౬. ఉపాలిసుత్తవణ్ణనా
౫౬. ఏవం మే సుతన్తి ఉపాలిసుత్తం. తత్థ నాళన్దాయన్తి నాలన్దాతి ఏవంనామకే నగరే తం నగరం గోచరగామం కత్వా. పావారికమ్బవనేతి దుస్సపావారికసేట్ఠినో అమ్బవనే. తం కిర తస్స ఉయ్యానం అహోసి, సో భగవతో ధమ్మదేసనం సుత్వా భగవతి పసన్నో తస్మిం ఉయ్యానే కుటిలేణమణ్డపాదిపటిమణ్డితం భగవతో విహారం కత్వా నియ్యాదేసి, సో విహారో జీవకమ్బవనం వియ పావారికమ్బవనన్తేవ సఙ్ఖం గతో. తస్మిం పావారికమ్బవనే విహరతీతి అత్థో. దీఘతపస్సీతి దీఘత్తా ఏవంలద్ధనామో. పిణ్డపాతపటిక్కన్తోతి పిణ్డపాతతో పటిక్కన్తో. సాసనే వియ కిం పన బాహిరాయతనే పిణ్డపాతోతి వోహారో అత్థీతి, నత్థి.
పఞ్ఞపేతీతి దస్సేతి ఠపేతి. దణ్డాని పఞ్ఞపేతీతి ఇదం నిగణ్ఠసమయేన పుచ్ఛన్తో ఆహ. కాయదణ్డం వచీదణ్డం మనోదణ్డన్తి ఏత్థ పురిమదణ్డద్వయం తే అచిత్తకం పయ్యపేన్తి. యథా కిర వాతే వాయన్తే సాఖా చలతి, ఉదకం చలతి, న చ తత్థ చిత్తం అత్థి, ఏవం కాయదణ్డోపి అచిత్తకోవ హోతి. యథా చ వాతే వాయన్తే తాలపణ్ణాదీని సద్దం కరోన్తి, ఉదకాని సద్దం కరోన్తి, న చ తత్థ చిత్తం అత్థి, ఏవం వచీదణ్డోపి అచిత్తకోవ హోతీతి ఇమం దణ్డద్వయం అచిత్తకం పఞ్ఞపేన్తి. చిత్తం పన మనోదణ్డన్తి పఞ్ఞపేన్తి. అథస్స భగవా వచనం పతిట్ఠపేతుకామో ‘‘కిం పన తపస్సీ’’తిఆదిమాహ.
తత్థ కథావత్థుస్మిన్తి ఏత్థ కథాయేవ కథావత్థు. కథాయం పతిట్ఠపేసీతి అత్థో. కస్మా పన భగవా ఏవమకాసి? పస్సతి హి భగవా ‘‘అయం ఇమం కథం ఆదాయ గన్త్వా అత్తనో సత్థు మహానిగణ్ఠస్స ఆరోచేస్సతి, తాసఞ్చ పరిసతి, ఉపాలి గహపతి నిసిన్నో, సో ఇమం కథం సుత్వా మమ వాదం ఆరోపేతుం ఆగమిస్సతి, తస్సాహం ధమ్మం దేసేస్సామి, సో తిక్ఖత్తుం సరణం గమిస్సతి, అథస్స చత్తారి సచ్చాని పకాసేస్సామి, సో సచ్చపకాసనావసానే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహిస్సతి, పరేసం సఙ్గహత్థమేవ హి మయా పారమియో పూరితా’’తి. ఇమమత్థం పస్సన్తో ఏవమకాసి.
౫౭. కమ్మాని పఞ్ఞపేసీతి ఇదం నిగణ్ఠో బుద్ధసమయేన పుచ్ఛన్తో ఆహ. కాయకమ్మం వచీకమ్మం మనోకమ్మన్తి ఏత్థ కాయద్వారే ఆదానగహణముఞ్చనచోపనపత్తా అట్ఠకామావచరకుసలచేతనా ద్వాదసాకుసలచేతనాతి వీసతిచేతనా కాయకమ్మం నామ. కాయద్వారే ఆదానాదీని అపత్వా వచీద్వారే వచనభేదం పాపయమానా ఉప్పన్నా తాయేవ వీసతిచేతనా వచీకమ్మం నామ. ఉభయద్వారే చోపనం అప్పత్వా మనోద్వారే ఉప్పన్నా ఏకూనతింసకుసలాకుసలచేతనా మనోకమ్మం నామ. అపిచ సఙ్ఖేపతో తివిధం కాయదుచ్చరితం కాయకమ్మం నామ, చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం వచీకమ్మం నామ, తివిధం మనోదుచ్చరితం మనోకమ్మం నామ. ఇమస్మిఞ్చ సుత్తే కమ్మం ధురం, అనన్తరసుత్తే ‘‘చత్తారిమాని పుణ్ణ కమ్మాని మయా సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదితానీ’’తి (మ. ని. ౨.౮౧) ఏవమాగతేపి చేతనా ధురం. యత్థ కత్థచి పవత్తా చేతనా ‘‘కణ్హం కణ్హవిపాక’’న్తిఆదిభేదం లభతి. నిద్దేసవారే చస్స ‘‘సబ్యాబజ్ఝం కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతీ’’తిఆదినా నయేన సా వుత్తావ. కాయద్వారే పవత్తా పన ఇధ కాయకమ్మన్తి అధిప్పేతం, వచీద్వారే పవత్తా వచీకమ్మం, మనోద్వారే పవత్తా మనోకమ్మం. తేన వుత్తం – ‘‘ఇమస్మిం సుత్తే కమ్మం ధురం, అనన్తరసుత్తే చేతనా’’తి. కమ్మమ్పి హి భగవా కమ్మన్తి పఞ్ఞపేతి యథా ఇమస్మింయేవ సుత్తే. చేతనమ్పి, యథాహ – ‘‘చేతనాహం, భిక్ఖవే, కమ్మం వదామి, చేతయిత్వా కమ్మం కరోతీ’’తి (అ. ని. ౬.౬౩). కస్మా పన చేతనా కమ్మన్తి వుత్తా? చేతనామూలకత్తా కమ్మస్స.
ఏత్థ చ అకుసలం పత్వా కాయకమ్మం వచీకమ్మం మహన్తన్తి వదన్తో న కిలమతి, కుసలం పత్వా మనోకమ్మం. తథా హి మాతుఘాతాదీని చత్తారి కమ్మాని కాయేనేవ ఉపక్కమిత్వా కాయేనేవ కరోతి, నిరయే కప్పట్ఠికసఙ్ఘభేదకమ్మం వచీద్వారేన కరోతి. ఏవం అకుసలం పత్వా కాయకమ్మం వచీకమ్మం మహన్తన్తి వదన్తో న కిలమతి నామ. ఏకా పన ఝానచేతనా చతురాసీతికప్పసహస్సాని సగ్గసమ్పత్తిం ఆవహతి, ఏకా మగ్గచేతనా సబ్బాకుసలం సముగ్ఘాతేత్వా అరహత్తం గణ్హాపేతి. ఏవం కుసలం పత్వా మనోకమ్మం మహన్తన్తి వదన్తో న కిలమతి నామ. ఇమస్మిం పన ఠానే భగవా అకుసలం పత్వా మనోకమ్మం మహాసావజ్జం వదమానో నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిం సన్ధాయ వదతి. తేనేవాహ – ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి, యం ఏవం మహాసావజ్జం, యథయిదం, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాదిట్ఠి. మిచ్ఛాదిట్ఠిపరమాని, భిక్ఖవే, మహాసావజ్జానీ’’తి (అ. ని. ౧.౩౧౦).
ఇదాని నిగణ్ఠోపి తథాగతేన గతమగ్గం పటిపజ్జన్తో కిఞ్చి అత్థనిప్ఫత్తిం అపస్సన్తోపి ‘‘కిం పనావుసో, గోతమా’’తిఆదిమాహ.
౫౮. బాలకినియాతి ఉపాలిస్స కిర బాలకలోణకారగామో నామ అత్థి, తతో ఆయం గహేత్వా మనుస్సా ఆగతా, సో ‘‘ఏథ భణే, అమ్హాకం సత్థారం మహానిగణ్ఠం పస్సిస్సామా’’తి తాయ పరిసాయ పరివుతో తత్థ అగమాసి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘బాలకినియా పరిసాయా’’తి, బాలకగామవాసినియాతి అత్థో. ఉపాలిపముఖాయాతి ఉపాలిజేట్ఠకాయ. అపిచ బాలకినియాతి బాలవతియా బాలుస్సన్నాయాతిపి అత్థో. ఉపాలిపముఖాయాతి ఉపాలిగహపతియేవ తత్థ థోకం సప్పఞ్ఞో, సో తస్సా పముఖో జేట్ఠకో. తేనాపి వుత్తం ‘‘ఉపాలిపముఖాయా’’తి. హన్దాతి వచసాయత్థే నిపాతో. ఛవోతి లామకో. ఓళారికస్సాతి మహన్తస్స. ఉపనిధాయాతి ఉపనిక్ఖిపిత్వా. ఇదం వుత్తం హోతి, కాయదణ్డస్స సన్తికే నిక్ఖిపిత్వా ‘‘అయం ను ఖో మహన్తో, అయం మహన్తో’’తి ఏవం ఓలోకియమానో ఛవో మనోదణ్డో కిం సోభతి, కుతో సోభిస్సతి, న సోభతి, ఉపనిక్ఖేపమత్తమ్పి నప్పహోతీతి దీపేతి. సాధు సాధు, భన్తే, తపస్సీతి దీఘతపస్సిస్స సాధుకారం దేన్తో, భన్తేతి నాటపుత్తమాలపతి.
౬౦. న ఖో మేతం, భన్తే, రుచ్చతీతి, భన్తే, ఏతం మయ్హం న రుచ్చతి. మాయావీతి మాయాకారో. ఆవట్టనిమాయన్తి ఆవట్టేత్వా గహణమాయం. ఆవట్టేతీతి ఆవట్టేత్వా పరిక్ఖిపిత్వా గణ్హాతి. గచ్ఛ త్వం గహపతీతి కస్మా మహానిగణ్ఠో గహపతిం యావతతియం పహిణతియేవ? దీఘతపస్సీ పన పటిబాహతేవ? మహానిగణ్ఠేన హి భగవతా సద్ధిం ఏకం నగరం ఉపనిస్సాయ విహరన్తేనపి న భగవా దిట్ఠపుబ్బో. యో హి సత్థువాదపటిఞ్ఞో హోతి, సో తం పటిఞ్ఞం అప్పహాయ బుద్ధదస్సనే అభబ్బో. తస్మా ఏస బుద్ధదస్సనస్స అలద్ధపుబ్బత్తా దసబలస్స దస్సనసమ్పత్తిఞ్చ నియ్యానికకథాభావఞ్చ అజానన్తో యావతతియం పహిణతేవ. దీఘతపస్సీ పన కాలేన కాలం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా తిట్ఠతిపి నిసీదతిపి పఞ్హమ్పి పుచ్ఛతి, సో తథాగతస్స దస్సనసమ్పత్తిమ్పి నియ్యానికకథాభావమ్పి జానాతి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘అయం గహపతి పణ్డితో, సమణస్స గోతమస్స సన్తికే గన్త్వా దస్సనేపి పసీదేయ్య, నియ్యానికకథం సుత్వాపి పసీదేయ్య. తతో న పున అమ్హాకం సన్తికం ఆగచ్ఛేయ్యా’’తి. తస్మా యావతతియం పటిబాహతేవ.
అభివాదేత్వాతి వన్దిత్వా. తథాగతఞ్హి దిస్వా పసన్నాపి అప్పసన్నాపి యేభుయ్యేన వన్దన్తియేవ, అప్పకా న వన్దన్తి. కస్మా? అతిఉచ్చే హి కులే జాతో అగారం అజ్ఝావసన్తోపి వన్దితబ్బోయేవాతి. అయం పన గహపతి పసన్నత్తావ వన్ది, దస్సనేయేవ కిర పసన్నో. ఆగమా ను ఖ్విధాతి ఆగమా ను ఖో ఇధ.
౬౧. సాధు సాధు, భన్తే, తపస్సీతి దీఘతపస్సిస్స సాధుకారం దేన్తో, భన్తేతి, భగవన్తం ఆలపతి. సచ్చే పతిట్ఠాయాతి థుసరాసిమ్హి ఆకోటితఖాణుకో వియ అచలన్తో వచీసచ్చే పతిట్ఠహిత్వా. సియా నోతి భవేయ్య అమ్హాకం.
౬౨. ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే. అస్సాతి భవేయ్య. సీతోదకపటిక్ఖిత్తోతి నిగణ్ఠా సత్తసఞ్ఞాయ సీతోదకం పటిక్ఖిపన్తి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. మనోసత్తా నామ దేవాతి మనమ్హి సత్తా లగ్గా లగితా. మనోపటిబద్ధోతి యస్మా మనమ్హి పటిబద్ధో హుత్వా కాలఙ్కరోతి, తస్మా మనోసత్తేసు దేవేసు ఉపపజ్జతీతి దస్సేతి. తస్స హి పిత్తజరరోగో భవిస్సతి. తేనస్స ఉణ్హోదకం పివితుం వా హత్థపాదాదిధోవనత్థాయ వా గత్తపరిసిఞ్చనత్థాయ వా ఉపనేతుం న వట్టతి, రోగో బలవతరో హోతి. సీతోదకం వట్టతి, రోగం వూపసమేతి. అయం పన ఉణ్హోదకమేవ పటిసేవతి, తం అలభమానో ఓదనకఞ్జికం పటిసేవతి. చిత్తేన పన సీతోదకం పాతుకామో చ పరిభుఞ్జితుకామో చ హోతి. తేనస్స మనోదణ్డో తత్థేవ భిజ్జతి. సో కాయదణ్డం వచీదణ్డం రక్ఖామీతి సీతోదకం పాతుకామో వా పరిభుఞ్జితుకామో వా సీతోదకమేవ దేథాతి వత్తుం న విసహతి. తస్స ఏవం రక్ఖితాపి కాయదణ్డవచీదణ్డా చుతిం వా పటిసన్ధిం వా ఆకడ్ఢితుం న సక్కోన్తి. మనోదణ్డో పన భిన్నోపి చుతిమ్పి పటిసన్ధిమ్పి ఆకడ్ఢతియేవ. ఇతి నం భగవా దుబ్బలకాయదణ్డవచీదణ్డా ఛవా లామకా, మనోదణ్డోవ బలవా మహన్తోతి వదాపేసి.
తస్సపి ఉపాసకస్స ఏతదహోసి. ‘‘ముచ్ఛావసేన అసఞ్ఞిభూతానఞ్హి సత్తాహమ్పి అస్సాసపస్సాసా నప్పవత్తన్తి, చిత్తసన్తతిపవత్తిమత్తేనేవ పన తే మతాతి న వుచ్చన్తి. యదా నేసం చిత్తం నప్పవత్తతి, తదా ‘మతా ఏతే నీహరిత్వా తే ఝాపేథా’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జన్తి. కాయదణ్డో నిరీహో అబ్యాపారో, తథా వచీదణ్డో. చిత్తేనేవ పన తేసం చుతిపి పటిసన్ధిపి హోతి. ఇతిపి మనోదణ్డోవ మహన్తో. భిజ్జిత్వాపి చుతిపటిసన్ధిఆకడ్ఢనతో ఏసేవ మహన్తో. అమ్హాకం పన మహానిగణ్ఠస్స కథా అనియ్యానికా’’తి సల్లక్ఖేసి. భగవతో పన విచిత్తాని పఞ్హపటిభానాని సోతుకామో న తావ అనుజానాతి.
న ఖో తే సన్ధియతీతి న ఖో తే ఘటియతి. పురిమేన వా పచ్ఛిమన్తి ‘‘కాయదణ్డో మహన్తో’’తి ఇమినా పురిమేన వచనేన ఇదాని ‘‘మనోదణ్డో మహన్తో’’తి ఇదం వచనం. పచ్ఛిమేన వా పురిమన్తి తేన వా పచ్ఛిమేన అదుం పురిమవచనం న ఘటియతి.
౬౩. ఇదానిస్స భగవా అఞ్ఞానిపి కారణాని ఆహరన్తో ‘‘తం కిం మఞ్ఞసీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ చాతుయామసంవరసంవుతోతి న పాణమతిపాతేతి, న పాణమతిపాతయతి, న పాణమతిపాతయతో సమనుఞ్ఞో హోతి. న అదిన్నం ఆదియతి, న అదిన్నం ఆదియాపేతి, న అదిన్నం ఆదియతో సమనుఞ్ఞో హోతి. న ముసా భణతి, న ముసా భణాపేతి, న ముసా భణతో సమనుఞ్ఞో హోతి. న భావితమాసీసతి, న భావితమాసీసాపేతి, న భావితమాసీసతో సమనుఞ్ఞో హోతీతి ఇమినా చతుకోట్ఠాసేన సంవరేన సంవుతో. ఏత్థ చ భావితన్తి పఞ్చకామగుణా.
సబ్బవారివారితోతి వారితసబ్బఉదకో, పటిక్ఖిత్తసబ్బసీతోదకోతి అత్థో. సో హి సీతోదకే సత్తసఞ్ఞీ హోతి, తస్మా న తం వలఞ్జేతి. అథ వా సబ్బవారివారితోతి సబ్బేన పాపవారణేన వారితపాపో. సబ్బవారియుత్తోతి సబ్బేన పాపవారణేన యుత్తో. సబ్బవారిధుతోతి సబ్బేన పాపవారణేన ధుతపాపో. సబ్బవారిఫుటోతి సబ్బేన పాపవారణేన ఫుటో. ఖుద్దకే పాణే సఙ్ఘాతం ఆపాదేతీతి ఖుద్దకే పాణే వధం ఆపాదేతి. సో కిర ఏకిన్ద్రియం పాణం దువిన్ద్రియం పాణన్తి పఞ్ఞపేతి. సుక్ఖదణ్డక-పురాణపణ్ణసక్ఖర-కథలానిపి పాణోతేవ పఞ్ఞపేతి. తత్థ ఖుద్దకం ఉదకబిన్దు ఖుద్దకో పాణో, మహన్తం మహన్తోతి సఞ్ఞీ హోతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. కిస్మిం పఞ్ఞపేతీతి కత్థ కతరస్మిం కోట్ఠాసే పఞ్ఞపేతి. మనోదణ్డస్మిన్తి మనోదణ్డకోట్ఠాసే, భన్తేతి. అయం పన ఉపాసకో భణన్తోవ సయమ్పి సల్లక్ఖేసి – ‘‘అమ్హాకం మహానిగణ్ఠో ‘అసఞ్చేతనికం కమ్మం అప్పసావజ్జం, సఞ్చేతనికం మహాసావజ్జ’న్తి పఞ్ఞపేత్వా చేతనం మనోదణ్డోతి పఞ్ఞపేతి, అనియ్యానికా ఏతస్స కథా, భగవతోవ నియ్యానికా’’తి.
౬౪. ఇద్ధాతి సమిద్ధా. ఫీతాతి అతిసమిద్ధా సబ్బపాలిఫుల్లా వియ. ఆకిణ్ణమనుస్సాతి జనసమాకులా. పాణాతి హత్థిఅస్సాదయో తిరచ్ఛానగతా చేవ ఇత్థిపురిసదారకాదయో మనుస్సజాతికా చ. ఏకం మంసఖలన్తి ఏకం మంసరాసిం. పుఞ్జన్తి తస్సేవ వేవచనం. ఇద్ధిమాతి ఆనుభావసమ్పన్నో. చేతోవసిప్పత్తోతి చిత్తే వసీభావప్పత్తో. భస్మం కరిస్సామీతి ఛారికం కరిస్సామి. కిఞ్హి సోభతి ఏకా ఛవా నాళన్దాతి ఇదమ్పి భణన్తో సో గహపతి – ‘‘కాయపయోగేన పఞ్ఞాసమ్పి మనుస్సా ఏకం నాళన్దం ఏకం మంసఖలం కాతుం న సక్కోన్తి, ఇద్ధిమా పన ఏకో ఏకేనేవ మనోపదోసేన భస్మం కాతుం సమత్థో. అమ్హాకం మహానిగణ్ఠస్స కథా అనియ్యానికా, భగవతోవ కథా నియ్యానికా’’తి సల్లక్ఖేసి.
౬౫. అరఞ్ఞం అరఞ్ఞభూతన్తి అగామకం అరఞ్ఞమేవ హుత్వా అరఞ్ఞం జాతం. ఇసీనం మనోపదోసేనాతి ఇసీనం అత్థాయ కతేన మనోపదోసేన తం మనోపదోసం అసహమానాహి దేవతాహి తాని రట్ఠాని వినాసితాని. లోకికా పన ఇసయో మనం పదోసేత్వా వినాసయింసూతి మఞ్ఞన్తి. తస్మా ఇమస్మిం లోకవాదే ఠత్వావ ఇదం వాదారోపనం కతన్తి వేదితబ్బం.
తత్థ దణ్డకీరఞ్ఞాదీనం ఏవం అరఞ్ఞభూతభావో జానితబ్బో – సరభఙ్గబోధిసత్తస్స తావ పరిసాయ అతివేపుల్లతం గతాయ కిసవచ్ఛో నామ తాపసో మహాసత్తస్స అన్తేవాసీ వివేకవాసం పత్థయమానో గణం పహాయ గోధావరీతీరతో కలిఙ్గరట్ఠే దణ్డకీరఞ్ఞో కుమ్భపురం నామ నగరం ఉపనిస్సాయ రాజుయ్యానే వివేకమనుబ్రూహయమానో విహరతి. తస్స సేనాపతి ఉపట్ఠాకో హోతి.
తదా చ ఏకా గణికా రథం అభిరుహిత్వా పఞ్చమాతుగామసతపరివారా నగరం ఉపసోభయమానా విచరతి. మహాజనో తమేవ ఓలోకయమానో పరివారేత్వా విచరతి, నగరవీథియో నప్పహోన్తి. రాజా వాతపానం వివరిత్వా ఠితో తం దిస్వా కా ఏసాతి పుచ్ఛి. తుమ్హాకం నగరసోభినీ దేవాతి. సో ఉస్సూయమానో ‘‘కిం ఏతాయ సోభతి, నగరం సయం సోభిస్సతీ’’తి తం ఠానన్తరం అచ్ఛిన్దాపేసి.
సా తతో పట్ఠాయ కేనచి సద్ధిం సన్థవం కత్వా ఠానన్తరం పరియేసమానా ఏకదివసం రాజుయ్యానం పవిసిత్వా చఙ్కమనకోటియం ఆలమ్బనఫలకం నిస్సాయ పాసాణఫలకే నిసిన్నం తాపసం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘కిలిట్ఠో వతాయం తాపసో అనఞ్జితమణ్డితో, దాఠికాహి పరుళ్హాహి ముఖం పిహితం, మస్సునా ఉరం పిహితం, ఉభో కచ్ఛా పరుళ్హా’’తి. అథస్సా దోమనస్సం ఉప్పజ్జి – ‘‘అహం ఏకేన కిచ్చేన విచరామి, అయఞ్చ మే కాళకణ్ణీ దిట్ఠో, ఉదకం ఆహరథ, అక్ఖీని ధోవిస్సామీ’’తి ఉదకదన్తకట్ఠం ఆహరాపేత్వా దన్తకట్ఠం ఖాదిత్వా తాపసస్స సరీరే పిణ్డం పిణ్డం ఖేళం పాతేత్వా దన్తకట్ఠం జటామత్థకే ఖిపిత్వా ముఖం విక్ఖాలేత్వా ఉదకం తాపసస్స మత్థకస్మింయేవ సిఞ్చిత్వా – ‘‘యేహి మే అక్ఖీహి కాళకణ్ణీ దిట్ఠో, తాని ధోతాని కలిపవాహితో’’తి నిక్ఖన్తా.
తందివసఞ్చ రాజా సతిం పటిలభిత్వా – ‘‘భో కుహిం నగరసోభినీ’’తి పుచ్ఛి. ఇమస్మింయేవ నగరే దేవాతి. పకతిట్ఠానన్తరం తస్సా దేథాతి ఠానన్తరం దాపేసి. సా పుబ్బే సుకతకమ్మం నిస్సాయ లద్ధం ఠానన్తరం తాపసస్స సరీరే ఖేళపాతనేన లద్ధన్తి సఞ్ఞమకాసి.
తతో కతిపాహస్సచ్చయేన రాజా పురోహితస్స ఠానన్తరం గణ్హి. సో నగరసోభినియా సన్తికం గన్త్వా ‘‘భగిని కిన్తి కత్వా ఠానన్తరం పటిలభీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘కిం బ్రాహ్మణ అఞ్ఞం కాతబ్బం అత్థి, రాజుయ్యానే అనఞ్జితకాళకణ్ణీ కూటజటిలో ఏకో అత్థి, తస్స సరీరే ఖేళం పాతేహి, ఏవం ఠానన్తరం లభిస్ససీ’’తి ఆహ. సో ‘‘ఏవం కరిస్సామి భగినీ’’తి తత్థ గన్త్వా తాయ కథితసదిసమేవ సబ్బం కత్వా నిక్ఖమి. రాజాపి తందివసమేవ సతిం పటిలభిత్వా – ‘‘కుహిం, భో, బ్రాహ్మణో’’తి పుచ్ఛి. ఇమస్మింయేవ నగరే దేవాతి. ‘‘అమ్హేహి అనుపధారేత్వా కతం, తదేవస్స ఠానన్తరం దేథా’’తి దాపేసి. సోపి పుఞ్ఞబలేన లభిత్వా ‘‘తాపసస్స సరీరే ఖేళపాతనేన లద్ధం మే’’తి సఞ్ఞమకాసి.
తతో కతిపాహస్సచ్చయేన రఞ్ఞో పచ్చన్తో కుపితో. రాజా పచ్చన్తం వూపసమేస్సామీతి చతురఙ్గినియా సేనాయ నిక్ఖమి. పురోహితో గన్త్వా రఞ్ఞో పురతో ఠత్వా ‘‘జయతు మహారాజా’’తి వత్వా – ‘‘తుమ్హే, మహారాజ, జయత్థాయ గచ్ఛథా’’తి పుచ్ఛి. ఆమ బ్రాహ్మణాతి. ఏవం సన్తే రాజుయ్యానే అనఞ్జితకాళకణ్ణీ ఏకో కూటజటిలో వసతి, తస్స సరీరే ఖేళం పాతేథాతి. రాజా తస్స వచనం గహేత్వా యథా గణికాయ చ తేన చ కతం, తథేవ సబ్బం కత్వా ఓరోధేపి ఆణాపేసి – ‘‘ఏతస్స కూటజటిలస్స సరీరే ఖేళం పాతేథా’’తి. తతో ఓరోధాపి ఓరోధపాలకాపి తథేవ అకంసు. అథ రాజా ఉయ్యానద్వారే రక్ఖం ఠపాపేత్వా ‘‘రఞ్ఞా సద్ధిం నిక్ఖమన్తా సబ్బే తాపసస్స సరీరే ఖేళం అపాతేత్వా నిక్ఖమితుం న లభన్తీ’’తి ఆణాపేసి. అథ సబ్బో బలకాయో చ సేనియో చ తేనేవ నియామేన తాపసస్స ఉపరి ఖేళఞ్చ దన్తకట్ఠాని చ ముఖవిక్ఖాలిత ఉదకఞ్చ పాపయింసు, ఖేళో చ దన్తకట్ఠాని చ సకలసరీరం అవత్థరింసు.
సేనాపతి సబ్బపచ్ఛా సుణిత్వా ‘‘మయ్హం కిర సత్థారం భవన్తం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం సగ్గసోపానం ఏవం ఘట్టయింసూ’’తి ఉసుమజాతహదయో ముఖేన అస్ససన్తో వేగేన రాజుయ్యానం ఆగన్త్వా తథా బ్యసనపత్తం ఇసిం దిస్వా కచ్ఛం బన్ధిత్వా ద్వీహి హత్థేహి దన్తకట్ఠాని అపవియూహిత్వా ఉక్ఖిపిత్వా నిసీదాపేత్వా ఉదకం ఆహరాపేత్వా న్హాపేత్వా సబ్బఓసధేహి చేవ చతుజ్జాతిగన్ధేహి చ సరీరం ఉబ్బట్టేత్వా సుఖుమసాటకేన పుఞ్ఛిత్వా పురతో అఞ్జలిం కత్వా ఠితో ఏవమాహ ‘‘అయుత్తం, భన్తే, మనుస్సేహి కతం, ఏతేసం కిం భవిస్సతీ’’తి. దేవతా సేనాపతి తిధా భిన్నా, ఏకచ్చా ‘‘రాజానమేవ నాసేస్సామా’’తి వదన్తి, ఏకచ్చా ‘‘సద్ధిం పరిసాయ రాజాన’’న్తి, ఏకచ్చా ‘‘రఞ్ఞో విజితం సబ్బం నాసేస్సామా’’తి. ఇదం వత్వా పన తాపసో అప్పమత్తకమ్పి కోపం అకత్వా లోకస్స సన్తిఉపాయమేవ ఆచిక్ఖన్తో ఆహ ‘‘అపరాధో నామ హోతి, అచ్చయం పన దేసేతుం జానన్తస్స పాకతికమేవ హోతీ’’తి.
సేనాపతి నయం లభిత్వా రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా రాజానం వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘తుమ్హేహి, మహారాజ, నిరాపరాధే మహిద్ధికే తాపసే అపరజ్ఝన్తేహి భారియం కమ్మం కతం, దేవతా కిర తిధా భిన్నా ఏవం వదన్తీ’’తి సబ్బం ఆరోచేత్వా – ‘‘ఖమాపితే కిర, మహారాజ, పాకతికం హోతి, రట్ఠం మా నాసేథ, తాపసం ఖమాపేథా’’తి ఆహ. రాజా అత్తని దోసం కతం దిస్వాపి ఏవం వదతి ‘‘న తం ఖమాపేస్సామీ’’తి. సేనాపతి యావతతియం యాచిత్వా అనిచ్ఛన్తమాహ – ‘‘అహం, మహారాజ, తాపసస్స బలం జానామి, న సో అభూతవాదీ, నాపి కుపితో, సత్తానుద్దయేన పన ఏవమాహ ఖమాపేథ నం మహారాజా’’తి. న ఖమాపేమీతి. తేన హి సేనాపతిట్ఠానం అఞ్ఞస్స దేథ, అహం తుమ్హాకం ఆణాపవత్తిట్ఠానే న వసిస్సామీతి. త్వం యేనకామం గచ్ఛ, అహం మయ్హం సేనాపతిం లభిస్సామీతి. తతో సేనాపతి తాపసస్స సన్తికం ఆగన్త్వా వన్దిత్వా ‘‘కథం పటిపజ్జామి, భన్తే’’తి ఆహ. సేనాపతి యే తే వచనం సుణన్తి, సబ్బే సపరిక్ఖారే సధనే సద్విపదచతుప్పదే గహేత్వా సత్తదివసబ్భన్తరే బహి రజ్జసీమం గచ్ఛ, దేవతా అతివియ కుపితా ధువం రట్ఠమ్పి అరట్ఠం కరిస్సన్తీతి. సేనాపతి తథా అకాసి.
రాజా గతమత్తోయేవ అమిత్తమథనం కత్వా జనపదం వూపసమేత్వా ఆగమ్మ జయఖన్ధావారట్ఠానే నిసీదిత్వా నగరం పటిజగ్గాపేత్వా అన్తోనగరం పావిసి. దేవతా పఠమంయేవ ఉదకవుట్ఠిం పాతయింసు. మహాజనో అత్తమనో అహోసి ‘‘కూటజటిలం అపరద్ధకాలతో పట్ఠాయ అమ్హాకం రఞ్ఞో వడ్ఢియేవ, అమిత్తే నిమ్మథేసి, ఆగతదివసేయేవ దేవో వుట్ఠో’’తి. దేవతా పున సుమనపుప్ఫవుట్ఠిం పాతయింసు, మహాజనో అత్తమనతరో అహోసి. దేవతా పున మాసకవుట్ఠిం పాతయింసు. తతో కహాపణవుట్ఠిం, తతో కహాపణత్థం న నిక్ఖమేయ్యున్తి మఞ్ఞమానా హత్థూపగపాదూపగాదికతభణ్డవుట్ఠిం పాతేసుం. మహాజనో సత్తభూమికపాసాదే ఠితోపి ఓతరిత్వా ఆభరణాని పిళన్ధన్తో అత్తమనో అహోసి. ‘‘అరహతి వత కూటజటిలకే ఖేళపాతనం, తస్స ఉపరి ఖేళపాతితకాలతో పట్ఠాయ అమ్హాకం రఞ్ఞో వడ్ఢి జాతా, అమిత్తమథనం కతం, ఆగతదివసేయేవ దేవో వస్సి, తతో సుమనవుట్ఠి మాసకవుట్ఠి కహాపణవుట్ఠి కతభణ్డవుట్ఠీతి చతస్సో వుట్ఠియో జాతా’’తి అత్తమనవాచం నిచ్ఛారేత్వా రఞ్ఞో కతపాపే సమనుఞ్ఞో జాతో.
తస్మిం సమయే దేవతా ఏకతోధారఉభతోధారాదీని నానప్పకారాని ఆవుధాని మహాజనస్స ఉపరి ఫలకే మంసం కోట్టయమానా వియ పాతయింసు. తదనన్తరం వీతచ్చికే వీతధూమే కింసుకపుప్ఫవణ్ణే అఙ్గారే, తదనన్తరం కూటాగారప్పమాణే పాసాణే, తదనన్తరం అన్తోముట్ఠియం అసణ్ఠహనికం సుఖుమవాలికం వస్సాపయమానా అసీతిహత్థుబ్బేధం థలం అకంసు. రఞ్ఞో విజితట్ఠానే కిసవచ్ఛతాపసో సేనాపతి మాతుపోసకరామోతి తయోవ మనుస్సభూతా అరోగా అహేసుం. సేసానం తస్మిం కమ్మే అసమఙ్గీభూతానం తిరచ్ఛానానం పానీయట్ఠానే పానీయం నాహోసి, తిణట్ఠానే తిణం. తే యేన పానీయం యేన తిణన్తి గచ్ఛన్తా అప్పత్తేయేవ సత్తమే దివసే బహిరజ్జసీమం పాపుణింసు. తేనాహ సరభఙ్గబోధిసత్తో –
‘‘కిసఞ్హి వచ్ఛం అవకిరియ దణ్డకీ,
ఉచ్ఛిన్నమూలో సజనో సరట్ఠో;
కుక్కుళనామే నిరయమ్హి పచ్చతి,
తస్స ఫులిఙ్గాని పతన్తి కాయే’’తి. (జా. ౨.౧౭.౭౦);
ఏవం తావ దణ్డకీరఞ్ఞస్స అరఞ్ఞభూతభావో వేదితబ్బో.
కలిఙ్గరట్ఠే పన నాళికిరరఞ్ఞే రజ్జం కారయమానే హిమవతి పఞ్చసతతాపసా అనిత్థిగన్ధా అజినజటవాకచీరధరా వనమూలఫలభక్ఖా హుత్వా చిరం వీతినామేత్వా లోణమ్బిలసేవనత్థం మనుస్సపథం ఓతరిత్వా అనుపుబ్బేన కలిఙ్గరట్ఠే నాళికిరరఞ్ఞో నగరం సమ్పత్తా. తే జటాజినవాకచీరాని సణ్ఠపేత్వా పబ్బజితానురూపం ఉపసమసిరిం దస్సయమానా నగరం భిక్ఖాయ పవిసింసు. మనుస్సా అనుప్పన్నే బుద్ధుప్పాదే తాపసపబ్బజితే దిస్వా పసన్నా నిసజ్జట్ఠానం సంవిధాయ హత్థతో భిక్ఖాభాజనం గహేత్వా నిసీదాపేత్వా భిక్ఖం సమ్పాదేత్వా అదంసు. తాపసా కతభత్తకిచ్చా అనుమోదనం అకంసు. మనుస్సా సుత్వా పసన్నచిత్తా ‘‘కుహిం భదన్తా గచ్ఛన్తీ’’తి పుచ్ఛింసు. యథాఫాసుకట్ఠానం, ఆవుసోతి. భన్తే, అలం అఞ్ఞత్థ గమనేన, రాజుయ్యానే వసథ, మయం భుత్తపాతరాసా ఆగన్త్వా ధమ్మకథం సోస్సామాతి. తాపసా అధివాసేత్వా ఉయ్యానం అగమంసు. నాగరా భుత్తపాతరాసా సుద్ధవత్థనివత్థా ‘‘ధమ్మకథం సోస్సామా’’తి సఙ్ఘా గణా గణీభూతా ఉయ్యానాభిముఖా అగమంసు. రాజా ఉపరిపాసాదే ఠితో తే తథా గచ్ఛమానే దిస్వా ఉపట్ఠాకం పుచ్ఛి ‘‘కిం ఏతే భణే నాగరా సుద్ధవత్థా సుద్ధుత్తరాసఙ్గా హుత్వా ఉయ్యానాభిముఖా గచ్ఛన్తి, కిమేత్థ సమజ్జం వా నాటకం వా అత్థీ’’తి? నత్థి దేవ, ఏతే తాపసానం సన్తికే ధమ్మం సోతుకామా గచ్ఛన్తీతి. తేన హి భణే అహమ్పి గచ్ఛిస్సామి, మయా సద్ధిం గచ్ఛన్తూతి. సో గన్త్వా తేసం ఆరోచేసి – ‘‘రాజాపి గన్తుకామో, రాజానం పరివారేత్వావ గచ్ఛథా’’తి. నాగరా పకతియాపి అత్తమనా తం సుత్వా – ‘‘అమ్హాకం రాజా అస్సద్ధో అప్పసన్నో దుస్సీలో, తాపసా ధమ్మికా, తే ఆగమ్మ రాజాపి ధమ్మికో భవిస్సతీ’’తి అత్తమనతరా అహేసుం.
రాజా నిక్ఖమిత్వా తేహి పరివారితో ఉయ్యానం గన్త్వా తాపసేహి సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా ఏకమన్తం నిసీది. తాపసా రాజానం దిస్వా పరికథాయ కుసలస్సేకస్స తాపసస్స ‘‘రఞ్ఞో ధమ్మం కథేహీ’’తి సఞ్ఞమదంసు, సో తాపసో పరిసం ఓలోకేత్వా పఞ్చసు వేరేసు ఆదీనవం పఞ్చసు చ సీలేసు ఆనిసంసం కథేన్తో –
‘‘పాణో న హన్తబ్బో, అదిన్నం నాదాతబ్బం, కామేసుమిచ్ఛాచారో న చరితబ్బో, ముసా న భాసితబ్బా, మజ్జం న పాతబ్బం, పాణాతిపాతో నామ నిరయసంవత్తనికో హోతి తిరచ్ఛానయోనిసంవత్తనికో పేత్తివిసయసంవత్తనికో, తథా అదిన్నాదానాదీని. పాణాతిపాతో నిరయే పచ్చిత్వా మనుస్సలోకం ఆగతస్స విపాకావసేసేన అప్పాయుకసంవత్తనికో హోతి, అదిన్నాదానం అప్పభోగసంవత్తనికం, మిచ్ఛాచారో బహుసపత్తసంవత్తనికో, ముసావాదో అభూతబ్భక్ఖానసంవత్తనికో, మజ్జపానం ఉమ్మత్తకభావసంవత్తనిక’’న్తి –
పఞ్చసు వేరేసు ఇమం ఆదీనవం కథేసి.
రాజా పకతియాపి అస్సద్ధో అప్పసన్నో దుస్సీలో, దుస్సీలస్స చ సీలకథా నామ దుక్కథా, కణ్ణే సూలప్పవేసనం వియ హోతి. తస్మా సో చిన్తేసి – ‘‘అహం ‘ఏతే పగ్గణ్హిస్సామీ’తి ఆగతో, ఇమే పన మయ్హం ఆగతకాలతో పట్ఠాయ మంయేవ ఘట్టేన్తా విజ్ఝన్తా పరిసమజ్ఝే కథేన్తి, కరిస్సామి నేసం కాత్తబ్బ’’న్తి. సో ధమ్మకథాపరియోసానే ‘‘ఆచరియా స్వే మయ్హం గేహే భిక్ఖం గణ్హథా’’తి నిమన్తేత్వా అగమాసి. సో దుతియదివసే మహన్తే మహన్తే కోళుమ్బే ఆహరాపేత్వా గూథస్స పూరాపేత్వా కదలిపత్తేహి నేసం ముఖాని బన్ధాపేత్వా తత్థ తత్థ ఠపాపేసి, పున బహలమధుకతేలనాగబలపిచ్ఛిల్లాదీనం కూటే పూరేత్వా నిస్సేణిమత్థకే ఠపాపేసి, తత్థేవ చ మహామల్లే బద్ధకచ్ఛే హత్థేహి ముగ్గరే గాహాపేత్వా ఠపేత్వా ఆహ ‘‘కూటతాపసా అతివియ మం విహేఠయింసు, తేసం పాసాదతో ఓతరణకాలే కూటేహి పిచ్ఛిల్లం సోపానమత్థకే విస్సజ్జేత్వా సీసే ముగ్గరేహి పోథేత్వా గలే గహేత్వా సోపానే ఖిపథా’’తి. సోపానపాదమూలే పన చణ్డే కుక్కురే బన్ధాపేసి.
తాపసాపి ‘‘స్వే రాజగేహే భుఞ్జిస్సామా’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఓవదింసు – ‘‘మారిసా రాజగేహం నామ సాసఙ్కం సప్పటిభయం, పబ్బజితేహి నామ ఛద్వారారమ్మణే సఞ్ఞతేహి భవితబ్బం, దిట్ఠదిట్ఠే ఆరమ్మణే నిమిత్తం న గహేతబ్బం, చక్ఖుద్వారే సంవరో పచ్చుపట్ఠపేతబ్బో’’తి.
పునదివసే భిక్ఖాచారవేలం సల్లక్ఖేత్వా వాకచీరం నివాసేత్వా అజినచమ్మం ఏకంసగతం కత్వా జటాకలాపం సణ్ఠపేత్వా భిక్ఖాభాజనం గహేత్వా పటిపాటియా రాజనివేసనం అభిరుళ్హా. రాజా ఆరుళ్హభావం ఞత్వా గూథకోళుమ్బముఖతో కదలిపత్తం నీహరాపేసి. దుగ్గన్ధో తాపసానం నాసపుటం పహరిత్వా మత్థలుఙ్గపాతనాకారపత్తో అహోసి. మహాతాపసో రాజానం ఓలోకేసి. రాజా – ‘‘ఏత్థ భోన్తో యావదత్థం భుఞ్జన్తు చేవ హరన్తు చ, తుమ్హాకమేతం అనుచ్ఛవికం, హియ్యో అహం తుమ్హే పగ్గణ్హిస్సామీతి ఆగతో, తుమ్హే పన మంయేవ ఘట్టేన్తో విజ్ఝన్తా పరిసమజ్ఝే కథయిత్థ, తుమ్హాకమిదం అనుచ్ఛవికం, భుఞ్జథా’’తి మహాతాపసస్స ఉలుఙ్కేన గూథం ఉపనామేసి. మహాతాపసో ధీ ధీతి వదన్తో పటినివత్తి. ‘‘ఏత్తకేనేవ గచ్ఛిస్సథ తుమ్హే’’తి సోపానే కూటేహి పిచ్ఛిల్లం విస్సజ్జాపేత్వా మల్లానం సఞ్ఞమదాసి. మల్లా ముగ్గరేహి సీసాని పోథేత్వా గీవాయ గహేత్వా సోపానే ఖిపింసు, ఏకోపి సోపానే పతిట్ఠాతుం నాసక్ఖి, పవట్టమానా సోపానపాదమూలంయేవ పాపుణింసు. సమ్పత్తే సమ్పత్తే చణ్డకుక్కురా పటపటాతి లుఞ్చమానా ఖాదింసు. యోపి నేసం ఉట్ఠహిత్వా పలాయతి, సోపి ఆవాటే పతతి, తత్రాపి నం కుక్కురా అనుబన్ధిత్వా ఖాదన్తియేవ. ఇతి నేసం కుక్కురా అట్ఠిసఙ్ఖలికమేవ అవసేసయింసు. ఏవం సో రాజా తపసమ్పన్నే పఞ్చసతే తాపసే ఏకదివసేనేవ జీవితా వోరోపేసి.
అథస్స రట్ఠే దేవతా పురిమనయేనేవ పున నవవుట్ఠియో పాతేసుం. తస్స రజ్జం సట్ఠియోజనుబ్బేధేన వాలికథలేన అవచ్ఛాదియిత్థ. తేనాహ సరభఙ్గో బోధిసత్తో –
‘‘యో సఞ్ఞతే పబ్బజితే అవఞ్చయి,
ధమ్మం భణన్తే సమణే అదూసకే;
తం నాళికేరం సునఖా పరత్థ,
సఙ్గమ్మ ఖాదన్తి విఫన్దమాన’’న్తి. (జా. ౨.౧౭.౭౧);
ఏవం కాలిఙ్గారఞ్ఞస్స అరఞ్ఞభూతభావో వేదితబ్బో.
అతీతే పన బారాణసినగరే దిట్ఠమఙ్గలికా నామ చత్తాలీసకోటివిభవస్స సేట్ఠినో ఏకా ధీతా అహోసి దస్సనీయా పాసాదికా. సా రూపభోగకులసమ్పత్తిసమ్పన్నతాయ బహూనం పత్థనీయా అహోసి. యో పనస్సా వారేయ్యత్థాయ పహిణాతి, తం తం దిస్వానస్స జాతియం వా హత్థపాదాదీసు వా యత్థ కత్థచి దోసం ఆరోపేత్వా ‘‘కో ఏస దుజ్జాతో దుస్సణ్ఠితో’’తిఆదీని వత్వా – ‘‘నీహరథ న’’న్తి నీహరాపేత్వా ‘‘ఏవరూపమ్పి నామ అద్దసం, ఉదకం ఆహరథ, అక్ఖీని ధోవిస్సామీ’’తి అక్ఖీని ధోవతి. తస్సా దిట్ఠం దిట్ఠం విప్పకారం పాపేత్వా నీహరాపేతీతి దిట్ఠమఙ్గలికా త్వేవ సఙ్ఖా ఉదపాది, మూలనామం అన్తరధాయి.
సా ఏకదివసం గఙ్గాయ ఉదకకీళం కీళిస్సామీతి తిత్థం సజ్జాపేత్వా పహూతం ఖాదనీయభోజనీయం సకటేసు పూరాపేత్వా బహూని గన్ధమాలాదీని ఆదాయ పటిచ్ఛన్నయానం ఆరుయ్హ ఞాతిగణపరివుతా గేహమ్హా నిక్ఖమి. తేన చ సమయేన మహాపురిసో చణ్డాలయోనియం నిబ్బత్తో బహినగరే చమ్మగేహే వసతి, మాతఙ్గోత్వేవస్స నామం అహోసి. సో సోళసవస్సుద్దేసికో హుత్వా కేనచిదేవ కరణీయేన అన్తోనగరం పవిసితుకామో ఏకం నీలపిలోతికం నివాసేత్వా ఏకం హత్థే బన్ధిత్వా ఏకేన హత్థేన పచ్ఛిం, ఏకేన ఘణ్డం గహేత్వా ‘‘ఉస్సరథ అయ్యా, చణ్డాలోహ’’న్తి జానాపనత్థం తం వాదేన్తో నీచచిత్తం పచ్చుపట్ఠపేత్వా దిట్ఠదిట్ఠే మనుస్సే నమస్సమానో నగరం పవిసిత్వా మహాపథం పటిపజ్జి.
దిట్ఠమఙ్గలికా ఘణ్డసద్దం సుత్వా సాణిఅన్తరేన ఓలోకేన్తీ దూరతోవ తం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘కిమేత’’న్తి పుచ్ఛి. మాతఙ్గో అయ్యేతి. ‘‘కిం వత, భో, అకుసలం అకరమ్హ, కస్సాయం నిస్సన్దో, వినాసో ను ఖో మే పచ్చుపట్ఠితో, మఙ్గలకిచ్చేన నామ గచ్ఛమానా చణ్డాలం అద్దస’’న్తి సరీరం కమ్పేత్వా జిగుచ్ఛమానా ఖేళం పాతేత్వా ధాతియో ఆహ – ‘‘వేగేన ఉదకం ఆహరథ, చణ్డాలో దిట్ఠో, అక్ఖీని చేవ నామ గహితముఖఞ్చ ధోవిస్సామీ’’తి ధోవిత్వా రథం నివత్తాపేత్వా సబ్బపటియాదానం గేహం పేసేత్వా పాసాదం అభిరుహి. సురాసోణ్డాదయో చేవ తస్సా ఉపట్ఠాకమనుస్సా చ ‘‘కుహిం, భో దిట్ఠమఙ్గలికా, ఇమాయపి వేలాయ నాగచ్ఛతీ’’తి పుచ్ఛన్తా తం పవత్తిం సుత్వా – ‘‘మహన్తం వత, భో, సురామంసగన్ధమాలాదిసక్కారం చణ్డాలం నిస్సాయ అనుభవితుం న లభిమ్హ, గణ్హథ చణ్డాల’’న్తి గతట్ఠానం గవేసిత్వా నిరాపరాధం మాతఙ్గపణ్డితం తజ్జిత్వా – ‘‘అరే మాతఙ్గ తం నిస్సాయ ఇదఞ్చిదఞ్చ సక్కారం అనుభవితుం న లభిమ్హా’’తి కేసేసు గహేత్వా భూమియం పాతేత్వా జాణుకప్పరపాసాణాదీహి కోట్టేత్వా మతోతి సఞ్ఞాయ పాదే గహేత్వా కడ్ఢన్తా సఙ్కారకూటే ఛడ్డేసుం.
మహాపురిసో సఞ్ఞం పటిలభిత్వా హత్థపాదే పరామసిత్వా – ‘‘ఇదం దుక్ఖం కం నిస్సాయ ఉప్పన్న’’న్తి చిన్తేన్తో – ‘‘న అఞ్ఞం కఞ్చి, దిట్ఠమఙ్గలికం నిస్సాయ ఉప్పన్న’’న్తి ఞత్వా ‘‘సచాహం పురిసో, పాదేసు నం నిపాతేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా వేధమానో దిట్ఠమఙ్గలికాయ కులద్వారం గన్త్వా – ‘‘దిట్ఠమఙ్గలికం లభన్తో వుట్ఠహిస్సామి, అలభన్తస్స ఏత్థేవ మరణ’’న్తి గేహఙ్గణే నిపజ్జి. తేన చ సమయేన జమ్బుదీపే అయం ధమ్మతా హోతి – యస్స చణ్డాలో కుజ్ఝిత్వా గబ్భద్వారే నిపన్నో మరతి, యే చ తస్మిం గబ్భే వసన్తి, సబ్బే చణ్డాలా హోన్తి. గేహమజ్ఝమ్హి మతే సబ్బే గేహవాసినో, ద్వారమ్హి మతే ఉభతో అనన్తరగేహవాసికా, అఙ్గణమ్హి మతే ఇతో సత్త ఇతో సత్తాతి చుద్దసగేహవాసినో సబ్బే చణ్డాలా హోన్తీతి. బోధిసత్తో పన అఙ్గణే నిపజ్జి.
సేట్ఠిస్స ఆరోచేసుం – ‘‘మాతఙ్గో తే సామి గేహఙ్గణే పతితో’’తి గచ్ఛథ భణే, కిం కారణాతి వత్వా ఏకమాసకం దత్వా ఉట్ఠాపేథాతి. తే గన్త్వా ‘‘ఇమం కిర మాసకం గహేత్వా ఉట్ఠహా’’తి వదింసు. సో – ‘‘నాహం మాసకత్థాయ నిపన్నో, దిట్ఠమఙ్గలికాయ స్వాహం నిపన్నో’’తి ఆహ. దిట్ఠమఙ్గలికాయ కో దోసోతి? కిం తస్సా దోసం న పస్సథ, నిరపరాధో అహం తస్సా మనుస్సేహి బ్యసనం పాపితో, తం లభన్తోవ వుట్ఠహిస్సామి, అలభన్తో న వుట్ఠహిస్సామీతి.
తే గన్త్వా సేట్ఠిస్స ఆరోచేసుం. సేట్ఠి ధీతు దోసం ఞత్వా ‘‘గచ్ఛథ, ఏకం కహాపణం దేథా’’తి పేసేతి. సో ‘‘న ఇచ్ఛామి కహాపణం, తమేవ ఇచ్ఛామీ’’తి ఆహ. తం సుత్వా సేట్ఠి చ సేట్ఠిభరియా చ – ‘‘ఏకాయేవ నో పియధీతా, పవేణియా ఘటకో అఞ్ఞో దారకోపి నత్థీ’’తి సంవేగప్పత్తా – ‘‘గచ్ఛథ తాతా, కోచి అమ్హాకం అసహనకో ఏతం జీవితాపి వోరోపేయ్య, ఏతస్మిఞ్హి మతే సబ్బే మయం నట్ఠా హోమ, ఆరక్ఖమస్స గణ్హథా’’తి పరివారేత్వా ఆరక్ఖం సంవిధాయ యాగుం పేసయింసు, భత్తం ధనం పేసయింసు, ఏవం సో సబ్బం పటిక్ఖిపి. ఏవం ఏకో దివసో గతో; ద్వే, తయో, చత్తారో, పఞ్చ దివసా గతా.
తతో సత్తసత్తగేహవాసికా ఉట్ఠాయ – ‘‘న సక్కోమ మయం తుమ్హే నిస్సాయ చణ్డాలా భవితుం, అమ్హే మా నాసేథ, తుమ్హాకం దారికం దత్వా ఏతం ఉట్ఠాపేథా’’తి ఆహంసు. తే సతమ్పి సహస్సమ్పి సతసహస్సమ్పి పహిణింసు, సో పటిక్ఖిపతేవ. ఏవం ఛ దివసా గతా. సత్తమే దివసే ఉభతో చుద్దసగేహవాసికా సన్నిపతిత్వా – ‘‘న మయం చణ్డాలా భవితుం సక్కోమ, తుమ్హాకం అకామకానమ్పి మయం ఏతస్స దారికం దస్సామా’’తి ఆహంసు.
మాతాపితరో సోకసల్లసమప్పితా విసఞ్ఞీ హుత్వా సయనే నిపతింసు. ఉభతో చుద్దసగేహవాసినో పాసాదం ఆరుయ్హ సుపుప్ఫితకింసుకసాఖం ఉచ్ఛిన్దన్తా వియ తస్సా సబ్బాభరణాని ఓముఞ్చిత్వా నఖేహి సీమన్తం కత్వా కేసే బన్ధిత్వా నీలసాటకం నివాసాపేత్వా హత్థే నీలపిలోతికఖణ్డం వేఠేత్వా కణ్ణేసు తిపుపట్టకే పిళన్ధాపేత్వా తాలపణ్ణపచ్ఛిం దత్వా పాసాదతో ఓతారాపేత్వా ద్వీసు బాహాసు గహేత్వా – ‘‘తవ సామికం గహేత్వా యాహీ’’తి మహాపురిసస్స అదంసు.
నీలుప్పలమ్పి అతిభారోతి అనుక్ఖిత్తపుబ్బా సుఖుమాలదారికా ‘‘ఉట్ఠాహి సామి, గచ్ఛామా’’తి ఆహ. బోధిసత్తో నిపన్నకోవ ఆహ ‘‘నాహం ఉట్ఠహామీ’’తి. అథ కిన్తి వదామీతి. ‘‘ఉట్ఠేహి అయ్య మాతఙ్గా’’తి ఏవం మం వదాహీతి. సా తథా అవోచ. న తుయ్హం మనుస్సా ఉట్ఠానసమత్థం మం అకంసు, బాహాయ మం గహేత్వా ఉట్ఠాపేహీతి. సా తథా అకాసి. బోధిసత్తో ఉట్ఠహన్తో వియ పరివట్టేత్వా భూమియం పతిత్వా – ‘‘నాసితం, భో, దిట్ఠమఙ్గలికాయ పఠమం మనుస్సేహి కోట్టాపేత్వా, ఇదాని సయం కోట్టేతీ’’తి విరవిత్థ. సా కిం కరోమి అయ్యాతి? ద్వీహి హత్థేహి గహేత్వా ఉట్ఠాపేహీతి. సా తథా ఉట్ఠాపేత్వా నిసీదాపేత్వా గచ్ఛామ సామీతి. గచ్ఛా నామ అరఞ్ఞే హోన్తి, మయం మనుస్సా, అతికోట్టితోమ్హి తుయ్హం మనుస్సేహి, న సక్కోమి పదసా గన్తుం, పిట్ఠియా మం నేహీతి. సా ఓనమిత్వా పిట్ఠిం అదాసి. బోధిసత్తో అభిరుహి. కుహిం నేమి సామీతి? బహినగరం నేహీతి. సా పాచీనద్వారం గన్త్వా – ‘‘ఇధ తే సామి వసనట్ఠాన’’న్తి పుచ్ఛి. కతరట్ఠానం ఏతన్తి? పాచీనద్వారం సామీతి. పాచీనద్వారే చణ్డాలపుత్తా వసితుం న లభన్తీతి అత్తనో వసనట్ఠానం అనాచిక్ఖిత్వావ సబ్బద్వారాని ఆహిణ్డాపేసి. కస్మా? భవగ్గపత్తమస్సా మానం పాతేస్సామీతి. మహాజనో ఉక్కుట్ఠిమకాసి – ‘‘ఠపేత్వా తుమ్హాదిసం అఞ్ఞో ఏతిస్సా మానం భేదకో నత్థీ’’తి.
సా పచ్ఛిమద్వారం పత్వా ‘‘ఇధ తే సామి వసనట్ఠాన’’న్తి పుచ్ఛి. కతరట్ఠానం ఏతన్తి? పచ్ఛిమద్వారం సామీతి. ఇమినా ద్వారేన నిక్ఖమిత్వా చమ్మగేహం ఓలోకేన్తీ గచ్ఛాతి. సా తత్థ గన్త్వా ఆహ ‘‘ఇదం చమ్మగేహం తుమ్హాకం వసనట్ఠానం సామీ’’తి? ఆమాతి పిట్ఠితో ఓతరిత్వా చమ్మగేహం పావిసి.
తత్థ సత్తట్ఠదివసే వసన్తో సబ్బఞ్ఞుతగవేసనధీరో ఏత్తకేసు దివసేసు న చ జాతిసమ్భేదమకాసి. ‘‘మహాకులస్స ధీతా సచే మం నిస్సాయ మహన్తం యసం న పాపుణాతి, న చమ్హాహం చతువీసతియా బుద్ధానం అన్తేవాసికో. ఏతిస్సా పాదధోవనఉదకేన సకలజమ్బుదీపే రాజూనం అభిసేకకిచ్చం కరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా పున చిన్తేసి – ‘‘అగారమజ్ఝేవసన్తో న సక్ఖిస్సామి, పబ్బజిత్వా పన సక్ఖిస్సామీ’’తి. చిన్తేత్వా తం ఆమన్తేసి – ‘‘దిట్ఠమఙ్గలికే మయం పుబ్బే ఏకచరా కమ్మం కత్వాపి అకత్వాపి సక్కా జీవితుం, ఇదాని పన దారభరణం పటిపన్నమ్హ, కమ్మం అకత్వా న సక్కా జీవితుం, త్వం యావాహం ఆగచ్ఛామి, తావ మా ఉక్కణ్ఠిత్థా’’తి అరఞ్ఞం పవిసిత్వా సుసానాదీసు నన్తకాని సఙ్కడ్ఢిత్వా నివాసనపారుపనం కత్వా సమణపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా ఏకచరో లద్ధకాయవివేకో కసిణపరికమ్మం కత్వా అట్ఠ సమాపత్తియో పఞ్చ అభిఞ్ఞాయో చ నిబ్బత్తేత్వా ‘‘ఇదాని సక్కా దిట్ఠమఙ్గలికాయ అవస్సయేన మయా భవితు’’న్తి బారాణసిఅభిముఖో గన్త్వా చీవరం పారుపిత్వా భిక్ఖం చరమానో దిట్ఠమఙ్గలికాయ గేహాభిముఖో అగమాసి.
సా తం ద్వారే ఠితం దిస్వా అసఞ్జానన్తీ – ‘‘అతిచ్ఛథ, భన్తే, చణ్డాలానం వసనట్ఠానమేత’’న్తి ఆహ. బోధిసత్తో తత్థేవ అట్ఠాసి. సా పునప్పునం ఓలోకేన్తీ సఞ్జానిత్వా హత్థేహి ఉరం పహరిత్వా విరవమానా పాదమూలే పతిత్వా ఆహ – ‘‘యది తే సామి ఏదిసం చిత్తం అత్థి, కస్మా మం మహతా యసా పరిహాపేత్వా అనాథం అకాసీ’’తి. నానప్పకారం పరిదేవం పరిదేవిత్వా అక్ఖీని పుఞ్ఛమానా ఉట్ఠాయ భిక్ఖాభాజనం గహేత్వా అన్తోగేహే నిసీదాపేత్వా భిక్ఖం అదాసి. మహాపురిసో భత్తకిచ్చం కత్వా ఆహ – ‘‘దిట్ఠమఙ్గలికే మా సోచి మా పరిదేవి, అహం తుయ్హం పాదధోవనఉదకేన సకలజమ్బుదీపే రాజూనం అభిసేకకిచ్చం కారేతుం సమత్థో, త్వం పన ఏకం మమ వచనం కరోహి, నగరం పవిసిత్వా ‘న మయ్హం సామికో చణ్డాలో, మహాబ్రహ్మా మయ్హం సామికో’తి ఉగ్ఘోసయమానా సకలనగరం చరాహీ’’తి.
ఏవం వుత్తే దిట్ఠమఙ్గలికా – ‘‘పకతియాపి అహం సామి ముఖదోసేనేవ బ్యసనం పత్తా, న సక్ఖిస్సామేవం వత్తు’’న్తి ఆహ. బోధిసత్తో – ‘‘కిం పన తయా మయ్హం అగారే వసన్తస్స అలికవచనం సుతపుబ్బం, అహం తదాపి అలికం న భణామి, ఇదాని పబ్బజితో కిం వక్ఖామి, సచ్చవాదీ పురిసో నామాహ’’న్తి వత్వా – ‘‘అజ్జ పక్ఖస్స అట్ఠమీ, త్వం ‘ఇతో సత్తాహస్సచ్చయేన ఉపోసథదివసే మయ్హం సామికో మహాబ్రహ్మా చన్దమణ్డలం భిన్దిత్వా మమ సన్తికం ఆగమిస్సతీ’తి సకలనగరే ఉగ్ఘోసేహీ’’తి వత్వా పక్కామి.
సా సద్దహిత్వా హట్ఠతుట్ఠా సూరా హుత్వా సాయంపాతం నగరం పవిసిత్వా తథా ఉగ్ఘోసేసి. మనుస్సా పాణినా పాణిం పహరన్తా – ‘‘పస్సథ, అమ్హాకం దిట్ఠమఙ్గలికా చణ్డాలపుత్తం మహాబ్రహ్మానం కరోతీ’’తి హసన్తా కేళిం కరోన్తి. సా పునదివసేపి తథేవ సాయంపాతం పవిసిత్వా – ‘‘ఇదాని ఛాహచ్చయేన, పఞ్చాహ-చతూహ-తీహ-ద్వీహ-ఏకాహచ్చయేన మయ్హం సామికో మహాబ్రహ్మా చన్దమణ్డలం భిన్దిత్వా మమ సన్తికం ఆగమిస్సతీ’’తి ఉగ్ఘోసేసి.
బ్రాహ్మణా చిన్తయింసు – ‘‘అయం దిట్ఠమఙ్గలికా అతిసూరా హుత్వా కథేతి, కదాచి ఏవం సియా, ఏథ మయం దిట్ఠమఙ్గలికాయ వసనట్ఠానం పటిజగ్గామా’’తి చమ్మగేహస్స బాహిరభాగం సమన్తా తచ్ఛాపేత్వా వాలికం ఓకిరింసు. సాపి ఉపోసథదివసే పాతోవ నగరం పవిసిత్వా ‘‘అజ్జ మయ్హం సామికో ఆగమిస్సతీ’’తి ఉగ్ఘోసేసి. బ్రాహ్మణా చిన్తయింసు – ‘‘అయం భో న దూరం అపదిస్సతి, అజ్జ కిర మహాబ్రహ్మా ఆగమిస్సతి, వసనట్ఠానం సంవిదహామా’’తి చమ్మగేహం సమజ్జాపేత్వా హరితూపలిత్తం అహతవత్థేహి పరిక్ఖిపిత్వా మహారహం పల్లఙ్కం అత్థరిత్వా ఉపరి చేలవితానం బన్ధిత్వా గన్ధమాలదామాని ఓసారయింసు. తేసం పటిజగ్గన్తానంయేవ సూరియో అత్థం గతో.
మహాపురిసో చన్దే ఉగ్గతమత్తే అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ కామావచరచిత్తేన పరికమ్మం కత్వా ఇద్ధిచిత్తేన ద్వాదసయోజనికం బ్రహ్మత్తభావం మాపేత్వా వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా చన్దవిమానస్స అన్తో పవిసిత్వా వనన్తతో అబ్భుస్సక్కమానం చన్దం భిన్దిత్వా చన్దవిమానం ఓహాయ పురతో హుత్వా ‘‘మహాజనో మం పస్సతూ’’తి అధిట్ఠాసి. మహాజనో దిస్వా – ‘‘సచ్చం, భో, దిట్ఠమఙ్గలికాయ వచనం, ఆగచ్ఛన్తం మహాబ్రహ్మానం పూజేస్సామా’’తి గన్ధమాలం ఆదాయ దిట్ఠమఙ్గలికాయ ఘరం పరివారేత్వా అట్ఠాసి. మహాపురిసో మత్థకమత్థకేన సత్తవారే బారాణసిం అనుపరిగన్త్వా మహాజనేన దిట్ఠభావం ఞత్వా ద్వాదసయోజనికం అత్తభావం విజహిత్వా మనుస్సప్పమాణమేవ మాపేత్వా మహాజనస్స పస్సన్తస్సేవ చమ్మగేహం పావిసి. మహాజనో దిస్వా – ‘‘ఓతిణ్ణో నో మహాబ్రహ్మా, సాణిం ఆహరథా’’తి నివేసనం మహాసాణియా పరిక్ఖిపిత్వా పరివారేత్వా ఠితో.
మహాపురిసోపి సిరిసయనమజ్ఝే నిసీది. దిట్ఠమఙ్గలికా సమీపే అట్ఠాసి. అథ నం పుచ్ఛి ‘‘ఉతుసమయో తే దిట్ఠమఙ్గలికే’’తి. ఆమ అయ్యాతి. మయా దిన్నం పుత్తం గణ్హాహీతి అఙ్గుట్ఠకేన నాభిమణ్డలం ఫుసి. తస్సా పరామసనేనేవ గబ్భో పతిట్ఠాసి. మహాపురిసో – ‘‘ఏత్తావతా తే దిట్ఠమఙ్గలికే పాదధోవనఉదకం సకలజమ్బుదీపే రాజూనం అభిసేకోదకం భవిస్సతి, త్వం తిట్ఠా’’తి వత్వా బ్రహ్మత్తభావం మాపేత్వా పస్సన్తస్సేవ మహాజనస్స నిక్ఖమిత్వా వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా చణ్డమణ్డలమేవ పవిట్ఠో. సా తతో పట్ఠాయ బ్రహ్మపజాపతీ నామ జాతా. పాదధోవనఉదకం లభన్తో నామ నత్థి.
బ్రాహ్మణా – ‘‘బ్రహ్మపజాపతిం అన్తోనగరే వసాపేస్సామా’’తి సువణ్ణసివికాయ ఆరోపేత్వా యావ సత్తమకోటియా అపరిసుద్ధజాతికస్స సివికం గహేతుం న అదంసు. సోళస జాతిమన్తబ్రాహ్మణా గణ్హింసు. సేసా గన్ధపుప్ఫాదీహి పూజేత్వా నగరం పవిసిత్వా – ‘‘న సక్కా, భో, ఉచ్ఛిట్ఠగేహే బ్రహ్మపజాపతియా వసితుం, వత్థుం గహేత్వా గేహం కరిస్సామ, యావ పన తం కరీయతి, తావ మణ్డపేవ వసతూ’’తి మణ్డపే వసాపేసుం. తతో పట్ఠాయ చక్ఖుపథే ఠత్వా వన్దితుకామా కహాపణం దత్వా వన్దితుం లభన్తి, సవనూపచారే వన్దితుకామా సతం దత్వా లభన్తి, ఆసన్నే పకతికథం సవనట్ఠానే వన్దితుకామా పఞ్చసతాని దత్వా లభన్తి, పాదపిట్ఠియం సీసం ఠపేత్వా వన్దితుకామా సహస్సం దత్వా లభన్తి, పాదధోవనఉదకం పత్థయమానా దససహస్సాని దత్వా లభన్తి. బహినగరతో అన్తోనగరే యావ మణ్డపా ఆగచ్ఛన్తియా లద్ధధనంయేవ కోటిసతమత్తం అహోసి.
సకలజమ్బుదీపో సఙ్ఖుభి, తతో సబ్బరాజానో ‘‘బ్రహ్మపజాపతియా పాదధోవనేన అభిసేకం కరిస్సామా’’తి సతసహస్సం పేసేత్వా లభింసు. మణ్డపే వసన్తియా ఏవ గబ్భవుట్ఠానం అహోసి. మహాపురిసం పటిచ్చ లద్ధకుమారో పాసాదికో అహోసి లక్ఖణసమ్పన్నో. మహాబ్రహ్మునో పుత్తో జాతోతి సకల జమ్బుదీపో ఏకకోలాహలో అహోసి. కుమారస్స ఖీరమణిమూలం హోతూతి తతో తతో ఆగతధనం కోటిసహస్సం అహోసి. ఏత్తావతా నివేసనమ్పి నిట్ఠితం. కుమారస్స నామకరణం కరిస్సామాతి నివేసనం సజ్జేత్వా కుమారం గన్ధోదకేన న్హాపేత్వా అలఙ్కరిత్వా మణ్డపే జాతత్తా మణ్డబ్యోత్వేవ నామం అకంసు.
కుమారో సుఖేన సంవడ్ఢమానో సిప్పుగ్గహణవయపత్తోతి సకలజమ్బుదీపే సిప్పజాననకా తస్స సన్తికే ఆగన్త్వా సిప్పం సిక్ఖాపేన్తి. కుమారో మేధావీ పఞ్ఞవా సుతం సుతం ముతం ఆవుణన్తో వియ గణ్హాతి, గహితగహితం సువణ్ణఘటే పక్ఖిత్తతేలం వియ తిట్ఠతి. యావతా వాచుగ్గతా పరియత్తి అత్థి, తేన అనుగ్గహితా నామ నాహోసి. బ్రాహ్మణా తం పరివారేత్వా చరన్తి, సోపి బ్రాహ్మణభత్తో అహోసి. గేహే అసీతిబ్రాహ్మణసహస్సాని నిచ్చభత్తం భుఞ్జన్తి. గేహమ్పిస్స సత్తద్వారకోట్ఠకం మహన్తం అహోసి. గేహే మఙ్గలదివసే జమ్బుదీపవాసీహి పేసితధనం కోటిసహస్సమత్తం అహోసి.
బోధిసత్తో ఆవజ్జేసి – ‘‘పమత్తో ను ఖో కుమారో అప్పమత్తో’’తి. అథస్స తం పవత్తిం ఞత్వా – ‘‘బ్రాహ్మణభత్తో జాతో, యత్థ దిన్నం మహప్ఫలం హోతి, తం న జానాతి, గచ్ఛామి నం దమేమీ’’తి చీవరం పారుపిత్వా భిక్ఖాభాజనం గహేత్వా – ‘‘ద్వారకోట్ఠకా అతిసమ్బాధా, న సక్కా కోట్ఠకేన పవిసితు’’న్తి ఆకాసేనాగన్త్వా అసీతిబ్రాహ్మణసహస్సానం భుఞ్జనట్ఠానే ఆకాసఙ్గణే ఓతరి. మణ్డబ్యకుమారోపి సువణ్ణకటచ్ఛుం గాహాపేత్వా – ‘‘ఇధ సూపం దేథ ఇధ ఓదన’’న్తి పరివిసాపేన్తో బోధిసత్తం దిస్వా దణ్డకేన ఘట్టితఆసివిసో వియ కుపిత్వా ఇమం గాథమాహ –
‘‘కుతో ను ఆగచ్ఛసి దుమ్మవాసీ,
ఓతల్లకో పంసుపిసాచకోవ;
సఙ్కారచోళం పటిముఞ్చ కణ్ఠే,
కో రే తువం హోసి అదక్ఖిణేయ్యో’’తి. (జా. ౧.౧౫.౧);
అథ నం మహాసత్తో అకుజ్ఝిత్వావ ఓవదన్తో ఆహ –
‘‘అన్నం తవేదం పకతం యసస్సి,
తం ఖజ్జరే భుఞ్జరే పియ్యరే చ;
జానాసి మం త్వం పరదత్తూపజీవిం,
ఉత్తిట్ఠ పిణ్డం లభతం సపాకో’’తి. (జా. ౧.౧౫.౨);
సో నయిదం తుమ్హాదిసానం పటియత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ –
‘‘అన్నం మమేదం పకతం బ్రాహ్మణానం,
అత్థత్థితం సద్దహతో మమేదం;
అపేహి ఏత్తో కిమిధట్ఠితోసి,
న మాదిసా తుయ్హం దదన్తి జమ్మా’’తి. (జా. ౧.౧౫.౩);
అథ బోధిసత్తో ‘‘దానం నామ సగుణస్సపి నిగ్గుణస్సపి యస్స కస్సచి దాతబ్బం, యథా హి నిన్నేపి థలేపి పతిట్ఠాపితం బీజం పథవీరసం ఆపోరసఞ్చ ఆగమ్మ సమ్పజ్జతి, ఏవం నిప్ఫలం నామ నత్థి, సుఖేత్తే వపితబీజం వియ గుణవన్తే మహప్ఫలం హోతీ’’తి దస్సేతుం ఇమం గాథమాహ –
‘‘థలే చ నిన్నే చ వపన్తి బీజం,
అనూపఖేత్తే ఫలమాసమానా;
ఏతాయ సద్ధాయ దదాహి దానం,
అప్పేవ ఆరాధయే దక్ఖిణేయ్యే’’తి. (జా. ౧.౧౫.౪);
అథ కుమారో కోధాభిభూతో – ‘‘కేనిమస్స ముణ్డకస్స పవేసో దిన్నో’’తి ద్వారరక్ఖాదయో తజ్జేత్వా –
‘‘ఖేత్తాని మయ్హం విదితాని లోకే,
యేసాహం బీజాని పతిట్ఠపేమి;
యే బ్రాహ్మణా జాతిమన్తూపపన్నా,
తానీధ ఖేత్తాని సుపేసలానీ’’తి. (జా. ౧.౧౫.౫) –
గాథం వత్వా ‘‘ఇమం జమ్మం వేణుపదరేన పోథేత్వా గీవాయం గహేత్వా సత్తపి ద్వారకోట్ఠకే అతిక్కమిత్వా బహి నీహరథా’’తి ఆహ. అథ నం మహాపురిసో ఆహ –
‘‘గిరిం నఖేన ఖణసి, అయో దన్తేభి ఖాదసి;
జాతవేదం పదహసి, యో ఇసిం పరిభాససీ’’తి. (జా. ౧.౧౫.౯);
ఏవఞ్చ పన వత్వా – ‘‘సచే మ్యాయం హత్థే వా పాదే వా గణ్హాపేత్వా దుక్ఖం ఉప్పాదేయ్య, బహుం అపుఞ్ఞం పసవేయ్యా’’తి సత్తానుద్దయతాయ వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా అన్తరవీథియం ఓతరి. భగవా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో తమత్థం పకాసేన్తో ఇమం గాథమాహ –
‘‘ఇదం వత్వాన మాతఙ్గో, ఇసి సచ్చపరక్కమో;
అన్తలిక్ఖస్మిం పక్కామి, బ్రాహ్మణానం ఉదిక్ఖత’’న్తి. (జా. ౧.౧౫.౧౦);
తావదేవ నగరరక్ఖికదేవతానం జేట్ఠకదేవరాజా మణ్డబ్యస్స గీవం పరివత్తేసి. తస్స ముఖం పరివత్తేతిత్వా పచ్ఛాముఖం జాతం, అక్ఖీని పరివత్తాని, ముఖేన ఖేళం వమతి, సరీరం థద్ధం సూలే ఆరోపితం వియ అహోసి. అసీతిసహస్సా పరిచారకయక్ఖా అసీతిబ్రాహ్మణసహస్సాని తథేవ అకంసు. వేగేన గన్త్వా బ్రహ్మపజాపతియా ఆరోచయింసు. సా తరమానరూపా ఆగన్త్వా తం విప్పకారం దిస్వా గాథమాహ –
‘‘ఆవేధితం పిట్ఠితో ఉత్తమఙ్గం,
బాహుం పసారేతి అకమ్మనేయ్యం;
సేతాని అక్ఖీని యథా మతస్స,
కో మే ఇమం పుత్తమకాసి ఏవ’’న్తి. (జా. ౧.౧౫.౧౧);
అథస్సా ఆరోచేసుం –
‘‘ఇధాగమా సమణో దుమ్మవాసీ,
ఓతల్లకో పంసుపిసాచకోవ,
సఙ్కారచోళం పటిముఞ్చ కణ్ఠే,
సో తే ఇమం పుత్తమకాసి ఏవ’’న్తి. (జా. ౧.౧౫.౧౨);
సా సుత్వావ అఞ్ఞాసి – ‘‘మయ్హం యసదాయకో అయ్యో అనుకమ్పాయ పుత్తస్స పమత్తభావం ఞత్వా ఆగతో భవిస్సతీ’’తి. తతో ఉపట్ఠాకే పుచ్ఛి –
‘‘కతమం దిసం అగమా భూరిపఞ్ఞో,
అక్ఖాథ మే మాణవా ఏతమత్థం;
గన్త్వాన తం పటికరేము అచ్చయం,
అప్పేవ నం పుత్త లభేము జీవిత’’న్తి. (జా. ౧.౧౫.౧౩);
తే ఆహంసు –
‘‘వేహాయసం అగమా భూరిపఞ్ఞో,
పథద్ధునో పన్నరసేవ చన్దో;
అపిచాపి సో పురిమదిసం అగచ్ఛి,
సచ్చప్పటిఞ్ఞో ఇసి సాధురూపో’’తి. (జా. ౧.౧౫.౧౪);
మహాపురిసోపి అన్తరవీథియం ఓతిణ్ణట్ఠానతో పట్ఠాయ – ‘‘మయ్హం పదవళఞ్జం హత్థిఅస్సాదీనం వసేన మా అన్తరధాయిత్థ, దిట్ఠమఙ్గలికాయేవ నం పస్సతు, మా అఞ్ఞే’’తి అధిట్ఠహిత్వా పిణ్డాయ చరిత్వా యాపనమత్తం మిస్సకోదనం గహేత్వా పటిక్కమనసాలాయం నిసిన్నో భుఞ్జిత్వా థోకం భుత్తావసేసం భిక్ఖాభాజనేయేవ ఠపేసి. దిట్ఠమఙ్గలికాపి పాసాదా ఓరుయ్హ అన్తరవీథిం పటిపజ్జమానా పదవళఞ్జం దిస్వా – ‘‘ఇదం మయ్హం యసదాయకస్స అయ్యస్స పద’’న్తి పదానుసారేనాగన్త్వా వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘తుమ్హాకం, భన్తే, దాసేన కతాపరాధం మయ్హం ఖమథ, న హి తుమ్హే కోధవసికా నామ, దేథ మే పుత్తస్స జీవిత’’న్తి.
ఏవఞ్చ పన వత్వా –
‘‘ఆవేధితం పిట్ఠితో ఉత్తమఙ్గం,
బాహుం పసారేతి అకమ్మనేయ్యం;
సేతాని అక్ఖీని యథా మతస్స,
కో మే ఇమం పుత్తమకాసి ఏవ’’న్తి. (జా. ౧.౧౫.౧౫) –
గాథం అభాసి. మహాపురిసో ఆహ – ‘‘న మయం ఏవరూపం కరోమ, పబ్బజితం పన హింసన్తే దిస్వా పబ్బజితేసు సగారవాహి భూతయక్ఖదేవతాహి కతం భవిస్సతీ’’తి.
కేవలం, భన్తే, తుమ్హాకం మనోపదోసో మా హోతు, దేవతాహి కతం హోతు, సుఖమాపయా, భన్తే, దేవతా, అపిచాహం, భన్తే, కథం పటిపజ్జామీతి. తేన హి ఓసధం తే కథేస్సామి, మమ భిక్ఖాభాజనే భుత్తావసేసం భత్తమత్థి, తత్థ థోకం ఉదకం ఆసిఞ్చిత్వా థోకం గహేత్వా తవ పుత్తస్స ముఖే పక్ఖిప, అవసేసం ఉదకచాటియం ఆలోళేత్వా అసీతియా బ్రాహ్మణసహస్సానం ముఖే పక్ఖిపాతి. సా ఏవం కరిస్సామీతి భత్తం గహేత్వా మహాపురిసం వన్దిత్వా గన్త్వా తథా అకాసి.
ముఖే పక్ఖిత్తమత్తే జేట్ఠకదేవరాజా – ‘‘సామిమ్హి సయం భేసజ్జం కరోన్తే అమ్హేహి న సక్కా కిఞ్చి కాతు’’న్తి కుమారం విస్సజ్జేసి. సోపి ఖిపిత్వా కిఞ్చి దుక్ఖం అప్పత్తపుబ్బో వియ పకతివణ్ణో అహోసి. అథ నం మాతా అవోచ – ‘‘పస్స తాత తవ కులుపకానం హిరోత్తప్పరహితానం విప్పకారం, సమణా పన న ఏవరూపా హోన్తి, సమణే తాత భోజేయ్యాసీ’’తి. తతో సేసకం ఉదకచాటియం ఆలుళాపేత్వా బ్రాహ్మణానం ముఖే పక్ఖిపాపేసి. యక్ఖా తావదేవ విస్సజ్జేత్వా పలాయింసు. బ్రాహ్మణా ఖిపిత్వా ఖిపిత్వా ఉట్ఠహిత్వా కిం అమ్హాకం ముఖే పక్ఖిత్తన్తి పుచ్ఛింసు. మాతఙ్గఇసిస్స ఉచ్ఛిట్ఠభత్తన్తి. తే ‘‘చణ్డాలస్స ఉచ్ఛిట్ఠకం ఖాదాపితమ్హా, అబ్రాహ్మణా దానిమ్హా జాతా, ఇదాని నో బ్రాహ్మణా ‘అసుద్ధబ్రాహ్మణా ఇమే’తి సమ్భోగం న దస్సన్తీ’’తి తతో పలాయిత్వా మజ్ఝరట్ఠం గన్త్వా మజ్ఝరాజస్స నగరే అగ్గాసనికా బ్రాహ్మణా నామ మయన్తి రాజగేహే భుఞ్జన్తి.
తస్మిం సమయే బోధిసత్తో పాపనిగ్గహం కరోన్తో మానజాతికే నిమ్మదయన్తో విచరతి. అథేకో ‘‘జాతిమన్తతాపసో నామ మయా సదిసో నత్థీ’’తి అఞ్ఞేసు సఞ్ఞమ్పి న కరోతి. బోధిసత్తో తం గఙ్గాతీరే వసమానం దిస్వా ‘‘మాననిగ్గహమస్స కరిస్సామీ’’తి తత్థ అగమాసి. తం జాతిమన్తతాపసో పుచ్ఛి – ‘‘కిం జచ్చో భవ’’న్తి? చణ్డాలో అహం ఆచరియాతి. అపేహి చణ్డాల అపేహి చణ్డాల, హేట్ఠాగఙ్గాయ వస, మా ఉపరిగఙ్గాయ ఉదకం ఉచ్ఛిట్ఠమకాసీతి.
బోధిసత్తో – ‘‘సాధు ఆచరియ, తుమ్హేహి వుత్తట్ఠానే వసిస్సామీ’’తి హేట్ఠాగఙ్గాయ వసన్తో ‘‘గఙ్గాయ ఉదకం పటిసోతం సన్దతూ’’తి అధిట్ఠాసి. జాతిమన్తతాపసో పాతోవ గఙ్గం ఓరుయ్హ ఉదకం ఆచమతి, జటా ధోవతి. బోధిసత్తో దన్తకట్ఠం ఖాదన్తో పిణ్డం పిణ్డం ఖేళం ఉదకే పాతేతి. దన్తకట్ఠకుచ్ఛిట్ఠకమ్పి తత్థేవ పవాహేతి. యథా చే తం అఞ్ఞత్థ అలగ్గిత్వా తాపసస్సేవ జటాసు లగ్గతి, తథా అధిట్ఠాసి. ఖేళమ్పి దన్తకట్ఠమ్పి తాపసస్స జటాసుయేవ పతిట్ఠాతి.
తాపసో చణ్డాలస్సిదం కమ్మం భవిస్సతీతి విప్పటిసారీ హుత్వా గన్త్వా పుచ్ఛి – ‘‘ఇదం, భో చణ్డాల, గఙ్గాయ ఉదకం తయా పటిసోతగామికత’’న్తి? ఆమ ఆచరియ. తేన హి త్వం హేట్ఠాగఙ్గాయ మా వస, ఉపరిగఙ్గాయ వసాతి. సాధు ఆచరియ, తుమ్హేహి వుత్తట్ఠానే వసిస్సామీతి తత్థ వసన్తో ఇద్ధిం పటిప్పస్సమ్భేసి, ఉదకం యథాగతికమేవ జాతం. పున తాపసో తదేవ బ్యసనం పాపుణి. సో పున గన్త్వా బోధిసత్తం పుచ్ఛి, – ‘‘భో చణ్డాల, త్వమిదం గఙ్గాయ ఉదకం కాలేన పటిసోతగామిం కాలేన అనుసోతగామిం కరోసీ’’తి? ఆమ ఆచరియ. చణ్డాల, ‘‘త్వం సుఖవిహారీనం పబ్బజితానం సుఖేన వసితుం న దేసి, సత్తమే తే దివసే సత్తధా ముద్ధా ఫలతూ’’తి. సాధు అచరియ, అహం పన సూరియస్స ఉగ్గన్తుం న దస్సామీతి.
అథ మహాసత్తో చిన్తేసి – ‘‘ఏతస్స అభిసాపో ఏతస్సేవ ఉపరి పతిస్సతి, రక్ఖామి న’’న్తి సత్తానుద్దయతాయ పునదివసే ఇద్ధియా సూరియస్స ఉగ్గన్తుం న అదాసి. ఇద్ధిమతో ఇద్ధివిసయో నామ అచిన్తేయ్యో, తతో పట్ఠాయ అరుణుగ్గం న పఞ్ఞాయతి, రత్తిన్దివపరిచ్ఛేదో నత్థి, కసివణిజ్జాదీని కమ్మాని పయోజేన్తో నామ నత్థి.
మనుస్సా – ‘‘యక్ఖావట్టో ను ఖో అయం భూతదేవట్టోనాగసుపణ్ణావట్టో’’తి ఉపద్దవప్పత్తా ‘‘కిం ను ఖో కాతబ్బ’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘రాజకులం నామ మహాపఞ్ఞం, లోకస్స హితం చిన్తేతుం సక్కోతి, తత్థ గచ్ఛామా’’తి రాజకులం గన్త్వా తమత్థం ఆరోచేసుం. రాజా సుత్వా భీతోపి అభీతాకారం కత్వా – ‘‘మా తాతా భాయథ, ఇమం కారణం గఙ్గాతీరవాసీ జాతిమన్తతాపసో జానిస్సతి, తం పుచ్ఛిత్వా నిక్కఙ్ఖా భవిస్సామా’’తి కతిపయేహేవ అత్థచరకేహి మనుస్సేహి సద్ధిం తాపసం ఉపసఙ్కమిత్వా కతపటిసన్థారో తమత్థం పుచ్ఛి. తాపసో ఆహ – ‘‘ఆమ మహారాజ, ఏకో చణ్డాలో అత్థి, సో ఇమం గఙ్గాయ ఉదకం కాలేన అనుసోతగామిం కాలేన పతిసోతగామిం కరోతి, మయా తదత్థం కిఞ్చి కథితం అత్థి, తం పుచ్ఛథ, సో జానిస్సతీ’’తి.
రాజా మాతఙ్గఇసిస్స సన్తికం గన్త్వా – ‘‘తుమ్హే, భన్తే, అరుణస్స ఉగ్గన్తుం న దేథా’’తి పుచ్ఛి. ఆమ, మహారాజాతి. కిం కారణా భన్తేతి? జాతిమన్తతాపసకారణా, మహారాజ, జాతిమన్తతాపసేన ఆగన్త్వా మం వన్దిత్వా ఖమాపితకాలే దస్సామి మహారాజాతి. రాజా గన్త్వా ‘‘ఏథ ఆచరియ, తాపసం ఖమాపేథా’’తి ఆహ. నాహం, మహారాజ, చణ్డాలం వన్దామీతి. మా ఆచరియ, ఏవం కరోథ, జనపదస్స ముఖం పస్సథాతి. సో పున పటిక్ఖిపియేవ. రాజా బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఆచరియో ఖమాపేతుం న ఇచ్ఛితీ’’తి ఆహ. అఖమాపితే అహం సూరియం న ముఞ్చామీతి. రాజా ‘‘అయం ఖమాపేతుం న ఇచ్ఛతి, అయం అఖమాపితే సూరియం న ముఞ్చతి, కిం అమ్హాకం తేన తాపసేన, లోకం ఓలోకేస్సామా’’తి ‘‘గచ్ఛథ, భో, తాపససన్తికం, తం హత్థేసు చ పాదేసు చ గహేత్వా మాతఙ్గఇసిస్స పాదమూలే నేత్వా నిపజ్జాపేత్వా ఖమాపేథ ఏతస్స జనపదానుద్దయతం పటిచ్చా’’తి ఆహ. తే రాజపురిసా గన్త్వా తం తథా కత్వా ఆనేత్వా మాతఙ్గఇసిస్స పాదమూలే నిపజ్జాపేత్వా ఖమాపేసుం.
అహం నామ ఖమితబ్బం ఖమామి, అపిచ ఖో పన ఏతస్స కథా ఏతస్సేవ ఉపరి పతిస్సతి. మయా సూరియే విస్సజ్జితే సూరియరస్మి ఏతస్స మత్థకే పతిస్సతి, అథస్స సత్తధా ముద్ధా ఫలిస్సతి. తఞ్చ ఖో పనేస బ్యసనం మా పాపుణాతు, ఏథ తుమ్హే ఏతం గలప్పమాణే ఉదకే ఓతారేత్వా మహన్తం మత్తికాపిణ్డమస్స సీసే ఠపేథ. అథాహం సూరియం విస్సజ్జిస్సామి. సూరియరస్మి మత్తికాపిణ్డే పతిత్వా తం సత్తధా భిన్దిస్సతి. అథేస మత్తికాపిణ్డం ఛడ్డేత్వా నిముజ్జిత్వా అఞ్ఞేన తిత్థేన ఉత్తరతు, ఇతి నం వదథ, ఏవమస్స సోత్థి భవిస్సతీతి. తే మనుస్సా ‘‘ఏవం కరిస్సామా’’తి తథా కారేసుం. తస్సాపి తథేవ సోత్థి జాతా. సో తతో పట్ఠాయ – ‘‘జాతి నామ అకారణం, పబ్బజితానం అబ్భన్తరే గుణోవ కారణ’’న్తి జాతిగోత్తమానం పహాయ నిమ్మదో అహోసి.
ఇతి జాతిమన్తతాపసే దమితే మహాజనో బోధిసత్తస్స థామం అఞ్ఞాసి, మహాకోలాహలం జాతం. రాజా అత్తనో నగరం గమనత్థాయ బోధిసత్తం యాచి. మహాసత్తో పటిఞ్ఞం దత్వా తాని చ అసీతిబ్రాహ్మణసహస్సాని దమేస్సామి, పటిఞ్ఞఞ్చ మోచేస్సామీతి మజ్ఝరాజస్స నగరం అగమాసి. బ్రాహ్మణా బోధిసత్తం దిస్వావ – భో, ‘‘అయం సో, భో మహాచోరో, ఆగతో, ఇదానేవ సబ్బే ఏతే మయ్హం ఉచ్ఛిట్ఠకం ఖాదిత్వా అబ్రాహ్మణా జాతాతి అమ్హే పాకటే కరిస్సతి, ఏవం నో ఇధాపి ఆవాసో న భవిస్సతి, పటికచ్చేవ మారేస్సామా’’తి రాజానం పున ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహంసు – ‘‘తుమ్హే, మహారాజ, ఏతం చణ్డాలపబ్బజితం మా సాధురూపోతి మఞ్ఞిత్థ, ఏస గరుకమన్తం జానాతి, పథవిం గహేత్వా ఆకాసం కరోతి, ఆకాసం పథవిం, దూరం గహేత్వా సన్తికం కరోతి, సన్తికం దూరం, గఙ్గం నివత్తేత్వా ఉద్ధగామినిం కరోతి, ఇచ్ఛన్తో పథవిం ఉక్ఖిపిత్వా పాతేతుం మఞ్ఞే సక్కోతి. పరస్స వా చిత్తం నామ సబ్బకాలం న సక్కా గహేతుం, అయం ఇధ పతిట్ఠం లభన్తో తుమ్హాకం రజ్జమ్పి నాసేయ్య, జీవితన్తరాయమ్పి వంసుపచ్ఛేదమ్పి కరేయ్య, అమ్హాకం వచనం కరోథ, మహారాజ, అజ్జేవ ఇమం మారేతుం వట్టతీ’’తి.
రాజానో నామ పరపత్తియా హోన్తి, ఇతి సో బహూనం కథావసేన నిట్ఠం గతో. బోధిసత్తో పన నగరే పిణ్డాయ చరిత్వా ఉదకఫాసుకట్ఠానే మిస్సకోదనం భుఞ్జిత్వా రాజుయ్యానం గన్త్వా నిరాపరాధతాయ నిరాసఙ్కో మఙ్గలసిలాపట్టే నిసీది. అతీతే చత్తాలీస, అనాగతే చత్తాలీసాతి అసీతికప్పే అనుస్సరితుం సమత్థఞాణస్స అనావజ్జనతాయ ముహుత్తమత్తకే కాలే సతి నప్పహోతి, రాజా అఞ్ఞం అజానాపేత్వా సయమేవ గన్త్వా నిరావజ్జనతాయ పమాదేన నిసిన్నం మహాపురిసం అసినా పహరిత్వా ద్వే భాగే అకాసి. ఇమస్స రఞ్ఞో విజితే అట్ఠమం లోహకూటవస్సం, నవమం కలలవస్సం వస్సి. ఇతి ఇమస్సాపి రట్ఠే నవ వుట్ఠియో పతితా. సో చ రాజా సపరిసో మహానిరయే నిబ్బత్తో. తేనాహ సంకిచ్చపణ్డితో –
‘‘ఉపహచ్చ మనం మజ్ఝో, మాతఙ్గస్మిం యసస్సినే;
సపారిసజ్జో ఉచ్ఛిన్నో, మజ్ఝారఞ్ఞం తదా అహూతి’’. (జా. ౨.౧౯.౯౬) –
ఏవం మజ్ఝారఞ్ఞస్స అరఞ్ఞభూతభావో వేదితబ్బో. మాతఙ్గస్స పన ఇసినో వసేన తదేవ మాతఙ్గారఞ్ఞన్తి వుత్తం.
౬౬. పఞ్హపటిభానానీతి పఞ్హబ్యాకరణాని. పచ్చనీకం కతబ్బన్తి పచ్చనీకం కాతబ్బం. అమఞ్ఞిస్సన్తి విలోమభాగం గణ్హన్తో వియ అహోసిన్తి అత్థో.
౬౭. అనువిచ్చకారన్తి అనువిచారేత్వా చిన్తేత్వా తులయిత్వా కాతబ్బం కరోహీతి వుత్తం హోతి. సాధు హోతీతి సున్దరో హోతి. తుమ్హాదిసస్మిఞ్హి మం దిస్వా మం సరణం గచ్ఛన్తే నిగణ్ఠం దిస్వా నిగణ్ఠం సరణం గచ్ఛన్తే – ‘‘కిం అయం ఉపాలి దిట్ఠదిట్ఠమేవ సరణం గచ్ఛతీ’’తి? గరహా ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్మా అనువిచ్చకారో తుమ్హాదిసానం సాధూతి దస్సేతి. పటాకం పరిహరేయ్యున్తి తే కిర ఏవరూపం సావకం లభిత్వా – ‘‘అసుకో నామ రాజా వా రాజమహామత్తో వా సేట్ఠి వా అమ్హాకం సరణం గతో సావకో జాతో’’తి పటాకం ఉక్ఖిపిత్వా నగరే ఘోసేన్తా ఆహిణ్డన్తి. కస్మా? ఏవం నో మహన్తభావో ఆవి భవిస్సతీతి చ, సచే తస్స ‘‘కిమహం ఏతేసం సరణం గతో’’తి విప్పటిసారో ఉప్పజ్జేయ్య, తమ్పి సో ‘‘ఏతేసం మే సరణగతభావం బహూ జానన్తి, దుక్ఖం ఇదాని పటినివత్తితు’’న్తి వినోదేత్వా న పటిక్కమిస్సతీతి చ. ‘‘తేనాహ పటాకం పరిహరేయ్యు’’న్తి.
౬౮. ఓపానభూతన్తి పటియత్తఉదపానో వియ ఠితం. కులన్తి తవ నివేసనం. దాతబ్బం మఞ్ఞేయ్యాసీతి పుబ్బే దసపి వీసతిపి సట్ఠిపి జనే ఆగతే దిస్వా నత్థీతి అవత్వా దేతి. ఇదాని మం సరణం గతకారణమత్తేనవ మా ఇమేసం దేయ్యధమ్మం, ఉపచ్ఛిన్దిత్థ, సమ్పత్తానఞ్హి దాతబ్బమేవాతి ఓవదతి. సుతమేతం, భన్తేతి కుతో సుతం? నిగణ్ఠానం సన్తికా, తే కిర కులఘరేసు ఏవం పకాసేన్తి – ‘‘మయం ‘యస్స కస్సచి సమ్పత్తస్స దాతబ్బ’న్తి వదామ, సమణో పన గోతమో ‘మయ్హమేవ దానం దాతబ్బం…పే… న అఞ్ఞేసం సావకానం దిన్నం మహప్ఫల’న్తి వదతీ’’తి. తం సన్ధాయ అయం గహపతి ‘‘సుతమేత’’న్తి ఆహ.
౬౯. అనుపుబ్బిం కథన్తి దానానన్తరం సీలం, సీలానన్తరం సగ్గం, సగ్గానన్తరం మగ్గన్తి ఏవం అనుపటిపాటికథం. తత్థ దానకథన్తి ఇదం దానం నామ సుఖానం నిదానం, సమ్పత్తీనం మూలం, భోగానం పతిట్ఠా, విసమగతస్స తాణం లేణం గతిపరాయణం, ఇధలోకపరలోకేసు దానసదిసో అవస్సయో పతిట్ఠా ఆరమ్మణం తాణం లేణం గతి పరాయణం నత్థి. ఇదఞ్హి అవస్సయట్ఠేన రతనమయసీహాసనసదిసం, పతిట్ఠానట్ఠేన మహాపథవిసదిసం, ఆలమ్బనట్ఠేన ఆలమ్బనరజ్జుసదిసం. ఇదఞ్హి దుక్ఖనిత్థరణట్ఠేన నావా, సమస్సాసనట్ఠేన సఙ్గామసూరో, భయపరిత్తాణట్ఠేన సుసఙ్ఖతనగరం, మచ్ఛేరమలాదీహి అనుపలిత్తట్ఠేన పదుమం, తేసం నిదహనట్ఠేన అగ్గి, దురాసదట్ఠేన ఆసీవిసో. అసన్తాసనట్ఠేన సీహో, బలవన్తట్ఠేన హత్థీ, అభిమఙ్గలసమ్మతట్ఠేన సేతవసభో, ఖేమన్తభూమిసమ్పాపనట్ఠేన వలాహకో అస్సరాజా. దానం నామేభం మయ్హం గతమగ్గో, మయ్హేవేసో వంసో, మయా దస పారమియో పూరేన్తేన వేలామమహాయఞ్ఞో, మహాగోవిన్దమహాయఞ్ఞో మహాసుదస్సనమహాయఞ్ఞో, వేస్సన్తరమహాయఞ్ఞోతి అనేకమహాయఞ్ఞా పవత్తితా, ససభూతేన జలితే అగ్గిక్ఖన్ధే అత్తానం నియ్యాదేన్తేన సమ్పత్తయాచకానం చిత్తం గహితం. దానఞ్హి లోకే సక్కసమ్పత్తిం దేతి, మారసమ్పత్తిం దేతి, బ్రహ్మసమ్పత్తిం దేతి, చక్కవత్తిసమ్పత్తిం దేతి, సావకపారమీఞాణం, పచ్చేకబోధిఞాణం, అభిసమ్బోధిఞాణం దేతీతి ఏవమాదిం దానగుణపటిసంయుత్తం కథం.
యస్మా పన దానం దదన్తో సీలం సమాదాతుం సక్కోతి, తస్మా తదనతరం సీలకథం కథేసి. సీలకథన్తి సీలం నామేతం అవస్సయో పతిట్ఠా ఆరమ్మణం తాణం లేణం గతి పరాయణం, సీలం నామేతం మమ వంసో, అహం సఙ్ఖపాలనాగరాజకాలే, భూరిదత్తనాగరాజకాలే, చమ్పేయ్యనాగరాజకాలే, సీలవనాగరాజకాలే, మాతుపోసకహత్థిరాజకాలే, ఛద్దన్తహత్థిరాజకాలేతి అనన్తేసు అత్తభావేసు సీలం పరిపూరేసిం. ఇధలోకపరలోకసమ్పత్తీనఞ్హి సీలసదిసో అవస్సయో, సీలసదిసా పతిట్ఠా, ఆరమ్మణం తాణం లేణం గతి పరాయణం నత్థి, సీలాలఙ్కారసదిసో అలఙ్కారో నత్థి, సీలపుప్ఫసదిసం పుప్ఫం నత్థి, సీలగన్ధసదిసో గన్ధో నత్థి. సీలాలఙ్కారేన హి అలఙ్కతం సీలకుసుమపిళన్ధనం సీలగన్ధానులిత్తం సదేవకోపి లోకో ఓలోకేన్తో తిత్తిం న గచ్ఛతీతి ఏవమాదిం సీలగుణపటిసంయుత్తం కథం.
ఇదం పన సీలం నిస్సాయ అయం సగ్గో లబ్భతీతి దస్సేతుం సీలానన్తరం సగ్గకథం కథేసి. సగ్గకథన్తి అయం సగ్గో నామ ఇట్ఠో కన్తో మనాపో, నిచ్చమేత్థ కీళా, నిచ్చం సమ్పత్తియో లబ్భన్తి, చాతుమహారాజికా దేవా నవుతివస్ససతసహస్సాని దిబ్బసుఖం దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవన్తి, తావతింసా తిస్సో చ వస్సకోటియో సట్ఠి చ వస్ససతసహస్సానీతి ఏవమాదిం సగ్గగుణపటిసంయుత్తం కథం. సగ్గసమ్పత్తిం కథయన్తానఞ్హి బుద్ధానం ముఖం నప్పహోతి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘అనేకపరియాయేన ఖో అహం, భిక్ఖవే, సగ్గకథం కథేయ్య’’న్తిఆది (మ. ని. ౩.౨౫౫).
ఏవం సగ్గకథాయ పలోభేత్వా పున హత్థిం అలఙ్కరిత్వా తస్స సోణ్డం ఛిన్దన్తో వియ – ‘‘అయమ్పి సగ్గో అనిచ్చో అద్ధువో, న ఏత్థ ఛన్దరాగో కాతబ్బో’’తి దస్సనత్థం – ‘‘అప్పస్సాదా కామా వుత్తా మయా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో’’తిఆదినా (పాచి. ౪౧౭; మ. ని. ౧.౨౩౫) నయేన కామానం ఆదీనవం ఓకారం సంకిలేసం కథేసి. తత్థ ఆదీనవోతి దోసో. ఓకారోతి అవకారో లామకభావో. సంకిలేసోతి తేహి సత్తానం సంసారే సంకిలిస్సనం. యథాహ ‘‘కిలిస్సన్తి వత, భో, సత్తా’’తి (మ. ని. ౨.౩౫౧).
ఏవం కామాదీనవేన తజ్జిత్వా నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసం పకాసేసి. కల్లచిత్తన్తి అరోగచిత్తం. సాముక్కంసికాతి సామం ఉక్కంసికా అత్తనాయేవ గహేత్వా ఉద్ధరిత్వా గహితా, సయమ్భూఞాణేన దిట్ఠా, అసాధారణా అఞ్ఞేసన్తి అత్థో. కా పనేసాతి, అరియసచ్చదేసనా? తేనేవాహ – ‘‘దుక్ఖం సముదయం నిరోధం మగ్గ’’న్తి.
విరజం వీతమలన్తి రాగరజాదీనం అభావా విరజం, రాగమలాదీనం విగతత్తా వీతమలం. ధమ్మచక్ఖున్తి ఉపరి బ్రహ్మాయుసుత్తే తిణ్ణం మగ్గానం, చూళరాహులోవాదే ఆసవక్ఖయస్సేతం నామం. ఇధ పన సోతాపత్తిమగ్గో అధిప్పేతో. తస్స ఉప్పత్తిఆకారదస్సనత్థం ‘‘యంకిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి ఆహ. తఞ్హి నిరోధం ఆరమ్మణం కత్వా కిచ్చవసేన ఏవం సబ్బసఙ్ఖతం పటివిజ్ఝన్తం ఉప్పజ్జతి.
దిట్ఠో అరియసచ్చధమ్మో ఏతేనాతి దిట్ఠధమ్మో. ఏస నయో సేసపదేసుపి. తిణ్ణా విచికిచ్ఛా అనేనాతి తిణ్ణవిచికిచ్ఛో. విగతా కథంకథా అస్సాతి విగతకథంకథో. వేసారజ్జప్పత్తోతి వేసారజ్జం పత్తో. కత్థ? సత్థు సాసనే. నాస్స పరో పచ్చయో, న పరస్స సద్ధాయ ఏత్థ వత్తతీతి అపరప్పచ్చయో.
౭౦. చిత్తేన సమ్పటిచ్ఛమానో అభినన్దిత్వా, వాచాయ పసంసమానో అనుమోదిత్వా. ఆవరామీతి థకేమి పిదహామి. అనావటన్తి న ఆవరితం వివటం ఉగ్ఘాటితం.
౭౧. అస్సోసి ఖో దీఘతపస్సీతి సో కిర తస్స గతకాలతో పట్ఠాయ – ‘‘పణ్డితో గహపతి, సమణో చ గోతమో దస్సనసమ్పన్నో నియ్యానికకథో, దస్సనేపి తస్స పసీదిస్సతి, ధమ్మకథాయపి పసీదిస్సతి, పసీదిత్వా సరణం గమిస్సతి, గతో ను ఖో సరణం గహపతి న తావ గతో’’తి ఓహితసోతోవ హుత్వా విచరతి. తస్మా పఠమంయేవ అస్సోసి.