి, ఏవం సక్కాయస్స భాయన్తి’’. సక్కాయపరిజేగుచ్ఛాతి తమేవ తేభూమకసఙ్ఖాతం సక్కాయం పరిజిగుచ్ఛమానా. సా గద్దులబద్ధోతి దణ్డకే రజ్జుం పవేసేత్వా బద్ధసునఖో. ఏవమేవిమేతి ఏత్థ దళ్హత్థమ్భో వియ ఖీలో వియ చ తేభూమకధమ్మసఙ్ఖాతో సక్కాయో దట్ఠబ్బో, సా వియ దిట్ఠిగతికో, దణ్డకో వియ దిట్ఠి, రజ్జు వియ తణ్హా, గద్దులేన బన్ధిత్వా థమ్భే వా ఖీలే వా ఉపనిబద్ధసునఖస్స అత్తనో ధమ్మతాయ ఛిన్దిత్వా గన్తుం అసమత్థస్స అనుపరిధావనం వియ దిట్ఠిగతికస్స దిట్ఠిదణ్డకే పవేసితాయ తణ్హారజ్జుయా బన్ధిత్వా సక్కాయే ఉపనిబద్ధస్స అనుపరిధావనం వేదితబ్బం.

౨౬. ఇమానేవ పఞ్చాయతనానీతి ఇమానేవ పఞ్చ కారణాని. ఇతి మాతికం ఠపేన్తేనపి పఞ్చేవ ఠపితాని, నిగమేన్తేనపి పఞ్చేవ నిగమితాని, భాజేన్తేన పన చత్తారి భాజితాని. దిట్ఠధమ్మనిబ్బానం కుహిం పవిట్ఠన్తి. ఏకత్తనానత్తవసేన ద్వీసు పదేసు పవిట్ఠన్తి వేదితబ్బం.

౨౭. ఏవఞ్చ చతుచత్తాలీస అపరన్తకప్పికే దస్సేత్వా ఇదాని అట్ఠారస పుబ్బన్తకప్పికే దస్సేతుం సన్తి, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ అతీతకోట్ఠాససఙ్ఖాతం పుబ్బన్తం కప్పేత్వా వికప్పేత్వా గణ్హన్తీతి పుబ్బన్తకప్పికా. పుబ్బన్తకప్పో వా ఏతేసం అత్థీతి పుబ్బన్తకప్పికా. ఏవం సేసమ్పి పుబ్బే వుత్తప్పకారం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. సస్సతో అత్తా చ లోకో చాతి రూపాదీసు అఞ్ఞతరం అత్తాతి చ లోకోతి చ గహేత్వా సస్సతో అమరో నిచ్చో ధువోతి అభివదన్తి. యథాహ ‘‘రూపం అత్తా చేవ లోకో చ సస్సతో చాతి అత్తానఞ్చ లోకఞ్చ పఞ్ఞపేన్తీ’’తి విత్థారో. అసస్సతాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ పఠమవాదేన చత్తారో సస్సతవాదా వుత్తా, దుతియవాదేన సత్త ఉచ్ఛేదవాదా.

నను చేతే హేట్ఠా ఆగతా, ఇధ కస్మా పున గహితాతి. హేట్ఠా తత్థ తత్థ మతో తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జతీతి దస్సనత్థం ఆగతా. ఇధ పన పుబ్బేనివాసలాభీ దిట్ఠిగతికో అతీతం పస్సతి, న అనాగతం, తస్స ఏవం హోతి ‘‘పుబ్బన్తతో ఆగతో అత్తా ఇధేవ ఉచ్ఛిజ్జతి, ఇతో పరం న గచ్ఛతీ’’తి ఇమస్సత్థస్స దస్సనత్థం గహితా. తతియవాదేన చత్తారో ఏకచ్చసస్సతవాదా వుత్తా, చతుత్థవాదేన చత్తారో అమరావిక్ఖేపికా వుత్తా. అన్తవాతి సపరియన్తో పరిచ్ఛిన్నో పరివటుమో. అవడ్ఢితకసిణస్స తం కసిణం అత్తాతి చ లోకోతి చ గహేత్వా ఏవం హోతి. దుతియవాదో వడ్ఢితకసిణస్స వసేన వుత్తో, తతియవాదో తిరియం వడ్ఢేత్వా ఉద్ధమధో అవడ్ఢితకసిణస్స, చతుత్థవాదో తక్కివసేన వుత్తో. అనన్తరచతుక్కం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

ఏకన్తసుఖీతి నిరన్తరసుఖీ. అయం దిట్ఠి లాభీజాతిస్సరతక్కీనం వసేన ఉప్పజ్జతి. లాభినో హి పుబ్బేనివాసఞాణేన ఖత్తియాదికులే ఏకన్తసుఖమేవ అత్తనో జాతిం అనుస్సరన్తస్స ఏవం దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి. తథా జాతిస్సరస్స పచ్చుప్పన్నం సుఖమనుభవతో అతీతాసు సత్తసు జాతీసు తాదిసమేవ అత్తభావం అనుస్సరన్తస్స. తక్కిస్స పన ఇధ సుఖసమఙ్గినో ‘‘అతీతేపాహం ఏవమేవ అహోసి’’న్తి తక్కేనేవ ఉప్పజ్జతి.

ఏకన్తదుక్ఖీతి అయం దిట్ఠి లాభినో నుప్పజ్జతి. సో హి ఏకన్తేనేవ ఇధ ఝానసుఖేన సుఖీ హోతి. ఇధ దుక్ఖేన ఫుట్ఠస్స పన జాతిస్సరస్స తక్కిస్సేవ చ సా ఉప్పజ్జతి. తతియా ఇధ వోకిణ్ణసుఖదుక్ఖానం సబ్బేసమ్పి తేసం ఉప్పజ్జతి, తథా చతుత్థా దిట్ఠి. లాభినో హి ఇదాని చతుత్థజ్ఝానవసేన అదుక్ఖమసుఖస్స, పుబ్బే చతుత్థజ్ఝానికమేవ బ్రహ్మలోకం అనుస్సరన్తస్స. జాతిస్సరస్సాపి పచ్చుప్పన్నే మజ్ఝత్తస్స, అనుస్సరన్తస్సాపి మజ్ఝత్తభూతట్ఠానమేవ అనుస్సరన్తస్స, తక్కినోపి పచ్చుప్పన్నే మజ్ఝత్తస్స, అతీతేపి ఏవం భవిస్సతీతి తక్కేనేవ గణ్హన్తస్స ఏసా దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి. ఏత్తావతా చత్తారో సస్సతవాదా, చత్తారో ఏకచ్చసస్సతికా, చత్తారో అన్తానన్తికా, చత్తారో అమరావిక్ఖేపికా, ద్వే అధిచ్చ-సముప్పన్నికాతి అట్ఠారసపి పుబ్బన్తకప్పికా కథితా హోన్తి.

౨౮. ఇదాని దిట్ఠుద్ధారం ఉద్ధరన్తో తత్ర, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ పచ్చత్తంయేవ ఞాణన్తి పచ్చక్ఖఞాణం. పరిసుద్ధన్తి నిరుపక్కిలేసం. పరియోదాతన్తి పభస్సరం. సబ్బపదేహి విపస్సనాఞాణంయేవ కథితం. సద్ధాదయో హి పఞ్చ ధమ్మా బాహిరసమయస్మిమ్పి హోన్తి, విపస్సనాఞాణం సాసనస్మింయేవ. తత్థ ఞాణభాగమత్తమేవ పరియోదపేన్తీతి మయమిదం జానామాతి ఏవం తత్థ ఞాణకోట్ఠాసం ఓతారేన్తియేవ. ఉపాదానమక్ఖాయతీతి న తం ఞాణం, మిచ్ఛాదస్సనం నామేతం, తస్మా తదపి తేసం భవన్తానం దిట్ఠుపాదానం అక్ఖాయతీతి అత్థో. అథాపి తం జాననమత్తలక్ఖణత్తా ఞాణభాగమత్తమేవ, తథాపి తస్స దస్సనస్స అనుపాతివత్తనతో ఉపాదానపచ్చయతో చ ఉపాదానమేవ. తదుపాతివత్తోతి తం దిట్ఠిం అతిక్కన్తో. ఏత్తావతా చత్తారో సస్సతవాదా, చత్తారో ఏకచ్చసస్సతికా, చత్తారో అన్తానన్తికా, చత్తారో అమరావిక్ఖేపికా, ద్వే అధిచ్చసముప్పన్నికా, సోళస సఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ అసఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా, సత్త ఉచ్ఛేదవాదా, పఞ్చ దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదాతి బ్రహ్మజాలే ఆగతా ద్వాసట్ఠిపి దిట్ఠియో కథితా హోన్తి. బ్రహ్మజాలే పన కథితే ఇదం సుత్తం అకథితమేవ హోతి. కస్మా? ఇధ తతో అతిరేకాయ సక్కాయదిట్ఠియా ఆగతత్తా. ఇమస్మిం పన కథితే బ్రహ్మజాలం కథితమేవ హోతి.

౩౦. ఇదాని ఇమా ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో ఉప్పజ్జమానా సక్కాయదిట్ఠిపముఖేనేవ ఉప్పజ్జన్తీతి దస్సేతుం ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చోతిఆదిమాహ. తత్థ పటినిస్సగ్గాతి పరిచ్చాగేన. కామసంయోజనానం అనధిట్ఠానాతి పఞ్చకామగుణతణ్హానం నిస్సట్ఠత్తా. పవివేకం పీతిన్తి సప్పీతికజ్ఝానద్వయపీతిం. నిరుజ్ఝతీతి ఝాననిరోధేన నిరుజ్ఝతి. సమాపత్తితో పన వుట్ఠితస్స నిరుద్ధా నామ హోతి. యథేవ హి ‘‘అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ నిరోధా ఉప్పజ్జతి నిరామిసం సుఖం, నిరామిససుఖస్స నిరోధా ఉప్పజ్జతి అదుక్ఖమసుఖా వేదనా’’తి ఏత్థ న అయమత్థో హోతి – చతుత్థజ్ఝాననిరోధా తతియజ్ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీతి. అయం పనేత్థ అత్థో – చతుత్థజ్ఝానా వుట్ఠాయ తతియం ఝానం సమాపజ్జతి, తతియజ్ఝానా వుట్ఠాయ చతుత్థం ఝానం సమాపజ్జతీతి, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం. ఉప్పజ్జతి దోమనస్సన్తి హీనజ్ఝానపరియాదానకదోమనస్సం. సమాపత్తితో వుట్ఠితచిత్తస్స పన కమ్మనీయభావో కథితో.

పవివేకా పీతీతి సా ఏవ ఝానద్వయపీతి. యం ఛాయా జహతీతి యం ఠానం ఛాయా జహతి. కిం వుత్తం హోతి? యస్మిం ఠానే ఛాయా అత్థి, తస్మిం ఆతపో నత్థి. యస్మిం ఆతపో అత్థి, తస్మిం ఛాయా నత్థీతి.

౩౧. నిరామిసం సుఖన్తి తతియజ్ఝానసుఖం.

౩౨. అదుక్ఖమసుఖన్తి చతుత్థజ్ఝానవేదనం.

౩౩. అనుపాదానోహమస్మీతి నిగ్గహణో అహమస్మి. నిబ్బానసప్పాయన్తి నిబ్బానస్స సప్పాయం ఉపకారభూతం. నను చ మగ్గదస్సనం నామ సబ్బత్థ నికన్తియా సుక్ఖాపితాయ ఉప్పజ్జతి, కథమేతం నిబ్బానస్స ఉపకారపటిపదా నామ జాతన్తి, సబ్బత్థ అనుపాదియనవసేన అగ్గణ్హనవసేన ఉపకారపటిపదా నామ జాతం. అభివదతీతి అభిమానేన ఉపవదతి. పుబ్బన్తానుదిట్ఠిన్తి అట్ఠారసవిధమ్పి పుబ్బన్తానుదిట్ఠిం. అపరన్తానుదిట్ఠిన్తి చతుచత్తారీసవిధమ్పి అపరన్తానుదిట్ఠిం. ఉపాదానమక్ఖాయతీతి అహమస్మీతి గహణస్స సక్కాయదిట్ఠిపరియాపన్నత్తా దిట్ఠుపాదానం అక్ఖాయతి.

సన్తివరపదన్తి వూపసన్తకిలేసత్తా సన్తం ఉత్తమపదం. ఛన్నం ఫస్సాయతనానన్తి భగవతా ‘‘యత్థ చక్ఖు చ నిరుజ్ఝతి రూపసఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి సో ఆయతనో వేదితబ్బో’’తి ఏత్థ ద్విన్నం ఆయతనానం పటిక్ఖేపేన నిబ్బానం దస్సితం.

‘‘యత్థ ఆపో చ పథవీ, తేజో వాయో న గాధతి;

అతో సరా నివత్తన్తి, ఏత్థ వట్టం న వత్తతి;

ఏత్థ నామఞ్చ రూపఞ్చ, అసేసం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౨౭) –

ఏత్థ పన సఙ్ఖారపటిక్ఖేపేన నిబ్బానం దస్సితం.

‘‘కత్థ ఆపో చ పథవీ, తేజో వాయో న గాధతి;

కత్థ దీఘఞ్చ రస్సఞ్చ, అణుం థూలం సుభాసుభం;

కత్థ నామఞ్చ రూపఞ్చ, అసేసం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి. (దీ. ని. ౧.౪౯౮);

తత్ర వేయ్యాకరణం భవతి –

‘‘విఞ్ఞాణం అనిదస్సనం, అనన్తం సబ్బతో పభ’’న్తి –

ఏత్థ సఙ్ఖారపటిక్ఖేపేన నిబ్బానం దస్సితం. ఇమస్మిం పన సుత్తే ఛఆయతనపటిక్ఖేపేన దస్సితం. అఞ్ఞత్థ చ అనుపాదావిమోక్ఖోతి నిబ్బానమేవ దస్సితం, ఇధ పన అరహత్తఫలసమాపత్తి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

పఞ్చత్తయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.