౭. కుక్కురవతికసుత్తవణ్ణనా

౭౮. ఏవం మే సుతన్తి కుక్కురవతికసుత్తం. తత్థ కోలియేసూతి ఏవంనామకే జనపదే. సో హి ఏకోపి కోలనగరే పతిట్ఠితానం కోలియానం రాజకుమారానం నివాసట్ఠానత్తా ఏవం వుచ్చతి. తస్మిం కోలియేసు జనపదే. హలిద్దవసనన్తి తస్స కిర నిగమస్స మాపితకాలే పీతకవత్థనివత్థా మనుస్సా నక్ఖత్తం కీళింసు. తే నక్ఖత్తకీళావసానే నిగమస్స నామం ఆరోపేన్తా హలిద్దవసనన్తి నామం అకంసు. తం గోచరగామం కత్వా విహరతీతి అత్థో. విహారో పనేత్థ కిఞ్చాపి న నియామితో, తథాపి బుద్ధానం అనుచ్ఛవికే సేనాసనేయేవ విహాసీతి వేదితబ్బో. గోవతికోతి సమాదిన్నగోవతో, సీసే సిఙ్గాని ఠపేత్వా నఙ్గుట్ఠం బన్ధిత్వా గావీహి సద్ధిం తిణాని ఖాదన్తో వియ చరతి. అచేలోతి నగ్గో నిచ్చేలో. సేనియోతి తస్స నామం.

కుక్కురవతికోతి సమాదిన్నకుక్కురవతో, సబ్బం సునఖకిరియం కరోతి. ఉభోపేతే సహపంసుకీళికా సహాయకా. కుక్కురోవ పలికుజ్జిత్వాతి సునఖో నామ సామికస్స సన్తికే నిసీదన్తో ద్వీహి పాదేహి భూమియం విలేఖిత్వా కుక్కురకూజితం కూజన్తో నిసీదతి, అయమ్పి ‘‘కుక్కురకిరియం కరిస్సామీ’’తి భగవతా సద్ధిం సమ్మోదిత్వా ద్వీహి హత్థేహి భూమియం విలేఖిత్వా సీసం విధునన్తో ‘భూ భూ’తి కత్వా హత్థపాదే సమిఞ్జిత్వా సునఖో వియ నిసీది. ఛమానిక్ఖిత్తన్తి భూమియం ఠపితం. సమత్తం సమాదిన్నన్తి పరిపుణ్ణం కత్వా గహితం. కా గతీతి కా నిప్ఫత్తి. కో అభిసమ్పరాయోతి అభిసమ్పరాయమ్హి కత్థ నిబ్బత్తి. అలన్తి తస్స అప్పియం భవిస్సతీతి యావతతియం పటిబాహతి. కుక్కురవతన్తి కుక్కురవతసమాదానం.

౭౯. భావేతీతి వడ్ఢేతి. పరిపుణ్ణన్తి అనూనం. అబ్బోకిణ్ణన్తి నిరన్తరం. కుక్కురసీలన్తి కుక్కురాచారం. కుక్కురచిత్తన్తి ‘‘అజ్జ పట్ఠాయ కుక్కురేహి కాతబ్బం కరిస్సామీ’’తి ఏవం ఉప్పన్నచిత్తం. కుక్కురాకప్పన్తి కుక్కురానం గమనాకారో అత్థి, తిట్ఠనాకారో అత్థి, నిసీదనాకారో అత్థి, సయనాకారో అత్థి, ఉచ్చారపస్సావకరణాకారో అత్థి, అఞ్ఞే కుక్కురే దిస్వా దన్తే వివరిత్వా గమనాకారో అత్థి, అయం కుక్కురాకప్పో నామ, తం భావేతీతి అత్థో. ఇమినాహం సీలేనాతిఆదీసు అహం ఇమినా ఆచారేన వా వతసమాదానేన వా దుక్కరతపచరణేన వా మేథునవిరతిబ్రహ్మచరియేన వాతి అత్థో. దేవోతి సక్కసుయామాదీసు అఞ్ఞతరో. దేవఞ్ఞతరోతి తేసం దుతియతతియట్ఠానాదీసు అఞ్ఞతరదేవో. మిచ్ఛాదిట్ఠీతి అదేవలోకగామిమగ్గమేవ దేవలోకగామిమగ్గోతి గహేత్వా ఉప్పన్నతాయ సా అస్స మిచ్ఛాదిట్ఠి నామ హోతి. అఞ్ఞతరం గతిం వదామీతి తస్స హి నిరయతో వా తిరచ్ఛానయోనితో వా అఞ్ఞా గతి నత్థి, తస్మా ఏవమాహ. సమ్పజ్జమానన్తి దిట్ఠియా అసమ్మిస్సం హుత్వా నిపజ్జమానం.

నాహం, భన్తే, ఏతం రోదామి, యం మం భగవా ఏవమాహాతి యం మం, భన్తే, భగవా ఏవమాహ, అహమేతం భగవతో బ్యాకరణం న రోదామి న పరిదేవామి, న అనుత్థునామీతి అత్థో. ఏవం సకమ్మకవసేనేత్థ అత్థో వేదితబ్బో, న అస్సుముఞ్చనమత్తేన.

‘‘మతం వా అమ్మ రోదన్తి, యో వా జీవం న దిస్సతి;

జీవన్తం అమ్మ పస్సన్తీ, కస్మా మం అమ్మ రోదసీ’’తి. (సం. ని. ౧.౨౩౯) –

అయఞ్చేత్థ పయోగో. అపిచ మే ఇదం, భన్తేతి అపిచ ఖో మే ఇదం, భన్తే, కుక్కురవతం దీఘరత్తం సమాదిన్నం, తస్మిం సమ్పజ్జన్తేపి వుద్ధి నత్థి, విపజ్జన్తేపి. ఇతి ‘‘ఏత్తకం కాలం మయా కతకమ్మం మోఘం జాత’’న్తి అత్తనో విపత్తిం పచ్చవేక్ఖమానో రోదామి, భన్తేతి.

౮౦. గోవతన్తిఆదీని కుక్కురవతాదీసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. గవాకప్పన్తి గోఆకప్పం. సేసం కుక్కురాకప్పే వుత్తసదిసమేవ. యథా పన తత్థ అఞ్ఞే కుక్కురే దిస్వా దన్తే వివరిత్వా గమనాకారో, ఏవమిధ అఞ్ఞే గావో దిస్వా కణ్ణే ఉక్ఖిపిత్వా గమనాకారో వేదితబ్బో. సేసం తాదిసమేవ.

౮౧. చత్తారిమాని పుణ్ణ కమ్మానీతి కస్మా ఇమం దేసనం ఆరభి? అయఞ్హి దేసనా ఏకచ్చకమ్మకిరియవసేన ఆగతా, ఇమస్మిఞ్చ కమ్మచతుక్కే కథితే ఇమేసం కిరియా పాకటా భవిస్సతీతి ఇమం దేసనం ఆరభి. అపిచ ఇమం కమ్మచతుక్కమేవ దేసియమానం ఇమే సఞ్జానిస్సన్తి, తతో ఏకో సరణం గమిస్సతి, ఏకో పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణిస్సతీతి అయమేవ ఏతేసం సప్పాయాతి ఞత్వాపి ఇమం దేసనం ఆరభి.

తత్థ కణ్హన్తి కాళకం దసఅకుసలకమ్మపథకమ్మం. కణ్హవిపాకన్తి అపాయే నిబ్బత్తనతో కాళకవిపాకం. సుక్కన్తి పణ్డరం దసకుసలకమ్మపథకమ్మం. సుక్కవిపాకన్తి సగ్గే నిబ్బత్తనతో పణ్డరవిపాకం. కణ్హసుక్కన్తి వోమిస్సకకమ్మం. కణ్హసుక్కవిపాకన్తి సుఖదుక్ఖవిపాకం. మిస్సకకమ్మఞ్హి కత్వా అకుసలేన తిరచ్ఛానయోనియం మఙ్గలహత్థిట్ఠానాదీసు ఉప్పన్నో కుసలేన పవత్తే సుఖం వేదియతి. కుసలేన రాజకులేపి నిబ్బత్తో అకుసలేన పవత్తే దుక్ఖం వేదియతి. అకణ్హం అసుక్కన్తి కమ్మక్ఖయకరం చతుమగ్గచేతనాకమ్మం అధిప్పేతం. తఞ్హి యది కణ్హం భవేయ్య, కణ్హవిపాకం దదేయ్య. యది సుక్కం భవేయ్య, సుక్కవిపాకం దదేయ్య. ఉభయవిపాకస్స పన అదానతో అకణ్హాసుక్కవిపాకత్తా ‘‘అకణ్హం అసుక్క’’న్తి వుత్తం. అయం తావ ఉద్దేసే అత్థో.

నిద్దేసే పన సబ్యాబజ్ఝన్తి సదుక్ఖం. కాయసఙ్ఖారాదీసు కాయద్వారే గహణాదివసేన చోపనప్పత్తా ద్వాదస అకుసలచేతనా సబ్యాబజ్ఝకాయసఙ్ఖారో నామ. వచీద్వారే హనుసఞ్చోపనవసేన వచీభేదపవత్తికా తాయేవ ద్వాదస వచీసఙ్ఖారో నామ. ఉభయచోపనం అప్పత్తా రహో చిన్తయన్తస్స మనోద్వారే పవత్తా మనోసఙ్ఖారో నామ. ఇతి తీసుపి ద్వారేసు కాయదుచ్చరితాదిభేదా అకుసలచేతనావ సఙ్ఖారాతి వేదితబ్బా. ఇమస్మిఞ్హి సుత్తే చేతనా ధురం, ఉపాలిసుత్తే కమ్మం. అభిసఙ్ఖరిత్వాతి సఙ్కడ్ఢిత్వా, పిణ్డం కత్వాతి అత్థో. సబ్యాబజ్ఝం లోకన్తి సదుక్ఖం లోకం ఉపపజ్జన్తి. సబ్యాబజ్ఝా ఫస్సా ఫుసన్తీతి సదుక్ఖా విపాకఫస్సా ఫుసన్తి. ఏకన్తదుక్ఖన్తి నిరన్తరదుక్ఖం. భూతాతి హేత్వత్థే నిస్సక్కవచనం, భూతకమ్మతో భూతస్స సత్తస్స ఉప్పత్తి హోతి. ఇదం వుత్తం హోతి – యథాభూతం కమ్మం సత్తా కరోన్తి, తథాభూతేన కమ్మేన కమ్మసభాగవసేన తేసం ఉపపత్తి హోతి. తేనేవాహ ‘‘యం కరోతి తేన ఉపపజ్జతీ’’తి. ఏత్థ చ తేనాతి కమ్మేన వియ వుత్తా, ఉపపత్తి చ నామ విపాకేన హోతి. యస్మా పన విపాకస్స కమ్మం హేతు, తస్మా తేన మూలహేతుభూతేన కమ్మేన నిబ్బత్తతీతి అయమేత్థ అత్థో. ఫస్సా ఫుసన్తీతి యేన కమ్మవిపాకేన నిబ్బత్తో, తంకమ్మవిపాకఫస్సా ఫుసన్తి. కమ్మదాయాదాతి కమ్మదాయజ్జా కమ్మమేవ నేసం దాయజ్జం సన్తకన్తి వదామి.

అబ్యాబజ్ఝన్తి నిద్దుక్ఖం. ఇమస్మిం వారే కాయద్వారే పవత్తా అట్ఠ కామావచరకుసలచేతనా కాయసఙ్ఖారో నామ. తాయేవ వచీద్వారే పవత్తా వచీసఙ్ఖారో నామ. మనోద్వారే పవత్తా తాయేవ అట్ఠ, తిస్సో చ హేట్ఠిమఝానచేతనా అబ్యాబజ్ఝమనోసఙ్ఖారో నామ. ఝానచేతనా తావ హోతు, కామావచరా కిన్తి అబ్యాబజ్ఝమనోసఙ్ఖారో నామ జాతాతి. కసిణసజ్జనకాలే చ కసిణాసేవనకాలే చ లబ్భన్తి. కామావచరచేతనా పఠమజ్ఝానచేతనాయ ఘటితా, చతుత్థజ్ఝానచేతనా తతియజ్ఝానచేతనాయ ఘటితా. ఇతి తీసుపి ద్వారేసు కాయసుచరితాదిభేదా కుసలచేతనావ సఙ్ఖారాతి వేదితబ్బో. తతియవారో ఉభయమిస్సకవసేన వేదితబ్బా.

సేయ్యథాపి మనుస్సాతిఆదీసు మనుస్సానం తావ కాలేన సుఖం కాలేన దుక్ఖం పాకటమేవ, దేవేసు పన భుమ్మదేవతానం, వినిపాతికేసు వేమానికపేతానం కాలేన సుఖం కాలేన దుక్ఖం హోతీతి వేదితబ్బం. హత్థిఆదీసు తిరచ్ఛానేసుపి లబ్భతియేవ.

తత్రాతి తేసు తీసు కమ్మేసు. తస్స పహానాయ యా చేతనాతి తస్స పహానత్థాయ మగ్గచేతనా. కమ్మం పత్వావ మగ్గచేతనాయ అఞ్ఞో పణ్డరతరో ధమ్మో నామ నత్థి. ఇదం పన కమ్మచతుక్కం పత్వా ద్వాదస అకుసలచేతనా కణ్హా నామ, తేభూమకకుసలచేతనా సుక్కా నామ, మగ్గచేతనా అకణ్హా అసుక్కాతి ఆగతా.

౮౨. ‘‘లభేయ్యాహం, భన్తే’’తి ఇదం సో ‘‘చిరం వత మే అనియ్యానికపక్ఖే యోజేత్వా అత్తా కిలమితో, ‘సుక్ఖనదీతీరే న్హాయిస్సామీ’తి సమ్పరివత్తేన్తేన వియ థుసే కోట్టేన్తేన వియ చ న కోచి అత్థో నిప్ఫాదితో, హన్దాహం అత్తానం యోగే యోజేమీ’’తి చిన్తేత్వా ఆహ. అథ భగవా యోనేన ఖన్ధకే తిత్థియపరివాసో పఞ్ఞత్తో, యం అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో సామణేరభూమియం ఠితో – ‘‘అహం, భన్తే, ఇత్థన్నామో అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఆకఙ్ఖామి ఉపసమ్పదం, స్వాహం, భన్తే, సఙ్ఘం చత్తారో మాసే పరివాసం యాచామీ’’తిఆదినా (మహావ. ౮౬) నయేన సమాదియిత్వా పరివసతి, తం సన్ధాయ ‘‘యో ఖో, సేనియ, అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో’’తిఆదిమాహ.

తత్థ పబ్బజ్జన్తి వచనసిలిట్ఠతావసేనేవ వుత్తం. అపరివసిత్వాయేవ హి పబ్బజ్జం లభతి. ఉపసమ్పదత్థికేన పన నాతికాలేన గామప్పవేసనాదీని అట్ఠ వత్తాని పూరేన్తేన పరివసితబ్బం. ఆరద్ధచిత్తాతి అట్ఠవత్తపూరణేన తుట్ఠచిత్తా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పనేస తిత్థియపరివాసో సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ పబ్బజ్జఖన్ధకవణ్ణనాయం (మహావ. అట్ఠ. ౮౬) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. అపిచ మేత్థాతి అపిచ మే ఏత్థ. పుగ్గలవేమత్తతా విదితాతి పుగ్గలనానత్తం విదితం. అయం పుగ్గలో పరివాసారహో, అయం న పరివాసారహోతి ఇదం మయ్హం పాకటన్తి దస్సేతి.

తతో సేనియో చిన్తేసి – ‘‘అహో అచ్ఛరియం బుద్ధసాసనం, యత్థ ఏవం ఘంసిత్వా కోట్టేత్వా యుత్తమేవ గణ్హన్తి, అయుత్తం ఛడ్డేన్తీ’’తి. తతో సుట్ఠుతరం పబ్బజ్జాయ సఞ్జాతుస్సాహో సచే, భన్తేతిఆదిమాహ. అథ భగవా తస్స తిబ్బచ్ఛన్దతం విదిత్వా న సేనియో పరివాసం అరహతీతి అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆమన్తేసి – ‘‘గచ్ఛ త్వం, భిక్ఖు, సేనియం న్హాపేత్వా పబ్బాజేత్వా ఆనేహీ’’తి. సో తథా కత్వా తం పబ్బాజేత్వా భగవతో సన్తికం ఆనయి. భగవా గణే నిసీదిత్వా ఉపసమ్పాదేసి. తేన వుత్తం – ‘‘అలత్థ ఖో అచేలో సేనియో భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం అలత్థ ఉపసమ్పద’’న్తి.

అచిరూపసమ్పన్నోతి ఉపసమ్పన్నో హుత్వా నచిరమేవ. వూపకట్ఠోతి వత్థుకామకిలేసకామేహి కాయేన చ చిత్తేన చ వూపకట్ఠో. అప్పమత్తోతి కమ్మట్ఠానే సతిం అవిజహన్తో. ఆతాపీతి కాయికచేతసికసఙ్ఖాతేన వీరియాతాపేన ఆతాపీ. పహితత్తోతి కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖతాయ పేసితత్తో విస్సట్ఠఅత్తభావో. యస్సత్థాయాతి యస్స అత్థాయ. కులపుత్తాతి ఆచారకులపుత్తా. సమ్మదేవాతి హేతునావ కారణేనేవ. తదనుత్తరన్తి తం అనుత్తరం. బ్రహ్మచరియపరియోసానన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియపరియోసానభూతం అరహత్తఫలం. తస్స హి అత్థాయ కులపుత్తా పబ్బజన్తి. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వాతి అత్తనాయేవ పఞ్ఞాయ పచ్చక్ఖం కత్వా, అపరప్పచ్చయం ఞత్వాతి అత్థో. ఉపసమ్పజ్జ విహాసీతి పాపుణిత్వా సమ్పాదేత్వా విహాసి. ఏవం విహరన్తోవ ఖీణా జాతి…పే… అబ్భఞ్ఞాసి.

ఏవమస్స పచ్చవేక్ఖణభూమిం దస్సేత్వా అరహత్తనికూటేనేవ దేసనం నిట్ఠాపేతుం ‘‘అఞ్ఞతరో ఖో పనాయస్మా సేనియో అరహతం అహోసీ’’తి వుత్తం. తత్థ అఞ్ఞతరోతి ఏకో. అరహతన్తి అరహన్తానం, భగవతో సావకానం అరహన్తానం అబ్భన్తరో అహోసీతి అయమేవత్థ అధిప్పాయో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

కుక్కురవతికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.