౫. చూళయమకవగ్గో

౧. సాలేయ్యకసుత్తవణ్ణనా

౪౩౯. ఏవం మే సుతన్తి సాలేయ్యకసుత్తం. తత్థ కోసలేసూతి కోసలా నామ జానపదినో రాజకుమారా. తేసం నివాసో ఏకోపి జనపదో రుళ్హీసద్దేన కోసలాతి వుచ్చతి, తస్మిం కోసలేసు జనపదే. పోరాణా పనాహు – యస్మా పుబ్బే మహాపనాదం రాజకుమారం నానానాటకాని దిస్వా సితమత్తమ్పి అకరోన్తం సుత్వా రాజా ఆహ – ‘‘యో మమ పుత్తం హసాపేతి, సబ్బాలఙ్కారేన నం అలఙ్కరోమీ’’తి. తతో నఙ్గలానిపి ఛడ్డేత్వా మహాజనకాయే సన్నిపతితే మనుస్సా సాతిరేకాని సత్తవస్సాని నానాకీళికాయో దస్సేత్వా నం హసాపేతుం నాసక్ఖింసు. తతో సక్కో దేవనటం పేసేసి. సో దిబ్బనాటకం దస్సేత్వా హసాపేసి. అథ తే మనుస్సా అత్తనో అత్తనో వసనోకాసాభిముఖా పక్కమింసు. తే పటిపథే మిత్తసుహజ్జాదయో దిస్వా పటిసన్థారం కరోన్తా, ‘‘కచ్చి, భో, కుసలం, కచ్చి, భో, కుసల’’న్తి ఆహంసు. తస్మా తం ‘‘కుసలం కుసల’’న్తి వచనం ఉపాదాయ సో పదేసో కోసలాతి వుచ్చతీతి.

చారికం చరమానోతి అతురితచారికం చరమానో. మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిన్తి సతం వా సహస్సం వా సతసహస్సం వాతి ఏవం అపరిచ్ఛిన్నేన మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం. బ్రాహ్మణగామోతి బ్రాహ్మణానం సమోసరణగామోపి బ్రాహ్మణగామోతి వుచ్చతి బ్రాహ్మణానం భోగగామోపి. ఇధ సమోసరణగామో అధిప్పేతో. తదవసరీతి తం అవసరి, సమ్పత్తోతి అత్థో. విహారో పనేత్థ అనియామితో; తస్మా తస్స అవిదూరే బుద్ధానం అనుచ్ఛవికో ఏకో వనసణ్డో భవిస్సతి, సత్థా తం వనసణ్డం గతోతి వేదితబ్బో. అస్సోసున్తి సుణింసు ఉపలభింసు. సోతద్వారసమ్పత్తవచననిగ్ఘోసానుసారేన జానింసు. ఖోతి అవధారణత్థే పదపూరణమత్తే వా నిపాతో. తత్థ అవధారణత్థేన అస్సోసుంయేవ, న నేసం కోచి సవనన్తరాయో అహోసీతి అయమత్థో వేదితబ్బో. పదపూరణేన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతామత్తమేవ.

ఇదాని యమత్థం అస్సోసుం, తం పకాసేతుం సమణో ఖలు, భో, గోతమోతిఆది వుత్తం. తత్థ సమితపాపత్తా సమణోతి వేదితబ్బో. ఖలూతి అనుస్సవనత్థే నిపాతో. భోతి తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆలపనమత్తం. గోతమోతి భగవతో గోత్తవసేన పరిదీపనం. తస్మా సమణో ఖలు, భో, గోతమోతి ఏత్థ సమణో కిర, భో, గోతమగోత్తోతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. సక్యపుత్తోతి ఇదం పన భగవతో ఉచ్చాకులపరిదీపనం. సక్యకులా పబ్బజితోతి సద్ధాపబ్బజితభావదీపనం. కేనచి పారిజుఞ్ఞేన అనభిభూతో అపరిక్ఖీణంయేవ తం కులం పహాయ సద్ధాపబ్బజితోతి వుత్తం హోతి. తతో పరం వుత్తత్థమేవ. తం ఖో పనాతి ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థే ఉపయోగవచనం, తస్స ఖో పన భోతో గోతమస్సాతి అత్థో. కల్యాణోతి కల్యాణగుణసమన్నాగతో, సేట్ఠోతి వుత్తం హోతి. కిత్తిసద్దోతి కిత్తియేవ, థుతిఘోసో వా. అబ్భుగ్గతోతి సదేవకం లోకం అజ్ఝోత్థరిత్వా ఉగ్గతో. కిన్తి? ‘‘ఇతిపి సో భగవా…పే… బుద్ధో భగవా’’తి.

తత్రాయం పదసమ్బన్ధో – సో భగవా ఇతిపి అరహం, ఇతిపి సమ్మాసమ్బుద్ధో…పే… ఇతిపి భగవాతి. ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేనాతి వుత్తం హోతి. తత్థ ఆరకత్తా, అరీనం అరానఞ్చ హతత్తా, పచ్చయాదీనం అరహత్తా, పాపకరణే రహాభావాతి ఇమేహి తావ కారణేహి సో భగవా అరహన్తి వేదితబ్బోతిఆదినా నయేన మాతికం నిక్ఖిపిత్వా సబ్బానేవ ఏతాని పదాని విసుద్ధిమగ్గే బుద్ధానుస్సతినిద్దేసే విత్థారితానీతి తతో తేసం విత్థారో గహేతబ్బో.

సాధు ఖో పనాతి సున్దరం ఖో పన; అత్థావహం సుఖావహన్తి వుత్తం హోతి. తథారూపానం అరహతన్తి యథారూపో సో భవం గోతమో, ఏవరూపానం అనేకేహిపి కప్పకోటిసతసహస్సేహి దుల్లభదస్సనానం బ్యామప్పభాపరిక్ఖిత్తేహి అసీతిఅనుబ్యఞ్జనరతనపటిమణ్డితేహి ద్వత్తింస్మహాపురిసలక్ఖణవరేహి సమాకిణ్ణమనోరమసరీరానం అతప్పకదస్సనానం అతిమధురధమ్మనిగ్ఘోసానం, యథాభూతగుణాధిగమేన లోకే అరహన్తోతి లద్ధసద్దానం అరహతం. దస్సనం హోతీతి పసాదసోమ్మాని అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా దస్సనమత్తమ్పి సాధు హోతి. సచే పన అట్ఠఙ్గసమన్నాగతేన బ్రహ్మస్సరేన ధమ్మం దేసేన్తస్స ఏకం పదమ్పి సోతుం లభిస్సామ, సాధుతరంయేవ భవిస్సతీతి ఏవం అజ్ఝాసయం కత్వా.

యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసూతి సబ్బకిచ్చాని పహాయ తుట్ఠమానసా ఆగమంసు. ఏతదవోచున్తి దువిధా హి పుచ్ఛా అగారికపుచ్ఛా అనగారికపుచ్ఛా చ. తత్థ ‘‘కిం, భన్తే, కుసలం, కిం అకుసల’’న్తి ఇమినా నయేన అగారికపుచ్ఛా ఆగతా. ‘‘ఇమే ఖో, భన్తే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా’’తి ఇమినా నయేన అనగారికపుచ్ఛా. ఇమే పన అత్తనో అనురూపం అగారికపుచ్ఛం పుచ్ఛన్తా ఏతం, ‘‘కో ను ఖో, భో గోతమ, హేతు కో పచ్చయో’’తిఆదివచనం అవోచుం. తేసం భగవా యథా న సక్కోన్తి సల్లక్ఖేతుం, ఏవం సంఖిత్తేనేవ తావ పఞ్హం విస్సజ్జేన్తో, అధమ్మచరియావిసమచరియాహేతు ఖో గహపతయోతిఆదిమాహ. కస్మా పన భగవా యథా న సల్లక్ఖేన్తి, ఏవం విస్సజ్జేసీతి? పణ్డితమానికా హి తే; ఆదితోవ మాతికం అట్ఠపేత్వా యథా సల్లక్ఖేన్తి, ఏవం అత్థే విత్థారితే, దేసనం ఉత్తానికాతి మఞ్ఞన్తా అవజానన్తి, మయమ్పి కథేన్తా ఏవమేవ కథేయ్యామాతి వత్తారో భవన్తి. తేన నేసం భగవా యథా న సక్కోన్తి సల్లక్ఖేతుం, ఏవం సంఖిత్తేనేవ తావ పఞ్హం విస్సజ్జేసి. తతో సల్లక్ఖేతుం అసక్కోన్తేహి విత్థారదేసనం యాచితో విత్థారేన దేసేతుం, తేన హి గహపతయోతిఆదిమాహ. తత్థ తేన హీతి కారణత్థే నిపాతో. యస్మా మం తుమ్హే యాచథ, తస్మాతి అత్థో.

౪౪౦. తివిధన్తి తీహి కోట్ఠాసేహి. కాయేనాతి కాయద్వారేన. అధమ్మచరియావిసమచరియాతి అధమ్మచరియసఙ్ఖాతా విసమచరియా. అయం పనేత్థ పదత్థో, అధమ్మస్స చరియా అధమ్మచరియా, అధమ్మకరణన్తి అత్థో. విసమా చరియా, విసమస్స వా కమ్మస్స చరియాతి విసమచరియా. అధమ్మచరియా చ సా విసమచరియా చాతి అధమ్మచరియావిసమచరియా. ఏతేనుపాయేన సబ్బేసు కణ్హసుక్కపదేసు అత్థో వేదితబ్బో. లుద్దోతి కక్ఖళో. దారుణోతి సాహసికో. లోహితపాణీతి పరం జీవితా వోరోపేన్తస్స పాణీ లోహితేన లిప్పన్తి. సచేపి న లిప్పన్తి, తథావిధో లోహితపాణీత్వేవ వుచ్చతి. హతప్పహతే నివిట్ఠోతి హతే చ పరస్స పహారదానే, పహతే చ పరమారణే నివిట్ఠో. అదయాపన్నోతి నిక్కరుణతం ఆపన్నో.

యం తం పరస్సాతి యం తం పరస్స సన్తకం. పరవిత్తూపకరణన్తి తస్సేవ పరస్స విత్తూపకరణం తుట్ఠిజననం పరిక్ఖారభణ్డకం. గామగతం వాతి అన్తోగామే వా ఠపితం. అరఞ్ఞగతం వాతి అరఞ్ఞే రుక్ఖగ్గపబ్బతమత్థకాదీసు వా ఠపితం. అదిన్నన్తి తేహి పరేహి కాయేన వా వాచాయ వా అదిన్నం. థేయ్యసఙ్ఖాతన్తి ఏత్థ థేనోతి చోరో. థేనస్స భావో థేయ్యం, అవహరణచిత్తస్సేతం అధివచనం. సఙ్ఖా సఙ్ఖాతన్తి అత్థతో ఏకం, కోట్ఠాసస్సేతం అధివచనం, ‘‘సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖా’’తిఆదీసు వియ. థేయ్యఞ్చ తం సఙ్ఖాతఞ్చాతి థేయ్యసఙ్ఖాతం, థేయ్యచిత్తసఙ్ఖాతో ఏకో చిత్తకోట్ఠాసోతి అత్థో. కరణత్థే చేతం పచ్చత్తవచనం, తస్మా థేయ్యసఙ్ఖాతేనాతి అత్థతో దట్ఠబ్బం.

మాతురక్ఖితాతిఆదీసు యం పితరి నట్ఠే వా మతే వా ఘాసచ్ఛాదనాదీహి పటిజగ్గమానా, వయపత్తం కులఘరే దస్సామీతి మాతా రక్ఖతి, అయం మాతురక్ఖితా నామ. ఏతేనుపాయేన పితురక్ఖితాదయోపి వేదితబ్బా. సభాగకులాని పన కుచ్ఛిగతేసుపి గబ్భేసు కతికం కరోన్తి – ‘‘సచే మయ్హం పుత్తో హోతి, తుయ్హం ధీతా, అఞ్ఞత్థ గన్తుం న లభిస్సతి, మయ్హం పుత్తస్సేవ హోతూ’’తి. ఏవం గబ్భేపి పరిగ్గహితా సస్సామికా నామ. ‘‘యో ఇత్థన్నామం ఇత్థిం గచ్ఛతి, తస్స ఏత్తకో దణ్డో’’తి ఏవం గామం వా గేహం వా వీథిం వా ఉద్దిస్స ఠపితదణ్డా, పన సపరిదణ్డా నామ. అన్తమసో మాలాగుణపరిక్ఖిత్తాపీతి యా సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన, ‘‘ఏసా మే భరియా భవిస్సతీ’’తి సఞ్ఞాయ తస్సా ఉపరి కేనచి మాలాగుణం ఖిపన్తేన మాలాగుణమత్తేనాపి పరిక్ఖిత్తా హోతి. తథారూపాసు చారిత్తం ఆపజ్జితా హోతీతి ఏవరూపాసు ఇత్థీసు సమ్మాదిట్ఠిసుత్తే వుత్తమిచ్ఛాచారలక్ఖణవసేన వీతిక్కమం కత్తా హోతి.

సభాగతోతి సభాయం ఠితో. పరిసాగతోతి పరిసాయం ఠితో. ఞాతిమజ్ఝగతోతి దాయాదానం మజ్ఝే ఠితో. పూగమజ్ఝగతోతి సేనీనం మజ్ఝే ఠితో. రాజకులమజ్ఝగతోతి రాజకులస్స మజ్ఝే మహావినిచ్ఛయే ఠితో. అభినీతోతి పుచ్ఛనత్థాయ నీతో. సక్ఖిపుట్ఠోతి సక్ఖిం కత్వా పుచ్ఛితో. ఏహమ్భో పురిసాతి ఆలపనమేతం. అత్తహేతు వా పరహేతు వాతి అత్తనో వా పరస్స వా హత్థపాదాదిహేతు వా ధనహేతు వా. ఆమిసకిఞ్చిక్ఖహేతు వాతి ఏత్థ ఆమిసన్తి లాభో అధిప్పేతో. కిఞ్చిక్ఖన్తి యం వా తం వా అప్పమత్తకం. అన్తమసో తిత్తిరవట్టకసప్పిపిణ్డనవనీతపిణ్డాదిమత్తకస్సపి లఞ్జస్స హేతూతి అత్థో. సమ్పజానముసా భాసితా హోతీతి జానన్తోయేవ ముసావాదం కత్తా హోతి.

ఇమేసం భేదాయాతి యేసం ఇతోతి వుత్తానం సన్తికే సుతం హోతి, తేసం భేదాయ. అమూసం భేదాయాతి యేసం అముత్రాతి వుత్తానం సన్తికే సుతం హోతి, తేసం భేదాయ. ఇతి సమగ్గానం వా భేదకాతి ఏవం సమగ్గానం వా ద్విన్నం సహాయకానం భేదం కత్తా. భిన్నానం వా అనుప్పదాతాతి సుట్ఠు కతం తయా, తం పజహన్తేన కతిపాహేనేవ తే మహన్తం అనత్థం కరేయ్యాతి ఏవం భిన్నానం పున అసంసన్దనాయ అనుప్పదాతా ఉపత్థమ్భేతా కారణం దస్సేతాతి అత్థో. వగ్గో ఆరామో అభిరతిట్ఠానమస్సాతి వగ్గారామో. వగ్గరతోతి వగ్గేసు రతో. వగ్గే దిస్వా వా సుత్వా వా నన్దతీతి వగ్గనన్దీ. వగ్గకరణిం వాచన్తి యా వాచా సమగ్గేపి సత్తే వగ్గే కరోతి భిన్దతి, తం కలహకారణం వాచం భాసితా హోతి.

అణ్డకాతి యథా సదోసే రుక్ఖే అణ్డకాని ఉట్ఠహన్తి, ఏవం సదోసతాయ ఖుంసనావమ్భనాదివచనేహి అణ్డకా జాతా. కక్కసాతి పూతికా. యథా నామ పూతికరుక్ఖో కక్కసో హోతి పగ్ఘరితచుణ్ణో, ఏవం కక్కసా హోతి, సోతం ఘంసమానా వియ పవిసతి. తేన వుత్తం ‘‘కక్కసా’’తి. పరకటుకాతి పరేసం కటుకా అమనాపా దోసజననీ. పరాభిసజ్జనీతి కుటిలకణ్టకసాఖా వియ మమ్మేసు విజ్ఝిత్వా పరేసం అభిసజ్జనీ గన్తుకామానమ్పి గన్తుం అదత్వా లగ్గనకారీ. కోధసామన్తాతి కోధస్స ఆసన్నా. అసమాధిసంవత్తనికాతి అప్పనాసమాధిస్స వా ఉపచారసమాధిస్స వా అసంవత్తనికా. ఇతి సబ్బానేవ తాని సదోసవాచాయ వేవచనాని.

అకాలవాదీతి అకాలేన వత్తా. అభూతవాదీతి యం నత్థి, తస్స వత్తా. అనత్థవాదీతి అకారణనిస్సితం వత్తా. అధమ్మవాదీతి అసభావం వత్తా. అవినయవాదీతి అసంవరవినయపటిసంయుత్తస్స వత్తా. అనిధానవతి వాచన్తి హదయమఞ్జూసాయం నిధేతుం అయుత్తం వాచం భాసితా హోతి. అకాలేనాతి వత్తబ్బకాలస్స పుబ్బే వా పచ్ఛా వా అయుత్తకాలే వత్తా హోతి. అనపదేసన్తి సుత్తాపదేసవిరహితం. అపరియన్తవతిన్తి అపరిచ్ఛేదం, సుత్తం వా జాతకం వా నిక్ఖిపిత్వా తస్స ఉపలబ్భం వా ఉపమం వా వత్థుం వా ఆహరిత్వా బాహిరకథంయేవ కథేతి. నిక్ఖిత్తం నిక్ఖిత్తమేవ హోతి. ‘‘సుత్తం ను ఖో కథేతి జాతకం ను ఖో, నస్స అన్తం వా కోటిం వా పస్సామా’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి. యథా వటరుక్ఖసాఖానం గతగతట్ఠానే పారోహా ఓతరన్తి, ఓతిణ్ణోతిణ్ణట్ఠానే సమ్పజ్జిత్వా పున వడ్ఢన్తియేవ. ఏవం అడ్ఢయోజనమ్పి యోజనమ్పి గచ్ఛన్తియేవ, గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే పన మూలరుక్ఖో వినస్సతి, పవేణిజాతకావ తిట్ఠన్తి. ఏవమయమ్పి నిగ్రోధధమ్మకథికో నామ హోతి; నిక్ఖిత్తం నిక్ఖిత్తమత్తమేవ కత్వా పస్సేనేవ పరిహరన్తో గచ్ఛతి. యో పన బహుమ్పి భణన్తో ఏతదత్థమిదం వుత్తన్తి ఆహరిత్వా జానాపేతుం సక్కోతి, తస్స కథేతుం వట్టతి. అనత్థసంహితన్తి న అత్థనిస్సితం.

అభిజ్ఝాతా హోతీతి అభిజ్ఝాయ ఓలోకేతా హోతి. అహో వతాతి పత్థనత్థే నిపాతో. అభిజ్ఝాయ ఓలోకితమత్తకేన చేత్థ కమ్మపథభేదో న హోతి. యదా పన, ‘‘అహో వతిదం మమ సన్తకం అస్స, అహమేత్థ వసం వత్తేయ్య’’న్తి అత్తనో పరిణామేతి, తదా కమ్మపథభేదో హోతి, అయమిధ అధిప్పేతో.

బ్యాపన్నచిత్తోతి విపన్నచిత్తో పూతిభూతచిత్తో. పదుట్ఠమనసఙ్కప్పోతి దోసేన దుట్ఠచిత్తసఙ్కప్పో. హఞ్ఞన్తూతి ఘాతియన్తూ. వజ్ఝన్తూతి వధం పాపుణన్తు. మా వా అహేసున్తి కిఞ్చిపి మా అహేసుం. ఇధాపి కోపమత్తకేన కమ్మపథభేదో న హోతి. హఞ్ఞన్తూతిఆదిచిన్తనేనేవ హోతి, తస్మా ఏవం వుత్తం.

మిచ్ఛాదిట్ఠికోతి అకుసలదస్సనో. విపరీతదస్సనోతి విపల్లత్థదస్సనో. నత్థి దిన్నన్తి దిన్నస్స ఫలాభావం సన్ధాయ వదతి. యిట్ఠం వుచ్చతి మహాయాగో. హుతన్తి పహేణకసక్కారో అధిప్పేతో, తమ్పి ఉభయం ఫలాభావమేవ సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. సుకతదుక్కటానన్తి సుకతదుక్కటానం, కుసలాకుసలానన్తి అత్థో. ఫలం విపాకోతి యం ఫలన్తి వా విపాకోతి వా వుచ్చతి, తం నత్థీతి వదతి. నత్థి అయం లోకోతి పరలోకే ఠితస్స అయం లోకో నత్థి. నత్థి పరో లోకోతి ఇధ లోకే ఠితస్సపి పరలోకో నత్థి, సబ్బే తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జన్తీతి దస్సేతి. నత్థి మాతా నత్థి పితాతి తేసు సమ్మాపటిపత్తిమిచ్ఛాపటిపత్తీనం ఫలాభావవసేన వదతి. నత్థి సత్తా ఓపపాతికాతి చవిత్వా ఉపపజ్జనకసత్తా నామ నత్థీతి వదతి. సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీతి యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం అభివిసిట్ఠాయ పఞ్ఞాయ సయం పచ్చక్ఖం కత్వా పవేదేన్తి, తే నత్థీతి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం అభావం దీపేతి, ఏత్తావతా దసవత్థుకా మిచ్ఛాదిట్ఠి కథితా హోతి.

౪౪౧. పాణాతిపాతం పహాయాతిఆదయో సత్త కమ్మపథా చూళహత్థిపదే విత్థారితా. అనభిజ్ఝాదయో ఉత్తానత్థాయేవ.

౪౪౨. సహబ్యతం ఉపపజ్జేయ్యన్తి సహభావం ఉపగచ్ఛేయ్యం. బ్రహ్మకాయికానం దేవానన్తి పఠమజ్ఝానభూమిదేవానం. ఆభానం దేవానన్తి ఆభా నామ విసుం నత్థి, పరిత్తాభఅప్పమాణాభఆభస్సరానమేతం అధివచనం. పరిత్తాభానన్తిఆది పన ఏకతో అగ్గహేత్వా తేసంయేవ భేదతో గహణం. పరిత్తసుభానన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇతి భగవా ఆసవక్ఖయం దస్సేత్వా అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠపేసి.

ఇధ ఠత్వా పన దేవలోకా సమానేతబ్బా. తిస్సన్నం తావ ఝానభూమీనం వసేన నవ బ్రహ్మలోకా, పఞ్చ సుద్ధావాసా చతూహి ఆరూపేహి సద్ధిం నవాతి అట్ఠారస, వేహప్ఫలేహి సద్ధిం ఏకూనవీసతి, తే అసఞ్ఞం పక్ఖిపిత్వా వీసతి బ్రహ్మలోకా హోన్తి, ఏవం ఛహి కామావచరేహి సద్ధిం ఛబ్బీసతి దేవలోకా నామ. తేసం సబ్బేసమ్పి భగవతా దసకుసలకమ్మపథేహి నిబ్బత్తి దస్సితా.

తత్థ ఛసు తావ కామావచరేసు తిణ్ణం సుచరితానం విపాకేనేవ నిబ్బత్తి హోతి. ఉపరిదేవలోకానం పన ఇమే కమ్మపథా ఉపనిస్సయవసేన కథితా. దస కుసలకమ్మపథా హి సీలం, సీలవతో చ కసిణపరికమ్మం ఇజ్ఝతీతి. సీలే పతిట్ఠాయ కసిణపరికమ్మం కత్వా పఠమజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా పఠమజ్ఝానభూమియం నిబ్బత్తతి; దుతియాదీని భావేత్వా దుతియజ్ఝానభూమిఆదీసు నిబ్బత్తతి; రూపావచరజ్ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అనాగామిఫలే పతిట్ఠితో పఞ్చసు సుద్ధావాసేసు నిబ్బత్తతి; రూపావచరజ్ఝానం పాదకం కత్వా అరూపావచరసమాపత్తిం నిబ్బత్తేత్వా చతూసు అరూపేసు నిబ్బత్తతి; రూపారూపజ్ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. అసఞ్ఞభవో పన బాహిరకానం తాపసపరిబ్బాజకానం ఆచిణ్ణోతి ఇధ న నిద్దిట్ఠో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

సాలేయ్యకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. వేరఞ్జకసుత్తవణ్ణనా

౪౪౪. ఏవం మే సుతన్తి వేరఞ్జకసుత్తం. తత్థ వేరఞ్జకాతి వేరఞ్జవాసినో. కేనచిదేవ కరణీయేనాతి కేనచిదేవ అనియమితకిచ్చేన. సేసం సబ్బం పురిమసుత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. కేవలఞ్హి ఇధ అధమ్మచారీ విసమచారీతి ఏవం పుగ్గలాధిట్ఠానా దేసనా కతా. పురిమసుత్తే ధమ్మాధిట్ఠానాతి అయం విసేసో. సేసం తాదిసమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

వేరఞ్జకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. మహావేదల్లసుత్తవణ్ణనా

౪౪౯. ఏవం మే సుతన్తి మహావేదల్లసుత్తం. తత్థ ఆయస్మాతి సగారవసప్పతిస్సవచనమేతం. మహాకోట్ఠికోతి తస్స థేరస్స నామం. పటిసల్లానా వుట్ఠితోతి ఫలసమాపత్తితో వుట్ఠితో. దుప్పఞ్ఞో దుప్పఞ్ఞోతి ఏత్థ పఞ్ఞాయ దుట్ఠం నామ నత్థి, అప్పఞ్ఞో నిప్పఞ్ఞోతి అత్థో. కిత్తావతా ను ఖోతి కారణపరిచ్ఛేదపుచ్ఛా, కిత్తకేన ను ఖో ఏవం వుచ్చతీతి అత్థో. పుచ్ఛా చ నామేసా అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా, దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా, విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా, అనుమతిపుచ్ఛా, కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి పఞ్చవిధా హోతి. తాసమిదం నానాకరణం –

కతమా అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా? పకతియా లక్ఖణం అఞ్ఞాతం హోతి అదిట్ఠం అతులితం అతీరితం అవిభూతం అవిభావితం, తస్స ఞాణాయ దస్సనాయ తులనాయ తీరణాయ విభూతాయ విభావనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. అయం అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా.

కతమా దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా? పకతియా లక్ఖణం ఞాతం హోతి దిట్ఠం తులితం తీరితం విభూతం విభావితం, అఞ్ఞేహి పణ్డితేహి సద్ధిం సంసన్దనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. అయం దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా.

కతమా విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా? పకతియా సంసయపక్ఖన్దో హోతి విమతిపక్ఖన్దో, ద్వేళ్హకజాతో, ‘‘ఏవం ను ఖో, న ను ఖో, కిం ను ఖో, కథం ను ఖో’’తి, సో విమతిచ్ఛేదనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. అయం విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా (మహాని. ౧౫౦; చూళని. పుణ్ణకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౨).

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వాతి? అనిచ్చం, భన్తే’’తి (మహావ. ౨౧) ఏవరూపా అనుమతిం గహేత్వా ధమ్మదేసనాకాలే పుచ్ఛా అనుమతిపుచ్ఛా నామ.

‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, సతిపట్ఠానా, కతమే చత్తారో’’తి (సం. ని. ౫.౩౯౦) ఏవరూపా భిక్ఖుసఙ్ఘం సయమేవ పుచ్ఛిత్వా సయమేవ విస్సజ్జేతుకామస్స పుచ్ఛా కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా నామ. తాసు ఇధ దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా అధిప్పేతా.

థేరో హి అత్తనో దివాట్ఠానే నిసీదిత్వా సయమేవ పఞ్హం సముట్ఠపేత్వా సయం వినిచ్ఛినన్తో ఇదం సుత్తం ఆదితో పట్ఠాయ మత్థకం పాపేసి. ఏకచ్చో హి పఞ్హం సముట్ఠాపేతుంయేవ సక్కోతి న నిచ్ఛేతుం; ఏకచ్చో నిచ్ఛేతుం సక్కోతి న సముట్ఠాపేతుం; ఏకచ్చో ఉభయమ్పి న సక్కోతి; ఏకచ్చో ఉభయమ్పి సక్కోతి. తేసు థేరో ఉభయమ్పి సక్కోతియేవ. కస్మా? మహాపఞ్ఞతాయ. మహాపఞ్ఞం నిస్సాయ హి ఇమస్మిం సాసనే సారిపుత్తత్థేరో, మహాకచ్చానత్థేరో, పుణ్ణత్థేరో, కుమారకస్సపత్థేరో, ఆనన్దత్థేరో, అయమేవ ఆయస్మాతి సమ్బహులా థేరా విసేసట్ఠానం అధిగతా. న హి సక్కా యాయ వా తాయ వా అప్పమత్తికాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతేన భిక్ఖునా సావకపారమీఞాణస్స మత్థకం పాపుణితుం, మహాపఞ్ఞేన పన సక్కాతి మహాపఞ్ఞతాయ సారిపుత్తత్థేరో తం ఠానం అధిగతో. పఞ్ఞాయ హి థేరేన సదిసో నత్థి. తేనేవ నం భగవా ఏతదగ్గే ఠపేసి – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం మహాపఞ్ఞానం యదిదం సారిపుత్తో’’తి (అ. ని. ౧.౧౮౯).

తథా న సక్కా యాయ వా తాయ వా అప్పమత్తికాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతేన భిక్ఖునా భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సద్ధిం సంసన్దిత్వా సమానేత్వా విత్థారేన అత్థం విభజేతుం, మహాపఞ్ఞేన పన సక్కాతి మహాపఞ్ఞతాయ మహాకచ్చానత్థేరో తత్థ పటిబలో జాతో, తేనేవ నం భగవా ఏతదగ్గే ఠపేసి – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థం విభజన్తానం యదిదం మహాకచ్చానో’’తి (అ. ని. ౧.౧౯౭).

తథా న సక్కా యాయ వా తాయ వా అప్పమత్తికాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతేన భిక్ఖునా ధమ్మకథం కథేన్తేన దస కథావత్థూని ఆహరిత్వా సత్త విసుద్ధియో విభజన్తేన ధమ్మకథం కథేతుం, మహాపఞ్ఞేన పన సక్కాతి మహాపఞ్ఞతాయ పుణ్ణత్థేరో చతుపరిసమజ్ఝే అలఙ్కతధమ్మాసనే చిత్తబీజనిం గహేత్వా నిసిన్నో లీళాయన్తో పుణ్ణచన్దో వియ ధమ్మం కథేసి. తేనేవ నం భగవా ఏతదగ్గే ఠపేసి – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ధమ్మకథికానం యదిదం పుణ్ణో మన్తాణిపుత్తో’’తి (అ. ని. ౧.౧౯౬).

తథా యాయ వా తాయ వా అప్పమత్తికాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో భిక్ఖు ధమ్మం కథేన్తో ఇతో వా ఏత్తో వా అనుక్కమిత్వా యట్ఠికోటిం గహేత్వా అన్ధో వియ, ఏకపదికం దణ్డకసేతుం ఆరుళ్హో వియ చ గచ్ఛతి. మహాపఞ్ఞో పన చతుప్పదికం గాథం నిక్ఖిపిత్వా ఉపమా చ కారణాని చ ఆహరిత్వా తేపిటకం బుద్ధవచనం గహేత్వా హేట్ఠుపరియం కరోన్తో కథేసి. మహాపఞ్ఞతాయ పన కుమారకస్సపత్థేరో చతుప్పదికం గాథం నిక్ఖిపిత్వా ఉపమా చ కారణాని చ ఆహరిత్వా తేహి సద్ధిం యోజేన్తో జాతస్సరే పఞ్చవణ్ణాని కుసుమాని ఫుల్లాపేన్తో వియ సినేరుమత్థకే వట్టిసహస్సం తేలపదీపం జాలేన్తో వియ తేపిటకం బుద్ధవచనం హేట్ఠుపరియం కరోన్తో కథేసి. తేనేవ నం భగవా ఏతదగ్గే ఠపేసి – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం చిత్తకథికానం యదిదం కుమారకస్సపో’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౭).

తథా యాయ వా తాయ వా అప్పమత్తికాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో భిక్ఖు చతూహి మాసేహి చతుప్పదికమ్పి గాథం గహేతుం న సక్కోతి. మహాపఞ్ఞో పన ఏకపదే ఠత్వా పదసతమ్పి పదసహస్సమ్పి గణ్హాతి. ఆనన్దత్థేరో పన మహాపఞ్ఞతాయ ఏకపదుద్ధారే ఠత్వా సకింయేవ సుత్వా పున అపుచ్ఛన్తో సట్ఠి పదసహస్సాని పన్నరస గాథాసహస్సాని వల్లియా పుప్ఫాని ఆకడ్ఢిత్వా గణ్హన్తో వియ ఏకప్పహారేనేవ గణ్హాతి. గహితగహితం పాసాణే ఖతలేఖా వియ, సువణ్ణఘటే పక్ఖిత్తసీహవసా వియ చ గహితాకారేనేవ తిట్ఠతి. తేనేవ నం భగవా ఏతదగ్గే ఠపేసి – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం గతిమన్తానం యదిదం ఆనన్దో, సతిమన్తానం, ధితిమన్తానం, బహుస్సుతానం, ఉపట్ఠాకానం యదిదం ఆనన్దో’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౯-౨౨౩).

న హి సక్కా యాయ వా తాయ వా అప్పమత్తికాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతేన భిక్ఖునా చతుపటిసమ్భిదాపభేదస్స మత్థకం పాపుణితుం. మహాపఞ్ఞేన పన సక్కాతి మహాపఞ్ఞతాయ మహాకోట్ఠితత్థేరో అధిగమపరిపుచ్ఛాసవనపుబ్బయోగానం వసేన అనన్తనయుస్సదం పటిసమ్భిదాపభేదం పత్తో. తేనేవ నం భగవా ఏతదగ్గే ఠపేసి – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం పటిసమ్భిదాపత్తానం యదిదం మహాకోట్ఠితో’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౮).

ఇతి థేరో మహాపఞ్ఞతాయ పఞ్హం సముట్ఠాపేతుమ్పి నిచ్ఛేతుమ్పీతి ఉభయమ్పి సక్కోతి. సో దివాట్ఠానే నిసీదిత్వా సయమేవ సబ్బపఞ్హే సముట్ఠపేత్వా సయం వినిచ్ఛినన్తో ఇదం సుత్తం ఆదితో పట్ఠాయ మత్థకం పాపేత్వా, ‘‘సోభనా వత అయం ధమ్మదేసనా, జేట్ఠభాతికేన నం ధమ్మసేనాపతినా సద్ధిం సంసన్దిస్సామి, తతో అయం ద్విన్నమ్పి అమ్హాకం ఏకమతియా ఏకజ్ఝాసయేన చ ఠపితా అతిగరుకా భవిస్సతి పాసాణచ్ఛత్తసదిసా, చతురోఘనిత్థరణత్థికానం తిత్థే ఠపితనావా వియ, మగ్గగమనత్థికానం సహస్సయుత్తఆజఞ్ఞరథో వియ బహుపకారా భవిస్సతీ’’తి దిట్ఠసంసన్దనత్థం పఞ్హం పుచ్ఛి. తేన వుత్తం – ‘‘తాసు ఇధ దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా అధిప్పేతా’’తి.

నప్పజానాతీతి ఏత్థ యస్మా నప్పజానాతి, తస్మా దుప్పఞ్ఞోతి వుచ్చతీతి అయమత్థో. ఏస నయో సబ్బత్థ. ఇదం దుక్ఖన్తి నప్పజానాతీతి ఇదం దుక్ఖం, ఏత్తకం దుక్ఖం, ఇతో ఉద్ధం నత్థీతి దుక్ఖసచ్చం యాథావసరసలక్ఖణతో న పజానాతి. అయం దుక్ఖసముదయోతి ఇతో దుక్ఖం సముదేతీతి పవత్తిదుక్ఖపభావికా తణ్హా సముదయసచ్చన్తి యాథావసరసలక్ఖణతో న పజానాతి. అయం దుక్ఖనిరోధోతి ఇదం దుక్ఖం అయం దుక్ఖసముదయో చ ఇదం నామ ఠానం పత్వా నిరుజ్ఝతీతి ఉభిన్నం అప్పవత్తి నిబ్బానం నిరోధసచ్చన్తి యాథావసరసలక్ఖణతో న పజానాతి. అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి అయం పటిపదా దుక్ఖనిరోధం గచ్ఛతీతి మగ్గసచ్చం యాథావసరసలక్ఖణతో న పజానాతీతి. అనన్తరవారేపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. సఙ్ఖేపతో పనేత్థ చతుసచ్చకమ్మట్ఠానికో పుగ్గలో కథితోతి వేదితబ్బో.

అయఞ్హి ఆచరియసన్తికే చత్తారి సచ్చాని సవనతో ఉగ్గణ్హాతి. ఠపేత్వా తణ్హం తేభూమకా ధమ్మా దుక్ఖసచ్చం, తణ్హా సముదయసచ్చం, ఉభిన్నం అప్పవత్తి నిబ్బానం నిరోధసచ్చం, దుక్ఖసచ్చం పరిజానన్తో సముదయసచ్చం పజహన్తో నిరోధపాపనో మగ్గో మగ్గసచ్చన్తి ఏవం ఉగ్గహేత్వా అభినివిసతి. తత్థ పురిమాని ద్వే సచ్చాని వట్టం, పచ్ఛిమాని వివట్టం, వట్టే అభినివేసో హోతి, నో వివట్టే, తస్మా అయం అభినివిసమానో దుక్ఖసచ్చే అభినివిసతి.

దుక్ఖసచ్చం నామ రూపాదయో పఞ్చక్ఖన్ధాతి వవత్థపేత్వా ధాతుకమ్మట్ఠానవసేన ఓతరిత్వా, ‘‘చత్తారి మహాభూతాని చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయ రూపం రూప’’న్తి వవత్థపేతి. తదారమ్మణా వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణం నామన్తి ఏవం యమకతాలక్ఖన్ధం భిన్దన్తో వియ ‘‘ద్వేవ ఇమే ధమ్మా నామరూప’’న్తి వవత్థపేతి. తం పనేతం న అహేతుకం సహేతుకం సప్పచ్చయం, కో చస్స పచ్చయో అవిజ్జాదయో ధమ్మాతి ఏవం పచ్చయే చేవ పచ్చయుప్పన్నధమ్మే చ వవత్థపేత్వా ‘‘సబ్బేపి ధమ్మా హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చా’’తి అనిచ్చలక్ఖణం ఆరోపేతి, తతో ఉదయవయప్పటిపీళనాకారేన దుక్ఖా, అవసవత్తనాకారేన అనత్తాతి తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా విపస్సనాపటిపాటియా సమ్మసన్తో లోకుత్తరమగ్గం పాపుణాతి.

మగ్గక్ఖణే చత్తారి సచ్చాని ఏకపటివేధేన పటివిజ్ఝతి, ఏకాభిసమయేన అభిసమేతి. దుక్ఖం పరిఞ్ఞాపటివేధేన పటివిజ్ఝతి. సముదయం పహానపటివేధేన, నిరోధం సచ్ఛికిరియాపటివేధేన, మగ్గం భావనాపటివేధేన పటివిజ్ఝతి. దుక్ఖం పరిఞ్ఞాభిసమయేన అభిసమేతి, సముదయం పహానాభిసమయేన, నిరోధం సచ్ఛికిరియాభిసమయేన, మగ్గం భావనాభిసమయేన అభిసమేతి. సో తీణి సచ్చాని కిచ్చతో పటివిజ్ఝతి, నిరోధం ఆరమ్మణతో. తస్మిఞ్చస్స ఖణే అహం దుక్ఖం పరిజానామి, సముదయం పజహామి, నిరోధం సచ్ఛికరోమి, మగ్గం భావేమీతి ఆభోగసమన్నాహారమనసికారపచ్చవేక్ఖణా నత్థి. ఏతస్స పన పరిగ్గణ్హన్తస్సేవ మగ్గో తీసు సచ్చేసు పరిఞ్ఞాదికిచ్చం సాధేన్తోవ నిరోధం ఆరమ్మణతో పటివిజ్ఝతీతి.

తస్మా పఞ్ఞవాతి వుచ్చతీతి ఏత్థ హేట్ఠిమకోటియా సోతాపన్నో, ఉపరిమకోటియా ఖీణాసవో పఞ్ఞవాతి నిద్దిట్ఠో. యో పన తేపిటకం బుద్ధవచనం పాళితో చ అత్థతో చ అనుసన్ధితో చ పుబ్బాపరతో చ ఉగ్గహేత్వా హేట్ఠుపరియం కరోన్తో విచరతి, అనిచ్చదుక్ఖానత్తవసేన పరిగ్గహమత్తమ్పి నత్థి, అయం పఞ్ఞవా నామ, దుప్పఞ్ఞో నామాతి? విఞ్ఞాణచరితో నామేస, పఞ్ఞవాతి న వత్తబ్బో. అథ యో తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా విపస్సనాపటిపాటియా సమ్మసన్తో అజ్జ అజ్జేవ అరహత్తన్తి చరతి, అయం పఞ్ఞవా నామ, దుప్పఞ్ఞో నామాతి? భజాపియమానో పఞ్ఞవాపక్ఖం భజతి. సుత్తే పన పటివేధోవ కథితో.

విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణన్తి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? యేన విఞ్ఞాణేన సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా ఏస పఞ్ఞవా నామ జాతో, తస్స ఆగమనవిపస్సనా విఞ్ఞాణం కమ్మకారకచిత్తం పుచ్ఛామీతి పుచ్ఛతి. సుఖన్తిపి విజానాతీతి సుఖవేదనమ్పి విజానాతి. ఉపరిపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఇమినా థేరో ‘‘సుఖం వేదనం వేదయమానో సుఖం వేదనం వేదయామీతి పజానాతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౧౩; దీ. ని. ౨.౩౮౦) నయేన ఆగతవేదనావసేన అరూపకమ్మట్ఠానం కథేసి. తస్సత్థో సతిపట్ఠానే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

సంసట్ఠాతి ఏకుప్పాదాదిలక్ఖణేన సంయోగట్ఠేన సంసట్ఠా, ఉదాహు విసంసట్ఠాతి పుచ్ఛతి. ఏత్థ చ థేరో మగ్గపఞ్ఞఞ్చ విపస్సనావిఞ్ఞాణఞ్చాతి ఇమే ద్వే లోకియలోకుత్తరధమ్మే మిస్సేత్వా భూమన్తరం భిన్దిత్వా సమయం అజానన్తో వియ పుచ్ఛతీతి న వేదితబ్బో. మగ్గపఞ్ఞాయ పన మగ్గవిఞ్ఞాణేన, విపస్సనాపఞ్ఞాయ చ విపస్సనావిఞ్ఞాణేనేవ సద్ధిం సంసట్ఠభావం పుచ్ఛతీతి వేదితబ్బో. థేరోపిస్స తమేవత్థం విస్సజ్జేన్తో ఇమే ధమ్మా సంసట్ఠాతిఆదిమాహ. తత్థ న చ లబ్భా ఇమేసం ధమ్మానన్తి ఇమేసం లోకియమగ్గక్ఖణేపి లోకుత్తరమగ్గక్ఖణేపి ఏకతో ఉప్పన్నానం ద్విన్నం ధమ్మానం. వినిబ్భుజిత్వా వినిబ్భుజిత్వాతి విసుం విసుం కత్వా వినివట్టేత్వా, ఆరమ్మణతో వా వత్థుతో వా ఉప్పాదతో వా నిరోధతో వా నానాకరణం దస్సేతుం న సక్కాతి అత్థో. తేసం తేసం పన ధమ్మానం విసయో నామ అత్థి. లోకియధమ్మం పత్వా హి చిత్తం జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, లోకుత్తరం పత్వా పఞ్ఞా.

సమ్మాసమ్బుద్ధోపి హి లోకియధమ్మం పుచ్ఛన్తో, ‘‘భిక్ఖు, త్వం కతమం పఞ్ఞం అధిగతో, కిం పఠమమగ్గపఞ్ఞం, ఉదాహు దుతియ తతియ చతుత్థ మగ్గపఞ్ఞ’’న్తి న ఏవం పుచ్ఛతి. కిం ఫస్సో త్వం, భిక్ఖు, కిం వేదనో, కిం సఞ్ఞో, కిం చేతనోతి న చ పుచ్ఛతి, చిత్తవసేన పన, ‘‘కిఞ్చిత్తో త్వం, భిక్ఖూ’’తి (పారా. ౧౩౫) పుచ్ఛతి. కుసలాకుసలం పఞ్ఞపేన్తోపి ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, మనోసేట్ఠా మనోమయా’’తి (ధ. ప. ౧, ౨) చ, ‘‘కతమే ధమ్మా కుసలా? యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీ’’తి (ధ. స. ౧) చ ఏవం చిత్తవసేనేవ పఞ్ఞాపేతి. లోకుత్తరం పుచ్ఛన్తో పన కిం ఫస్సో త్వం భిక్ఖు, కిం వేదనో, కిం సఞ్ఞో, కిం చేతనోతి న పుచ్ఛతి. కతమా తే, భిక్ఖు, పఞ్ఞా అధిగతా, కిం పఠమమగ్గపఞ్ఞా, ఉదాహు దుతియతతియచతుత్థమగ్గపఞ్ఞాతి ఏవం పఞ్ఞావసేనేవ పుచ్ఛతి.

ఇన్ద్రియసంయుత్తేపి ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం సతిన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం. కత్థ చ, భిక్ఖవే, సద్ధిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం? చతూసు సోతాపత్తియఙ్గేసు ఏత్థ సద్ధిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం. కత్థ చ, భిక్ఖవే, వీరియిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం? చతూసు సమ్మప్పధానేసు ఏత్థ వీరియిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం. కత్థ చ, భిక్ఖవే, సతిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం? చతూసు సతిపట్ఠానేసు ఏత్థ సతిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం. కత్థ చ, భిక్ఖవే, సమాధిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం? చతూసు ఝానేసు ఏత్థ సమాధిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం. కత్థ చ, భిక్ఖవే, పఞ్ఞిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం? చతూసు అరియసచ్చేసు ఏత్థ పఞ్ఞిన్ద్రియం దట్ఠబ్బ’’న్తి (సం. ని. ౫.౪౭౮). ఏవం సవిసయస్మింయేవ లోకియలోకుత్తరా ధమ్మా కథితా.

యథా హి చత్తారో సేట్ఠిపుత్తా రాజాతి రాజపఞ్చమేసు సహాయేసు నక్ఖత్తం కీళిస్సామాతి వీథిం ఓతిణ్ణేసు ఏకస్స సేట్ఠిపుత్తస్స గేహం గతకాలే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ, ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి గేహే విచారేతి. దుతియస్స తతియస్స చతుత్థస్స గేహం గతకాలే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ, ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి గేహే విచారేతి. అథ సబ్బపచ్ఛా రఞ్ఞో గేహం గతకాలే కిఞ్చాపి రాజా సబ్బత్థ ఇస్సరోవ, ఇమస్మిం పన కాలే అత్తనో గేహేయేవ, ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి విచారేతి. ఏవమేవం ఖో సద్ధాపఞ్చమకేసు ఇన్ద్రియేసు తేసు సహాయేసు ఏకతో వీథిం ఓతరన్తేసు వియ ఏకారమ్మణే ఉప్పజ్జమానేసుపి యథా పఠమస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సోతాపత్తియఙ్గాని పత్వా అధిమోక్ఖలక్ఖణం సద్ధిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా దుతియస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సమ్మప్పధానాని పత్వా పగ్గహణలక్ఖణం వీరియిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా తతియస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సతిపట్ఠానాని పత్వా ఉపట్ఠానలక్ఖణం సతిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా చతుత్థస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం ఝానవిమోక్ఖే పత్వా అవిక్ఖేపలక్ఖణం సమాధిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. సబ్బపచ్ఛా రఞ్ఞో గేహం గతకాలే పన యథా ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, రాజావ గేహే విచారేతి, ఏవమేవ అరియసచ్చాని పత్వా పజాననలక్ఖణం పఞ్ఞిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి.

ఇతి పటిసమ్భిదాపత్తానం అగ్గే ఠపితో మహాకోట్ఠితత్థేరో లోకియధమ్మం పుచ్ఛన్తో చిత్తం జేట్ఠకం చిత్తం పుబ్బఙ్గమం కత్వా పుచ్ఛి; లోకుత్తరధమ్మం పుచ్ఛన్తో పఞ్ఞం జేట్ఠకం పఞ్ఞం పుబ్బఙ్గమం కత్వా పుచ్ఛి. ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరోపి తథేవ విస్సజ్జేసీతి.

యం హావుసో, పజానాతీతి యం చతుసచ్చధమ్మమిదం దుక్ఖన్తిఆదినా నయేన మగ్గపఞ్ఞా పజానాతి. తం విజానాతీతి మగ్గవిఞ్ఞాణమ్పి తథేవ తం విజానాతి. యం విజానాతీతి యం సఙ్ఖారగతం అనిచ్చన్తిఆదినా నయేన విపస్సనావిఞ్ఞాణం విజానాతి. తం పజానాతీతి విపస్సనాపఞ్ఞాపి తథేవ తం పజానాతి. తస్మా ఇమే ధమ్మాతి తేన కారణేన ఇమే ధమ్మా. సంసట్ఠాతి ఏకుప్పాదఏకనిరోధఏకవత్థుకఏకారమ్మణతాయ సంసట్ఠా.

పఞ్ఞా భావేతబ్బాతి ఇదం మగ్గపఞ్ఞం సన్ధాయ వుత్తం. తంసమ్పయుత్తం పన విఞ్ఞాణం తాయ సద్ధిం భావేతబ్బమేవ హోతి. విఞ్ఞాణం పరిఞ్ఞేయ్యన్తి ఇదం విపస్సనావిఞ్ఞాణం సన్ధాయ వుత్తం. తంసమ్పయుత్తా పన పఞ్ఞా తేన సద్ధిం పరిజానితబ్బావ హోతి.

౪౫౦. వేదనా వేదనాతి ఇదం కస్మా పుచ్ఛతి? వేదనాలక్ఖణం పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి. ఏవం సన్తేపి తేభూమికసమ్మసనచారవేదనావ అధిప్పేతాతి సల్లక్ఖేతబ్బా. సుఖమ్పి వేదేతీతి సుఖం ఆరమ్మణం వేదేతి అనుభవతి. పరతో పదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ‘‘రూపఞ్చ హిదం, మహాలి, ఏకన్తదుక్ఖం అభవిస్స, దుక్ఖానుపతితం దుక్ఖావక్కన్తం అనవక్కన్తం సుఖేన, నయిదం సత్తా రూపస్మిం సారజ్జేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, మహాలి, రూపం సుఖం సుఖానుపతితం సుఖావక్కన్తం అనవక్కన్తం దుక్ఖేన, తస్మా సత్తా రూపస్మిం సారజ్జన్తి, సారాగా సంయుజ్జన్తి, సంయోగా సంకిలిస్సన్తి. వేదనా చ హిదం… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణఞ్చ హిదం, మహాలి, ఏకన్తదుక్ఖం అభవిస్స…పే… సంకిలిస్సన్తీ’’తి (సం. ని. ౩.౭౦) ఇమినా హి మహాలిసుత్తపరియాయేన ఇధ ఆరమ్మణం సుఖం దుక్ఖం అదుక్ఖమసుఖన్తి కథితం. అపిచ పురిమం సుఖం వేదనం ఆరమ్మణం కత్వా అపరా సుఖా వేదనా వేదేతి; పురిమం దుక్ఖం వేదనం ఆరమ్మణం కత్వా అపరా దుక్ఖా వేదనా వేదేతి; పురిమం అదుక్ఖమసుఖం వేదనం ఆరమ్మణం కత్వా అపరా అదుక్ఖమసుఖా వేదనా వేదేతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. వేదనాయేవ హి వేదేతి, న అఞ్ఞో కోచి వేదితా నామ అత్థీతి వుత్తమేతం.

సఞ్ఞా సఞ్ఞాతి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? సబ్బసఞ్ఞాయ లక్ఖణం. కిం సబ్బత్థకసఞ్ఞాయాతి? సబ్బసఞ్ఞాయ లక్ఖణన్తిపి సబ్బత్థకసఞ్ఞాయ లక్ఖణన్తిపి ఏకమేవేతం, ఏవం సన్తేపి తేభూమికసమ్మసనచారసఞ్ఞావ అధిప్పేతాతి సల్లక్ఖేతబ్బా. నీలకమ్పి సఞ్జానాతీతి నీలపుప్ఫే వా వత్థే వా పరికమ్మం కత్వా ఉపచారం వా అప్పనం వా పాపేన్తో సఞ్జానాతి. ఇమస్మిఞ్హి అత్థే పరికమ్మసఞ్ఞాపి ఉపచారసఞ్ఞాపి అప్పనాసఞ్ఞాపి వట్టతి. నీలే నీలన్తి ఉప్పజ్జనకసఞ్ఞాపి వట్టతియేవ. పీతకాదీసుపి ఏసేవ నయో.

యా చావుసో, వేదనాతి ఏత్థ వేదనా, సఞ్ఞా, విఞ్ఞాణన్తి ఇమాని తీణి గహేత్వా పఞ్ఞా కస్మా న గహితాతి? అసబ్బసఙ్గాహికత్తా. పఞ్ఞాయ హి గహితాయ పఞ్ఞాయ సమ్పయుత్తావ వేదనాదయో లబ్భన్తి, నో విప్పయుత్తా. తం పన అగ్గహేత్వా ఇమేసు గహితేసు పఞ్ఞాయ సమ్పయుత్తా చ విప్పయుత్తా చ అన్తమసో ద్వే పఞ్చవిఞ్ఞాణధమ్మాపి లబ్భన్తి. యథా హి తయో పురిసా సుత్తం సుత్తన్తి వదేయ్యుం, చతుత్థో రతనావుతసుత్తన్తి. తేసు పురిమా తయో తక్కగతమ్పి పట్టివట్టకాదిగతమ్పి యంకిఞ్చి బహుం సుత్తం లభన్తి అన్తమసో మక్కటకసుత్తమ్పి. రతనావుతసుత్తం పరియేసన్తో మన్దం లభతి, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం. హేట్ఠతో వా పఞ్ఞా విఞ్ఞాణేన సద్ధిం సమ్పయోగం లభాపితా విస్సట్ఠత్తావ ఇధ న గహితాతి వదన్తి. యం హావుసో, వేదేతీతి యం ఆరమ్మణం వేదనా వేదేతి, సఞ్ఞాపి తదేవ సఞ్జానాతి. యం సఞ్జానాతీతి యం ఆరమ్మణం సఞ్ఞా సఞ్జానాతి, విఞ్ఞాణమ్పి తదేవ విజానాతీతి అత్థో.

ఇదాని సఞ్జానాతి విజానాతి పజానాతీతి ఏత్థ విసేసో వేదితబ్బో. తత్థ ఉపసగ్గమత్తమేవ విసేసో. జానాతీతి పదం పన అవిసేసో. తస్సాపి జాననత్థే విసేసో వేదితబ్బో. సఞ్ఞా హి నీలాదివసేన ఆరమ్మణం సఞ్జాననమత్తమేవ, అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి లక్ఖణపటివేధం పాపేతుం న సక్కోతి. విఞ్ఞాణం నీలాదివసేన ఆరమ్మణఞ్చేవ సఞ్జానాతి, అనిచ్చాదిలక్ఖణపటివేధఞ్చ పాపేతి, ఉస్సక్కిత్వా పన మగ్గపాతుభావం పాపేతుం న సక్కోతి. పఞ్ఞా నీలాదివసేన ఆరమ్మణమ్పి సఞ్జానాతి, అనిచ్చాదివసేన లక్ఖణపటివేధమ్పి పాపేతి, ఉస్సక్కిత్వా మగ్గపాతుభావం పాపేతుమ్పి సక్కోతి.

యథా హి హేరఞ్ఞికఫలకే కహాపణరాసిమ్హి కతే అజాతబుద్ధి దారకో గామికపురిసో మహాహేరఞ్ఞికోతి తీసు జనేసు ఓలోకేత్వా ఠితేసు అజాతబుద్ధి దారకో కహాపణానం చిత్తవిచిత్తచతురస్సమణ్డలభావమేవ జానాతి, ఇదం మనుస్సానం ఉపభోగపరిభోగం రతనసమ్మతన్తి న జానాతి. గామికపురిసో చిత్తాదిభావఞ్చేవ జానాతి, మనుస్సానం ఉపభోగపరిభోగరతనసమ్మతభావఞ్చ. ‘‘అయం కూటో అయం ఛేకో అయం కరతో అయం సణ్హో’’తి పన న జానాతి. మహాహేరఞ్ఞికో చిత్తాదిభావమ్పి రతనసమ్మతభావమ్పి కూటాదిభావమ్పి జానాతి, జానన్తో చ పన నం రూపం దిస్వాపి జానాతి, ఆకోటితస్స సద్దం సుత్వాపి, గన్ధం ఘాయిత్వాపి, రసం సాయిత్వాపి, హత్థేన గరుకలహుకభావం ఉపధారేత్వాపి అసుకగామే కతోతిపి జానాతి, అసుకనిగమే అసుకనగరే అసుకపబ్బతచ్ఛాయాయ అసుకనదీతీరే కతోతిపి, అసుకాచరియేన కతోతిపి జానాతి. ఏవమేవం సఞ్ఞా అజాతబుద్ధిదారకస్స కహాపణదస్సనం వియ నీలాదివసేన ఆరమ్మణమత్తమేవ సఞ్జానాతి. విఞ్ఞాణం గామికపురిసస్స కహాపణదస్సనం వియ నీలాదివసేన ఆరమ్మణమ్పి సఞ్జానాతి, అనిచ్చాదివసేన లక్ఖణపటివేధమ్పి పాపేతి. పఞ్ఞా మహాహేరఞ్ఞికస్స కహాపణదస్సనం వియ నీలాదివసేన ఆరమ్మణమ్పి సఞ్జానాతి, అనిచ్చాదివసేన లక్ఖణపటివేధమ్పి పాపేతి, ఉస్సక్కిత్వా మగ్గపాతుభావమ్పి పాపేతి. సో పన నేసం విసేసో దుప్పటివిజ్ఝో.

తేనాహ ఆయస్మా నాగసేనో – ‘‘దుక్కరం, మహారాజ, భగవతా కతన్తి. కిం, భన్తే, నాగసేన భగవతా దుక్కరం కతన్తి? దుక్కరం, మహారాజ, భగవతా కతం, ఇమేసం అరూపీనం చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం ఏకారమ్మణే పవత్తమానానం వవత్థానం అక్ఖాతం, అయం ఫస్సో, అయం వేదనా, అయం సఞ్ఞా, అయం చేతనా, ఇదం చిత్త’’న్తి (మి. ప. ౨.౭.౧౬). యథా హి తిలతేలం, సాసపతేలం, మధుకతేలం, ఏరణ్డకతేలం, వసాతేలన్తి ఇమాని పఞ్చ తేలాని ఏకచాటియం పక్ఖిపిత్వా దివసం యమకమన్థేహి మన్థేత్వా తతో ఇదం తిలతేలం, ఇదం సాసపతేలన్తి ఏకేకస్స పాటియేక్కం ఉద్ధరణం నామ దుక్కరం, ఇదం తతో దుక్కరతరం. భగవా పన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స సుప్పటివిద్ధత్తా ధమ్మిస్సరో ధమ్మరాజా ఇమేసం అరూపీనం ధమ్మానం ఏకారమ్మణే పవత్తమానానం వవత్థానం అక్ఖాసి. పఞ్చన్నం మహానదీనం సముద్దం పవిట్ఠట్ఠానే, ‘‘ఇదం గఙ్గాయ ఉదకం, ఇదం యమునాయా’’తి ఏవం పాటియేక్కం ఉదకఉద్ధరణేనాపి అయమత్థో వేదితబ్బో.

౪౫౧. నిస్సట్ఠేనాతి నిస్సటేన పరిచ్చత్తేన వా. తత్థ నిస్సటేనాతి అత్థే సతి పఞ్చహి ఇన్ద్రియేహీతి నిస్సక్కవచనం. పరిచ్చత్తేనాతి అత్థే సతి కరణవచనం వేదితబ్బం. ఇదం వుత్తం హోతి – పఞ్చహి ఇన్ద్రియేహి నిస్సరిత్వా మనోద్వారే పవత్తేన పఞ్చహి వా ఇన్ద్రియేహి తస్స వత్థుభావం అనుపగమనతాయ పరిచ్చత్తేనాతి. పరిసుద్ధేనాతి నిరుపక్కిలేసేన. మనోవిఞ్ఞాణేనాతి రూపావచరచతుత్థజ్ఝానచిత్తేన. కిం నేయ్యన్తి కిం జానితబ్బం. ‘‘యంకిఞ్చి నేయ్యం నామ అత్థి ధమ్మ’’న్తిఆదీసు (మహాని. ౬౯) హి జానితబ్బం నేయ్యన్తి వుత్తం. ఆకాసానఞ్చాయతనం నేయ్యన్తి కథం రూపావచరచతుత్థజ్ఝానచిత్తేన అరూపావచరసమాపత్తి నేయ్యాతి? రూపావచరచతుత్థజ్ఝానే ఠితేన అరూపావచరసమాపత్తిం నిబ్బత్తేతుం సక్కా హోతి. ఏత్థ ఠితస్స హి సా ఇజ్ఝతి. తస్మా ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనం నేయ్య’’న్తిఆదిమాహ. అథ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం కస్మా న వుత్తన్తి? పాటియేక్కం అభినివేసాభావతో. తత్థ హి కలాపతో నయతో సమ్మసనం లబ్భతి, ధమ్మసేనాపతిసదిసస్సాపి హి భిక్ఖునో పాటియేక్కం అభినివేసో న జాయతి. తస్మా థేరోపి, ‘‘ఏవం కిరమే ధమ్మా అహుత్వా సమ్భోన్తి, హుత్వా పటివేన్తీ’’తి (మ. ని. ౩.౯౪) కలాపతో నయతో సమ్మసిత్వా విస్సజ్జేసీతి. భగవా పన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స హత్థగతత్తా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియమ్పి పరోపఞ్ఞాస ధమ్మే పాటియేక్కం అంగుద్ధారేనేవ ఉద్ధరిత్వా, ‘‘యావతా సఞ్ఞాసమాపత్తియో, తావతా అఞ్ఞాపటివేధో’’తి ఆహ.

పఞ్ఞాచక్ఖునా పజానాతీతి దస్సనపరిణాయకట్ఠేన చక్ఖుభూతాయ పఞ్ఞాయ పజానాతి. తత్థ ద్వే పఞ్ఞా సమాధిపఞ్ఞా విపస్సనాపఞ్ఞా చ. సమాధిపఞ్ఞాయ కిచ్చతో అసమ్మోహతో చ పజానాతి. విపస్సనాపఞ్ఞాయ లక్ఖణపటివేధేన ఆరమ్మణతో జాననం కథితం. కిమత్థియాతి కో ఏతిస్సా అత్థో. అభిఞ్ఞత్థాతిఆదీసు అభిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే అభిజానాతీతి అభిఞ్ఞత్థా. పరిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే పరిజానాతీతి పరిఞ్ఞత్థా. పహాతబ్బే ధమ్మే పజహతీతి పహానత్థా. సా పనేసా లోకియాపి అభిఞ్ఞత్థా చ పరిఞ్ఞత్థా చ విక్ఖమ్భనతో పహానత్థా. లోకుత్తరాపి అభిఞ్ఞత్థా చ పరిఞ్ఞత్థా చ సముచ్ఛేదతో పహానత్థా. తత్థ లోకియా కిచ్చతో అసమ్మోహతో చ పజానాతి, లోకుత్తరా అసమ్మోహతో.

౪౫౨. సమ్మాదిట్ఠియా ఉప్పాదాయాతి విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠియా చ మగ్గసమ్మాదిట్ఠియా చ. పరతో చ ఘోసోతి సప్పాయధమ్మస్సవనం. యోనిసో చ మనసికారోతి అత్తనో ఉపాయమనసికారో. తత్థ సావకేసు అపి ధమ్మసేనాపతినో ద్వే పచ్చయా లద్ధుం వట్టన్తియేవ. థేరో హి కప్పసతసహస్సాధికం ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం పారమియో పూరేత్వాపి అత్తనో ధమ్మతాయ అణుమత్తమ్పి కిలేసం పజహితుం నాసక్ఖి. ‘‘యే ధమ్మా హేతుప్పభవా’’తి (మహావ. ౬౦) అస్సజిత్థేరతో ఇమం గాథం సుత్వావస్స పటివేధో జాతో. పచ్చేకబుద్ధానం పన సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానఞ్చ పరతోఘోసకమ్మం నత్థి, యోనిసోమనసికారస్మింయేవ ఠత్వా పచ్చేకబోధిఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చ నిబ్బత్తేన్తి.

అనుగ్గహితాతి లద్ధూపకారా. సమ్మాదిట్ఠీతి అరహత్తమగ్గసమ్మాదిట్ఠి. ఫలక్ఖణే నిబ్బత్తా చేతోవిముత్తి ఫలం అస్సాతి చేతోవిముత్తిఫలా. తదేవ చేతోవిముత్తిసఙ్ఖాతం ఫలం ఆనిసంసో అస్సాతి చేతోవిముత్తిఫలానిసంసా. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ చతుత్థఫలపఞ్ఞా పఞ్ఞావిముత్తి నామ, అవసేసా ధమ్మా చేతోవిముత్తీతి వేదితబ్బా. సీలానుగ్గహితాతిఆదీసు సీలన్తి చతుపారిసుద్ధిసీలం. సుతన్తి సప్పాయధమ్మస్సవనం. సాకచ్ఛాతి కమ్మట్ఠానే ఖలనపక్ఖలనచ్ఛేదనకథా. సమథోతి విపస్సనాపాదికా అట్ఠ సమాపత్తియో. విపస్సనాతి సత్తవిధా అనుపస్సనా. చతుపారిసుద్ధిసీలఞ్హి పూరేన్తస్స, సప్పాయధమ్మస్సవనం సుణన్తస్స, కమ్మట్ఠానే ఖలనపక్ఖలనం ఛిన్దన్తస్స, విపస్సనాపాదికాసు అట్ఠసమాపత్తీసు కమ్మం కరోన్తస్స, సత్తవిధం అనుపస్సనం భావేన్తస్స అరహత్తమగ్గో ఉప్పజ్జిత్వా ఫలం దేతి.

యథా హి మధురం అమ్బపక్కం పరిభుఞ్జితుకామో అమ్బపోతకస్స సమన్తా ఉదకకోట్ఠకం థిరం కత్వా బన్ధతి. ఘటం గహేత్వా కాలేన కాలం ఉదకం ఆసిఞ్చతి. ఉదకస్స అనిక్ఖమనత్థం మరియాదం థిరం కరోతి. యా హోతి సమీపే వల్లి వా సుక్ఖదణ్డకో వా కిపిల్లికపుటో వా మక్కటకజాలం వా, తం అపనేతి. ఖణిత్తిం గహేత్వా కాలేన కాలం మూలాని పరిఖణతి. ఏవమస్స అప్పమత్తస్స ఇమాని పఞ్చ కారణాని కరోతో సో అమ్బో వడ్ఢిత్వా ఫలం దేతి. ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం. రుక్ఖస్స సమన్తతో కోట్ఠకబన్ధనం వియ హి సీలం దట్ఠబ్బం, కాలేన కాలం ఉదకసిఞ్చనం వియ ధమ్మస్సవనం, మరియాదాయ థిరభావకరణం వియ సమథో, సమీపే వల్లిఆదీనం హరణం వియ కమ్మట్ఠానే ఖలనపక్ఖలనచ్ఛేదనం, కాలేన కాలం ఖణిత్తిం గహేత్వా మూలఖణనం వియ సత్తన్నం అనుపస్సనానం భావనా. తేహి పఞ్చహి కారణేహి అనుగ్గహితస్స అమ్బరుక్ఖస్స మధురఫలదానకాలో వియ ఇమస్స భిక్ఖునో ఇమేహి పఞ్చహి ధమ్మేహి అనుగ్గహితాయ సమ్మాదిట్ఠియా అరహత్తఫలదానం వేదితబ్బం.

౪౫౩. కతి పనావుసో, భవాతి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? మూలమేవ గతో అనుసన్ధి, దుప్పఞ్ఞో యేహి భవేహి న ఉట్ఠాతి, తే పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి. తత్థ కామభవోతి కామభవూపగం కమ్మం కమ్మాభినిబ్బత్తా ఉపాదిన్నక్ఖన్ధాపీతి ఉభయమేకతో కత్వా కామభవోతి ఆహ. రూపారూపభవేసుపి ఏసేవ నయో. ఆయతిన్తి అనాగతే. పునబ్భవస్స అభినిబ్బత్తీతి పునబ్భవాభినిబ్బత్తి. ఇధ వట్టం పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి. తత్రాతత్రాభినన్దనాతి రూపాభినన్దనా సద్దాభినన్దనాతి ఏవం తహిం తహిం అభినన్దనా, కరణవచనే చేతం పచ్చత్తం. తత్రతత్రాభినన్దనాయ పునబ్భవాభినిబ్బత్తి హోతీతి అత్థో. ఏత్తావతా హి గమనం హోతి, ఆగమనం హోతి, గమనాగమనం హోతి, వట్టం వత్తతీతి వట్టం మత్థకం పాపేత్వా దస్సేసి. ఇదాని వివట్టం పుచ్ఛన్తో ‘‘కథం పనావుసో’’తిఆదిమాహ. తస్స విస్సజ్జనే అవిజ్జావిరాగాతి అవిజ్జాయ ఖయనిరోధేన. విజ్జుప్పాదాతి అరహత్తమగ్గవిజ్జాయ ఉప్పాదేన. కిం అవిజ్జా పుబ్బే నిరుద్ధా, అథ విజ్జా పుబ్బే ఉప్పన్నాతి? ఉభయమేతం న వత్తబ్బం. పదీపుజ్జలనేన అన్ధకారవిగమో వియ విజ్జుప్పాదేన అవిజ్జా నిరుద్ధావ హోతి. తణ్హానిరోధాతి తణ్హాయ ఖయనిరోధేన. పునబ్భవాభినిబ్బత్తి న హోతీతి ఏవం ఆయతిం పునబ్భవస్స అభినిబ్బత్తి న హోతి, గమనం ఆగమనం గమనాగమనం ఉపచ్ఛిజ్జతి, వట్టం న వత్తతీతి వివట్టం మత్థకం పాపేత్వా దస్సేసి.

౪౫౪. కతమం పనావుసోతి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? ఉభతోభాగవిముత్తో భిక్ఖు కాలేన కాలం నిరోధం సమాపజ్జతి. తస్స నిరోధపాదకం పఠమజ్ఝానం పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి. పఠమం ఝానన్తి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? నిరోధం సమాపజ్జనకేన భిక్ఖునా అఙ్గవవత్థానం కోట్ఠాసపరిచ్ఛేదో నామ జానితబ్బో, ఇదం ఝానం పఞ్చఙ్గికం చతురఙ్గికం తివఙ్గికం దువఙ్గికన్తి అఙ్గవవత్థానం కోట్ఠాసపరిచ్ఛేదం పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి. వితక్కోతిఆదీసు పన అభినిరోపనలక్ఖణో వితక్కో, అనుమజ్జనలక్ఖణో విచారో, ఫరణలక్ఖణా పీతి, సాతలక్ఖణం సుఖం, అవిక్ఖేపలక్ఖణా చిత్తేకగ్గతాతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా వత్తన్తి. కతఙ్గవిప్పహీనన్తి ఇధ పన కిం పుచ్ఛతి? నిరోధం సమాపజ్జనకేన భిక్ఖునా ఉపకారానుపకారాని అఙ్గాని జానితబ్బాని, తాని పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి, విస్సజ్జనం పనేత్థ పాకటమేవ. ఇతి హేట్ఠా నిరోధపాదకం పఠమజ్ఝానం గహితం, ఉపరి తస్స అనన్తరపచ్చయం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం పుచ్ఛిస్సతి. అన్తరా పన ఛ సమాపత్తియో సంఖిత్తా, నయం వా దస్సేత్వా విస్సట్ఠాతి వేదితబ్బా.

౪౫౫. ఇదాని విఞ్ఞాణనిస్సయే పఞ్చ పసాదే పుచ్ఛన్తో పఞ్చిమాని, ఆవుసోతిఆదిమాహ. తత్థ గోచరవిసయన్తి గోచరభూతం విసయం. అఞ్ఞమఞ్ఞస్సాతి చక్ఖు సోతస్స సోతం వా చక్ఖుస్సాతి ఏవం ఏకేకస్స గోచరవిసయం న పచ్చనుభోతి. సచే హి నీలాదిభేదం రూపారమ్మణం సమోధానేత్వా సోతిన్ద్రియస్స ఉపనేయ్య, ‘‘ఇఙ్ఘ తావ నం వవత్థపేహి విభావేహి, కిం నామేతం ఆరమ్మణ’’న్తి. చక్ఖువిఞ్ఞాణఞ్హి వినాపి ముఖేన అత్తనో ధమ్మతాయ ఏవం వదేయ్య – ‘‘అరే అన్ధబాల, వస్ససతమ్పి వస్ససహస్సమ్పి పరిధావమానో అఞ్ఞత్ర మయా కుహిం ఏతస్స జాననకం లభిస్ససి, ఆహర నం చక్ఖుపసాదే ఉపనేహి, అహమేతం ఆరమ్మణం జానిస్సామి, యది వా నీలం యది వా పీతకం, న హి ఏసో అఞ్ఞస్స విసయో, మయ్హేవేసో విసయో’’తి. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవమేతాని అఞ్ఞమఞ్ఞస్స గోచరం విసయం న పచ్చనుభోన్తి నామ. కిం పటిసరణన్తి ఏతేసం కిం పటిసరణం, కిం ఏతాని పటిసరన్తీతి పుచ్ఛతి. మనో పటిసరణన్తి జవనమనో పటిసరణం. మనో చ నేసన్తి మనోద్వారికజవనమనో వా పఞ్చద్వారికజవనమనో వా ఏతేసం గోచరవిసయం రజ్జనాదివసేన అనుభోతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణఞ్హి రూపదస్సనమత్తమేవ, ఏత్థ రజ్జనం వా దుస్సనం వా ముయ్హనం వా నత్థి. ఏతస్మిం పన ద్వారే జవనం రజ్జతి వా దుస్సతి వా ముయ్హతి వా. సోతవిఞ్ఞాణాదీసుపి ఏసేవ నయో.

తత్రాయం ఉపమా – పఞ్చ కిర దుబ్బలభోజకా రాజానం సేవిత్వా కిచ్ఛేన కసిరేన ఏకస్మిం పఞ్చకులికే గామే పరిత్తకం ఆయం లభింసు. తేసం తత్థ మచ్ఛభాగో మంసభాగో యుత్తికహాపణో వా, బన్ధకహాపణో వా, మాపహారకహాపణో వా, అట్ఠకహాపణో వా, సోళసకహాపణో వా, బాత్తింసకహాపణో వా, చతుసట్ఠికహాపణో వా, దణ్డోతి ఏత్తకమత్తమేవ పాపుణాతి. సతవత్థుకం పఞ్చసతవత్థుకం సహస్సవత్థుకం మహాబలిం రాజావ గణ్హాతి. తత్థ పఞ్చకులికగామో వియ పఞ్చ పసాదా దట్ఠబ్బా; పఞ్చ దుబ్బలభోజకా వియ పఞ్చ విఞ్ఞాణాని; రాజా వియ జవనం; దుబ్బలభోజకానం పరిత్తకం ఆయపాపుణనం వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం రూపదస్సనాదిమత్తం. రజ్జనాదీని పన ఏతేసు నత్థి. రఞ్ఞో మహాబలిగ్గహణం వియ తేసు ద్వారేసు జవనస్స రజ్జనాదీని వేదితబ్బాని.

౪౫౬. పఞ్చిమాని, ఆవుసోతి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? అన్తోనిరోధస్మిం పఞ్చ పసాదే. కిరియమయపవత్తస్మిఞ్హి వత్తమానే అరూపధమ్మా పసాదానం బలవపచ్చయా హోన్తి. యో పన తం పవత్తం నిరోధేత్వా నిరోధసమాపత్తిం సమాపన్నో, తస్స అన్తోనిరోధే పఞ్చ పసాదా కిం పటిచ్చ తిట్ఠన్తీతి ఇదం పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి. ఆయుం పటిచ్చాతి జీవితిన్ద్రియం పటిచ్చ తిట్ఠన్తి. ఉస్మం పటిచ్చాతి జీవితిన్ద్రియం కమ్మజతేజం పటిచ్చ తిట్ఠతి. యస్మా పన కమ్మజతేజోపి జీవితిన్ద్రియేన వినా న తిట్ఠతి, తస్మా ‘‘ఉస్మా ఆయుం పటిచ్చ తిట్ఠతీ’’తి ఆహ. ఝాయతోతి జలతో. అచ్చిం పటిచ్చాతి జాలసిఖం పటిచ్చ. ఆభా పఞ్ఞాయతీతి ఆలోకో నామ పఞ్ఞాయతి. ఆభం పటిచ్చ అచ్చీతి తం ఆలోకం పటిచ్చ జాలసిఖా పఞ్ఞాయతి.

ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో, ఆయు ఉస్మం పటిచ్చ తిట్ఠతీతి ఏత్థ జాలసిఖా వియ కమ్మజతేజో. ఆలోకో వియ జీవితిన్ద్రియం. జాలసిఖా హి ఉప్పజ్జమానా ఆలోకం గహేత్వావ ఉప్పజ్జతి. సా తేన అత్తనా జనితఆలోకేనేవ సయమ్పి అణు థూలా దీఘా రస్సాతి పాకటా హోతి. తత్థ జాలపవత్తియా జనితఆలోకేన తస్సాయేవ జాలపవత్తియా పాకటభావో వియ ఉస్మం పటిచ్చ నిబ్బత్తేన కమ్మజమహాభూతసమ్భవేన జీవితిన్ద్రియేన ఉస్మాయ అనుపాలనం. జీవితిన్ద్రియఞ్హి దసపి వస్సాని…పే… వస్ససతమ్పి కమ్మజతేజపవత్తం పాలేతి. ఇతి మహాభూతాని ఉపాదారూపానం నిస్సయపచ్చయాదివసేన పచ్చయాని హోన్తీతి ఆయు ఉస్మం పటిచ్చ తిట్ఠతి. జీవితిన్ద్రియం మహాభూతాని పాలేతీతి ఉస్మా ఆయుం పటిచ్చ తిట్ఠతీతి వేదితబ్బా.

౪౫౭. ఆయుసఙ్ఖారాతి ఆయుమేవ. వేదనియా ధమ్మాతి వేదనా ధమ్మావ. వుట్ఠానం పఞ్ఞాయతీతి సమాపత్తితో వుట్ఠానం పఞ్ఞాయతి. యో హి భిక్ఖు అరూపపవత్తే ఉక్కణ్ఠిత్వా సఞ్ఞఞ్చ వేదనఞ్చ నిరోధేత్వా నిరోధం సమాపన్నో, తస్స యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేన రూపజీవితిన్ద్రియపచ్చయా అరూపధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి. ఏవం పన రూపారూపపవత్తం పవత్తతి. యథా కిం? యథా ఏకో పురిసో జాలాపవత్తే ఉక్ఖణ్ఠితో ఉదకేన పహరిత్వా జాలం అప్పవత్తం కత్వా ఛారికాయ అఙ్గారే పిధాయ తుణ్హీ నిసీదతి. యదా పనస్స పున జాలాయ అత్థో హోతి, ఛారికం అపనేత్వా అఙ్గారే పరివత్తేత్వా ఉపాదానం దత్వా ముఖవాతం వా తాలవణ్టవాతం వా దదాతి. అథ జాలాపవత్తం పున పవత్తతి. ఏవమేవ జాలాపవత్తం వియ అరూపధమ్మా. పురిసస్స జాలాపవత్తే ఉక్కణ్ఠిత్వా ఉదకప్పహారేన జాలం అప్పవత్తం కత్వా ఛారికాయ అఙ్గారే పిధాయ తుణ్హీభూతస్స నిసజ్జా వియ భిక్ఖునో అరూపపవత్తే ఉక్కణ్ఠిత్వా సఞ్ఞఞ్చ వేదనఞ్చ నిరోధేత్వా నిరోధసమాపజ్జనం. ఛారికాయ పిహితఅఙ్గారా వియ రూపజీవితిన్ద్రియం. పురిసస్స పున జాలాయ అత్థే సతి ఛారికాపనయనాదీని వియ భిక్ఖునో యథాపరిచ్ఛిన్నకాలాపగమనం. అగ్గిజాలాయ పవత్తి వియ పున అరూపధమ్మేసు ఉప్పన్నేసు రూపారూపపవత్తి వేదితబ్బా.

ఆయు ఉస్మా చ విఞ్ఞాణన్తి రూపజీవితిన్ద్రియం, కమ్మజతేజోధాతు, చిత్తన్తి ఇమే తయో ధమ్మా యదా ఇమం రూపకాయం జహన్తి, అథాయం అచేతనం కట్ఠం వియ పథవియం ఛడ్డితో సేతీతి అత్థో. వుత్తఞ్చేతం –

‘‘ఆయు ఉస్మా చ విఞ్ఞాణం, యదా కాయం జహన్తిమం;

అపవిద్ధో తదా సేతి, పరభత్తం అచేతన’’న్తి. (సం. ని. ౩.౯౫);

కాయసఙ్ఖారాతి అస్సాసపస్సాసా. వచీసఙ్ఖారాతి వితక్కవిచారా. చిత్తసఙ్ఖారాతి సఞ్ఞావేదనా. ఆయూతి రూపజీవితిన్ద్రియం. పరిభిన్నానీతి ఉపహతాని, వినట్ఠానీతి అత్థో. తత్థ కేచి ‘‘నిరోధసమాపన్నస్స చిత్తసఙ్ఖారావ నిరుద్ధా’’తి వచనతో చిత్తం అనిరుద్ధం హోతి, తస్మా సచిత్తకా అయం సమాపత్తీతి వదన్తి. తే వత్తబ్బా – ‘‘వచీసఙ్ఖారాపిస్స నిరుద్ధా’’తి వచనతో వాచా అనిరుద్ధా హోతి, తస్మా నిరోధం సమాపన్నేన ధమ్మమ్పి కథేన్తేన సజ్ఝాయమ్పి కరోన్తేన నిసీదితబ్బం సియా. ‘‘యో చాయం మతో కాలఙ్కతో, తస్సాపి చిత్తసఙ్ఖారా నిరుద్ధా’’తి వచనతో చిత్తం అనిరుద్ధం భవేయ్య, తస్మా కాలఙ్కతే మాతాపితరో వా అరహన్తే వా ఝాపయన్తేన అనన్తరియకమ్మం కతం భవేయ్య. ఇతి బ్యఞ్జనే అభినివేసం అకత్వా ఆచరియానం నయే ఠత్వా అత్థో ఉపపరిక్ఖితబ్బో. అత్థో హి పటిసరణం, న బ్యఞ్జనం.

ఇన్ద్రియాని విప్పసన్నానీతి కిరియమయపవత్తస్మిఞ్హి వత్తమానే బహిద్ధా ఆరమ్మణేసు పసాదే ఘట్టేన్తేసు ఇన్ద్రియాని కిలమన్తాని ఉపహతాని మక్ఖితాని వియ హోన్తి, వాతాదీహి ఉట్ఠితేన రజేన చతుమహాపథే ఠపితఆదాసో వియ. యథా పన థవికాయం పక్ఖిపిత్వా మఞ్జూసాదీసు ఠపితో ఆదాసో అన్తోయేవ విరోచతి, ఏవం నిరోధం సమాపన్నస్స భిక్ఖునో అన్తోనిరోధే పఞ్చ పసాదా అతివిరోచన్తి. తేన వుత్తం ‘‘ఇన్ద్రియాని విప్పసన్నానీ’’తి.

౪౫౮. కతి పనావుసో, పచ్చయాతి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? నిరోధస్స అనన్తరపచ్చయం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి. విస్సజ్జనే పనస్స సుఖస్స చ పహానాతి చత్తారో అపగమనపచ్చయా కథితా. అనిమిత్తాయాతి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? నిరోధతో వుట్ఠానకఫలసమాపత్తిం పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి. అవసేససమాపత్తివుట్ఠానఞ్హి భవఙ్గేన హోతి, నిరోధా వుట్ఠానం పన విపస్సనానిస్సన్దాయ ఫలసమాపత్తియాతి తమేవ పుచ్ఛతి. సబ్బనిమిత్తానన్తి రూపాదీనం సబ్బారమ్మణానం. అనిమిత్తాయ చ ధాతుయా మనసికారోతి సబ్బనిమిత్తాపగతాయ నిబ్బానధాతుయా మనసికారో. ఫలసమాపత్తిసహజాతం మనసికారం సన్ధాయాహ. ఇతి హేట్ఠా నిరోధపాదకం పఠమజ్ఝానం గహితం, నిరోధస్స అనన్తరపచ్చయం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం గహితం, ఇధ నిరోధతో వుట్ఠానకఫలసమాపత్తి గహితాతి.

ఇమస్మిం ఠానే నిరోధకథా కథేతబ్బా హోతి. సా, ‘‘ద్వీహి బలేహి సమన్నాగతత్తా తయో చ సఙ్ఖారానం పటిప్పస్సద్ధియా సోళసహి ఞాణచరియాహి నవహి సమాధిచరియాహి వసీభావతాపఞ్ఞా నిరోధసమాపత్తియా ఞాణ’’న్తి ఏవం పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౮౩) ఆగతా. విసుద్ధిమగ్గే పనస్సా సబ్బాకారేన వినిచ్ఛయకథా కథితా.

ఇదాని వలఞ్జనసమాపత్తిం పుచ్ఛన్తో కతి పనావుసో, పచ్చయాతిఆదిమాహ. నిరోధతో హి వుట్ఠానకఫలసమాపత్తియా ఠితి నామ న హోతి, ఏకం ద్వే చిత్తవారమేవ పవత్తిత్వా భవఙ్గం ఓతరతి. అయఞ్హి భిక్ఖు సత్త దివసే అరూపపవత్తం నిరోధేత్వా నిసిన్నో నిరోధవుట్ఠానకఫలసమాపత్తియం న చిరం తిట్ఠతి. వలఞ్జనసమాపత్తియం పన అద్ధానపరిచ్ఛేదోవ పమాణం. తస్మా సా ఠితి నామ హోతి. తేనాహ – ‘‘అనిమిత్తాయ చేతోవిముత్తియా ఠితియా’’తి. తస్సా చిరట్ఠితత్థం కతి పచ్చయాతి అత్థో. విస్సజ్జనే పనస్సా పుబ్బే చ అభిసఙ్ఖారోతి అద్ధానపరిచ్ఛేదో వుత్తో. వుట్ఠానాయాతి ఇధ భవఙ్గవుట్ఠానం పుచ్ఛతి. విస్సజ్జనేపిస్సా సబ్బనిమిత్తానఞ్చ మనసికారోతి రూపాదినిమిత్తవసేన భవఙ్గసహజాతమనసికారో వుత్తో.

౪౫౯. యా చాయం, ఆవుసోతి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? ఇధ అఞ్ఞం అభినవం నామ నత్థి. హేట్ఠా కథితధమ్మేయేవ ఏకతో సమోధానేత్వా పుచ్ఛామీతి పుచ్ఛతి. కత్థ పన తే కథితా? ‘‘నీలమ్పి సఞ్జానాతి పీతకమ్పి, లోహితకమ్పి, ఓదాతకమ్పి సఞ్జానాతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౫౦) ఏతస్మిఞ్హి ఠానే అప్పమాణా చేతోవిముత్తి కథితా. ‘‘నత్థి కిఞ్చీతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనన్తి నేయ్య’’న్తి (మ. ని. ౧.౪౫౧) ఏత్థ ఆకిఞ్చఞ్ఞం. ‘‘పఞ్ఞాచక్ఖునా పజానాతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౫౧) ఏత్థ సుఞ్ఞతా. ‘‘కతి పనావుసో, పచ్చయా అనిమిత్తాయ చేతోవిముత్తియా ఠితియా వుట్ఠానాయా’’తి ఏత్థ అనిమిత్తా. ఏవం హేట్ఠా కథితావ ఇమస్మిం ఠానే ఏకతో సమోధానేత్వా పుచ్ఛతి. తం పన పటిక్ఖిపిత్వా ఏతా తస్మిం తస్మిం ఠానే నిద్దిట్ఠావాతి వత్వా అఞ్ఞే చత్తారో ధమ్మా ఏకనామకా అత్థి. ఏకో ధమ్మో చతునామకో అత్థి, ఏతం పాకటం కత్వా కథాపేతుం ఇధ పుచ్ఛతీతి అట్ఠకథాయం సన్నిట్ఠానం కతం. తస్సా విస్సజ్జనే అయం వుచ్చతావుసో, అప్పమాణా చేతోవిముత్తీతి అయం ఫరణఅప్పమాణతాయ అప్పమాణా నామ. అయఞ్హి అప్పమాణే వా సత్తే ఫరతి, ఏకస్మిమ్పి వా సత్తే అసేసేత్వా ఫరతి.

అయం వుచ్చతావుసో, ఆకిఞ్చఞ్ఞాతి ఆరమ్మణకిఞ్చనస్స అభావతో ఆకిఞ్చఞ్ఞా. అత్తేన వాతి అత్త భావపోసపుగ్గలాదిసఙ్ఖాతేన అత్తేన సుఞ్ఞం. అత్తనియేన వాతి చీవరాదిపరిక్ఖారసఙ్ఖాతేన అత్తనియేన సుఞ్ఞం. అనిమిత్తాతి రాగనిమిత్తాదీనం అభావేనేవ అనిమిత్తా, అరహత్తఫలసమాపత్తిం సన్ధాయాహ. నానత్థా చేవ నానాబ్యఞ్జనా చాతి బ్యఞ్జనమ్పి నేసం నానా అత్థోపి. తత్థ బ్యఞ్జనస్స నానతా పాకటావ. అత్థో పన, అప్పమాణా చేతోవిముత్తి భూమన్తరతో మహగ్గతా ఏవ హోతి రూపావచరా; ఆరమ్మణతో సత్త పఞ్ఞత్తిఆరమ్మణా. ఆకిఞ్చఞ్ఞా భుమ్మన్తరతో మహగ్గతా అరూపావచరా; ఆరమ్మణతో న వత్తబ్బారమ్మణా. సుఞ్ఞతా భుమ్మన్తరతో కామావచరా; ఆరమ్మణతో సఙ్ఖారారమ్మణా. విపస్సనా హి ఏత్థ సుఞ్ఞతాతి అధిప్పేతా. అనిమిత్తా భుమ్మన్తరతో లోకుత్తరా; ఆరమ్మణతో నిబ్బనారమ్మణా.

రాగో ఖో, ఆవుసో, పమాణకరణోతిఆదీసు యథా పబ్బతపాదే పూతిపణ్ణరసఉదకం నామ హోతి కాళవణ్ణం; ఓలోకేన్తానం బ్యామసతగమ్భీరం వియ ఖాయతి. యట్ఠిం వా రజ్జుం వా గహేత్వా మినన్తస్స పిట్ఠిపాదోత్థరణమత్తమ్పి న హోతి. ఏవమేవం యావ రాగాదయో నుప్పజ్జన్తి, తావ పుగ్గలం సఞ్జానితుం న సక్కా హోన్తి, సోతాపన్నో వియ, సకదాగామీ వియ, అనాగామీ వియ చ ఖాయతి. యదా పనస్స రాగాదయో ఉప్పజ్జన్తి, తదా రత్తో దుట్ఠో మూళ్హోతి పఞ్ఞాయతి. ఇతి ఏతే ‘‘ఏత్తకో అయ’’న్తి పుగ్గలస్స పమాణం దస్సేన్తో వియ ఉప్పజ్జన్తీతి పమాణకరణా నామ వుత్తా. యావతా ఖో, ఆవుసో, అప్పమాణా చేతోవిముత్తియోతి యత్తకా అప్పమాణా చేతోవిముత్తియో. కిత్తకా పన తా? చత్తారో బ్రహ్మవిహారా, చత్తారో మగ్గా, చత్తారి చ ఫలానీతి ద్వాదస. తత్థ బ్రహ్మవిహారా ఫరణఅప్పమాణతాయ అప్పమాణా. సేసా పమాణకరణానం కిలేసానం అభావేన అప్పమాణా. నిబ్బానమ్పి అప్పమాణమేవ, చేతోవిముత్తి పన న హోతి, తస్మా న గహితం. అకుప్పాతి అరహత్తఫలచేతోవిముత్తి; సా హి తాసం సబ్బజేట్ఠికా, తస్మా అగ్గమక్ఖాయతీతి వుత్తా. రాగో ఖో, ఆవుసో, కిఞ్చనోతి రాగో ఉప్పజ్జిత్వా పుగ్గలం కిఞ్చతి మద్దతి పలిబున్ధతి. తస్మా కిఞ్చనోతి వుత్తో. మనుస్సా కిర గోణేహి ఖలం మద్దాపేన్తో కిఞ్చేహి కపిల, కిఞ్చేహి కాళకాతి వదన్తి. ఏవం మద్దనత్థో కిఞ్చనత్థోతి వేదితబ్బో. దోసమోహేసుపి ఏసేవ నయో. ఆకిఞ్చఞ్ఞా చేతోవిముత్తియో నామ నవ ధమ్మా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనఞ్చ మగ్గఫలాని చ. తత్థ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం కిఞ్చనం ఆరమ్మణం అస్స నత్థీతి ఆకిఞ్చఞ్ఞం. మగ్గఫలాని కిఞ్చనానం మద్దనానం పలిబున్ధనకిలేసానం నత్థితాయ ఆకిఞ్చఞ్ఞాని. నిబ్బానమ్పి ఆకిఞ్చఞ్ఞం, చేతోవిముత్తి పన న హోతి, తస్మా న గహితం.

రాగో ఖో, ఆవుసో, నిమిత్తకరణోతిఆదీసు యథా నామ ద్విన్నం కులానం సదిసా ద్వే వచ్ఛకా హోన్తి. యావ తేసం లక్ఖణం న కతం హోతి, తావ ‘‘అయం అసుకకులస్స వచ్ఛకో, అయం అసుకకులస్సా’’తి న సక్కా హోన్తి జానితుం. యదా పన తేసం సత్తిసూలాదీసు అఞ్ఞతరం లక్ఖణం కతం హోతి, తదా సక్కా హోన్తి జానితుం. ఏవమేవ యావ పుగ్గలస్స రాగో నుప్పజ్జతి, తావ న సక్కా హోతి జానితుం అరియో వా పుథుజ్జనో వాతి. రాగో పనస్స ఉప్పజ్జమానోవ సరాగో నామ అయం పుగ్గలోతి సఞ్జానననిమిత్తం కరోన్తో వియ ఉప్పజ్జతి, తస్మా ‘‘నిమిత్తకరణో’’తి వుత్తో. దోసమోహేసుపి ఏసేవ నయో.

అనిమిత్తా చేతోవిముత్తి నామ తేరస ధమ్మా – విపస్సనా, చత్తారో ఆరుప్పా, చత్తారో మగ్గా, చత్తారి చ ఫలానీతి. తత్థ విపస్సనా నిచ్చనిమిత్తం సుఖనిమిత్తం అత్తనిమిత్తం ఉగ్ఘాటేతీతి అనిమిత్తా నామ. చత్తారో ఆరుప్పా రూపనిమిత్తస్స అభావేన అనిమిత్తా నామ. మగ్గఫలాని నిమిత్తకరణానం కిలేసానం అభావేన అనిమిత్తాని. నిబ్బానమ్పి అనిమిత్తమేవ, తం పన చేతోవిముత్తి న హోతి, తస్మా న గహితం. అథ కస్మా సుఞ్ఞతా చేతోవిముత్తి న గహితాతి? సా, ‘‘సుఞ్ఞా రాగేనా’’తిఆదివచనతో సబ్బత్థ అనుపవిట్ఠావ, తస్మా విసుం న గహితా. ఏకత్థాతి ఆరమ్మణవసేన ఏకత్థా. అప్పమాణం ఆకిఞ్చఞ్ఞం సుఞ్ఞతం అనిమిత్తన్తి హి సబ్బానేతాని నిబ్బానస్సేవ నామాని. ఇతి ఇమినా పరియాయేన ఏకత్థా. అఞ్ఞస్మిం పన ఠానే అప్పమాణా హోన్తి, అఞ్ఞస్మిం ఆకిఞ్చఞ్ఞా అఞ్ఞస్మిం సుఞ్ఞతా అఞ్ఞస్మిం అనిమిత్తాతి ఇమినా పరియాయేన నానాబ్యఞ్జనా. ఇతి థేరో యథానుసన్ధినావ దేసనం నిట్ఠపేసీతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

మహావేదల్లసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. చూళవేదల్లసుత్తవణ్ణనా

౪౬౦. ఏవం మే సుతన్తి చూళవేదల్లసుత్తం. తత్థ విసాఖో ఉపాసకోతి విసాఖోతి ఏవంనామకో ఉపాసకో. యేన ధమ్మదిన్నాతి యేన ధమ్మదిన్నా నామ భిక్ఖునీ తేనుపసఙ్కమి. కో పనాయం విసాఖో? కా ధమ్మదిన్నా? కస్మా ఉపసఙ్కమీతి? విసాఖో నామ ధమ్మదిన్నాయ గిహికాలే ఘరసామికో. సో యదా భగవా సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా పవత్తవరధమ్మచక్కో యసాదయో కులపుత్తే వినేత్వా ఉరువేలం పత్వా తత్థ జటిలసహస్సం వినేత్వా పురాణజటిలేహి ఖీణాసవభిక్ఖూహి సద్ధిం రాజగహం గన్త్వా బుద్ధదస్సనత్థం ద్వాదసనహుతాయ పరిసాయ సద్ధిం ఆగతస్స బిమ్బిసారమహారాజస్స ధమ్మం దేసేసి. తదా రఞ్ఞా సద్ధిం ఆగతేసు ద్వాదసనహుతేసు ఏకం నహుతం ఉపాసకత్తం పటివేదేసి, ఏకాదస నహుతాని సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు సద్ధిం రఞ్ఞా బిమ్బిసారేన. అయం ఉపాసకో తేసం అఞ్ఞతరో, తేహి సద్ధిం పఠమదస్సనేవ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ, పున ఏకదివసం ధమ్మం సుత్వా సకదాగామిఫలం పత్వా, తతో అపరభాగేపి ఏకదివసం ధమ్మం సుత్వా అనాగామిఫలే పతిట్ఠితో. సో అనాగామీ హుత్వా గేహం ఆగచ్ఛన్తో యథా అఞ్ఞేసు దివసేసు ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తో సితం కురుమానో ఆగచ్ఛతి, ఏవం అనాగన్త్వా సన్తిన్ద్రియో సన్తమానసో హుత్వా అగమాసి.

ధమ్మదిన్నా సీహపఞ్జరం ఉగ్ఘాటేత్వా వీథిం ఓలోకయమానా తస్స ఆగమనాకారం దిస్వా, ‘‘కిం ను ఖో ఏత’’న్తి చిన్తేత్వా తస్స పచ్చుగ్గమనం కురుమానా సోపానసీసే ఠత్వా ఓలమ్బనత్థం హత్థం పసారేసి. ఉపాసకో అత్తనో హత్థం సమిఞ్జేసి. సా ‘‘పాతరాసభోజనకాలే జానిస్సామీ’’తి చిన్తేసి. ఉపాసకో పుబ్బే తాయ సద్ధిం ఏకతో భుఞ్జతి. తం దివసం పన తం అనపలోకేత్వా యోగావచరభిక్ఖు వియ ఏకకోవ భుఞ్జి. సా, ‘‘సాయన్హకాలే జానిస్సామీ’’తి చిన్తేసి. ఉపాసకో తందివసం సిరిగబ్భం న పావిసి, అఞ్ఞం గబ్భం పటిజగ్గాపేత్వా కప్పియమఞ్చకం పఞ్ఞపాపేత్వా నిపజ్జి. ఉపాసికా, ‘‘కిం ను ఖ్వస్స బహిద్ధా పత్థనా అత్థి, ఉదాహు కేనచిదేవ పరిభేదకేన భిన్నో, ఉదాహు మయ్హేవ కోచి దోసో అత్థీ’’తి బలవదోమనస్సా హుత్వా, ‘‘ఏకం ద్వే దివసే వసితకాలే సక్కా ఞాతు’’న్తి తస్స ఉపట్ఠానం గన్త్వా వన్దిత్వా అట్ఠాసి.

ఉపాసకో, ‘‘కిం ధమ్మదిన్నే అకాలే ఆగతాసీ’’తి పుచ్ఛి. ఆమ అయ్యపుత్త, ఆగతామ్హి, న త్వం యథా పురాణో, కిం ను తే బహిద్ధా పత్థనా అత్థీతి? నత్థి ధమ్మదిన్నేతి. అఞ్ఞో కోచి పరిభేదకో అత్థీతి? అయమ్పి నత్థీతి. ఏవం సన్తే మయ్హేవ కోచి దోసో భవిస్సతీతి. తుయ్హమ్పి దోసో నత్థీతి. అథ కస్మా మయా సద్ధిం యథా పకతియా ఆలాపసల్లాపమత్తమ్పి న కరోథాతి? సో చిన్తేసి – ‘‘అయం లోకుత్తరధమ్మో నామ గరు భారియో న పకాసేతతబ్బో, సచే ఖో పనాహం న కథేస్సామి, అయం హదయం ఫాలేత్వా ఏత్థేవ కాలం కరేయ్యా’’తి తస్సానుగ్గహత్థాయ కథేసి – ‘‘ధమ్మదిన్నే అహం సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా లోకుత్తరధమ్మం నామ అధిగతో, తం అధిగతస్స ఏవరూపా లోకియకిరియా న వట్టతి. యది త్వం ఇచ్ఛసి, తవ చత్తాలీస కోటియో మమ చత్తాలీస కోటియోతి అసీతికోటిధనం అత్థి, ఏత్థ ఇస్సరా హుత్వా మమ మాతిట్ఠానే వా భగినిట్ఠానే వా ఠత్వా వస. తయా దిన్నేన భత్తపిణ్డమత్తకేన అహం యాపేస్సామి. అథేవం న కరోసి, ఇమే భోగే గహేత్వా కులగేహం గచ్ఛ, అథాపి తే బహిద్ధా పత్థనా నత్థి, అహం తం భగినిట్ఠానే వా ధితుట్ఠానే వా ఠపేత్వా పోసేస్సామీ’’తి.

సా చిన్తేసి – ‘‘పకతిపురిసో ఏవం వత్తా నామ నత్థి. అద్ధా ఏతేన లోకుత్తరవరధమ్మో పటివిద్ధో. సో పన ధమ్మో కిం పురిసేహేవ పటిబుజ్ఝితబ్బో, ఉదాహు మాతుగామోపి పటివిజ్ఝితుం సక్కోతీ’’తి విసాఖం ఏతదవోచ – ‘‘కిం ను ఖో ఏసో ధమ్మో పురిసేహేవ లభితబ్బో, మాతుగామేనపి సక్కా లద్ధు’’న్తి? కిం వదేసి ధమ్మదిన్నే, యే పటిపన్నకా, తే ఏతస్స దాయాదా, యస్స యస్స ఉపనిస్సయో అత్థి, సో సో ఏతం పటిలభతీతి. ఏవం సన్తే మయ్హం పబ్బజ్జం అనుజానాథాతి. సాధు భద్దే, అహమ్పి తం ఏతస్మింయేవ మగ్గే యోజేతుకామో, మనం పన తే అజానమానో న కథేమీతి తావదేవ బిమ్బిసారస్స రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా అట్ఠాసి.

రాజా, ‘‘కిం, గహపతి, అకాలే ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛి. ధమ్మదిన్నా, ‘‘మహారాజ, పబ్బజిస్సామీ’’తి వదతీతి. కిం పనస్స లద్ధుం వట్టతీతి? అఞ్ఞం కిఞ్చి నత్థి, సోవణ్ణసివికం దేవ, లద్ధుం వట్టతి నగరఞ్చ పటిజగ్గాపేతున్తి. రాజా సోవణ్ణసివికం దత్వా నగరం పటిజగ్గాపేసి. విసాఖో ధమ్మదిన్నం గన్ధోదకేన నహాపేత్వా సబ్బాలఙ్కారేహి అలఙ్కారాపేత్వా సోవణ్ణసివికాయ నిసీదాపేత్వా ఞాతిగణేన పరివారాపేత్వా గన్ధపుప్ఫాదీహి పూజయమానో నగరవాసనం కరోన్తో వియ భిక్ఖునిఉపస్సయం గన్త్వా, ‘‘ధమ్మదిన్నం పబ్బాజేథాయ్యే’’తి ఆహ. భిక్ఖునియో ‘‘ఏకం వా ద్వే వా దోసే సహితుం వట్టతి గహపతీ’’తి ఆహంసు. నత్థయ్యే కోచి దోసో, సద్ధాయ పబ్బజతీతి. అథేకా బ్యత్తా థేరీ తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖిత్వా కేసే ఓహారేత్వా పబ్బాజేసి. విసాఖో, ‘‘అభిరమయ్యే, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో’’తి వన్దిత్వా పక్కామి.

తస్సా పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ లాభసక్కారో ఉప్పజ్జి. తేనేవ పలిబుద్ధా సమణధమ్మం కాతుం ఓకాసం న లభతి. అథాచరియ-ఉపజ్ఝాయథేరియో గహేత్వా జనపదం గన్త్వా అట్ఠతింసాయ ఆరమ్మణేసు చిత్తరుచితం కమ్మట్ఠానం కథాపేత్వా సమణధమ్మం కాతుం ఆరద్ధా, అభినీహారసమ్పన్నత్తా పన నాతిచిరం కిలమిత్థ.

ఇతో పట్ఠాయ హి సతసహస్సకప్పమత్థకే పదుముత్తరో నామ సత్థా లోకే ఉదపాది. తదా ఏసా ఏకస్మిం కులే దాసీ హుత్వా అత్తనో కేసే విక్కిణిత్వా సుజాతత్థేరస్స నామ అగ్గసావకస్స దానం దత్వా పత్థనమకాసి. సా తాయ పత్థనాభినీహారసమ్పత్తియా నాతిచిరం కిలమిత్థ, కతిపాహేనేవ అరహత్తం పత్వా చిన్తేసి – ‘‘అహం యేనత్థేన సాసనే పబ్బజితా, సో మత్థకం పత్తో, కిం మే జనపదవాసేన, మయ్హం ఞాతకాపి పుఞ్ఞాని కరిస్సన్తి, భిక్ఖునిసఙ్ఘోపి పచ్చయేహి న కిలమిస్సతి, రాజగహం గచ్ఛామీ’’తి భిక్ఖునిసఙ్ఘం గహేత్వా రాజగహమేవ అగమాసి. విసాఖో, ‘‘ధమ్మదిన్నా కిర ఆగతా’’తి సుత్వా, ‘‘పబ్బజిత్వా నచిరస్సేవ జనపదం గతా, గన్త్వాపి నచిరస్సేవ పచ్చాగతా, కిం ను ఖో భవిస్సతి, గన్త్వా జానిస్సామీ’’తి దుతియగమనేన భిక్ఖునిఉపస్సయం అగమాసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో విసాఖో ఉపాసకో యేన ధమ్మదిన్నా భిక్ఖునీ తేనుపసఙ్కమీ’’తి.

ఏతదవోచాతి ఏతం సక్కాయోతిఆదివచనం అవోచ. కస్మా అవోచాతి? ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అభిరమసి నాభిరమసి, అయ్యే’’తి ఏవం పుచ్ఛనం నామ న పణ్డితకిచ్చం, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే ఉపనేత్వా పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామి, పఞ్హబ్యాకరణేన తస్సా అభిరతిం వా అనభిరతిం వా జానిస్సామీతి, తస్మా అవోచ. తం సుత్వావ ధమ్మదిన్నా అహం, ఆవుసో విసాఖ, అచిరపబ్బజితా సకాయం వా పరకాయం వా కుతో జానిస్సామీతి వా, అఞ్ఞత్థేరియో ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛాతి వా అవత్వా ఉపనిక్ఖిత్తం సమ్పటిచ్ఛమానా వియ, ఏకపాసకగణ్ఠిం మోచేన్తీ వియ గహనట్ఠానే హత్థిమగ్గం నీహరమానా వియ ఖగ్గముఖేన సముగ్గం వివరమానా వియ చ పటిసమ్భిదావిసయే ఠత్వా పఞ్హం విస్సజ్జమానా, పఞ్చ ఖో ఇమే, ఆవుసో విసాఖ, ఉపాదానక్ఖన్ధాతిఆదిమాహ. తత్థ పఞ్చాతి గణనపరిచ్ఛేదో. ఉపాదానక్ఖన్ధాతి ఉపాదానానం పచ్చయభూతా ఖన్ధాతి ఏవమాదినా నయేనేత్థ ఉపాదానక్ఖన్ధకథా విత్థారేత్వా కథేతబ్బా. సా పనేసా విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితా ఏవాతి తత్థ విత్తారితనయేనేవ వేదితబ్బా. సక్కాయసముదయాదీసుపి యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా తత్థ తత్థ వుత్తమేవ.

ఇదం పన చతుసచ్చబ్యాకరణం సుత్వా విసాఖో థేరియా అభిరతభావం అఞ్ఞాసి. యో హి బుద్ధసాసనే ఉక్కణ్ఠితో హోతి అనభిరతో, సో ఏవం పుచ్ఛితపుచ్ఛితపఞ్హం సణ్డాసేన ఏకేకం పలితం గణ్హన్తో వియ, సినేరుపాదతో వాలుకం ఉద్ధరన్తో వియ విస్సజ్జేతుం న సక్కోతి. యస్మా పన ఇమాని చత్తారి సచ్చాని లోకే చన్దిమసూరియా వియ బుద్ధసాసనే పాకటాని, పరిసమజ్ఝే గతో హి భగవాపి మహాథేరాపి సచ్చానేవ పకాసేన్తి; భిక్ఖుసఙ్ఘోపి పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ కులపుత్తే చత్తారి నామ కిం, చత్తారి అరియసచ్చానీతి పఞ్హం ఉగ్గణ్హాపేతి. అయఞ్చ ధమ్మదిన్నా ఉపాయకోసల్లే ఠితా పణ్డితా బ్యత్తా నయం గహేత్వా సుతేనపి కథేతుం సమత్థా, తస్మా ‘‘న సక్కా ఏతిస్సా ఏత్తావతా సచ్చానం పటివిద్ధభావో ఞాతుం, సచ్చవినిబ్భోగపఞ్హబ్యాకరణేన సక్కా ఞాతు’’న్తి చిన్తేత్వా హేట్ఠా కథితాని ద్వే సచ్చాని పటినివత్తేత్వా గుళ్హం కత్వా గణ్ఠిపఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛన్తో తఞ్ఞేవ ను ఖో, అయ్యేతిఆదిమాహ.

తస్స విస్సజ్జనే న ఖో, ఆవుసో విసాఖ, తఞ్ఞేవ ఉపాదానన్తి ఉపాదానస్స సఙ్ఖారక్ఖన్ధేకదేసభావతో న తంయేవ ఉపాదానం తే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా, నాపి అఞ్ఞత్ర పఞ్చహి ఉపాదానక్ఖన్ధేహి ఉపాదానం. యది హి తఞ్ఞేవ సియా, రూపాదిసభావమ్పి ఉపాదానం సియా. యది అఞ్ఞత్ర సియా, పరసమయే చిత్తవిప్పయుత్తో అనుసయో వియ పణ్ణత్తి వియ నిబ్బానం వియ చ ఖన్ధవినిముత్తం వా సియా, ఛట్ఠో వా ఖన్ధో పఞ్ఞపేతబ్బో భవేయ్య, తస్మా ఏవం బ్యాకాసి. తస్సా బ్యాకరణం సుత్వా ‘‘అధిగతపతిట్ఠా అయ’’న్తి విసాఖో నిట్ఠమగమాసి. న హి సక్కా అఖీణాసవేన అసమ్బద్ధేన అవిత్థాయన్తేన పదీపసహస్సం జాలేన్తేన వియ ఏవరూపో గుళ్హో పటిచ్ఛన్నో తిలక్ఖణాహతో గమ్భీరో పఞ్హో విస్సజ్జేతుం. నిట్ఠం గన్త్వా పన, ‘‘అయం ధమ్మదిన్నా సాసనే లద్ధపతిట్ఠా అధిగతపటిసమ్భిదా వేసారజ్జప్పత్తా భవమత్థకే ఠితా మహాఖీణాసవా, సమత్థా మయ్హం పుచ్ఛితపఞ్హం కథేతుం, ఇదాని పన నం ఓవత్తికసారం పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా తం పుచ్ఛన్తో, కథం పనాయ్యేతిఆదిమాహ.

౪౬౧. తస్స విస్సజ్జనే అస్సుతవాతిఆది మూలపరియాయే విత్థారితమేవ. రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతి, ‘‘ఇధేకచ్చో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి. యం రూపం సో అహం, యో అహం తం రూపన్తి రూపఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి నామ తేలప్పదీపస్స ఝాయతో యా అచ్చి సో వణ్ణో, యో వణ్ణో సా అచ్చీతి అచ్చిఞ్చ వణ్ణఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. ఏవమేవ ఇధేకచ్చో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి…పే… అద్వయం సమనుపస్సతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౧౩౧) ఏవం రూపం అత్తాతి దిట్ఠిపస్సనాయ పస్సతి. రూపవన్తం వా అత్తానన్తి అరూపం అత్తాతి గహేత్వా ఛాయావన్తం రుక్ఖం వియ తం అత్తానం రూపవన్తం సమనుపస్సతి. అత్తని వా రూపన్తి అరూపమేవ అత్తాతి గహేత్వా పుప్ఫస్మిం గన్ధం వియ అత్తని రూపం సమనుపస్సతి. రూపస్మిం వా అత్తానన్తి అరూపమేవ అత్తాతి గహేత్వా కరణ్డాయ మణిం వియ అత్తానం రూపస్మిం సమనుపస్సతి. వేదనం అత్తతోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ, రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతి సుద్ధరూపమేవ అత్తాతి కథితం. రూపవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం. వేదనం అత్తతో… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీతి ఇమేసు సత్తసు ఠానేసు అరూపం అత్తాతి కథితం. వేదనావన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా వేదనం, వేదనాయ వా అత్తానన్తి ఏవం చతూసు ఖన్ధేసు తిణ్ణం తిణ్ణం వసేన ద్వాదససు ఠానేసు రూపారూపమిస్సకో అత్తా కథితో. తత్థ రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి… వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీతి ఇమేసు పఞ్చసు ఠానేసు ఉచ్ఛేదదిట్ఠి కథితా, అవసేసేసు సస్సతదిట్ఠీతి. ఏవమేత్థ పన్నరస భవదిట్ఠియో, పఞ్చ విభవదిట్ఠియో హోన్తి. న రూపం అత్తతోతి ఏత్థ రూపం అత్తాతి న సమనుపస్సతి. అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి పన సమనుపస్సతి. న రూపవన్తం అత్తానం…పే… న విఞ్ఞాణస్మిం అత్తానన్తి ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధే కేనచి పరియాయేన అత్తతో న సమనుపస్సతి, సబ్బాకారేన పన అనిచ్చా దుక్ఖా అనత్తాతి సమనుపస్సతి.

ఏత్తావతా థేరియా, ‘‘ఏవం ఖో, ఆవుసో విసాఖ, సక్కాయదిట్ఠి హోతీ’’తి ఏవం పురిమపఞ్హం విస్సజ్జేన్తియా ఏత్తకేన గమనం హోతి, ఆగమనం హోతి, గమనాగమనం హోతి, వట్టం వత్తతీతి వట్టం మత్థకం పాపేత్వా దస్సితం. ఏవం ఖో, ఆవుసో విసాఖ, సక్కాయదిట్ఠి న హోతీతి పచ్ఛిమం పఞ్హం విస్సజ్జేన్తియా ఏత్తకేన గమనం న హోతి, ఆగమనం న హోతి, గమనాగమనం న హోతి, వట్టం నామ న వత్తతీతి వివట్టం మత్థకం పాపేత్వా దస్సితం.

౪౬౨. కతమో పనాయ్యే, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గోతి అయం పఞ్హో థేరియా పటిపుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జేతబ్బో భవేయ్య – ‘‘ఉపాసక, తయా హేట్ఠా మగ్గో పుచ్ఛితో, ఇధ కస్మా మగ్గమేవ పుచ్ఛసీ’’తి. సా పన అత్తనో బ్యత్తతాయ పణ్డిచ్చేన తస్స అధిప్పాయం సల్లక్ఖేసి – ‘‘ఇమినా ఉపాసకేన హేట్ఠా పటిపత్తివసేన మగ్గో పుచ్ఛితో భవిస్సతి, ఇధ పన తం సఙ్ఖతాసఙ్ఖతలోకియలోకుత్తరసఙ్గహితాసఙ్గహితవసేన పుచ్ఛితుకామో భవిస్సతీ’’తి. తస్మా అప్పటిపుచ్ఛిత్వావ యం యం పుచ్ఛి, తం తం విస్సజ్జేసి. తత్థ సఙ్ఖతోతి చేతితో కప్పితో పకప్పితో ఆయూహితో కతో నిబ్బత్తితో సమాపజ్జన్తేన సమాపజ్జితబ్బో. తీహి చ ఖో, ఆవుసో విసాఖ, ఖన్ధేహి అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సఙ్గహితోతి ఏత్థ యస్మా మగ్గో సప్పదేసో, తయో ఖన్ధా నిప్పదేసా, తస్మా అయం సప్పదేసత్తా నగరం వియ రజ్జేన నిప్పదేసేహి తీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహితో. తత్థ సమ్మావాచాదయో తయో సీలమేవ, తస్మా తే సజాతితో సీలక్ఖన్ధేన సఙ్గహితాతి. కిఞ్చాపి హి పాళియం సీలక్ఖన్ధేతి భుమ్మేన వియ నిద్దేసో కతో, అత్థో పన కరణవసేన వేదితబ్బో. సమ్మావాయామాదీసు పన తీసు సమాధి అత్తనో ధమ్మతాయ ఆరమ్మణే ఏకగ్గభావేన అప్పేతుం న సక్కోతి. వీరియే పన పగ్గహకిచ్చం సాధేన్తే సతియా చ అపిలాపనకిచ్చం సాధేన్తియా లద్ధూపకారో హుత్వా సక్కోతి.

తత్రాయం ఉపమా – యథా హి ‘‘నక్ఖత్తం కీళిస్సామా’’తి ఉయ్యానం పవిట్ఠేసు తీసు సహాయేసు ఏకో సుపుప్ఫితం చమ్పకరుక్ఖం దిస్వా హత్థం ఉక్ఖిపిత్వాపి గహేతుం న సక్కుణేయ్య. అథస్స దుతియో ఓనమిత్వా పిట్ఠిం దదేయ్య, సో తస్స పిట్ఠియం ఠత్వాపి కమ్పమానో గహేతుం న సక్కుణేయ్య. అథస్స ఇతరో అంసకూటం ఉపనామేయ్య, సో ఏకస్స పిట్ఠియం ఠత్వా ఏకస్స అంసకూటం ఓలుబ్భ యథారుచి పుప్ఫాని ఓచినిత్వా పిళన్ధిత్వా నక్ఖత్తం కీళేయ్య. ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. ఏకతో ఉయ్యానం పవిట్ఠా తయో సహాయకా వియ హి ఏకతో జాతా సమ్మావాయామాదయో తయో ధమ్మా. సుపుప్ఫితచమ్పకో వియ ఆరమ్మణం. హత్థం ఉక్ఖిపిత్వాపి గహేతుం అసక్కోన్తో వియ అత్తనో ధమ్మతాయ ఆరమ్మణే ఏకగ్గభావేన అప్పేతుం అసక్కోన్తో సమాధి. పిట్ఠిం దత్వా ఓనతసహాయో వియ వాయామో. అంసకూటం దత్వా ఠితసహాయో వియ సతి. యథా తేసు ఏకస్స పిట్ఠియం ఠత్వా ఏకస్స అంసకూటం ఓలుబ్భ ఇతరో యథారుచి పుప్ఫం గహేతుం సక్కోతి, ఏవమేవం వీరియే పగ్గహకిచ్చం సాధేన్తే, సతియా చ అపిలాపనకిచ్చం సాధేన్తియా లద్ధుపకారో సమాధి సక్కోతి ఆరమ్మణే ఏకగ్గభావేన అప్పేతుం. తస్మా సమాధియేవేత్థ సజాతితో సమాధిక్ఖన్ధేన సఙ్గహితో. వాయామసతియో పన కిరియతో సఙ్గహితా హోన్తి.

సమ్మాదిట్ఠిసమ్మాసఙ్కప్పేసుపి పఞ్ఞా అత్తనో ధమ్మతాయ అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి ఆరమ్మణం నిచ్ఛేతుం న సక్కోతి, వితక్కే పన ఆకోటేత్వా ఆకోటేత్వా దేన్తే సక్కోతి. కథం? యథా హి హేరఞ్ఞికో కహాపణం హత్థే ఠపేత్వా సబ్బభాగేసు ఓలోకేతుకామో సమానోపి న చక్ఖుదలేనేవ పరివత్తేతుం సక్కోతి, అఙ్గులిపబ్బేహి పన పరివత్తేత్వా ఇతో చితో చ ఓలోకేతుం సక్కోతి. ఏవమేవ న పఞ్ఞా అత్తనో ధమ్మతాయ అనిచ్చాదివసేన ఆరమ్మణం నిచ్ఛేతుం సక్కోతి, అభినిరోపనలక్ఖణేన పన ఆహననపరియాహననరసేన వితక్కేన ఆకోటేన్తేన వియ పరివత్తేన్తేన వియ చ ఆదాయా దిన్నమేవ వినిచ్ఛేతుం సక్కోతి. తస్మా ఇధాపి సమ్మాదిట్ఠియేవ సజాతితో పఞ్ఞాక్ఖన్ధేన సఙ్గహితా. సమ్మాసఙ్కప్పో పన కిరియతో సఙ్గహితో హోతి. ఇతి ఇమేహి తీహి ఖన్ధేహి మగ్గో సఙ్గహం గచ్ఛతి. తేన వుత్తం – ‘‘తీహి చ ఖో, ఆవుసో విసాఖ, ఖన్ధేహి అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సఙ్గహితో’’తి.

ఇదాని ఏకచిత్తక్ఖణికం మగ్గసమాధిం సనిమిత్తం సపరిక్ఖారం పుచ్ఛన్తో, కతమో పనాయ్యేతిఆదిమాహ. తస్స విస్సజ్జనే చత్తారో సతిపట్ఠానా మగ్గక్ఖణే చతుకిచ్చసాధనవసేన ఉప్పన్నా సతి, సా సమాధిస్స పచ్చయత్థేన నిమిత్తం. చత్తారో సమ్మప్పధానా చతుకిచ్చసాధనవసేనేవ ఉప్పన్నం వీరియం, తం పరివారట్ఠేన పరిక్ఖారో హోతి. తేసంయేవ ధమ్మానన్తి తేసం మగ్గసమ్పయుత్తధమ్మానం. ఆసేవనాతిఆదీసు ఏకచిత్తక్ఖణికాయేవ ఆసేవనాదయో వుత్తాతి.

వితణ్డవాదీ పన, ‘‘ఏకచిత్తక్ఖణికో నామ మగ్గో నత్థి, ‘ఏవం భావేయ్య సత్త వస్సానీ’తి హి వచనతో సత్తపి వస్సాని మగ్గభావనా హోతి, కిలేసా పన లహు ఛిజ్జన్తా సత్తహి ఞాణేహి ఛిజ్జన్తీ’’తి వదతి. సో ‘‘సుత్తం ఆహరా’’తి వత్తబ్బో. అద్ధా అఞ్ఞం అపస్సన్తో, ‘‘యా తేసంయేవ ధమ్మానం ఆసేవనా భావనా బహులీకమ్మ’’న్తి ఇదమేవ సుత్తం ఆహరిత్వా, ‘‘అఞ్ఞేన చిత్తేన ఆసేవతి, అఞ్ఞేన భావేతి, అఞ్ఞేన బహులీకరోతీ’’తి వక్ఖతి. తతో వత్తబ్బో – ‘‘కిం పనిదం, సుత్తం నేయ్యత్థం నీతత్థ’’న్తి. తతో వక్ఖతి – ‘‘నీతత్థం యథా సుత్తం తథేవ అత్థో’’తి. తస్స ఇదం ఉత్తరం – ఏవం సన్తే ఏకం చిత్తం ఆసేవమానం ఉప్పన్నం, అపరమ్పి ఆసేవమానం, అపరమ్పి ఆసేవమానన్తి ఏవం దివసమ్పి ఆసేవనావ భవిస్సతి, కుతో భావనా, కుతో బహులీకమ్మం? ఏకం వా భావయమానం ఉప్పన్నం అపరమ్పి భావయమానం అపరమ్పి భావయమానన్తి ఏవం దివసమ్పి భావనావ భవిస్సతి, కుతో ఆసేవనా కుతో బహులీకమ్మం? ఏకం వా బహులీకరోన్తం ఉప్పన్నం, అపరమ్పి బహులీకరోన్తం, అపరమ్పి బహులీకరోన్తన్తి ఏవం దివసమ్పి బహులీకమ్మమేవ భవిస్సతి కుతో ఆసేవనా, కుతో భావనాతి.

అథ వా ఏవం వదేయ్య – ‘‘ఏకేన చిత్తేన ఆసేవతి, ద్వీహి భావేతి, తీహి బహులీకరోతి. ద్వీహి వా ఆసేవతి, తీహి భావేతి, ఏకేన బహులీకరోతి. తీహి వా ఆసేవతి, ఏకేన భావేతి, ద్వీహి బహులీకరోతీ’’తి. సో వత్తబ్బో – ‘‘మా సుత్తం మే లద్ధన్తి యం వా తం వా అవచ. పఞ్హం విస్సజ్జేన్తేన నామ ఆచరియస్స సన్తికే వసిత్వా బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హిత్వా అత్థరసం విదిత్వా వత్తబ్బం హోతి. ఏకచిత్తక్ఖణికావ అయం ఆసేవనా, ఏకచిత్తక్ఖణికా భావనా, ఏకచిత్తక్ఖణికం బహులీకమ్మం. ఖయగామిలోకుత్తరమగ్గో బహులచిత్తక్ఖణికో నామ నత్థి, ‘ఏకచిత్తక్ఖణికోయేవా’తి సఞ్ఞాపేతబ్బో. సచే సఞ్జానాతి, సఞ్జానాతు, నో చే సఞ్జానాతి, గచ్ఛ పాతోవ విహారం పవిసిత్వా యాగుం పివాహీ’’తి ఉయ్యోజేతబ్బో.

౪౬౩. కతి పనాయ్యే సఙ్ఖారాతి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? యే సఙ్ఖారే నిరోధేత్వా నిరోధం సమాపజ్జతి, తే పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి. తేనేవస్స అధిప్పాయం ఞత్వా థేరీ, పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీసు అనేకేసు సఙ్ఖారేసు విజ్జమానేసుపి, కాయసఙ్ఖారాదయోవ ఆచిక్ఖన్తీ, తయోమే, ఆవుసోతిఆదిమాహ. తత్థ కాయపటిబద్ధత్తా కాయేన సఙ్ఖరీయతి కరీయతి నిబ్బత్తీయతీతి కాయసఙ్ఖారో. వాచం సఙ్ఖరోతి కరోతి నిబ్బత్తేతీతి వచీసఙ్ఖారో. చిత్తపటిబద్ధత్తా చిత్తేన సఙ్ఖరీయతి కరీయతి నిబ్బత్తీయతీతి చిత్తసఙ్ఖారో. కతమో పనాయ్యేతి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? ఇమే సఙ్ఖారా అఞ్ఞమఞ్ఞమిస్సా ఆలుళితా అవిభూతా దుద్దీపనా. తథా హి, కాయద్వారే ఆదానగహణముఞ్చనచోపనాని పాపేత్వా ఉప్పన్నా అట్ఠ కామావచరకుసలచేతనా ద్వాదస అకుసలచేతనాతి ఏవం కుసలాకుసలా వీసతి చేతనాపి అస్సాసపస్సాసాపి కాయసఙ్ఖారాత్వేవ వుచ్చన్తి. వచీద్వారే హనుసంచోపనం వచీభేదం పాపేత్వా ఉప్పన్నా వుత్తప్పకారావ వీసతి చేతనాపి వితక్కవిచారాపి వచీసఙ్ఖారోత్వేవ వుచ్చన్తి. కాయవచీద్వారేసు చోపనం అపత్తా రహో నిసిన్నస్స చిన్తయతో ఉప్పన్నా కుసలాకుసలా ఏకూనతింస చేతనాపి సఞ్ఞా చ వేదనా చాతి ఇమే ద్వే ధమ్మాపి చిత్తసఙ్ఖారోత్వేవ వుచ్చన్తి. ఏవం ఇమే సఙ్ఖారా అఞ్ఞమఞ్ఞమిస్సా ఆలుళితా అవిభూతా దుద్దీపనా. తే పాకటే విభూతే కత్వా కథాపేస్సామీతి పుచ్ఛతి.

కస్మా పనాయ్యేతి ఇధ కాయసఙ్ఖారాదినామస్స పదత్థం పుచ్ఛతి. తస్స విస్సజ్జనే కాయప్పటిబద్ధాతి కాయనిస్సితా, కాయే సతి హోన్తి, అసతి న హోన్తి. చిత్తప్పటిబద్ధాతి చిత్తనిస్సితా, చిత్తే సతి హోన్తి, అసతి న హోన్తి.

౪౬౪. ఇదాని కిం ను ఖో ఏసా సఞ్ఞావేదయితనిరోధం వలఞ్జేతి, న వలఞ్జేతి. చిణ్ణవసీ వా తత్థ నో చిణ్ణవసీతి జాననత్థం పుచ్ఛన్తో, కథం పనాయ్యే, సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తి హోతీతిఆదిమాహ. తస్స విస్సజ్జనే సమాపజ్జిస్సన్తి వా సమాపజ్జామీతి వా పదద్వయేన నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తికాలో కథితో. సమాపన్నోతి పదేన అన్తోనిరోధో. తథా పురిమేహి ద్వీహి పదేహి సచిత్తకకాలో కథితో, పచ్ఛిమేన అచిత్తకకాలో. పుబ్బేవ తథా చిత్తం భావితం హోతీతి నిరోధసమాపత్తితో పుబ్బే అద్ధానపరిచ్ఛేదకాలేయేవ, ఏత్తకం కాలం అచిత్తకో భవిస్సామీతి అద్ధానపరిచ్ఛేదచిత్తం భావితం హోతి. యం తం తథత్తాయ ఉపనేతీతి యం ఏవం భావితం చిత్తం, తం పుగ్గలం తథత్తాయ అచిత్తకభావాయ ఉపనేతి.

పఠమం నిరుజ్ఝతి వచీసఙ్ఖారోతి సేససఙ్ఖారేహి పఠమం దుతియజ్ఝానేయేవ నిరుజ్ఝతి. తతో కాయసఙ్ఖారోతి తతో పరం కాయసఙ్ఖారో చతుత్థజ్ఝానే నిరుజ్ఝతి. తతో చిత్తసఙ్ఖారోతి తతో పరం చిత్తసఙ్ఖారో అన్తోనిరోధే నిరుజ్ఝతి. వుట్ఠహిస్సన్తి వా వుట్ఠహామీతి వా పదద్వయేన అన్తోనిరోధకాలో కథితో. వుట్ఠితోతి పదేన ఫలసమాపత్తికాలో. తథా పురిమేహి ద్వీహి పదేహి అచిత్తకకాలో కథితో, పచ్ఛిమేన సచిత్తకకాలో. పుబ్బేవ తథా చిత్తం భావితం హోతీతి నిరోధసమాపత్తితో పుబ్బే అద్ధానపరిచ్ఛేదకాలేయేవ ఏత్తకం కాలం అచిత్తకో హుత్వా తతో పరం సచిత్తకో భవిస్సామీతి అద్ధానపరిచ్ఛేదచిత్తం భావితం హోతి. యం తం తథత్తాయ ఉపనేతీతి యం ఏవం భావితం చిత్తం, తం పుగ్గలం తథత్తాయ సచిత్తకభావాయ ఉపనేతి. ఇతి హేట్ఠా నిరోధసమాపజ్జనకాలో గహితో, ఇధ నిరోధతో వుట్ఠానకాలో.

ఇదాని నిరోధకథం కథేతుం వారోతి నిరోధకథా కథేతబ్బా సియా, సా పనేసా, ‘‘ద్వీహి బలేహి సమన్నాగతత్తా తయో చ సఙ్ఖారానం పటిప్పస్సద్ధియా సోళసహి ఞాణచరియాహి నవహి సమాధిచరియాహి వసీభావతాపఞ్ఞా నిరోధసమాపత్తియా ఞాణ’’న్తి మాతికం ఠపేత్వా సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే కథితా. తస్మా తత్థ కథితనయేనేవ గహేతబ్బా. కో పనాయం నిరోధో నామ? చతున్నం ఖన్ధానం పటిసఙ్ఖా అప్పవత్తి. అథ కిమత్థమేతం సమాపజ్జన్తీతి. సఙ్ఖారానం పవత్తే ఉక్కణ్ఠితా సత్తాహం అచిత్తకా హుత్వా సుఖం విహరిస్సామ, దిట్ఠధమ్మనిబ్బానం నామేతం, యదిదం నిరోధోతి ఏతదత్థం సమాపజ్జన్తి.

పఠమం ఉప్పజ్జతి చిత్తసఙ్ఖారోతి నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స హి ఫలసమాపత్తిచిత్తం పఠమం ఉప్పజ్జతి. తంసమ్పయుత్తం సఞ్ఞఞ్చ వేదనఞ్చ సన్ధాయ, ‘‘పఠమం ఉప్పజ్జతి చిత్తసఙ్ఖారో’’తి ఆహ. తతో కాయసఙ్ఖారోతి తతో పరం భవఙ్గసమయే కాయసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతి. కిం పన ఫలసమాపత్తి అస్సాసపస్సాసే న సముట్ఠాపేతీతి? సముట్ఠాపేతి. ఇమస్స పన చతుత్థజ్ఝానికా ఫలసమాపత్తి, సా న సముట్ఠాపేతి. కిం వా ఏతేన ఫలసమాపత్తి పఠమజ్ఝానికా వా హోతు, దుతియతతియచతుత్థజ్ఝానికా వా, సన్తాయ సమాపత్తియా వుట్ఠితస్స భిక్ఖునో అస్సాసపస్సాసా అబ్బోహారికా హోన్తి. తేసం అబ్బోహారికభావో సఞ్జీవత్థేరవత్థునా వేదితబ్బో. సఞ్జీవత్థేరస్స హి సమాపత్తితో వుట్ఠాయ కింసుకపుప్ఫసదిసే వీతచ్చితఙ్గారే మద్దమానస్స గచ్ఛతో చీవరే అంసుమత్తమ్పి న ఝాయి, ఉసుమాకారమత్తమ్పి నాహోసి, సమాపత్తిఫలం నామేతన్తి వదన్తి. ఏవమేవం సన్తాయ సమాపత్తియా వుట్ఠితస్స భిక్ఖునో అస్సాసపస్సాసా అబ్బోహారికా హోన్తీతి భవఙ్గసమయేనేవేతం కథితన్తి వేదితబ్బం.

తతో వచీసఙ్ఖారోతి తతో పరం కిరియమయపవత్తవళఞ్జనకాలే వచీసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతి. కిం భవఙ్గం వితక్కవిచారే న సముట్ఠాపేతీతి? సముట్ఠాపేతి. తంసముట్ఠానా పన వితక్కవిచారా వాచం అభిసఙ్ఖాతుం న సక్కోన్తీతి కిరియమయపవత్తవళఞ్జనకాలేనేవతం కథితం. సుఞ్ఞతో ఫస్సోతిఆదయో సగుణేనాపి ఆరమ్మణేనాపి కథేతబ్బా. సగుణేన తావ సుఞ్ఞతా నామ ఫలసమాపత్తి, తాయ సహజాతం ఫస్సం సన్ధాయ సుఞ్ఞతో ఫస్సోతి వుత్తం. అనిమిత్తాపణిహితేసుపిఏసేవ నయో. ఆరమ్మణేన పన నిబ్బానం రాగాదీహి సుఞ్ఞత్తా సుఞ్ఞం నామ, రాగనిమిత్తాదీనం అభావా అనిమిత్తం, రాగదోసమోహప్పణిధీనం అభావా అప్పణిహితం. సుఞ్ఞతం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పన్నఫలసమాపత్తియం ఫస్సో సుఞ్ఞతో నామ. అనిమిత్తాపణిహితేసుపి ఏసేవ నయో.

అపరా ఆగమనియకథా నామ హోతి, సుఞ్ఞతా, అనిమిత్తా, అప్పణిహితాతి హి విపస్సనాపి వుచ్చతి. తత్థ యో భిక్ఖు సఙ్ఖారే అనిచ్చతో పరిగ్గహేత్వా అనిచ్చతో దిస్వా అనిచ్చతో వుట్ఠాతి, తస్స వుట్ఠానగామినివిపస్సనా అనిమిత్తా నామ హోతి. యో దుక్ఖతో పరిగ్గహేత్వా దుక్ఖతో దిస్వా దుక్ఖతో వుట్ఠాతి, తస్స అప్పణిహితా నామ. యో అనత్తతో పరిగ్గహేత్వా అనత్తతో దిస్వా అనత్తతో వుట్ఠాతి, తస్స సుఞ్ఞతా నామ. తత్థ అనిమిత్తవిపస్సనాయ మగ్గో అనిమిత్తో నామ, అనిమిత్తమగ్గస్స ఫలం అనిమిత్తం నామ. అనిమిత్తఫలసమాపత్తిసహజాతే ఫస్సే ఫుసన్తే అనిమిత్తో ఫస్సో ఫుసతీతి వుచ్చతి. అప్పణిహితసుఞ్ఞతేసుపి ఏసేవ నయో. ఆగమనియేన కథితే పన సుఞ్ఞతో వా ఫస్సో అనిమిత్తో వా ఫస్సో అప్పణిహితో వా ఫస్సోతి వికప్పో ఆపజ్జేయ్య, తస్మా సగుణేన చేవ ఆరమ్మణేన చ కథేతబ్బం. ఏవఞ్హి తయో ఫస్సా ఫుసన్తీతి సమేతి.

వివేకనిన్నన్తిఆదీసు నిబ్బానం వివేకో నామ, తస్మిం వివేకే నిన్నం ఓనతన్తి వివేకనిన్నం. అఞ్ఞతో ఆగన్త్వా యేన వివేకో, తేన వఙ్కం వియ హుత్వా ఠితన్తి వివేకపోణం. యేన వివేకో, తేన పతమానం వియ ఠితన్తి వివేకపబ్భారం.

౪౬౫. ఇదాని యా వేదనా నిరోధేత్వా నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, తా పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛన్తో కతి పనాయ్యే, వేదనాతి ఆహ. కాయికం వాతిఆదీసు పఞ్చద్వారికం సుఖం కాయికం నామ, మనోద్వారికం చేతసికం నామాతి వేదితబ్బం. తత్థ సుఖన్తి సభావనిద్దేసో. సాతన్తి తస్సేవ మధురభావదీపకం వేవచనం. వేదయితన్తి వేదయితభావదీపకం, సబ్బవేదనానం సాధారణవచనం. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఠితిసుఖా విపరిణామదుక్ఖాతిఆదీసు సుఖాయ వేదనాయ అత్థిభావో సుఖం, నత్థిభావో దుక్ఖం. దుక్ఖాయ వేదనాయ అత్థిభావో దుక్ఖం, నత్థిభావో సుఖం. అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ జాననభావో సుఖం, అజాననభావో దుక్ఖన్తి అత్థో.

కిం అనుసయో అనుసేతీతి కతమో అనుసయో అనుసేతి. అప్పహీనట్ఠేన సయితో వియ హోతీతి అనుసయపుచ్ఛం పుచ్ఛతి. న ఖో, ఆవుసో విసాఖ, సబ్బాయ సుఖాయ వేదనాయ రాగానుసయో అనుసేతీతి న సబ్బాయ సుఖాయ వేదనాయ రాగానుసయో అనుసేతి. న సబ్బాయ సుఖాయ వేదనాయ సో అప్పహీనో, న సబ్బం సుఖం వేదనం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. ఏస నయో సబ్బత్థ. కిం పహాతబ్బన్తి అయం పహానపుచ్ఛా నామ.

రాగం తేన పజహతీతి ఏత్థ ఏకేనేవ బ్యాకరణేన ద్వే పుచ్ఛా విస్సజ్జేసి. ఇధ భిక్ఖు రాగానుసయం విక్ఖమ్భేత్వా పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జతి, ఝానవిక్ఖమ్భితం రాగానుసయం తథా విక్ఖమ్భితమేవ కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అనాగామిమగ్గేన సముగ్ఘాతేతి. సో అనాగామిమగ్గేన పహీనోపి తథా విక్ఖమ్భితత్తావ పఠమజ్ఝానే నానుసేతి నామ. తేనాహ – ‘‘న తత్థ రాగానుసయో అనుసేతీ’’తి. తదాయతనన్తి తం ఆయతనం, పరమస్సాసభావేన పతిట్ఠానభూతం అరహత్తన్తి అత్థో. ఇతి అనుత్తరేసూతి ఏవం అనుత్తరా విమోక్ఖాతి లద్ధనామే అరహత్తే. పిహం ఉపట్ఠాపయతోతి పత్థనం పట్ఠపేన్తస్స. ఉప్పజ్జతి పిహాపచ్చయా దోమనస్సన్తి పత్థనాయ పట్ఠపనమూలకం దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. తం పనేతం న పత్థనాయ పట్ఠపనమూలకం ఉప్పజ్జతి, పత్థేత్వా అలభన్తస్స పన అలాభమూలకం ఉప్పజ్జమానం, ‘‘ఉప్పజ్జతి పిహాపచ్చయా’’తి వుత్తం. తత్థ కిఞ్చాపి దోమనస్సం నామ ఏకన్తేన అకుసలం, ఇదం పన సేవితబ్బం దోమనస్సం వట్టతీతి వదన్తి. యోగినో హి తేమాసికం ఛమాసికం వా నవమాసికం వా పటిపదం గణ్హన్తి. తేసు యో తం తం పటిపదం గహేత్వా అన్తోకాలపరిచ్ఛేదేయేవ అరహత్తం పాపుణిస్సామీతి ఘటేన్తో వాయమన్తో న సక్కోతి యథాపరిచ్ఛిన్నకాలేన పాపుణితుం, తస్స బలవదోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, ఆళిన్దికవాసిమహాఫుస్సదేవత్థేరస్స వియ అస్సుధారా పవత్తన్తి. థేరో కిర ఏకూనవీసతివస్సాని గతపచ్చాగతవత్తం పూరేసి. తస్స, ‘‘ఇమస్మిం వారే అరహత్తం గణ్హిస్సామి, ఇమస్మిం వారే విసుద్ధిపవారణం పవారేస్సామీ’’తి మానసం బన్ధిత్వా సమణధమ్మం కరోన్తస్సేవ ఏకూనవీసతివస్సాని అతిక్కన్తాని. పవారణాదివసే ఆగతే థేరస్స అస్సుపాతేన ముత్తదివసో నామ నాహోసి. వీసతిమే పన వస్సే అరహత్తం పాణుణి.

పటిఘం తేన పజహతీతి ఏత్థ దోమనస్సేనేవ పటిఘం పజహతి. న హి పటిఘేనేవ పటిఘప్పహానం, దోమనస్సేన వా దోమనస్సప్పహానం నామ అత్థి. అయం పన భిక్ఖు తేమాసికాదీసు అఞ్ఞతరం పటిపదం గహేత్వా ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘‘పస్స భిక్ఖు, కిం తుయ్హం సీలేన హీనట్ఠానం అత్థి, ఉదాహు వీరియేన, ఉదాహు పఞ్ఞాయ, నను తే సీలం సుపరిసుద్ధం వీరియం సుపగ్గహితం పఞ్ఞా సూరా హుత్వా వహతీ’’తి. సో ఏవం పటిసఞ్చిక్ఖిత్వా, ‘‘న దాని పున ఇమస్స దోమనస్సస్స ఉప్పజ్జితుం దస్సామీ’’తి వీరియం దళ్హం కత్వా అన్తోతేమాసే వా అన్తోఛమాసే వా అన్తోనవమాసే వా అనాగామిమగ్గేన తం సముగ్ఘాతేతి. ఇమినా పరియాయేన పటిఘేనేవ పటిఘం, దోమనస్సేనేవ దోమనస్సం పజహతి నామ.

న తత్థ పటిఘానుసయో అనుసేతీతి తత్థ ఏవరూపే దోమనస్సే పటిఘానుసయో నానుసేతి. న తం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జతి, పహీనోవ తత్థ పటిఘానుసయోతి అత్థో. అవిజ్జం తేన పజహతీతి ఇధ భిక్ఖు అవిజ్జానుసయం విక్ఖమ్భేత్వా చతుత్థజ్ఝానం సమాపజ్జతి, ఝానవిక్ఖమ్భితం అవిజ్జానుసయం తథా విక్ఖమ్భితమేవ కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తమగ్గేన సముగ్ఘాతేతి. సో అరహత్తమగ్గేన పహీనోపి తథా విక్ఖమ్భితత్తావ చతుత్థజ్ఝానే నానుసేతి నామ. తేనాహ – ‘‘న తత్థ అవిజ్జానుసయో అనుసేతీ’’తి.

౪౬౬. ఇదాని పటిభాగపుచ్ఛం పుచ్ఛన్తో సుఖాయ పనాయ్యేతిఆదిమాహ. తస్స విస్సజ్జనే యస్మా సుఖస్స దుక్ఖం, దుక్ఖస్స చ సుఖం పచ్చనీకం, తస్మా ద్వీసు వేదనాసు విసభాగపటిభాగో కథితో. ఉపేక్ఖా పన అన్ధకారా అవిభూతా దుద్దీపనా, అవిజ్జాపి తాదిసావాతి తేనేత్థ సభాగపటిభాగో కథితో. యత్తకేసు పన ఠానేసు అవిజ్జా తమం కరోతి, తత్తకేసు విజ్జా తమం వినోదేతీతి విసభాగపటిభాగో కథితో. అవిజ్జాయ ఖో, ఆవుసోతి ఏత్థ ఉభోపేతే ధమ్మా అనాసవా లోకుత్తరాతి సభాగపటిభాగోవ కథితో. విముత్తియా ఖో, ఆవుసోతి ఏత్థ అనాసవట్ఠేన లోకుత్తరట్ఠేన అబ్యాకతట్ఠేన చ సభాగపటిభాగోవ కథితో. అచ్చయాసీతి ఏత్థ పఞ్హం అతిక్కమిత్వా గతోసీతి అత్థో. నాసక్ఖి పఞ్హానం పరియన్తం గహేతున్తి పఞ్హానం పరిచ్ఛేదపమాణం గహేతుం నాసక్ఖి, అప్పటిభాగధమ్మస్స పటిభాగం పుచ్ఛి. నిబ్బానం నామేతం అప్పటిభాగం, న సక్కా నీలం వా పీతకం వాతి కేనచి ధమ్మేన సద్ధిం పటిభాగం కత్వా దస్సేతుం. తఞ్చ త్వం ఇమినా అధిప్పాయేన పుచ్ఛసీతి అత్థో.

ఏత్తావతా చాయం ఉపాసకో యథా నామ సత్తమే ఘరే సలాకభత్తం లభిత్వా గతో భిక్ఖు సత్త ఘరాని అతిక్కమ్మ అట్ఠమస్స ద్వారే ఠితో సబ్బానిపి సత్త గేహాని విరద్ధోవ న అఞ్ఞాసి, ఏవమేవం అప్పటిభాగధమ్మస్స పటిభాగం పుచ్ఛన్తో సబ్బాసుపి సత్తసు సప్పటిభాగపుచ్ఛాసు విరద్ధోవ హోతీతి వేదితబ్బో. నిబ్బానోగధన్తి నిబ్బానబ్భన్తరం నిబ్బానం అనుపవిట్ఠం. నిబ్బానపరాయనన్తి నిబ్బానం పరం అయనమస్స పరా గతి, న తతో పరం గచ్ఛతీతి అత్థో. నిబ్బానం పరియోసానం అవసానం అస్సాతి నిబ్బానపరియోసానం.

౪౬౭. పణ్డితాతి పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతా, ధాతుకుసలా ఆయతనకుసలా పటిచ్చసముప్పాదకుసలా ఠానాట్ఠానకుసలాతి అత్థో. మహాపఞ్ఞాతి మహన్తే అత్థే మహన్తే ధమ్మే మహన్తా నిరుత్తియో మహన్తాని పటిభానాని పరిగ్గణ్హనసమత్థాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతా. యథా తం ధమ్మదిన్నాయాతి యథా ధమ్మదిన్నాయ భిక్ఖునియా బ్యాకతం, అహమ్పి తం ఏవమేవం బ్యాకరేయ్యన్తి. ఏత్తావతా చ పన అయం సుత్తన్తో జినభాసితో నామ జాతో, న సావకభాసితో. యథా హి రాజయుత్తేహి లిఖితం పణ్ణం యావ రాజముద్దికాయ న లఞ్ఛితం హోతి, న తావ రాజపణ్ణన్తి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి; లఞ్ఛితమత్తం పన రాజపణ్ణం నామ హోతి, తథా, ‘‘అహమ్పి తం ఏవమేవ బ్యాకరేయ్య’’న్తి ఇమాయ జినవచనముద్దికాయ లఞ్ఛితత్తా అయం సుత్తన్తో ఆహచ్చవచనేన జినభాసితో నామ జాతో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

చూళవేదల్లసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. చూళధమ్మసమాదానసుత్తవణ్ణనా

౪౬౮. ఏవం మే సుతన్తి చూళధమ్మసమాదానసుత్తం. తత్థ ధమ్మసమాదానానీతి ధమ్మోతి గహితగహణాని. పచ్చుప్పన్నసుఖన్తి పచ్చుప్పన్నే సుఖం, ఆయూహనక్ఖణే సుఖం సుకరం సుఖేన సక్కా పూరేతుం. ఆయతిం దుక్ఖవిపాకన్తి అనాగతే విపాకకాలే దుక్ఖవిపాకం. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో.

౪౬౯. నత్థి కామేసు దోసోతి వత్థుకామేసుపి కిలేసకామేసుపి దోసో నత్థి. పాతబ్యతం ఆపజ్జన్తీతి తే వత్థుకామేసు కిలేసకామేన పాతబ్యతం పివితబ్బతం, యథారుచి పరిభుఞ్జితబ్బతం ఆపజ్జన్తీతి అత్థో. మోళిబద్ధాహీతి మోళిం కత్వా బద్ధకేసాహి. పరిబ్బాజికాహీతి తాపసపరిబ్బాజికాహి. ఏవమాహంసూతి ఏవం వదన్తి. పరిఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తీతి పహానం సమతిక్కమం పఞ్ఞపేన్తి. మాలువాసిపాటికాతి దీఘసణ్ఠానం మాలువాపక్కం. ఫలేయ్యాతి ఆతపేన సుస్సిత్వా భిజ్జేయ్య. సాలమూలేతి సాలరుక్ఖస్స సమీపే. సన్తాసం ఆపజ్జేయ్యాతి కస్మా ఆపజ్జతి? భవనవినాసభయా. రుక్ఖమూలే పతితమాలువాబీజతో హి లతా ఉప్పజ్జిత్వా రుక్ఖం అభిరుహతి. సా మహాపత్తా చేవ హోతి బహుపత్తా చ, కోవిళారపత్తసదిసేహి పత్తేహి సమన్నాగతా. అథ తం రుక్ఖం మూలతో పట్ఠాయ వినన్ధమానా సబ్బవిటపాని సఞ్ఛాదేత్వా మహన్తం భారం జనేత్వా తిట్ఠతి. సా వాతే వా వాయన్తే దేవే వా వస్సన్తే ఓఘనం జనేత్వా తస్స రుక్ఖస్స సబ్బసాఖాపసాఖం భఞ్జతి, భూమియం నిపాతేతి. తతో తస్మిం రుక్ఖే పతిట్ఠితవిమానం భిజ్జతి నస్సతి. ఇతి సా భవనవినాసభయా సన్తాసం ఆపజ్జతి.

ఆరామదేవతాతి తత్థ తత్థ పుప్ఫారామఫలారామేసు అధివత్థా దేవతా. వనదేవతాతి అన్ధవనసుభగవనాదీసు వనేసు అధివత్థా దేవతా. రుక్ఖదేవతాతి అభిలక్ఖితేసు నళేరుపుచిమన్దాదీసు రుక్ఖేసు అధివత్థా దేవతా. ఓసధితిణవనప్పతీసూతి హరీతకీఆమలకీఆదీసు ఓసధీసు తాలనాళికేరాదీసు తిణేసు వనజేట్ఠకేసు చ వనప్పతిరుక్ఖేసు అధివత్థా దేవతా. వనకమ్మికాతి వనే కసనలాయనదారుఆహరణగోరక్ఖాదీసు కేనచిదేవ కమ్మేన వా విచరకమనుస్సా. ఉద్ధరేయ్యున్తి ఖాదేయ్యుం. విలమ్బినీతి వాతేన పహతపహతట్ఠానేసు కేళిం కరోన్తీ వియ విలమ్బన్తీ. సుఖో ఇమిస్సాతి ఏవరూపాయ మాలువాలతాయ సమ్ఫస్సోపి సుఖో, దస్సనమ్పి సుఖం. అయం మే దారకానం ఆపానమణ్డలం భవిస్సతి, కీళాభూమి భవిస్సతి, దుతియం మే విమానం పటిలద్ధన్తి లతాయ దస్సనేపి సమ్ఫస్సేపి సోమనస్సజాతా ఏవమాహ.

విటభిం కరేయ్యాతి సాఖానం ఉపరి ఛత్తాకారేన తిట్ఠేయ్య. ఓఘనం జనేయ్యాతి హేట్ఠా ఘనం జనేయ్య. ఉపరి ఆరుయ్హ సకలం రుక్ఖం పలివేఠేత్వా పున హేట్ఠా భస్సమానా భూమిం గణ్హేయ్యాతి అత్థో. పదాలేయ్యాతి ఏవం ఓఘనం కత్వా పున తతో పట్ఠాయ యావ మూలా ఓతిణ్ణసాఖాహి అభిరుహమానా సబ్బసాఖా పలివేఠేన్తీ మత్థకం పత్వా తేనేవ నియామేన పున ఓరోహిత్వా చ అభిరుహిత్వా చ సకలరుక్ఖం సంసిబ్బిత్వా అజ్ఝోత్థరన్తీ సబ్బసాఖా హేట్ఠా కత్వా సయం ఉపరి ఠత్వా వాతే వా వాయన్తే దేవే వా వస్సన్తే పదాలేయ్య. భిన్దేయ్యాతి అత్థో. ఖాణుమత్తమేవ తిట్ఠేయ్య, తత్థ యం సాఖట్ఠకవిమానం హోతి, తం సాఖాసు భిజ్జమానాసు తత్థ తత్థేవ భిజ్జిత్వా సబ్బసాఖాసు భిన్నాసు సబ్బం భిజ్జతి. రుక్ఖట్ఠకవిమానం పన యావ రుక్ఖస్స మూలమత్తమ్పి తిట్ఠతి, తావ న నస్సతి. ఇదం పన విమానం సాఖట్ఠకం, తస్మా సబ్బసాఖాసు సంభిజ్జమానాసు భిజ్జిత్థ. దేవతా పుత్తకే గహేత్వా ఖాణుకే ఠితా పరిదేవితుం ఆరద్ధా.

౪౭౧. తిబ్బరాగజాతికోతి బహలరాగసభావో. రాగజం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతీతి తిబ్బరాగజాతికత్తా దిట్ఠే దిట్ఠే ఆరమ్మణే నిమిత్తం గణ్హాతి. అథస్స ఆచరియుపజ్ఝాయా దణ్డకమ్మం ఆణాపేన్తి. సో అభిక్ఖణం దణ్డకమ్మం కరోన్తో దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి, నత్వేవ వీతిక్కమం కరోతి. తిబ్బదోసజాతికోతి అప్పమత్తికేనేవ కుప్పతి, దహరసామణేరేహి సద్ధిం హత్థపరామాసాదీని కరోన్తోవ కథేతి. సోపి దణ్డకమ్మపచ్చయా దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. మోహజాతికో పన ఇధ కతం వా కతతో అకతం వా అకతతో న సల్లక్ఖేతి, తాని తాని కిచ్చాని విరాధేతి. సోపి దణ్డకమ్మపచ్చయా దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి.

౪౭౨. న తిబ్బరాగజాతికోతిఆదీని వుత్తపటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బాని. కస్మా పనేత్థ కోచి తిబ్బరాగాదిజాతికో హోతి, కోచి న తిబ్బరాగాదిజాతికో? కమ్మనియామేన. యస్స హి కమ్మాయూహనక్ఖణే లోభో బలవా హోతి, అలోభో మన్దో, అదోసామోహా బలవన్తో, దోసమోహా మన్దా, తస్స మన్దో అలోభో లోభం పరియాదాతుం న సక్కోతి, అదోసామోహా పన బలవన్తో దోసమోహే పరియాదాతుం సక్కోన్తి. తస్మా సో తేన కమ్మేన దిన్నపటిసన్ధివసేన నిబ్బత్తో లుద్ధో హోతి, సుఖసీలో అక్కోధనో పఞ్ఞవా వజిరూపమఞాణో.

యస్స పన కమ్మాయూహనక్ఖణే లోభదోసా బలవన్తో హోన్తి, అలోభాదోసా మన్దా, అమోహో బలవా, మోహో మన్దో, సో పురిమనయేనేవ లుద్ధో చేవ హోతి దుట్ఠో చ, పఞ్ఞవా పన హోతి వజిరూపమఞాణో దత్తాభయత్థేరో వియ.

యస్స పన కమ్మాయూహనక్ఖణే లోభాదోసమోహా బలవన్తో హోన్తి, ఇతరే మన్దా, సో పురిమనయేనేవ లుద్ధో చేవ హోతి దన్ధో చ, సుఖసీలకో పన హోతి అక్కోధనో.

తథా యస్స కమ్మాయూహనక్ఖణే తయోపి లోభదోసమోహా బలవన్తో హోన్తి, అలోభాదయో మన్దా, సో పురిమనయేనేవ లుద్ధో చేవ హోతి దుట్ఠో చ మూళ్హో చ.

యస్స పన కమ్మాయూహనక్ఖణే అలోభదోసమోహా బలవన్తో హోన్తి, ఇతరే మన్దా, సో పురిమనయేనేవ అప్పకిలేసో హోతి, దిబ్బారమ్మణమ్పి దిస్వా నిచ్చలో, దుట్ఠో పన హోతి దన్ధపఞ్ఞో చ.

యస్స పన కమ్మాయూహనక్ఖణే అలోభాదోసమోహా బలవన్తో హోన్తి, ఇతరే మన్దా, సో పురిమనయేనేవ అలుద్ధో చేవ హోతి సుఖసీలకో చ, మూళ్హో పన హోతి.

తథా యస్స కమ్మాయూహనక్ఖణే అలోభదోసామోహా బలవన్తో హోన్తి, ఇతరే మన్దా, సో పురిమనయేనేవ అలుద్ధో చేవ హోతి పఞ్ఞవా చ, దుట్ఠో పన హోతి కోధనో.

యస్స పన కమ్మాయూహనక్ఖణే తయోపి అలోభాదయో బలవన్తో హోన్తి, లోభాదయో మన్దా, సో మహాసఙ్ఘరక్ఖితత్థేరో వియ అలుద్ధో అదుట్ఠో పఞ్ఞవా చ హోతి.

సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

చూళధమ్మసమాదానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. మహాధమ్మసమాదానసుత్తవణ్ణనా

౪౭౩. ఏవం మే సుత్తన్తి మహాధమ్మసమాదానసుత్తం. తత్థ ఏవంకామాతి ఏవంఇచ్ఛా. ఏవంఛన్దాతి ఏవంఅజ్ఝాసయా. ఏవంఅధిప్పాయాతి ఏవంలద్ధికా. తత్రాతి తస్మిం అనిట్ఠవడ్ఢనే చేవ ఇట్ఠపరిహానే చ. భగవంమూలకాతి భగవా మూలం ఏతేసన్తి భగవంమూలకా. ఇదం వుత్తం హోతి – ఇమే, భన్తే, అమ్హాకం ధమ్మా పుబ్బే కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధేన ఉప్పాదితా, తస్మిం పరినిబ్బుతే ఏకం బుద్ధన్తరం అఞ్ఞో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఇమే ధమ్మే ఉప్పాదేతుం సమత్థో నామ నాహోసి, భగవతా పన నో ఇమే ధమ్మా ఉప్పాదితా. భగవన్తఞ్హి నిస్సాయ మయం ఇమే ధమ్మే ఆజానామ పటివిజ్ఝామాతి ఏవం భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మాతి. భగవంనేత్తికాతి భగవా హి ధమ్మానం నేతా వినేతా అనునేతాతి. యథాసభావతో పాటియేక్కం పాటియేక్కం నామం గహేత్వా దస్సితా ధమ్మా భగవంనేత్తికా నామ హోన్తి. భగవంపటిసరణాతి చతుభూమకా ధమ్మా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛమానా భగవతి పటిసరన్తి నామాతి భగవంపటిసరణా. పటిసరన్తీతి ఓసరన్తి సమోసరన్తి. అపిచ మహాబోధిమణ్డే నిసిన్నస్స భగవతో పటివేధవసేన ఫస్సో ఆగచ్ఛతి, అహం భగవా కిన్నామోతి? త్వం ఫుసనట్ఠేన ఫస్సో నామ. వేదనా, సఞ్ఞా, సఙ్ఖారా, విఞ్ఞాణం ఆగచ్ఛతి. అహం భగవా కిన్నామన్తి? త్వం విజాననట్ఠేన విఞ్ఞాణం నామాతి ఏవం చతుభూమకధమ్మానం యథాసభావతో పాటియేక్కం పాటియేక్కం నామం గణ్హన్తో భగవా ధమ్మే పటిసరతీతిపి భగవంపటిసరణా. భగవన్తఞ్ఞేవ పటిభాతూతి భగవతోయేవ ఏతస్స భాసితస్స అత్థో ఉపట్ఠాతు, తుమ్హేయేవ నో కథేత్వా దేథాతి అత్థో.

౪౭౪. సేవితబ్బేతి నిస్సయితబ్బే. భజితబ్బేతి ఉపగన్తబ్బే. యథా తం అవిద్దసునోతి యథా అవిదునో బాలస్స అన్ధపుథుజ్జనస్స. యథా తం విద్దసునోతి యథా విదునో మేధావినో పణ్డితస్స.

౪౭౫. అత్థి, భిక్ఖవే, ధమ్మసమాదానన్తి పురిమసుత్తే ఉప్పటిపాటిఆకారేన మాతికా ఠపితా, ఇధ పన యథాధమ్మరసేనేవ సత్థా మాతికం ఠపేసి. తత్థ ధమ్మసమాదానన్తి పాణాతిపాతాదీనం ధమ్మానం గహణం.

౪౭౬. అవిజ్జాగతోతి అవిజ్జాయ సమన్నాగతో.

౪౭౭. విజ్జాగతోతి విజ్జాయ సమన్నాగతో పఞ్ఞవా.