౪. చూళవేదల్లసుత్తవణ్ణనా
౪౬౦. ఏవం మే సుతన్తి చూళవేదల్లసుత్తం. తత్థ విసాఖో ఉపాసకోతి విసాఖోతి ఏవంనామకో ఉపాసకో. యేన ధమ్మదిన్నాతి యేన ధమ్మదిన్నా నామ భిక్ఖునీ తేనుపసఙ్కమి. కో పనాయం విసాఖో? కా ధమ్మదిన్నా? కస్మా ఉపసఙ్కమీతి? విసాఖో నామ ధమ్మదిన్నాయ గిహికాలే ఘరసామికో. సో యదా భగవా సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా పవత్తవరధమ్మచక్కో యసాదయో కులపుత్తే వినేత్వా ఉరువేలం పత్వా తత్థ జటిలసహస్సం వినేత్వా పురాణజటిలేహి ఖీణాసవభిక్ఖూహి సద్ధిం రాజగహం గన్త్వా బుద్ధదస్సనత్థం ద్వాదసనహుతాయ పరిసాయ సద్ధిం ఆగతస్స బిమ్బిసారమహారాజస్స ధమ్మం దేసేసి. తదా రఞ్ఞా సద్ధిం ఆగతేసు ద్వాదసనహుతేసు ఏకం నహుతం ఉపాసకత్తం పటివేదేసి, ఏకాదస నహుతాని సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు సద్ధిం రఞ్ఞా బిమ్బిసారేన. అయం ఉపాసకో తేసం అఞ్ఞతరో, తేహి సద్ధిం పఠమదస్సనేవ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ, పున ఏకదివసం ధమ్మం సుత్వా సకదాగామిఫలం పత్వా, తతో అపరభాగేపి ఏకదివసం ధమ్మం సుత్వా అనాగామిఫలే పతిట్ఠితో. సో అనాగామీ హుత్వా గేహం ఆగచ్ఛన్తో యథా అఞ్ఞేసు దివసేసు ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తో సితం కురుమానో ఆగచ్ఛతి, ఏవం అనాగన్త్వా సన్తిన్ద్రియో సన్తమానసో హుత్వా అగమాసి.
ధమ్మదిన్నా సీహపఞ్జరం ఉగ్ఘాటేత్వా వీథిం ఓలోకయమానా తస్స ఆగమనాకారం దిస్వా, ‘‘కిం ను ఖో ఏత’’న్తి చిన్తేత్వా తస్స పచ్చుగ్గమనం కురుమానా సోపానసీసే ఠత్వా ఓలమ్బనత్థం హత్థం పసారేసి. ఉపాసకో అత్తనో హత్థం సమిఞ్జేసి. సా ‘‘పాతరాసభోజనకాలే జానిస్సామీ’’తి చిన్తేసి. ఉపాసకో పుబ్బే తాయ సద్ధిం ఏకతో భుఞ్జతి. తం దివసం పన తం అనపలోకేత్వా యోగావచరభిక్ఖు వియ ఏకకోవ భుఞ్జి. సా, ‘‘సాయన్హకాలే జానిస్సామీ’’తి చిన్తేసి. ఉపాసకో తందివసం సిరిగబ్భం న పావిసి, అఞ్ఞం గబ్భం పటిజగ్గాపేత్వా కప్పియమఞ్చకం పఞ్ఞపాపేత్వా నిపజ్జి. ఉపాసికా, ‘‘కిం ను ఖ్వస్స బహిద్ధా పత్థనా అత్థి, ఉదాహు కేనచిదేవ పరిభేదకేన భిన్నో, ఉదాహు మయ్హేవ కోచి దోసో అత్థీ’’తి బలవదోమనస్సా హుత్వా, ‘‘ఏకం ద్వే దివసే వసితకాలే సక్కా ఞాతు’’న్తి తస్స ఉపట్ఠానం గన్త్వా వన్దిత్వా అట్ఠాసి.
ఉపాసకో, ‘‘కిం ధమ్మదిన్నే అకాలే ఆగతాసీ’’తి పుచ్ఛి. ఆమ అయ్యపుత్త, ఆగతామ్హి, న త్వం యథా పురాణో, కిం ను తే బహిద్ధా పత్థనా అత్థీతి? నత్థి ధమ్మదిన్నేతి. అఞ్ఞో కోచి పరిభేదకో అత్థీతి? అయమ్పి నత్థీతి. ఏవం సన్తే మయ్హేవ కోచి దోసో భవిస్సతీతి. తుయ్హమ్పి దోసో నత్థీతి. అథ కస్మా మయా సద్ధిం యథా పకతియా ఆలాపసల్లాపమత్తమ్పి న కరోథాతి? సో చిన్తేసి – ‘‘అయం లోకుత్తరధమ్మో నామ గరు భారియో న పకాసేతతబ్బో, సచే ఖో పనాహం న కథేస్సామి, అయం హదయం ఫాలేత్వా ఏత్థేవ కాలం కరేయ్యా’’తి తస్సానుగ్గహత్థాయ కథేసి – ‘‘ధమ్మదిన్నే అహం సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా లోకుత్తరధమ్మం నామ అధిగతో, తం అధిగతస్స ఏవరూపా లోకియకిరియా న వట్టతి. యది త్వం ఇచ్ఛసి, తవ చత్తాలీస కోటియో మమ చత్తాలీస కోటియోతి అసీతికోటిధనం అత్థి, ఏత్థ ఇస్సరా హుత్వా మమ మాతిట్ఠానే వా భగినిట్ఠానే వా ఠత్వా వస. తయా దిన్నేన భత్తపిణ్డమత్తకేన అహం యాపేస్సామి. అథేవం న కరోసి, ఇమే భోగే గహేత్వా కులగేహం గచ్ఛ, అథాపి తే బహిద్ధా పత్థనా నత్థి, అహం తం భగినిట్ఠానే వా ధితుట్ఠానే వా ఠపేత్వా పోసేస్సామీ’’తి.
సా చిన్తేసి – ‘‘పకతిపురిసో ఏవం వత్తా నామ నత్థి. అద్ధా ఏతేన లోకుత్తరవరధమ్మో పటివిద్ధో. సో పన ధమ్మో కిం పురిసేహేవ పటిబుజ్ఝితబ్బో, ఉదాహు మాతుగామోపి పటివిజ్ఝితుం సక్కోతీ’’తి విసాఖం ఏతదవోచ – ‘‘కిం ను ఖో ఏసో ధమ్మో పురిసేహేవ లభితబ్బో, మాతుగామేనపి సక్కా లద్ధు’’న్తి? కిం వదేసి ధమ్మదిన్నే, యే పటిపన్నకా, తే ఏతస్స దాయాదా, యస్స యస్స ఉపనిస్సయో అత్థి, సో సో ఏతం పటిలభతీతి. ఏవం సన్తే మయ్హం పబ్బజ్జం అనుజానాథాతి. సాధు భద్దే, అహమ్పి తం ఏతస్మింయేవ మగ్గే యోజేతుకామో, మనం పన తే అజానమానో న కథేమీతి తావదేవ బిమ్బిసారస్స రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా అట్ఠాసి.
రాజా, ‘‘కిం, గహపతి, అకాలే ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛి. ధమ్మదిన్నా, ‘‘మహారాజ, పబ్బజిస్సామీ’’తి వదతీతి. కిం పనస్స లద్ధుం వట్టతీతి? అఞ్ఞం కిఞ్చి నత్థి, సోవణ్ణసివికం దేవ, లద్ధుం వట్టతి నగరఞ్చ పటిజగ్గాపేతున్తి. రాజా సోవణ్ణసివికం దత్వా నగరం పటిజగ్గాపేసి. విసాఖో ధమ్మదిన్నం గన్ధోదకేన నహాపేత్వా సబ్బాలఙ్కారేహి అలఙ్కారాపేత్వా సోవణ్ణసివికాయ నిసీదాపేత్వా ఞాతిగణేన పరివారాపేత్వా గన్ధపుప్ఫాదీహి పూజయమానో నగరవాసనం కరోన్తో వియ భిక్ఖునిఉపస్సయం గన్త్వా, ‘‘ధమ్మదిన్నం పబ్బాజేథాయ్యే’’తి ఆహ. భిక్ఖునియో ‘‘ఏకం వా ద్వే వా దోసే సహితుం వట్టతి గహపతీ’’తి ఆహంసు. నత్థయ్యే కోచి దోసో, సద్ధాయ పబ్బజతీతి. అథేకా బ్యత్తా థేరీ తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖిత్వా కేసే ఓహారేత్వా పబ్బాజేసి. విసాఖో, ‘‘అభిరమయ్యే, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో’’తి వన్దిత్వా పక్కామి.
తస్సా పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ లాభసక్కారో ఉప్పజ్జి. తేనేవ పలిబుద్ధా సమణధమ్మం కాతుం ఓకాసం న లభతి. అథాచరియ-ఉపజ్ఝాయథేరియో గహేత్వా జనపదం గన్త్వా అట్ఠతింసాయ ఆరమ్మణేసు చిత్తరుచితం కమ్మట్ఠానం కథాపేత్వా సమణధమ్మం కాతుం ఆరద్ధా, అభినీహారసమ్పన్నత్తా పన నాతిచిరం కిలమిత్థ.
ఇతో పట్ఠాయ హి సతసహస్సకప్పమత్థకే పదుముత్తరో నామ సత్థా లోకే ఉదపాది. తదా ఏసా ఏకస్మిం కులే దాసీ హుత్వా అత్తనో కేసే విక్కిణిత్వా సుజాతత్థేరస్స నామ అగ్గసావకస్స దానం దత్వా పత్థనమకాసి. సా తాయ పత్థనాభినీహారసమ్పత్తియా నాతిచిరం కిలమిత్థ, కతిపాహేనేవ అరహత్తం పత్వా చిన్తేసి – ‘‘అహం యేనత్థేన సాసనే పబ్బజితా, సో మత్థకం పత్తో, కిం మే జనపదవాసేన, మయ్హం ఞాతకాపి పుఞ్ఞాని కరిస్సన్తి, భిక్ఖునిసఙ్ఘోపి పచ్చయేహి న కిలమిస్సతి, రాజగహం గచ్ఛామీ’’తి భిక్ఖునిసఙ్ఘం గహేత్వా రాజగహమేవ అగమాసి. విసాఖో, ‘‘ధమ్మదిన్నా కిర ఆగతా’’తి సుత్వా, ‘‘పబ్బజిత్వా నచిరస్సేవ జనపదం గతా, గన్త్వాపి నచిరస్సేవ పచ్చాగతా, కిం ను ఖో భవిస్సతి, గన్త్వా జానిస్సామీ’’తి దుతియగమనేన భిక్ఖునిఉపస్సయం అగమాసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో విసాఖో ఉపాసకో యేన ధమ్మదిన్నా భిక్ఖునీ తేనుపసఙ్కమీ’’తి.
ఏతదవోచాతి ఏతం సక్కాయోతిఆదివచనం అవోచ. కస్మా అవోచాతి? ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అభిరమసి నాభిరమసి, అయ్యే’’తి ఏవం పుచ్ఛనం నామ న పణ్డితకిచ్చం, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే ఉపనేత్వా పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామి, పఞ్హబ్యాకరణేన తస్సా అభిరతిం వా అనభిరతిం వా జానిస్సామీతి, తస్మా అవోచ. తం సుత్వావ ధమ్మదిన్నా అహం, ఆవుసో విసాఖ, అచిరపబ్బజితా సకాయం వా పరకాయం వా కుతో జానిస్సామీతి వా, అఞ్ఞత్థేరియో ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛాతి వా అవత్వా ఉపనిక్ఖిత్తం సమ్పటిచ్ఛమానా వియ, ఏకపాసకగణ్ఠిం మోచేన్తీ వియ గహనట్ఠానే హత్థిమగ్గం నీహరమానా వియ ఖగ్గముఖేన సముగ్గం వివరమానా వియ చ పటిసమ్భిదావిసయే ఠత్వా పఞ్హం విస్సజ్జమానా, పఞ్చ ఖో ఇమే, ఆవుసో విసాఖ, ఉపాదానక్ఖన్ధాతిఆదిమాహ. తత్థ పఞ్చాతి గణనపరిచ్ఛేదో. ఉపాదానక్ఖన్ధాతి ఉపాదానానం పచ్చయభూతా ఖన్ధాతి ఏవమాదినా నయేనేత్థ ఉపాదానక్ఖన్ధకథా విత్థారేత్వా కథేతబ్బా. సా పనేసా విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితా ఏవాతి తత్థ విత్తారితనయేనేవ వేదితబ్బా. సక్కాయసముదయాదీసుపి యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా తత్థ తత్థ వుత్తమేవ.
ఇదం పన చతుసచ్చబ్యాకరణం సుత్వా విసాఖో థేరియా అభిరతభావం అఞ్ఞాసి. యో హి బుద్ధసాసనే ఉక్కణ్ఠితో హోతి అనభిరతో, సో ఏవం పుచ్ఛితపుచ్ఛితపఞ్హం సణ్డాసేన ఏకేకం పలితం గణ్హన్తో వియ, సినేరుపాదతో వాలుకం ఉద్ధరన్తో వియ విస్సజ్జేతుం న సక్కోతి. యస్మా పన ఇమాని చత్తారి సచ్చాని లోకే చన్దిమసూరియా వియ బుద్ధసాసనే పాకటాని, పరిసమజ్ఝే గతో హి భగవాపి మహాథేరాపి సచ్చానేవ పకాసేన్తి; భిక్ఖుసఙ్ఘోపి పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ కులపుత్తే చత్తారి నామ కిం, చత్తారి అరియసచ్చానీతి పఞ్హం ఉగ్గణ్హాపేతి. అయఞ్చ ధమ్మదిన్నా ఉపాయకోసల్లే ఠితా పణ్డితా బ్యత్తా నయం గహేత్వా సుతేనపి కథేతుం సమత్థా, తస్మా ‘‘న సక్కా ఏతిస్సా ఏత్తావతా సచ్చానం పటివిద్ధభావో ఞాతుం, సచ్చవినిబ్భోగపఞ్హబ్యాకరణేన సక్కా ఞాతు’’న్తి చిన్తేత్వా హేట్ఠా కథితాని ద్వే సచ్చాని పటినివత్తేత్వా గుళ్హం కత్వా గణ్ఠిపఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛన్తో తఞ్ఞేవ ను ఖో, అయ్యేతిఆదిమాహ.
తస్స విస్సజ్జనే న ఖో, ఆవుసో విసాఖ, తఞ్ఞేవ ఉపాదానన్తి ఉపాదానస్స సఙ్ఖారక్ఖన్ధేకదేసభావతో న తంయేవ ఉపాదానం తే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా, నాపి అఞ్ఞత్ర పఞ్చహి ఉపాదానక్ఖన్ధేహి ఉపాదానం. యది హి తఞ్ఞేవ సియా, రూపాదిసభావమ్పి ఉపాదానం సియా. యది అఞ్ఞత్ర సియా, పరసమయే చిత్తవిప్పయుత్తో అనుసయో వియ పణ్ణత్తి వియ నిబ్బానం వియ చ ఖన్ధవినిముత్తం వా సియా, ఛట్ఠో వా ఖన్ధో పఞ్ఞపేతబ్బో భవేయ్య, తస్మా ఏవం బ్యాకాసి. తస్సా బ్యాకరణం సుత్వా ‘‘అధిగతపతిట్ఠా అయ’’న్తి విసాఖో నిట్ఠమగమాసి. న హి సక్కా అఖీణాసవేన అసమ్బద్ధేన అవిత్థాయన్తేన పదీపసహస్సం జాలేన్తేన వియ ఏవరూపో గుళ్హో పటిచ్ఛన్నో తిలక్ఖణాహతో గమ్భీరో పఞ్హో విస్సజ్జేతుం. నిట్ఠం గన్త్వా పన, ‘‘అయం ధమ్మదిన్నా సాసనే లద్ధపతిట్ఠా అధిగతపటిసమ్భిదా వేసారజ్జప్పత్తా భవమత్థకే ఠితా మహాఖీణాసవా, సమత్థా మయ్హం పుచ్ఛితపఞ్హం కథేతుం, ఇదాని పన నం ఓవత్తికసారం పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా తం పుచ్ఛన్తో, కథం పనాయ్యేతిఆదిమాహ.
౪౬౧. తస్స విస్సజ్జనే అస్సుతవాతిఆది మూలపరియాయే విత్థారితమేవ. రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతి, ‘‘ఇధేకచ్చో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి. యం రూపం సో అహం, యో అహం తం రూపన్తి రూపఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి నామ తేలప్పదీపస్స ఝాయతో యా అచ్చి సో వణ్ణో, యో వణ్ణో సా అచ్చీతి అచ్చిఞ్చ వణ్ణఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. ఏవమేవ ఇధేకచ్చో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి…పే… అద్వయం సమనుపస్సతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౧౩౧) ఏవం రూపం అత్తాతి దిట్ఠిపస్సనాయ పస్సతి. రూపవన్తం వా అత్తానన్తి అరూపం అత్తాతి గహేత్వా ఛాయావన్తం రుక్ఖం వియ తం అత్తానం రూపవన్తం సమనుపస్సతి. అత్తని వా రూపన్తి అరూపమేవ అత్తాతి గహేత్వా పుప్ఫస్మిం గన్ధం వియ అత్తని రూపం సమనుపస్సతి. రూపస్మిం వా అత్తానన్తి అరూపమేవ అత్తాతి గహేత్వా కరణ్డాయ మణిం వియ అత్తానం రూపస్మిం సమనుపస్సతి. వేదనం అత్తతోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.
తత్థ, రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతి సుద్ధరూపమేవ అత్తాతి కథితం. రూపవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం. వేదనం అత్తతో… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీతి ఇమేసు సత్తసు ఠానేసు అరూపం అత్తాతి కథితం. వేదనావన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా వేదనం, వేదనాయ వా అత్తానన్తి ఏవం చతూసు ఖన్ధేసు తిణ్ణం తిణ్ణం వసేన ద్వాదససు ఠానేసు రూపారూపమిస్సకో అత్తా కథితో. తత్థ రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి… వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీతి ఇమేసు పఞ్చసు ఠానేసు ఉచ్ఛేదదిట్ఠి కథితా, అవసేసేసు సస్సతదిట్ఠీతి. ఏవమేత్థ పన్నరస భవదిట్ఠియో, పఞ్చ విభవదిట్ఠియో హోన్తి. న రూపం అత్తతోతి ఏత్థ రూపం అత్తాతి న సమనుపస్సతి. అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి పన సమనుపస్సతి. న రూపవన్తం అత్తానం…పే… న విఞ్ఞాణస్మిం అత్తానన్తి ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధే కేనచి పరియాయేన అత్తతో న సమనుపస్సతి, సబ్బాకారేన పన అనిచ్చా దుక్ఖా అనత్తాతి సమనుపస్సతి.
ఏత్తావతా థేరియా, ‘‘ఏవం ఖో, ఆవుసో విసాఖ, సక్కాయదిట్ఠి హోతీ’’తి ఏవం పురిమపఞ్హం విస్సజ్జేన్తియా ఏత్తకేన గమనం హోతి, ఆగమనం హోతి, గమనాగమనం హోతి, వట్టం వత్తతీతి వట్టం మత్థకం పాపేత్వా దస్సితం. ఏవం ఖో, ఆవుసో విసాఖ, సక్కాయదిట్ఠి న హోతీతి పచ్ఛిమం పఞ్హం విస్సజ్జేన్తియా ఏత్తకేన గమనం న హోతి, ఆగమనం న హోతి, గమనాగమనం న హోతి, వట్టం నామ న వత్తతీతి వివట్టం మత్థకం పాపేత్వా దస్సితం.
౪౬౨. కతమో పనాయ్యే, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గోతి అయం పఞ్హో థేరియా పటిపుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జేతబ్బో భవేయ్య – ‘‘ఉపాసక, తయా హేట్ఠా మగ్గో పుచ్ఛితో, ఇధ కస్మా మగ్గమేవ పుచ్ఛసీ’’తి. సా పన అత్తనో బ్యత్తతాయ పణ్డిచ్చేన తస్స అధిప్పాయం సల్లక్ఖేసి – ‘‘ఇమినా ఉపాసకేన హేట్ఠా పటిపత్తివసేన మగ్గో పుచ్ఛితో భవిస్సతి, ఇధ పన తం సఙ్ఖతాసఙ్ఖతలోకియలోకుత్తరసఙ్గహితాసఙ్గహితవసేన పుచ్ఛితుకామో భవిస్సతీ’’తి. తస్మా అప్పటిపుచ్ఛిత్వావ యం యం పుచ్ఛి, తం తం విస్సజ్జేసి. తత్థ సఙ్ఖతోతి చేతితో కప్పితో పకప్పితో ఆయూహితో కతో నిబ్బత్తితో సమాపజ్జన్తేన సమాపజ్జితబ్బో. తీహి చ ఖో, ఆవుసో విసాఖ, ఖన్ధేహి అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సఙ్గహితోతి ఏత్థ యస్మా మగ్గో సప్పదేసో, తయో ఖన్ధా నిప్పదేసా, తస్మా అయం సప్పదేసత్తా నగరం వియ రజ్జేన నిప్పదేసేహి తీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహితో. తత్థ సమ్మావాచాదయో తయో సీలమేవ, తస్మా తే సజాతితో సీలక్ఖన్ధేన సఙ్గహితాతి. కిఞ్చాపి హి పాళియం సీలక్ఖన్ధేతి భుమ్మేన వియ నిద్దేసో కతో, అత్థో పన కరణవసేన వేదితబ్బో. సమ్మావాయామాదీసు పన తీసు సమాధి అత్తనో ధమ్మతాయ ఆరమ్మణే ఏకగ్గభావేన అప్పేతుం న సక్కోతి. వీరియే పన పగ్గహకిచ్చం సాధేన్తే సతియా చ అపిలాపనకిచ్చం సాధేన్తియా లద్ధూపకారో హుత్వా సక్కోతి.
తత్రాయం ఉపమా – యథా హి ‘‘నక్ఖత్తం కీళిస్సామా’’తి ఉయ్యానం పవిట్ఠేసు తీసు సహాయేసు ఏకో సుపుప్ఫితం చమ్పకరుక్ఖం దిస్వా హత్థం ఉక్ఖిపిత్వాపి గహేతుం న సక్కుణేయ్య. అథస్స దుతియో ఓనమిత్వా పిట్ఠిం దదేయ్య, సో తస్స పిట్ఠియం ఠత్వాపి కమ్పమానో గహేతుం న సక్కుణేయ్య. అథస్స ఇతరో అంసకూటం ఉపనామేయ్య, సో ఏకస్స పిట్ఠియం ఠత్వా ఏకస్స అంసకూటం ఓలుబ్భ యథారుచి పుప్ఫాని ఓచినిత్వా పిళన్ధిత్వా నక్ఖత్తం కీళేయ్య. ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. ఏకతో ఉయ్యానం పవిట్ఠా తయో సహాయకా వియ హి ఏకతో జాతా సమ్మావాయామాదయో తయో ధమ్మా. సుపుప్ఫితచమ్పకో వియ ఆరమ్మణం. హత్థం ఉక్ఖిపిత్వాపి గహేతుం అసక్కోన్తో వియ అత్తనో ధమ్మతాయ ఆరమ్మణే ఏకగ్గభావేన అప్పేతుం అసక్కోన్తో సమాధి. పిట్ఠిం దత్వా ఓనతసహాయో వియ వాయామో. అంసకూటం దత్వా ఠితసహాయో వియ సతి. యథా తేసు ఏకస్స పిట్ఠియం ఠత్వా ఏకస్స అంసకూటం ఓలుబ్భ ఇతరో యథారుచి పుప్ఫం గహేతుం సక్కోతి, ఏవమేవం వీరియే పగ్గహకిచ్చం సాధేన్తే, సతియా చ అపిలాపనకిచ్చం సాధేన్తియా లద్ధుపకారో సమాధి సక్కోతి ఆరమ్మణే ఏకగ్గభావేన అప్పేతుం. తస్మా సమాధియేవేత్థ సజాతితో సమాధిక్ఖన్ధేన సఙ్గహితో. వాయామసతియో పన కిరియతో సఙ్గహితా హోన్తి.
సమ్మాదిట్ఠిసమ్మాసఙ్కప్పేసుపి పఞ్ఞా అత్తనో ధమ్మతాయ అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి ఆరమ్మణం నిచ్ఛేతుం న సక్కోతి, వితక్కే పన ఆకోటేత్వా ఆకోటేత్వా దేన్తే సక్కోతి. కథం? యథా హి హేరఞ్ఞికో కహాపణం హత్థే ఠపేత్వా సబ్బభాగేసు ఓలోకేతుకామో సమానోపి న చక్ఖుదలేనేవ పరివత్తేతుం సక్కోతి, అఙ్గులిపబ్బేహి పన పరివత్తేత్వా ఇతో చితో చ ఓలోకేతుం సక్కోతి. ఏవమేవ న పఞ్ఞా అత్తనో ధమ్మతాయ అనిచ్చాదివసేన ఆరమ్మణం నిచ్ఛేతుం సక్కోతి, అభినిరోపనలక్ఖణేన పన ఆహననపరియాహననరసేన వితక్కేన ఆకోటేన్తేన వియ పరివత్తేన్తేన వియ చ ఆదాయా దిన్నమేవ వినిచ్ఛేతుం సక్కోతి. తస్మా ఇధాపి సమ్మాదిట్ఠియేవ సజాతితో పఞ్ఞాక్ఖన్ధేన సఙ్గహితా. సమ్మాసఙ్కప్పో పన కిరియతో సఙ్గహితో హోతి. ఇతి ఇమేహి తీహి ఖన్ధేహి మగ్గో సఙ్గహం గచ్ఛతి. తేన వుత్తం – ‘‘తీహి చ ఖో, ఆవుసో విసాఖ, ఖన్ధేహి అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సఙ్గహితో’’తి.
ఇదాని ఏకచిత్తక్ఖణికం మగ్గసమాధిం సనిమిత్తం సపరిక్ఖారం పుచ్ఛన్తో, కతమో పనాయ్యేతిఆదిమాహ. తస్స విస్సజ్జనే చత్తారో సతిపట్ఠానా మగ్గక్ఖణే చతుకిచ్చసాధనవసేన ఉప్పన్నా సతి, సా సమాధిస్స పచ్చయత్థేన నిమిత్తం. చత్తారో సమ్మప్పధానా చతుకిచ్చసాధనవసేనేవ ఉప్పన్నం వీరియం, తం పరివారట్ఠేన పరిక్ఖారో హోతి. తేసంయేవ ధమ్మానన్తి తేసం మగ్గసమ్పయుత్తధమ్మానం. ఆసేవనాతిఆదీసు ఏకచిత్తక్ఖణికాయేవ ఆసేవనాదయో వుత్తాతి.
వితణ్డవాదీ పన, ‘‘ఏకచిత్తక్ఖణికో నామ మగ్గో నత్థి, ‘ఏవం భావేయ్య సత్త వస్సానీ’తి హి వచనతో సత్తపి వస్సాని మగ్గభావనా హోతి, కిలేసా పన లహు ఛిజ్జన్తా సత్తహి ఞాణేహి ఛిజ్జన్తీ’’తి వదతి. సో ‘‘సుత్తం ఆహరా’’తి వత్తబ్బో. అద్ధా అఞ్ఞం అపస్సన్తో, ‘‘యా తేసంయేవ ధమ్మానం ఆసేవనా భావనా బహులీకమ్మ’’న్తి ఇదమేవ సుత్తం ఆహరిత్వా, ‘‘అఞ్ఞేన చిత్తేన ఆసేవతి, అఞ్ఞేన భావేతి, అఞ్ఞేన బహులీకరోతీ’’తి వక్ఖతి. తతో వత్తబ్బో – ‘‘కిం పనిదం, సుత్తం నేయ్యత్థం నీతత్థ’’న్తి. తతో వక్ఖతి – ‘‘నీతత్థం యథా సుత్తం తథేవ అత్థో’’తి. తస్స ఇదం ఉత్తరం – ఏవం సన్తే ఏకం చిత్తం ఆసేవమానం ఉప్పన్నం, అపరమ్పి ఆసేవమానం, అపరమ్పి ఆసేవమానన్తి ఏవం దివసమ్పి ఆసేవనావ భవిస్సతి, కుతో భావనా, కుతో బహులీకమ్మం? ఏకం వా భావయమానం ఉప్పన్నం అపరమ్పి భావయమానం అపరమ్పి భావయమానన్తి ఏవం దివసమ్పి భావనావ భవిస్సతి, కుతో ఆసేవనా కుతో బహులీకమ్మం? ఏకం వా బహులీకరోన్తం ఉప్పన్నం, అపరమ్పి బహులీకరోన్తం, అపరమ్పి బహులీకరోన్తన్తి ఏవం దివసమ్పి బహులీకమ్మమేవ భవిస్సతి కుతో ఆసేవనా, కుతో భావనాతి.
అథ వా ఏవం వదేయ్య – ‘‘ఏకేన చిత్తేన ఆసేవతి, ద్వీహి భావేతి, తీహి బహులీకరోతి. ద్వీహి వా ఆసేవతి, తీహి భావేతి, ఏకేన బహులీకరోతి. తీహి వా ఆసేవతి, ఏకేన భావేతి, ద్వీహి బహులీకరోతీ’’తి. సో వత్తబ్బో – ‘‘మా సుత్తం మే లద్ధన్తి యం వా తం వా అవచ. పఞ్హం విస్సజ్జేన్తేన నామ ఆచరియస్స సన్తికే వసిత్వా బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హిత్వా అత్థరసం విదిత్వా వత్తబ్బం హోతి. ఏకచిత్తక్ఖణికావ అయం ఆసేవనా, ఏకచిత్తక్ఖణికా భావనా, ఏకచిత్తక్ఖణికం బహులీకమ్మం. ఖయగామిలోకుత్తరమగ్గో బహులచిత్తక్ఖణికో నామ నత్థి, ‘ఏకచిత్తక్ఖణికోయేవా’తి సఞ్ఞాపేతబ్బో. సచే సఞ్జానాతి, సఞ్జానాతు, నో చే సఞ్జానాతి, గచ్ఛ పాతోవ విహారం పవిసిత్వా యాగుం పివాహీ’’తి ఉయ్యోజేతబ్బో.
౪౬౩. కతి పనాయ్యే సఙ్ఖారాతి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? యే సఙ్ఖారే నిరోధేత్వా నిరోధం సమాపజ్జతి, తే పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి. తేనేవస్స అధిప్పాయం ఞత్వా థేరీ, పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీసు అనేకేసు సఙ్ఖారేసు విజ్జమానేసుపి, కాయసఙ్ఖారాదయోవ ఆచిక్ఖన్తీ, తయోమే, ఆవుసోతిఆదిమాహ. తత్థ కాయపటిబద్ధత్తా కాయేన సఙ్ఖరీయతి కరీయతి నిబ్బత్తీయతీతి కాయసఙ్ఖారో. వాచం సఙ్ఖరోతి కరోతి నిబ్బత్తేతీతి వచీసఙ్ఖారో. చిత్తపటిబద్ధత్తా చిత్తేన సఙ్ఖరీయతి కరీయతి నిబ్బత్తీయతీతి చిత్తసఙ్ఖారో. కతమో పనాయ్యేతి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? ఇమే సఙ్ఖారా అఞ్ఞమఞ్ఞమిస్సా ఆలుళితా అవిభూతా దుద్దీపనా. తథా హి, కాయద్వారే ఆదానగహణముఞ్చనచోపనాని పాపేత్వా ఉప్పన్నా అట్ఠ కామావచరకుసలచేతనా ద్వాదస అకుసలచేతనాతి ఏవం కుసలాకుసలా వీసతి చేతనాపి అస్సాసపస్సాసాపి కాయసఙ్ఖారాత్వేవ వుచ్చన్తి. వచీద్వారే హనుసంచోపనం వచీభేదం పాపేత్వా ఉప్పన్నా వుత్తప్పకారావ వీసతి చేతనాపి వితక్కవిచారాపి వచీసఙ్ఖారోత్వేవ వుచ్చన్తి. కాయవచీద్వారేసు చోపనం అపత్తా రహో నిసిన్నస్స చిన్తయతో ఉప్పన్నా కుసలాకుసలా ఏకూనతింస చేతనాపి సఞ్ఞా చ వేదనా చాతి ఇమే ద్వే ధమ్మాపి చిత్తసఙ్ఖారోత్వేవ వుచ్చన్తి. ఏవం ఇమే సఙ్ఖారా అఞ్ఞమఞ్ఞమిస్సా ఆలుళితా అవిభూతా దుద్దీపనా. తే పాకటే విభూతే కత్వా కథాపేస్సామీతి పుచ్ఛతి.
కస్మా పనాయ్యేతి ఇధ కాయసఙ్ఖారాదినామస్స పదత్థం పుచ్ఛతి. తస్స విస్సజ్జనే కాయప్పటిబద్ధాతి కాయనిస్సితా, కాయే సతి హోన్తి, అసతి న హోన్తి. చిత్తప్పటిబద్ధాతి చిత్తనిస్సితా, చిత్తే సతి హోన్తి, అసతి న హోన్తి.
౪౬౪. ఇదాని కిం ను ఖో ఏసా సఞ్ఞావేదయితనిరోధం వలఞ్జేతి, న వలఞ్జేతి. చిణ్ణవసీ వా తత్థ నో చిణ్ణవసీతి జాననత్థం పుచ్ఛన్తో, కథం పనాయ్యే, సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తి హోతీతిఆదిమాహ. తస్స విస్సజ్జనే సమాపజ్జిస్సన్తి వా సమాపజ్జామీతి వా పదద్వయేన నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తికాలో కథితో. సమాపన్నోతి పదేన అన్తోనిరోధో. తథా పురిమేహి ద్వీహి పదేహి సచిత్తకకాలో కథితో, పచ్ఛిమేన అచిత్తకకాలో. పుబ్బేవ తథా చిత్తం భావితం హోతీతి నిరోధసమాపత్తితో పుబ్బే అద్ధానపరిచ్ఛేదకాలేయేవ, ఏత్తకం కాలం అచిత్తకో భవిస్సామీతి అద్ధానపరిచ్ఛేదచిత్తం భావితం హోతి. యం తం తథత్తాయ ఉపనేతీతి యం ఏవం భావితం చిత్తం, తం పుగ్గలం తథత్తాయ అచిత్తకభావాయ ఉపనేతి.
పఠమం నిరుజ్ఝతి వచీసఙ్ఖారోతి సేససఙ్ఖారేహి పఠమం దుతియజ్ఝానేయేవ నిరుజ్ఝతి. తతో కాయసఙ్ఖారోతి తతో పరం కాయసఙ్ఖారో చతుత్థజ్ఝానే నిరుజ్ఝతి. తతో చిత్తసఙ్ఖారోతి తతో పరం చిత్తసఙ్ఖారో అన్తోనిరోధే నిరుజ్ఝతి. వుట్ఠహిస్సన్తి వా వుట్ఠహామీతి వా పదద్వయేన అన్తోనిరోధకాలో కథితో. వుట్ఠితోతి పదేన ఫలసమాపత్తికాలో. తథా పురిమేహి ద్వీహి పదేహి అచిత్తకకాలో కథితో, పచ్ఛిమేన సచిత్తకకాలో. పుబ్బేవ తథా చిత్తం భావితం హోతీతి నిరోధసమాపత్తితో పుబ్బే అద్ధానపరిచ్ఛేదకాలేయేవ ఏత్తకం కాలం అచిత్తకో హుత్వా తతో పరం సచిత్తకో భవిస్సామీతి అద్ధానపరిచ్ఛేదచిత్తం భావితం హోతి. యం తం తథత్తాయ ఉపనేతీతి యం ఏవం భావితం చిత్తం, తం పుగ్గలం తథత్తాయ సచిత్తకభావాయ ఉపనేతి. ఇతి హేట్ఠా నిరోధసమాపజ్జనకాలో గహితో, ఇధ నిరోధతో వుట్ఠానకాలో.
ఇదాని నిరోధకథం కథేతుం వారోతి నిరోధకథా కథేతబ్బా సియా, సా పనేసా, ‘‘ద్వీహి బలేహి సమన్నాగతత్తా తయో చ సఙ్ఖారానం పటిప్పస్సద్ధియా సోళసహి ఞాణచరియాహి నవహి సమాధిచరియాహి వసీభావతాపఞ్ఞా నిరోధసమాపత్తియా ఞాణ’’న్తి మాతికం ఠపేత్వా సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే కథితా. తస్మా తత్థ కథితనయేనేవ గహేతబ్బా. కో పనాయం నిరోధో నామ? చతున్నం ఖన్ధానం పటిసఙ్ఖా అప్పవత్తి. అథ కిమత్థమేతం సమాపజ్జన్తీతి. సఙ్ఖారానం పవత్తే ఉక్కణ్ఠితా సత్తాహం అచిత్తకా హుత్వా సుఖం విహరిస్సామ, దిట్ఠధమ్మనిబ్బానం నామేతం, యదిదం నిరోధోతి ఏతదత్థం సమాపజ్జన్తి.
పఠమం ఉప్పజ్జతి చిత్తసఙ్ఖారోతి నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స హి ఫలసమాపత్తిచిత్తం పఠమం ఉప్పజ్జతి. తంసమ్పయుత్తం సఞ్ఞఞ్చ వేదనఞ్చ సన్ధాయ, ‘‘పఠమం ఉప్పజ్జతి చిత్తసఙ్ఖారో’’తి ఆహ. తతో కాయసఙ్ఖారోతి తతో పరం భవఙ్గసమయే కాయసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతి. కిం పన ఫలసమాపత్తి అస్సాసపస్సాసే న సముట్ఠాపేతీతి? సముట్ఠాపేతి. ఇమస్స పన చతుత్థజ్ఝానికా ఫలసమాపత్తి, సా న సముట్ఠాపేతి. కిం వా ఏతేన ఫలసమాపత్తి పఠమజ్ఝానికా వా హోతు, దుతియతతియచతుత్థజ్ఝానికా వా, సన్తాయ సమాపత్తియా వుట్ఠితస్స భిక్ఖునో అస్సాసపస్సాసా అబ్బోహారికా హోన్తి. తేసం అబ్బోహారికభావో సఞ్జీవత్థేరవత్థునా వేదితబ్బో. సఞ్జీవత్థేరస్స హి సమాపత్తితో వుట్ఠాయ కింసుకపుప్ఫసదిసే వీతచ్చితఙ్గారే మద్దమానస్స గచ్ఛతో చీవరే అంసుమత్తమ్పి న ఝాయి, ఉసుమాకారమత్తమ్పి నాహోసి, సమాపత్తిఫలం నామేతన్తి వదన్తి. ఏవమేవం సన్తాయ సమాపత్తియా వుట్ఠితస్స భిక్ఖునో అస్సాసపస్సాసా అబ్బోహారికా హోన్తీతి భవఙ్గసమయేనేవేతం కథితన్తి వేదితబ్బం.
తతో వచీసఙ్ఖారోతి తతో పరం కిరియమయపవత్తవళఞ్జనకాలే వచీసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతి. కిం భవఙ్గం వితక్కవిచారే న సముట్ఠాపేతీతి? సముట్ఠాపేతి. తంసముట్ఠానా పన వితక్కవిచారా వాచం అభిసఙ్ఖాతుం న సక్కోన్తీతి కిరియమయపవత్తవళఞ్జనకాలేనేవతం కథితం. సుఞ్ఞతో ఫస్సోతిఆదయో సగుణేనాపి ఆరమ్మణేనాపి కథేతబ్బా. సగుణేన తావ సుఞ్ఞతా నామ ఫలసమాపత్తి, తాయ సహజాతం ఫస్సం సన్ధాయ సుఞ్ఞతో ఫస్సోతి వుత్తం. అనిమిత్తాపణిహితేసుపిఏసేవ నయో. ఆరమ్మణేన పన నిబ్బానం రాగాదీహి సుఞ్ఞత్తా సుఞ్ఞం నామ, రాగనిమిత్తాదీనం అభావా అనిమిత్తం, రాగదోసమోహప్పణిధీనం అభావా అప్పణిహితం. సుఞ్ఞతం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పన్నఫలసమాపత్తియం ఫస్సో సుఞ్ఞతో నామ. అనిమిత్తాపణిహితేసుపి ఏసేవ నయో.
అపరా ఆగమనియకథా నామ హోతి, సుఞ్ఞతా, అనిమిత్తా, అప్పణిహితాతి హి విపస్సనాపి వుచ్చతి. తత్థ యో భిక్ఖు సఙ్ఖారే అనిచ్చతో పరిగ్గహేత్వా అనిచ్చతో దిస్వా అనిచ్చతో వుట్ఠాతి, తస్స వుట్ఠానగామినివిపస్సనా అనిమిత్తా నామ హోతి. యో దుక్ఖతో పరిగ్గహేత్వా దుక్ఖతో దిస్వా దుక్ఖతో వుట్ఠాతి, తస్స అప్పణిహితా నామ. యో అనత్తతో పరిగ్గహేత్వా అనత్తతో దిస్వా అనత్తతో వుట్ఠాతి, తస్స సుఞ్ఞతా నామ. తత్థ అనిమిత్తవిపస్సనాయ మగ్గో అనిమిత్తో నామ, అనిమిత్తమగ్గస్స ఫలం అనిమిత్తం నామ. అనిమిత్తఫలసమాపత్తిసహజాతే ఫస్సే ఫుసన్తే అనిమిత్తో ఫస్సో ఫుసతీతి వుచ్చతి. అప్పణిహితసుఞ్ఞతేసుపి ఏసేవ నయో. ఆగమనియేన కథితే పన సుఞ్ఞతో వా ఫస్సో అనిమిత్తో వా ఫస్సో అప్పణిహితో వా ఫస్సోతి వికప్పో ఆపజ్జేయ్య, తస్మా సగుణేన చేవ ఆరమ్మణేన చ కథేతబ్బం. ఏవఞ్హి తయో ఫస్సా ఫుసన్తీతి సమేతి.
వివేకనిన్నన్తిఆదీసు నిబ్బానం వివేకో నామ, తస్మిం వివేకే నిన్నం ఓనతన్తి వివేకనిన్నం. అఞ్ఞతో ఆగన్త్వా యేన వివేకో, తేన వఙ్కం వియ హుత్వా ఠితన్తి వివేకపోణం. యేన వివేకో, తేన పతమానం వియ ఠితన్తి వివేకపబ్భారం.
౪౬౫. ఇదాని యా వేదనా నిరోధేత్వా నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, తా పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛన్తో కతి పనాయ్యే, వేదనాతి ఆహ. కాయికం వాతిఆదీసు పఞ్చద్వారికం సుఖం కాయికం నామ, మనోద్వారికం చేతసికం నామాతి వేదితబ్బం. తత్థ సుఖన్తి సభావనిద్దేసో. సాతన్తి తస్సేవ మధురభావదీపకం వేవచనం. వేదయితన్తి వేదయితభావదీపకం, సబ్బవేదనానం సాధారణవచనం. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఠితిసుఖా విపరిణామదుక్ఖాతిఆదీసు సుఖాయ వేదనాయ అత్థిభావో సుఖం, నత్థిభావో దుక్ఖం. దుక్ఖాయ వేదనాయ అత్థిభావో దుక్ఖం, నత్థిభావో సుఖం. అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ జాననభావో సుఖం, అజాననభావో దుక్ఖన్తి అత్థో.
కిం అనుసయో అనుసేతీతి కతమో అనుసయో అనుసేతి. అప్పహీనట్ఠేన సయితో వియ హోతీతి అనుసయపుచ్ఛం పుచ్ఛతి. న ఖో, ఆవుసో విసాఖ, సబ్బాయ సుఖాయ వేదనాయ రాగానుసయో అనుసేతీతి న సబ్బాయ సుఖాయ వేదనాయ రాగానుసయో అనుసేతి. న సబ్బాయ సుఖాయ వేదనాయ సో అప్పహీనో, న సబ్బం సుఖం వేదనం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. ఏస నయో సబ్బత్థ. కిం పహాతబ్బన్తి అయం పహానపుచ్ఛా నామ.
రాగం తేన పజహతీతి ఏత్థ ఏకేనేవ బ్యాకరణేన ద్వే పుచ్ఛా విస్సజ్జేసి. ఇధ భిక్ఖు రాగానుసయం విక్ఖమ్భేత్వా పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జతి, ఝానవిక్ఖమ్భితం రాగానుసయం తథా విక్ఖమ్భితమేవ కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అనాగామిమగ్గేన సముగ్ఘాతేతి. సో అనాగామిమగ్గేన పహీనోపి తథా విక్ఖమ్భితత్తావ పఠమజ్ఝానే నానుసేతి నామ. తేనాహ – ‘‘న తత్థ రాగానుసయో అనుసేతీ’’తి. తదాయతనన్తి తం ఆయతనం, పరమస్సాసభావేన పతిట్ఠానభూతం అరహత్తన్తి అత్థో. ఇతి అనుత్తరేసూతి ఏవం అనుత్తరా విమోక్ఖాతి లద్ధనామే అరహత్తే. పిహం ఉపట్ఠాపయతోతి పత్థనం పట్ఠపేన్తస్స. ఉప్పజ్జతి పిహాపచ్చయా దోమనస్సన్తి పత్థనాయ పట్ఠపనమూలకం దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. తం పనేతం న పత్థనాయ పట్ఠపనమూలకం ఉప్పజ్జతి, పత్థేత్వా అలభన్తస్స పన అలాభమూలకం ఉప్పజ్జమానం, ‘‘ఉప్పజ్జతి పిహాపచ్చయా’’తి వుత్తం. తత్థ కిఞ్చాపి దోమనస్సం నామ ఏకన్తేన అకుసలం, ఇదం పన సేవితబ్బం దోమనస్సం వట్టతీతి వదన్తి. యోగినో హి తేమాసికం ఛమాసికం వా నవమాసికం వా పటిపదం గణ్హన్తి. తేసు యో తం తం పటిపదం గహేత్వా అన్తోకాలపరిచ్ఛేదేయేవ అరహత్తం పాపుణిస్సామీతి ఘటేన్తో వాయమన్తో న సక్కోతి యథాపరిచ్ఛిన్నకాలేన పాపుణితుం, తస్స బలవదోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, ఆళిన్దికవాసిమహాఫుస్సదేవత్థేరస్స వియ అస్సుధారా పవత్తన్తి. థేరో కిర ఏకూనవీసతివస్సాని గతపచ్చాగతవత్తం పూరేసి. తస్స, ‘‘ఇమస్మిం వారే అరహత్తం గణ్హిస్సామి, ఇమస్మిం వారే విసుద్ధిపవారణం పవారేస్సామీ’’తి మానసం బన్ధిత్వా సమణధమ్మం కరోన్తస్సేవ ఏకూనవీసతివస్సాని అతిక్కన్తాని. పవారణాదివసే ఆగతే థేరస్స అస్సుపాతేన ముత్తదివసో నామ నాహోసి. వీసతిమే పన వస్సే అరహత్తం పాణుణి.
పటిఘం తేన పజహతీతి ఏత్థ దోమనస్సేనేవ పటిఘం పజహతి. న హి పటిఘేనేవ పటిఘప్పహానం, దోమనస్సేన వా దోమనస్సప్పహానం నామ అత్థి. అయం పన భిక్ఖు తేమాసికాదీసు అఞ్ఞతరం పటిపదం గహేత్వా ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘‘పస్స భిక్ఖు, కిం తుయ్హం సీలేన హీనట్ఠానం అత్థి, ఉదాహు వీరియేన, ఉదాహు పఞ్ఞాయ, నను తే సీలం సుపరిసుద్ధం వీరియం సుపగ్గహితం పఞ్ఞా సూరా హుత్వా వహతీ’’తి. సో ఏవం పటిసఞ్చిక్ఖిత్వా, ‘‘న దాని పున ఇమస్స దోమనస్సస్స ఉప్పజ్జితుం దస్సామీ’’తి వీరియం దళ్హం కత్వా అన్తోతేమాసే వా అన్తోఛమాసే వా అన్తోనవమాసే వా అనాగామిమగ్గేన తం సముగ్ఘాతేతి. ఇమినా పరియాయేన పటిఘేనేవ పటిఘం, దోమనస్సేనేవ దోమనస్సం పజహతి నామ.
న తత్థ పటిఘానుసయో అనుసేతీతి తత్థ ఏవరూపే దోమనస్సే పటిఘానుసయో నానుసేతి. న తం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జతి, పహీనోవ తత్థ పటిఘానుసయోతి అత్థో. అవిజ్జం తేన పజహతీతి ఇధ భిక్ఖు అవిజ్జానుసయం విక్ఖమ్భేత్వా చతుత్థజ్ఝానం సమాపజ్జతి, ఝానవిక్ఖమ్భితం అవిజ్జానుసయం తథా విక్ఖమ్భితమేవ కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తమగ్గేన సముగ్ఘాతేతి. సో అరహత్తమగ్గేన పహీనోపి తథా విక్ఖమ్భితత్తావ చతుత్థజ్ఝానే నానుసేతి నామ. తేనాహ – ‘‘న తత్థ అవిజ్జానుసయో అనుసేతీ’’తి.
౪౬౬. ఇదాని పటిభాగపుచ్ఛం పుచ్ఛన్తో సుఖాయ పనాయ్యేతిఆదిమాహ. తస్స విస్సజ్జనే యస్మా సుఖస్స దుక్ఖం, దుక్ఖస్స చ సుఖం పచ్చనీకం, తస్మా ద్వీసు వేదనాసు విసభాగపటిభాగో కథితో. ఉపేక్ఖా పన అన్ధకారా అవిభూతా దుద్దీపనా, అవిజ్జాపి తాదిసావాతి తేనేత్థ సభాగపటిభాగో కథితో. యత్తకేసు పన ఠానేసు అవిజ్జా తమం కరోతి, తత్తకేసు విజ్జా తమం వినోదేతీతి విసభాగపటిభాగో కథితో. అవిజ్జాయ ఖో, ఆవుసోతి ఏత్థ ఉభోపేతే ధమ్మా అనాసవా లోకుత్తరాతి సభాగపటిభాగోవ కథితో. విముత్తియా ఖో, ఆవుసోతి ఏత్థ అనాసవట్ఠేన లోకుత్తరట్ఠేన అబ్యాకతట్ఠేన చ సభాగపటిభాగోవ కథితో. అచ్చయాసీతి ఏత్థ పఞ్హం అతిక్కమిత్వా గతోసీతి అత్థో. నాసక్ఖి పఞ్హానం పరియన్తం గహేతున్తి పఞ్హానం పరిచ్ఛేదపమాణం గహేతుం నాసక్ఖి, అప్పటిభాగధమ్మస్స పటిభాగం పుచ్ఛి. నిబ్బానం నామేతం అప్పటిభాగం, న సక్కా నీలం వా పీతకం వాతి కేనచి ధమ్మేన సద్ధిం పటిభాగం కత్వా దస్సేతుం. తఞ్చ త్వం ఇమినా అధిప్పాయేన పుచ్ఛసీతి అత్థో.
ఏత్తావతా చాయం ఉపాసకో యథా నామ సత్తమే ఘరే సలాకభత్తం లభిత్వా గతో భిక్ఖు సత్త ఘరాని అతిక్కమ్మ అట్ఠమస్స ద్వారే ఠితో సబ్బానిపి సత్త గేహాని విరద్ధోవ న అఞ్ఞాసి, ఏవమేవం అప్పటిభాగధమ్మస్స పటిభాగం పుచ్ఛన్తో సబ్బాసుపి సత్తసు సప్పటిభాగపుచ్ఛాసు విరద్ధోవ హోతీతి వేదితబ్బో. నిబ్బానోగధన్తి నిబ్బానబ్భన్తరం నిబ్బానం అనుపవిట్ఠం. నిబ్బానపరాయనన్తి నిబ్బానం పరం అయనమస్స పరా గతి, న తతో పరం గచ్ఛతీతి అత్థో. నిబ్బానం పరియోసానం అవసానం అస్సాతి నిబ్బానపరియోసానం.
౪౬౭. పణ్డితాతి పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతా, ధాతుకుసలా ఆయతనకుసలా పటిచ్చసముప్పాదకుసలా ఠానాట్ఠానకుసలాతి అత్థో. మహాపఞ్ఞాతి మహన్తే అత్థే మహన్తే ధమ్మే మహన్తా నిరుత్తియో మహన్తాని పటిభానాని పరిగ్గణ్హనసమత్థాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతా. యథా తం ధమ్మదిన్నాయాతి యథా ధమ్మదిన్నాయ భిక్ఖునియా బ్యాకతం, అహమ్పి తం ఏవమేవం బ్యాకరేయ్యన్తి. ఏత్తావతా చ పన అయం సుత్తన్తో జినభాసితో నామ జాతో, న సావకభాసితో. యథా హి రాజయుత్తేహి లిఖితం పణ్ణం యావ రాజముద్దికాయ న లఞ్ఛితం హోతి, న తావ రాజపణ్ణన్తి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి; లఞ్ఛితమత్తం పన రాజపణ్ణం నామ హోతి, తథా, ‘‘అహమ్పి తం ఏవమేవ బ్యాకరేయ్య’’న్తి ఇమాయ జినవచనముద్దికాయ లఞ్ఛితత్తా అయం సుత్తన్తో ఆహచ్చవచనేన జినభాసితో నామ జాతో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
చూళవేదల్లసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.