౩. మహావేదల్లసుత్తవణ్ణనా
౪౪౯. ఏవం మే సుతన్తి మహావేదల్లసుత్తం. తత్థ ఆయస్మాతి సగారవసప్పతిస్సవచనమేతం. మహాకోట్ఠికోతి తస్స థేరస్స నామం. పటిసల్లానా వుట్ఠితోతి ఫలసమాపత్తితో వుట్ఠితో. దుప్పఞ్ఞో దుప్పఞ్ఞోతి ఏత్థ పఞ్ఞాయ దుట్ఠం నామ నత్థి, అప్పఞ్ఞో నిప్పఞ్ఞోతి అత్థో. కిత్తావతా ను ఖోతి కారణపరిచ్ఛేదపుచ్ఛా, కిత్తకేన ను ఖో ఏవం వుచ్చతీతి అత్థో. పుచ్ఛా చ నామేసా అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా, దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా, విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా, అనుమతిపుచ్ఛా, కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి పఞ్చవిధా హోతి. తాసమిదం నానాకరణం –
కతమా అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా? పకతియా లక్ఖణం అఞ్ఞాతం హోతి అదిట్ఠం అతులితం అతీరితం అవిభూతం అవిభావితం, తస్స ఞాణాయ దస్సనాయ తులనాయ తీరణాయ విభూతాయ విభావనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. అయం అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా.
కతమా దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా? పకతియా లక్ఖణం ఞాతం హోతి దిట్ఠం తులితం తీరితం విభూతం విభావితం, అఞ్ఞేహి పణ్డితేహి సద్ధిం సంసన్దనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. అయం దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా.
కతమా విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా? పకతియా సంసయపక్ఖన్దో హోతి విమతిపక్ఖన్దో, ద్వేళ్హకజాతో, ‘‘ఏవం ను ఖో, న ను ఖో, కిం ను ఖో, కథం ను ఖో’’తి, సో విమతిచ్ఛేదనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. అయం విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా (మహాని. ౧౫౦; చూళని. పుణ్ణకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౨).
‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వాతి? అనిచ్చం, భన్తే’’తి (మహావ. ౨౧) ఏవరూపా అనుమతిం గహేత్వా ధమ్మదేసనాకాలే పుచ్ఛా అనుమతిపుచ్ఛా నామ.
‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, సతిపట్ఠానా, కతమే చత్తారో’’తి (సం. ని. ౫.౩౯౦) ఏవరూపా భిక్ఖుసఙ్ఘం సయమేవ పుచ్ఛిత్వా సయమేవ విస్సజ్జేతుకామస్స పుచ్ఛా కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా నామ. తాసు ఇధ దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా అధిప్పేతా.
థేరో హి అత్తనో దివాట్ఠానే నిసీదిత్వా సయమేవ పఞ్హం సముట్ఠపేత్వా సయం వినిచ్ఛినన్తో ఇదం సుత్తం ఆదితో పట్ఠాయ మత్థకం పాపేసి. ఏకచ్చో హి పఞ్హం సముట్ఠాపేతుంయేవ సక్కోతి న నిచ్ఛేతుం; ఏకచ్చో నిచ్ఛేతుం సక్కోతి న సముట్ఠాపేతుం; ఏకచ్చో ఉభయమ్పి న సక్కోతి; ఏకచ్చో ఉభయమ్పి సక్కోతి. తేసు థేరో ఉభయమ్పి సక్కోతియేవ. కస్మా? మహాపఞ్ఞతాయ. మహాపఞ్ఞం నిస్సాయ హి ఇమస్మిం సాసనే సారిపుత్తత్థేరో, మహాకచ్చానత్థేరో, పుణ్ణత్థేరో, కుమారకస్సపత్థేరో, ఆనన్దత్థేరో, అయమేవ ఆయస్మాతి సమ్బహులా థేరా విసేసట్ఠానం అధిగతా. న హి సక్కా యాయ వా తాయ వా అప్పమత్తికాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతేన భిక్ఖునా సావకపారమీఞాణస్స మత్థకం పాపుణితుం, మహాపఞ్ఞేన పన సక్కాతి మహాపఞ్ఞతాయ సారిపుత్తత్థేరో తం ఠానం అధిగతో. పఞ్ఞాయ హి థేరేన సదిసో నత్థి. తేనేవ నం భగవా ఏతదగ్గే ఠపేసి – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం మహాపఞ్ఞానం యదిదం సారిపుత్తో’’తి (అ. ని. ౧.౧౮౯).
తథా న సక్కా యాయ వా తాయ వా అప్పమత్తికాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతేన భిక్ఖునా భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సద్ధిం సంసన్దిత్వా సమానేత్వా విత్థారేన అత్థం విభజేతుం, మహాపఞ్ఞేన పన సక్కాతి మహాపఞ్ఞతాయ మహాకచ్చానత్థేరో తత్థ పటిబలో జాతో, తేనేవ నం భగవా ఏతదగ్గే ఠపేసి – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థం విభజన్తానం యదిదం మహాకచ్చానో’’తి (అ. ని. ౧.౧౯౭).
తథా న సక్కా యాయ వా తాయ వా అప్పమత్తికాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతేన భిక్ఖునా ధమ్మకథం కథేన్తేన దస కథావత్థూని ఆహరిత్వా సత్త విసుద్ధియో విభజన్తేన ధమ్మకథం కథేతుం, మహాపఞ్ఞేన పన సక్కాతి మహాపఞ్ఞతాయ పుణ్ణత్థేరో చతుపరిసమజ్ఝే అలఙ్కతధమ్మాసనే చిత్తబీజనిం గహేత్వా నిసిన్నో లీళాయన్తో పుణ్ణచన్దో వియ ధమ్మం కథేసి. తేనేవ నం భగవా ఏతదగ్గే ఠపేసి – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ధమ్మకథికానం యదిదం పుణ్ణో మన్తాణిపుత్తో’’తి (అ. ని. ౧.౧౯౬).
తథా యాయ వా తాయ వా అప్పమత్తికాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో భిక్ఖు ధమ్మం కథేన్తో ఇతో వా ఏత్తో వా అనుక్కమిత్వా యట్ఠికోటిం గహేత్వా అన్ధో వియ, ఏకపదికం దణ్డకసేతుం ఆరుళ్హో వియ చ గచ్ఛతి. మహాపఞ్ఞో పన చతుప్పదికం గాథం నిక్ఖిపిత్వా ఉపమా చ కారణాని చ ఆహరిత్వా తేపిటకం బుద్ధవచనం గహేత్వా హేట్ఠుపరియం కరోన్తో కథేసి. మహాపఞ్ఞతాయ పన కుమారకస్సపత్థేరో చతుప్పదికం గాథం నిక్ఖిపిత్వా ఉపమా చ కారణాని చ ఆహరిత్వా తేహి సద్ధిం యోజేన్తో జాతస్సరే పఞ్చవణ్ణాని కుసుమాని ఫుల్లాపేన్తో వియ సినేరుమత్థకే వట్టిసహస్సం తేలపదీపం జాలేన్తో వియ తేపిటకం బుద్ధవచనం హేట్ఠుపరియం కరోన్తో కథేసి. తేనేవ నం భగవా ఏతదగ్గే ఠపేసి – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం చిత్తకథికానం యదిదం కుమారకస్సపో’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౭).
తథా యాయ వా తాయ వా అప్పమత్తికాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో భిక్ఖు చతూహి మాసేహి చతుప్పదికమ్పి గాథం గహేతుం న సక్కోతి. మహాపఞ్ఞో పన ఏకపదే ఠత్వా పదసతమ్పి పదసహస్సమ్పి గణ్హాతి. ఆనన్దత్థేరో పన మహాపఞ్ఞతాయ ఏకపదుద్ధారే ఠత్వా సకింయేవ సుత్వా పున అపుచ్ఛన్తో సట్ఠి పదసహస్సాని పన్నరస గాథాసహస్సాని వల్లియా పుప్ఫాని ఆకడ్ఢిత్వా గణ్హన్తో వియ ఏకప్పహారేనేవ గణ్హాతి. గహితగహితం పాసాణే ఖతలేఖా వియ, సువణ్ణఘటే పక్ఖిత్తసీహవసా వియ చ గహితాకారేనేవ తిట్ఠతి. తేనేవ నం భగవా ఏతదగ్గే ఠపేసి – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం గతిమన్తానం యదిదం ఆనన్దో, సతిమన్తానం, ధితిమన్తానం, బహుస్సుతానం, ఉపట్ఠాకానం యదిదం ఆనన్దో’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౯-౨౨౩).
న హి సక్కా యాయ వా తాయ వా అప్పమత్తికాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతేన భిక్ఖునా చతుపటిసమ్భిదాపభేదస్స మత్థకం పాపుణితుం. మహాపఞ్ఞేన పన సక్కాతి మహాపఞ్ఞతాయ మహాకోట్ఠితత్థేరో అధిగమపరిపుచ్ఛాసవనపుబ్బయోగానం వసేన అనన్తనయుస్సదం పటిసమ్భిదాపభేదం పత్తో. తేనేవ నం భగవా ఏతదగ్గే ఠపేసి – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం పటిసమ్భిదాపత్తానం యదిదం మహాకోట్ఠితో’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౮).
ఇతి థేరో మహాపఞ్ఞతాయ పఞ్హం సముట్ఠాపేతుమ్పి నిచ్ఛేతుమ్పీతి ఉభయమ్పి సక్కోతి. సో దివాట్ఠానే నిసీదిత్వా సయమేవ సబ్బపఞ్హే సముట్ఠపేత్వా సయం వినిచ్ఛినన్తో ఇదం సుత్తం ఆదితో పట్ఠాయ మత్థకం పాపేత్వా, ‘‘సోభనా వత అయం ధమ్మదేసనా, జేట్ఠభాతికేన నం ధమ్మసేనాపతినా సద్ధిం సంసన్దిస్సామి, తతో అయం ద్విన్నమ్పి అమ్హాకం ఏకమతియా ఏకజ్ఝాసయేన చ ఠపితా అతిగరుకా భవిస్సతి పాసాణచ్ఛత్తసదిసా, చతురోఘనిత్థరణత్థికానం తిత్థే ఠపితనావా వియ, మగ్గగమనత్థికానం సహస్సయుత్తఆజఞ్ఞరథో వియ బహుపకారా భవిస్సతీ’’తి దిట్ఠసంసన్దనత్థం పఞ్హం పుచ్ఛి. తేన వుత్తం – ‘‘తాసు ఇధ దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా అధిప్పేతా’’తి.
నప్పజానాతీతి ఏత్థ యస్మా నప్పజానాతి, తస్మా దుప్పఞ్ఞోతి వుచ్చతీతి అయమత్థో. ఏస నయో సబ్బత్థ. ఇదం దుక్ఖన్తి నప్పజానాతీతి ఇదం దుక్ఖం, ఏత్తకం దుక్ఖం, ఇతో ఉద్ధం నత్థీతి దుక్ఖసచ్చం యాథావసరసలక్ఖణతో న పజానాతి. అయం దుక్ఖసముదయోతి ఇతో దుక్ఖం సముదేతీతి పవత్తిదుక్ఖపభావికా తణ్హా సముదయసచ్చన్తి యాథావసరసలక్ఖణతో న పజానాతి. అయం దుక్ఖనిరోధోతి ఇదం దుక్ఖం అయం దుక్ఖసముదయో చ ఇదం నామ ఠానం పత్వా నిరుజ్ఝతీతి ఉభిన్నం అప్పవత్తి నిబ్బానం నిరోధసచ్చన్తి యాథావసరసలక్ఖణతో న పజానాతి. అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి అయం పటిపదా దుక్ఖనిరోధం గచ్ఛతీతి మగ్గసచ్చం యాథావసరసలక్ఖణతో న పజానాతీతి. అనన్తరవారేపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. సఙ్ఖేపతో పనేత్థ చతుసచ్చకమ్మట్ఠానికో పుగ్గలో కథితోతి వేదితబ్బో.
అయఞ్హి ఆచరియసన్తికే చత్తారి సచ్చాని సవనతో ఉగ్గణ్హాతి. ఠపేత్వా తణ్హం తేభూమకా ధమ్మా దుక్ఖసచ్చం, తణ్హా సముదయసచ్చం, ఉభిన్నం అప్పవత్తి నిబ్బానం నిరోధసచ్చం, దుక్ఖసచ్చం పరిజానన్తో సముదయసచ్చం పజహన్తో నిరోధపాపనో మగ్గో మగ్గసచ్చన్తి ఏవం ఉగ్గహేత్వా అభినివిసతి. తత్థ పురిమాని ద్వే సచ్చాని వట్టం, పచ్ఛిమాని వివట్టం, వట్టే అభినివేసో హోతి, నో వివట్టే, తస్మా అయం అభినివిసమానో దుక్ఖసచ్చే అభినివిసతి.
దుక్ఖసచ్చం నామ రూపాదయో పఞ్చక్ఖన్ధాతి వవత్థపేత్వా ధాతుకమ్మట్ఠానవసేన ఓతరిత్వా, ‘‘చత్తారి మహాభూతాని చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయ రూపం రూప’’న్తి వవత్థపేతి. తదారమ్మణా వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణం నామన్తి ఏవం యమకతాలక్ఖన్ధం భిన్దన్తో వియ ‘‘ద్వేవ ఇమే ధమ్మా నామరూప’’న్తి వవత్థపేతి. తం పనేతం న అహేతుకం సహేతుకం సప్పచ్చయం, కో చస్స పచ్చయో అవిజ్జాదయో ధమ్మాతి ఏవం పచ్చయే చేవ పచ్చయుప్పన్నధమ్మే చ వవత్థపేత్వా ‘‘సబ్బేపి ధమ్మా హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చా’’తి అనిచ్చలక్ఖణం ఆరోపేతి, తతో ఉదయవయప్పటిపీళనాకారేన దుక్ఖా, అవసవత్తనాకారేన అనత్తాతి తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా విపస్సనాపటిపాటియా సమ్మసన్తో లోకుత్తరమగ్గం పాపుణాతి.
మగ్గక్ఖణే చత్తారి సచ్చాని ఏకపటివేధేన పటివిజ్ఝతి, ఏకాభిసమయేన అభిసమేతి. దుక్ఖం పరిఞ్ఞాపటివేధేన పటివిజ్ఝతి. సముదయం పహానపటివేధేన, నిరోధం సచ్ఛికిరియాపటివేధేన, మగ్గం భావనాపటివేధేన పటివిజ్ఝతి. దుక్ఖం పరిఞ్ఞాభిసమయేన అభిసమేతి, సముదయం పహానాభిసమయేన, నిరోధం సచ్ఛికిరియాభిసమయేన, మగ్గం భావనాభిసమయేన అభిసమేతి. సో తీణి సచ్చాని కిచ్చతో పటివిజ్ఝతి, నిరోధం ఆరమ్మణతో. తస్మిఞ్చస్స ఖణే అహం దుక్ఖం పరిజానామి, సముదయం పజహామి, నిరోధం సచ్ఛికరోమి, మగ్గం భావేమీతి ఆభోగసమన్నాహారమనసికారపచ్చవేక్ఖణా నత్థి. ఏతస్స పన పరిగ్గణ్హన్తస్సేవ మగ్గో తీసు సచ్చేసు పరిఞ్ఞాదికిచ్చం సాధేన్తోవ నిరోధం ఆరమ్మణతో పటివిజ్ఝతీతి.
తస్మా పఞ్ఞవాతి వుచ్చతీతి ఏత్థ హేట్ఠిమకోటియా సోతాపన్నో, ఉపరిమకోటియా ఖీణాసవో పఞ్ఞవాతి నిద్దిట్ఠో. యో పన తేపిటకం బుద్ధవచనం పాళితో చ అత్థతో చ అనుసన్ధితో చ పుబ్బాపరతో చ ఉగ్గహేత్వా హేట్ఠుపరియం కరోన్తో విచరతి, అనిచ్చదుక్ఖానత్తవసేన పరిగ్గహమత్తమ్పి నత్థి, అయం పఞ్ఞవా నామ, దుప్పఞ్ఞో నామాతి? విఞ్ఞాణచరితో నామేస, పఞ్ఞవాతి న వత్తబ్బో. అథ యో తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా విపస్సనాపటిపాటియా సమ్మసన్తో అజ్జ అజ్జేవ అరహత్తన్తి చరతి, అయం పఞ్ఞవా నామ, దుప్పఞ్ఞో నామాతి? భజాపియమానో పఞ్ఞవాపక్ఖం భజతి. సుత్తే పన పటివేధోవ కథితో.
విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణన్తి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? యేన విఞ్ఞాణేన సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా ఏస పఞ్ఞవా నామ జాతో, తస్స ఆగమనవిపస్సనా విఞ్ఞాణం కమ్మకారకచిత్తం పుచ్ఛామీతి పుచ్ఛతి. సుఖన్తిపి విజానాతీతి సుఖవేదనమ్పి విజానాతి. ఉపరిపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఇమినా థేరో ‘‘సుఖం వేదనం వేదయమానో సుఖం వేదనం వేదయామీతి పజానాతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౧౩; దీ. ని. ౨.౩౮౦) నయేన ఆగతవేదనావసేన అరూపకమ్మట్ఠానం కథేసి. తస్సత్థో సతిపట్ఠానే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
సంసట్ఠాతి ఏకుప్పాదాదిలక్ఖణేన సంయోగట్ఠేన సంసట్ఠా, ఉదాహు విసంసట్ఠాతి పుచ్ఛతి. ఏత్థ చ థేరో మగ్గపఞ్ఞఞ్చ విపస్సనావిఞ్ఞాణఞ్చాతి ఇమే ద్వే లోకియలోకుత్తరధమ్మే మిస్సేత్వా భూమన్తరం భిన్దిత్వా సమయం అజానన్తో వియ పుచ్ఛతీతి న వేదితబ్బో. మగ్గపఞ్ఞాయ పన మగ్గవిఞ్ఞాణేన, విపస్సనాపఞ్ఞాయ చ విపస్సనావిఞ్ఞాణేనేవ సద్ధిం సంసట్ఠభావం పుచ్ఛతీతి వేదితబ్బో. థేరోపిస్స తమేవత్థం విస్సజ్జేన్తో ఇమే ధమ్మా సంసట్ఠాతిఆదిమాహ. తత్థ న చ లబ్భా ఇమేసం ధమ్మానన్తి ఇమేసం లోకియమగ్గక్ఖణేపి లోకుత్తరమగ్గక్ఖణేపి ఏకతో ఉప్పన్నానం ద్విన్నం ధమ్మానం. వినిబ్భుజిత్వా వినిబ్భుజిత్వాతి విసుం విసుం కత్వా వినివట్టేత్వా, ఆరమ్మణతో వా వత్థుతో వా ఉప్పాదతో వా నిరోధతో వా నానాకరణం దస్సేతుం న సక్కాతి అత్థో. తేసం తేసం పన ధమ్మానం విసయో నామ అత్థి. లోకియధమ్మం పత్వా హి చిత్తం జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, లోకుత్తరం పత్వా పఞ్ఞా.
సమ్మాసమ్బుద్ధోపి హి లోకియధమ్మం పుచ్ఛన్తో, ‘‘భిక్ఖు, త్వం కతమం పఞ్ఞం అధిగతో, కిం పఠమమగ్గపఞ్ఞం, ఉదాహు దుతియ తతియ చతుత్థ మగ్గపఞ్ఞ’’న్తి న ఏవం పుచ్ఛతి. కిం ఫస్సో త్వం, భిక్ఖు, కిం వేదనో, కిం సఞ్ఞో, కిం చేతనోతి న చ పుచ్ఛతి, చిత్తవసేన పన, ‘‘కిఞ్చిత్తో త్వం, భిక్ఖూ’’తి (పారా. ౧౩౫) పుచ్ఛతి. కుసలాకుసలం పఞ్ఞపేన్తోపి ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, మనోసేట్ఠా మనోమయా’’తి (ధ. ప. ౧, ౨) చ, ‘‘కతమే ధమ్మా కుసలా? యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీ’’తి (ధ. స. ౧) చ ఏవం చిత్తవసేనేవ పఞ్ఞాపేతి. లోకుత్తరం పుచ్ఛన్తో పన కిం ఫస్సో త్వం భిక్ఖు, కిం వేదనో, కిం సఞ్ఞో, కిం చేతనోతి న పుచ్ఛతి. కతమా తే, భిక్ఖు, పఞ్ఞా అధిగతా, కిం పఠమమగ్గపఞ్ఞా, ఉదాహు దుతియతతియచతుత్థమగ్గపఞ్ఞాతి ఏవం పఞ్ఞావసేనేవ పుచ్ఛతి.
ఇన్ద్రియసంయుత్తేపి ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం సతిన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం. కత్థ చ, భిక్ఖవే, సద్ధిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం? చతూసు సోతాపత్తియఙ్గేసు ఏత్థ సద్ధిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం. కత్థ చ, భిక్ఖవే, వీరియిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం? చతూసు సమ్మప్పధానేసు ఏత్థ వీరియిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం. కత్థ చ, భిక్ఖవే, సతిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం? చతూసు సతిపట్ఠానేసు ఏత్థ సతిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం. కత్థ చ, భిక్ఖవే, సమాధిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం? చతూసు ఝానేసు ఏత్థ సమాధిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం. కత్థ చ, భిక్ఖవే, పఞ్ఞిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం? చతూసు అరియసచ్చేసు ఏత్థ పఞ్ఞిన్ద్రియం దట్ఠబ్బ’’న్తి (సం. ని. ౫.౪౭౮). ఏవం సవిసయస్మింయేవ లోకియలోకుత్తరా ధమ్మా కథితా.
యథా హి చత్తారో సేట్ఠిపుత్తా రాజాతి రాజపఞ్చమేసు సహాయేసు నక్ఖత్తం కీళిస్సామాతి వీథిం ఓతిణ్ణేసు ఏకస్స సేట్ఠిపుత్తస్స గేహం గతకాలే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ, ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి గేహే విచారేతి. దుతియస్స తతియస్స చతుత్థస్స గేహం గతకాలే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ, ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి గేహే విచారేతి. అథ సబ్బపచ్ఛా రఞ్ఞో గేహం గతకాలే కిఞ్చాపి రాజా సబ్బత్థ ఇస్సరోవ, ఇమస్మిం పన కాలే అత్తనో గేహేయేవ, ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి విచారేతి. ఏవమేవం ఖో సద్ధాపఞ్చమకేసు ఇన్ద్రియేసు తేసు సహాయేసు ఏకతో వీథిం ఓతరన్తేసు వియ ఏకారమ్మణే ఉప్పజ్జమానేసుపి యథా పఠమస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సోతాపత్తియఙ్గాని పత్వా అధిమోక్ఖలక్ఖణం సద్ధిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా దుతియస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సమ్మప్పధానాని పత్వా పగ్గహణలక్ఖణం వీరియిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా తతియస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సతిపట్ఠానాని పత్వా ఉపట్ఠానలక్ఖణం సతిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా చతుత్థస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం ఝానవిమోక్ఖే పత్వా అవిక్ఖేపలక్ఖణం సమాధిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. సబ్బపచ్ఛా రఞ్ఞో గేహం గతకాలే పన యథా ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, రాజావ గేహే విచారేతి, ఏవమేవ అరియసచ్చాని పత్వా పజాననలక్ఖణం పఞ్ఞిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి.
ఇతి పటిసమ్భిదాపత్తానం అగ్గే ఠపితో మహాకోట్ఠితత్థేరో లోకియధమ్మం పుచ్ఛన్తో చిత్తం జేట్ఠకం చిత్తం పుబ్బఙ్గమం కత్వా పుచ్ఛి; లోకుత్తరధమ్మం పుచ్ఛన్తో పఞ్ఞం జేట్ఠకం పఞ్ఞం పుబ్బఙ్గమం కత్వా పుచ్ఛి. ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరోపి తథేవ విస్సజ్జేసీతి.
యం హావుసో, పజానాతీతి యం చతుసచ్చధమ్మమిదం దుక్ఖన్తిఆదినా నయేన మగ్గపఞ్ఞా పజానాతి. తం విజానాతీతి మగ్గవిఞ్ఞాణమ్పి తథేవ తం విజానాతి. యం విజానాతీతి యం సఙ్ఖారగతం అనిచ్చన్తిఆదినా నయేన విపస్సనావిఞ్ఞాణం విజానాతి. తం పజానాతీతి విపస్సనాపఞ్ఞాపి తథేవ తం పజానాతి. తస్మా ఇమే ధమ్మాతి తేన కారణేన ఇమే ధమ్మా. సంసట్ఠాతి ఏకుప్పాదఏకనిరోధఏకవత్థుకఏకారమ్మణతాయ సంసట్ఠా.
పఞ్ఞా భావేతబ్బాతి ఇదం మగ్గపఞ్ఞం సన్ధాయ వుత్తం. తంసమ్పయుత్తం పన విఞ్ఞాణం తాయ సద్ధిం భావేతబ్బమేవ హోతి. విఞ్ఞాణం పరిఞ్ఞేయ్యన్తి ఇదం విపస్సనావిఞ్ఞాణం సన్ధాయ వుత్తం. తంసమ్పయుత్తా పన పఞ్ఞా తేన సద్ధిం పరిజానితబ్బావ హోతి.
౪౫౦. వేదనా వేదనాతి ఇదం కస్మా పుచ్ఛతి? వేదనాలక్ఖణం పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి. ఏవం సన్తేపి తేభూమికసమ్మసనచారవేదనావ అధిప్పేతాతి సల్లక్ఖేతబ్బా. సుఖమ్పి వేదేతీతి సుఖం ఆరమ్మణం వేదేతి అనుభవతి. పరతో పదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ‘‘రూపఞ్చ హిదం, మహాలి, ఏకన్తదుక్ఖం అభవిస్స, దుక్ఖానుపతితం దుక్ఖావక్కన్తం అనవక్కన్తం సుఖేన, నయిదం సత్తా రూపస్మిం సారజ్జేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, మహాలి, రూపం సుఖం సుఖానుపతితం సుఖావక్కన్తం అనవక్కన్తం దుక్ఖేన, తస్మా సత్తా రూపస్మిం సారజ్జన్తి, సారాగా సంయుజ్జన్తి, సంయోగా సంకిలిస్సన్తి. వేదనా చ హిదం… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణఞ్చ హిదం, మహాలి, ఏకన్తదుక్ఖం అభవిస్స…పే… సంకిలిస్సన్తీ’’తి (సం. ని. ౩.౭౦) ఇమినా హి మహాలిసుత్తపరియాయేన ఇధ ఆరమ్మణం సుఖం దుక్ఖం అదుక్ఖమసుఖన్తి కథితం. అపిచ పురిమం సుఖం వేదనం ఆరమ్మణం కత్వా అపరా సుఖా వేదనా వేదేతి; పురిమం దుక్ఖం వేదనం ఆరమ్మణం కత్వా అపరా దుక్ఖా వేదనా వేదేతి; పురిమం అదుక్ఖమసుఖం వేదనం ఆరమ్మణం కత్వా అపరా అదుక్ఖమసుఖా వేదనా వేదేతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. వేదనాయేవ హి వేదేతి, న అఞ్ఞో కోచి వేదితా నామ అత్థీతి వుత్తమేతం.
సఞ్ఞా సఞ్ఞాతి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? సబ్బసఞ్ఞాయ లక్ఖణం. కిం సబ్బత్థకసఞ్ఞాయాతి? సబ్బసఞ్ఞాయ లక్ఖణన్తిపి సబ్బత్థకసఞ్ఞాయ లక్ఖణన్తిపి ఏకమేవేతం, ఏవం సన్తేపి తేభూమికసమ్మసనచారసఞ్ఞావ అధిప్పేతాతి సల్లక్ఖేతబ్బా. నీలకమ్పి సఞ్జానాతీతి నీలపుప్ఫే వా వత్థే వా పరికమ్మం కత్వా ఉపచారం వా అప్పనం వా పాపేన్తో సఞ్జానాతి. ఇమస్మిఞ్హి అత్థే పరికమ్మసఞ్ఞాపి ఉపచారసఞ్ఞాపి అప్పనాసఞ్ఞాపి వట్టతి. నీలే నీలన్తి ఉప్పజ్జనకసఞ్ఞాపి వట్టతియేవ. పీతకాదీసుపి ఏసేవ నయో.
యా చావుసో, వేదనాతి ఏత్థ వేదనా, సఞ్ఞా, విఞ్ఞాణన్తి ఇమాని తీణి గహేత్వా పఞ్ఞా కస్మా న గహితాతి? అసబ్బసఙ్గాహికత్తా. పఞ్ఞాయ హి గహితాయ పఞ్ఞాయ సమ్పయుత్తావ వేదనాదయో లబ్భన్తి, నో విప్పయుత్తా. తం పన అగ్గహేత్వా ఇమేసు గహితేసు పఞ్ఞాయ సమ్పయుత్తా చ విప్పయుత్తా చ అన్తమసో ద్వే పఞ్చవిఞ్ఞాణధమ్మాపి లబ్భన్తి. యథా హి తయో పురిసా సుత్తం సుత్తన్తి వదేయ్యుం, చతుత్థో రతనావుతసుత్తన్తి. తేసు పురిమా తయో తక్కగతమ్పి పట్టివట్టకాదిగతమ్పి యంకిఞ్చి బహుం సుత్తం లభన్తి అన్తమసో మక్కటకసుత్తమ్పి. రతనావుతసుత్తం పరియేసన్తో మన్దం లభతి, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం. హేట్ఠతో వా పఞ్ఞా విఞ్ఞాణేన సద్ధిం సమ్పయోగం లభాపితా విస్సట్ఠత్తావ ఇధ న గహితాతి వదన్తి. యం హావుసో, వేదేతీతి యం ఆరమ్మణం వేదనా వేదేతి, సఞ్ఞాపి తదేవ సఞ్జానాతి. యం సఞ్జానాతీతి యం ఆరమ్మణం సఞ్ఞా సఞ్జానాతి, విఞ్ఞాణమ్పి తదేవ విజానాతీతి అత్థో.
ఇదాని సఞ్జానాతి విజానాతి పజానాతీతి ఏత్థ విసేసో వేదితబ్బో. తత్థ ఉపసగ్గమత్తమేవ విసేసో. జానాతీతి పదం పన అవిసేసో. తస్సాపి జాననత్థే విసేసో వేదితబ్బో. సఞ్ఞా హి నీలాదివసేన ఆరమ్మణం సఞ్జాననమత్తమేవ, అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి లక్ఖణపటివేధం పాపేతుం న సక్కోతి. విఞ్ఞాణం నీలాదివసేన ఆరమ్మణఞ్చేవ సఞ్జానాతి, అనిచ్చాదిలక్ఖణపటివేధఞ్చ పాపేతి, ఉస్సక్కిత్వా పన మగ్గపాతుభావం పాపేతుం న సక్కోతి. పఞ్ఞా నీలాదివసేన ఆరమ్మణమ్పి సఞ్జానాతి, అనిచ్చాదివసేన లక్ఖణపటివేధమ్పి పాపేతి, ఉస్సక్కిత్వా మగ్గపాతుభావం పాపేతుమ్పి సక్కోతి.
యథా హి హేరఞ్ఞికఫలకే కహాపణరాసిమ్హి కతే అజాతబుద్ధి దారకో గామికపురిసో మహాహేరఞ్ఞికోతి తీసు జనేసు ఓలోకేత్వా ఠితేసు అజాతబుద్ధి దారకో కహాపణానం చిత్తవిచిత్తచతురస్సమణ్డలభావమేవ జానాతి, ఇదం మనుస్సానం ఉపభోగపరిభోగం రతనసమ్మతన్తి న జానాతి. గామికపురిసో చిత్తాదిభావఞ్చేవ జానాతి, మనుస్సానం ఉపభోగపరిభోగరతనసమ్మతభావఞ్చ. ‘‘అయం కూటో అయం ఛేకో అయం కరతో అయం సణ్హో’’తి పన న జానాతి. మహాహేరఞ్ఞికో చిత్తాదిభావమ్పి రతనసమ్మతభావమ్పి కూటాదిభావమ్పి జానాతి, జానన్తో చ పన నం రూపం దిస్వాపి జానాతి, ఆకోటితస్స సద్దం సుత్వాపి, గన్ధం ఘాయిత్వాపి, రసం సాయిత్వాపి, హత్థేన గరుకలహుకభావం ఉపధారేత్వాపి అసుకగామే కతోతిపి జానాతి, అసుకనిగమే అసుకనగరే అసుకపబ్బతచ్ఛాయాయ అసుకనదీతీరే కతోతిపి, అసుకాచరియేన కతోతిపి జానాతి. ఏవమేవం సఞ్ఞా అజాతబుద్ధిదారకస్స కహాపణదస్సనం వియ నీలాదివసేన ఆరమ్మణమత్తమేవ సఞ్జానాతి. విఞ్ఞాణం గామికపురిసస్స కహాపణదస్సనం వియ నీలాదివసేన ఆరమ్మణమ్పి సఞ్జానాతి, అనిచ్చాదివసేన లక్ఖణపటివేధమ్పి పాపేతి. పఞ్ఞా మహాహేరఞ్ఞికస్స కహాపణదస్సనం వియ నీలాదివసేన ఆరమ్మణమ్పి సఞ్జానాతి, అనిచ్చాదివసేన లక్ఖణపటివేధమ్పి పాపేతి, ఉస్సక్కిత్వా మగ్గపాతుభావమ్పి పాపేతి. సో పన నేసం విసేసో దుప్పటివిజ్ఝో.
తేనాహ ఆయస్మా నాగసేనో – ‘‘దుక్కరం, మహారాజ, భగవతా కతన్తి. కిం, భన్తే, నాగసేన భగవతా దుక్కరం కతన్తి? దుక్కరం, మహారాజ, భగవతా కతం, ఇమేసం అరూపీనం చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం ఏకారమ్మణే పవత్తమానానం వవత్థానం అక్ఖాతం, అయం ఫస్సో, అయం వేదనా, అయం సఞ్ఞా, అయం చేతనా, ఇదం చిత్త’’న్తి (మి. ప. ౨.౭.౧౬). యథా హి తిలతేలం, సాసపతేలం, మధుకతేలం, ఏరణ్డకతేలం, వసాతేలన్తి ఇమాని పఞ్చ తేలాని ఏకచాటియం పక్ఖిపిత్వా దివసం యమకమన్థేహి మన్థేత్వా తతో ఇదం తిలతేలం, ఇదం సాసపతేలన్తి ఏకేకస్స పాటియేక్కం ఉద్ధరణం నామ దుక్కరం, ఇదం తతో దుక్కరతరం. భగవా పన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స సుప్పటివిద్ధత్తా ధమ్మిస్సరో ధమ్మరాజా ఇమేసం అరూపీనం ధమ్మానం ఏకారమ్మణే పవత్తమానానం వవత్థానం అక్ఖాసి. పఞ్చన్నం మహానదీనం సముద్దం పవిట్ఠట్ఠానే, ‘‘ఇదం గఙ్గాయ ఉదకం, ఇదం యమునాయా’’తి ఏవం పాటియేక్కం ఉదకఉద్ధరణేనాపి అయమత్థో వేదితబ్బో.
౪౫౧. నిస్సట్ఠేనాతి నిస్సటేన పరిచ్చత్తేన వా. తత్థ నిస్సటేనాతి అత్థే సతి పఞ్చహి ఇన్ద్రియేహీతి నిస్సక్కవచనం. పరిచ్చత్తేనాతి అత్థే సతి కరణవచనం వేదితబ్బం. ఇదం వుత్తం హోతి – పఞ్చహి ఇన్ద్రియేహి నిస్సరిత్వా మనోద్వారే పవత్తేన పఞ్చహి వా ఇన్ద్రియేహి తస్స వత్థుభావం అనుపగమనతాయ పరిచ్చత్తేనాతి. పరిసుద్ధేనాతి నిరుపక్కిలేసేన. మనోవిఞ్ఞాణేనాతి రూపావచరచతుత్థజ్ఝానచిత్తేన. కిం నేయ్యన్తి కిం జానితబ్బం. ‘‘యంకిఞ్చి నేయ్యం నామ అత్థి ధమ్మ’’న్తిఆదీసు (మహాని. ౬౯) హి జానితబ్బం నేయ్యన్తి వుత్తం. ఆకాసానఞ్చాయతనం నేయ్యన్తి కథం రూపావచరచతుత్థజ్ఝానచిత్తేన అరూపావచరసమాపత్తి నేయ్యాతి? రూపావచరచతుత్థజ్ఝానే ఠితేన అరూపావచరసమాపత్తిం నిబ్బత్తేతుం సక్కా హోతి. ఏత్థ ఠితస్స హి సా ఇజ్ఝతి. తస్మా ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనం నేయ్య’’న్తిఆదిమాహ. అథ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం కస్మా న వుత్తన్తి? పాటియేక్కం అభినివేసాభావతో. తత్థ హి కలాపతో నయతో సమ్మసనం లబ్భతి, ధమ్మసేనాపతిసదిసస్సాపి హి భిక్ఖునో పాటియేక్కం అభినివేసో న జాయతి. తస్మా థేరోపి, ‘‘ఏవం కిరమే ధమ్మా అహుత్వా సమ్భోన్తి, హుత్వా పటివేన్తీ’’తి (మ. ని. ౩.౯౪) కలాపతో నయతో సమ్మసిత్వా విస్సజ్జేసీతి. భగవా పన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స హత్థగతత్తా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియమ్పి పరోపఞ్ఞాస ధమ్మే పాటియేక్కం అంగుద్ధారేనేవ ఉద్ధరిత్వా, ‘‘యావతా సఞ్ఞాసమాపత్తియో, తావతా అఞ్ఞాపటివేధో’’తి ఆహ.
పఞ్ఞాచక్ఖునా పజానాతీతి దస్సనపరిణాయకట్ఠేన చక్ఖుభూతాయ పఞ్ఞాయ పజానాతి. తత్థ ద్వే పఞ్ఞా సమాధిపఞ్ఞా విపస్సనాపఞ్ఞా చ. సమాధిపఞ్ఞాయ కిచ్చతో అసమ్మోహతో చ పజానాతి. విపస్సనాపఞ్ఞాయ లక్ఖణపటివేధేన ఆరమ్మణతో జాననం కథితం. కిమత్థియాతి కో ఏతిస్సా అత్థో. అభిఞ్ఞత్థాతిఆదీసు అభిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే అభిజానాతీతి అభిఞ్ఞత్థా. పరిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే పరిజానాతీతి పరిఞ్ఞత్థా. పహాతబ్బే ధమ్మే పజహతీతి పహానత్థా. సా పనేసా లోకియాపి అభిఞ్ఞత్థా చ పరిఞ్ఞత్థా చ విక్ఖమ్భనతో పహానత్థా. లోకుత్తరాపి అభిఞ్ఞత్థా చ పరిఞ్ఞత్థా చ సముచ్ఛేదతో పహానత్థా. తత్థ లోకియా కిచ్చతో అసమ్మోహతో చ పజానాతి, లోకుత్తరా అసమ్మోహతో.
౪౫౨. సమ్మాదిట్ఠియా ఉప్పాదాయాతి విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠియా చ మగ్గసమ్మాదిట్ఠియా చ. పరతో చ ఘోసోతి సప్పాయధమ్మస్సవనం. యోనిసో చ మనసికారోతి అత్తనో ఉపాయమనసికారో. తత్థ సావకేసు అపి ధమ్మసేనాపతినో ద్వే పచ్చయా లద్ధుం వట్టన్తియేవ. థేరో హి కప్పసతసహస్సాధికం ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం పారమియో పూరేత్వాపి అత్తనో ధమ్మతాయ అణుమత్తమ్పి కిలేసం పజహితుం నాసక్ఖి. ‘‘యే ధమ్మా హేతుప్పభవా’’తి (మహావ. ౬౦) అస్సజిత్థేరతో ఇమం గాథం సుత్వావస్స పటివేధో జాతో. పచ్చేకబుద్ధానం పన సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానఞ్చ పరతోఘోసకమ్మం నత్థి, యోనిసోమనసికారస్మింయేవ ఠత్వా పచ్చేకబోధిఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చ నిబ్బత్తేన్తి.
అనుగ్గహితాతి లద్ధూపకారా. సమ్మాదిట్ఠీతి అరహత్తమగ్గసమ్మాదిట్ఠి. ఫలక్ఖణే నిబ్బత్తా చేతోవిముత్తి ఫలం అస్సాతి చేతోవిముత్తిఫలా. తదేవ చేతోవిముత్తిసఙ్ఖాతం ఫలం ఆనిసంసో అస్సాతి చేతోవిముత్తిఫలానిసంసా. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ చతుత్థఫలపఞ్ఞా పఞ్ఞావిముత్తి నామ, అవసేసా ధమ్మా చేతోవిముత్తీతి వేదితబ్బా. సీలానుగ్గహితాతిఆదీసు సీలన్తి చతుపారిసుద్ధిసీలం. సుతన్తి సప్పాయధమ్మస్సవనం. సాకచ్ఛాతి కమ్మట్ఠానే ఖలనపక్ఖలనచ్ఛేదనకథా. సమథోతి విపస్సనాపాదికా అట్ఠ సమాపత్తియో. విపస్సనాతి సత్తవిధా అనుపస్సనా. చతుపారిసుద్ధిసీలఞ్హి పూరేన్తస్స, సప్పాయధమ్మస్సవనం సుణన్తస్స, కమ్మట్ఠానే ఖలనపక్ఖలనం ఛిన్దన్తస్స, విపస్సనాపాదికాసు అట్ఠసమాపత్తీసు కమ్మం కరోన్తస్స, సత్తవిధం అనుపస్సనం భావేన్తస్స అరహత్తమగ్గో ఉప్పజ్జిత్వా ఫలం దేతి.
యథా హి మధురం అమ్బపక్కం పరిభుఞ్జితుకామో అమ్బపోతకస్స సమన్తా ఉదకకోట్ఠకం థిరం కత్వా బన్ధతి. ఘటం గహేత్వా కాలేన కాలం ఉదకం ఆసిఞ్చతి. ఉదకస్స అనిక్ఖమనత్థం మరియాదం థిరం కరోతి. యా హోతి సమీపే వల్లి వా సుక్ఖదణ్డకో వా కిపిల్లికపుటో వా మక్కటకజాలం వా, తం అపనేతి. ఖణిత్తిం గహేత్వా కాలేన కాలం మూలాని పరిఖణతి. ఏవమస్స అప్పమత్తస్స ఇమాని పఞ్చ కారణాని కరోతో సో అమ్బో వడ్ఢిత్వా ఫలం దేతి. ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం. రుక్ఖస్స సమన్తతో కోట్ఠకబన్ధనం వియ హి సీలం దట్ఠబ్బం, కాలేన కాలం ఉదకసిఞ్చనం వియ ధమ్మస్సవనం, మరియాదాయ థిరభావకరణం వియ సమథో, సమీపే వల్లిఆదీనం హరణం వియ కమ్మట్ఠానే ఖలనపక్ఖలనచ్ఛేదనం, కాలేన కాలం ఖణిత్తిం గహేత్వా మూలఖణనం వియ సత్తన్నం అనుపస్సనానం భావనా. తేహి పఞ్చహి కారణేహి అనుగ్గహితస్స అమ్బరుక్ఖస్స మధురఫలదానకాలో వియ ఇమస్స భిక్ఖునో ఇమేహి పఞ్చహి ధమ్మేహి అనుగ్గహితాయ సమ్మాదిట్ఠియా అరహత్తఫలదానం వేదితబ్బం.
౪౫౩. కతి పనావుసో, భవాతి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? మూలమేవ గతో అనుసన్ధి, దుప్పఞ్ఞో యేహి భవేహి న ఉట్ఠాతి, తే పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి. తత్థ కామభవోతి కామభవూపగం కమ్మం కమ్మాభినిబ్బత్తా ఉపాదిన్నక్ఖన్ధాపీతి ఉభయమేకతో కత్వా కామభవోతి ఆహ. రూపారూపభవేసుపి ఏసేవ నయో. ఆయతిన్తి అనాగతే. పునబ్భవస్స అభినిబ్బత్తీతి పునబ్భవాభినిబ్బత్తి. ఇధ వట్టం పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి. తత్రాతత్రాభినన్దనాతి రూపాభినన్దనా సద్దాభినన్దనాతి ఏవం తహిం తహిం అభినన్దనా, కరణవచనే చేతం పచ్చత్తం. తత్రతత్రాభినన్దనాయ పునబ్భవాభినిబ్బత్తి హోతీతి అత్థో. ఏత్తావతా హి గమనం హోతి, ఆగమనం హోతి, గమనాగమనం హోతి, వట్టం వత్తతీతి వట్టం మత్థకం పాపేత్వా దస్సేసి. ఇదాని వివట్టం పుచ్ఛన్తో ‘‘కథం పనావుసో’’తిఆదిమాహ. తస్స విస్సజ్జనే అవిజ్జావిరాగాతి అవిజ్జాయ ఖయనిరోధేన. విజ్జుప్పాదాతి అరహత్తమగ్గవిజ్జాయ ఉప్పాదేన. కిం అవిజ్జా పుబ్బే నిరుద్ధా, అథ విజ్జా పుబ్బే ఉప్పన్నాతి? ఉభయమేతం న వత్తబ్బం. పదీపుజ్జలనేన అన్ధకారవిగమో వియ విజ్జుప్పాదేన అవిజ్జా నిరుద్ధావ హోతి. తణ్హానిరోధాతి తణ్హాయ ఖయనిరోధేన. పునబ్భవాభినిబ్బత్తి న హోతీతి ఏవం ఆయతిం పునబ్భవస్స అభినిబ్బత్తి న హోతి, గమనం ఆగమనం గమనాగమనం ఉపచ్ఛిజ్జతి, వట్టం న వత్తతీతి వివట్టం మత్థకం పాపేత్వా దస్సేసి.
౪౫౪. కతమం పనావుసోతి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? ఉభతోభాగవిముత్తో భిక్ఖు కాలేన కాలం నిరోధం సమాపజ్జతి. తస్స నిరోధపాదకం పఠమజ్ఝానం పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి. పఠమం ఝానన్తి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? నిరోధం సమాపజ్జనకేన భిక్ఖునా అఙ్గవవత్థానం కోట్ఠాసపరిచ్ఛేదో నామ జానితబ్బో, ఇదం ఝానం పఞ్చఙ్గికం చతురఙ్గికం తివఙ్గికం దువఙ్గికన్తి అఙ్గవవత్థానం కోట్ఠాసపరిచ్ఛేదం పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి. వితక్కోతిఆదీసు పన అభినిరోపనలక్ఖణో వితక్కో, అనుమజ్జనలక్ఖణో విచారో, ఫరణలక్ఖణా పీతి, సాతలక్ఖణం సుఖం, అవిక్ఖేపలక్ఖణా చిత్తేకగ్గతాతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా వత్తన్తి. కతఙ్గవిప్పహీనన్తి ఇధ పన కిం పుచ్ఛతి? నిరోధం సమాపజ్జనకేన భిక్ఖునా ఉపకారానుపకారాని అఙ్గాని జానితబ్బాని, తాని పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి, విస్సజ్జనం పనేత్థ పాకటమేవ. ఇతి హేట్ఠా నిరోధపాదకం పఠమజ్ఝానం గహితం, ఉపరి తస్స అనన్తరపచ్చయం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం పుచ్ఛిస్సతి. అన్తరా పన ఛ సమాపత్తియో సంఖిత్తా, నయం వా దస్సేత్వా విస్సట్ఠాతి వేదితబ్బా.
౪౫౫. ఇదాని విఞ్ఞాణనిస్సయే పఞ్చ పసాదే పుచ్ఛన్తో పఞ్చిమాని, ఆవుసోతిఆదిమాహ. తత్థ గోచరవిసయన్తి గోచరభూతం విసయం. అఞ్ఞమఞ్ఞస్సాతి చక్ఖు సోతస్స సోతం వా చక్ఖుస్సాతి ఏవం ఏకేకస్స గోచరవిసయం న పచ్చనుభోతి. సచే హి నీలాదిభేదం రూపారమ్మణం సమోధానేత్వా సోతిన్ద్రియస్స ఉపనేయ్య, ‘‘ఇఙ్ఘ తావ నం వవత్థపేహి విభావేహి, కిం నామేతం ఆరమ్మణ’’న్తి. చక్ఖువిఞ్ఞాణఞ్హి వినాపి ముఖేన అత్తనో ధమ్మతాయ ఏవం వదేయ్య – ‘‘అరే అన్ధబాల, వస్ససతమ్పి వస్ససహస్సమ్పి పరిధావమానో అఞ్ఞత్ర మయా కుహిం ఏతస్స జాననకం లభిస్ససి, ఆహర నం చక్ఖుపసాదే ఉపనేహి, అహమేతం ఆరమ్మణం జానిస్సామి, యది వా నీలం యది వా పీతకం, న హి ఏసో అఞ్ఞస్స విసయో, మయ్హేవేసో విసయో’’తి. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవమేతాని అఞ్ఞమఞ్ఞస్స గోచరం విసయం న పచ్చనుభోన్తి నామ. కిం పటిసరణన్తి ఏతేసం కిం పటిసరణం, కిం ఏతాని పటిసరన్తీతి పుచ్ఛతి. మనో పటిసరణన్తి జవనమనో పటిసరణం. మనో చ నేసన్తి మనోద్వారికజవనమనో వా పఞ్చద్వారికజవనమనో వా ఏతేసం గోచరవిసయం రజ్జనాదివసేన అనుభోతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణఞ్హి రూపదస్సనమత్తమేవ, ఏత్థ రజ్జనం వా దుస్సనం వా ముయ్హనం వా నత్థి. ఏతస్మిం పన ద్వారే జవనం రజ్జతి వా దుస్సతి వా ముయ్హతి వా. సోతవిఞ్ఞాణాదీసుపి ఏసేవ నయో.
తత్రాయం ఉపమా – పఞ్చ కిర దుబ్బలభోజకా రాజానం సేవిత్వా కిచ్ఛేన కసిరేన ఏకస్మిం పఞ్చకులికే గామే పరిత్తకం ఆయం లభింసు. తేసం తత్థ మచ్ఛభాగో మంసభాగో యుత్తికహాపణో వా, బన్ధకహాపణో వా, మాపహారకహాపణో వా, అట్ఠకహాపణో వా, సోళసకహాపణో వా, బాత్తింసకహాపణో వా, చతుసట్ఠికహాపణో వా, దణ్డోతి ఏత్తకమత్తమేవ పాపుణాతి. సతవత్థుకం పఞ్చసతవత్థుకం సహస్సవత్థుకం మహాబలిం రాజావ గణ్హాతి. తత్థ పఞ్చకులికగామో వియ పఞ్చ పసాదా దట్ఠబ్బా; పఞ్చ దుబ్బలభోజకా వియ పఞ్చ విఞ్ఞాణాని; రాజా వియ జవనం; దుబ్బలభోజకానం పరిత్తకం ఆయపాపుణనం వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం రూపదస్సనాదిమత్తం. రజ్జనాదీని పన ఏతేసు నత్థి. రఞ్ఞో మహాబలిగ్గహణం వియ తేసు ద్వారేసు జవనస్స రజ్జనాదీని వేదితబ్బాని.
౪౫౬. పఞ్చిమాని, ఆవుసోతి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? అన్తోనిరోధస్మిం పఞ్చ పసాదే. కిరియమయపవత్తస్మిఞ్హి వత్తమానే అరూపధమ్మా పసాదానం బలవపచ్చయా హోన్తి. యో పన తం పవత్తం నిరోధేత్వా నిరోధసమాపత్తిం సమాపన్నో, తస్స అన్తోనిరోధే పఞ్చ పసాదా కిం పటిచ్చ తిట్ఠన్తీతి ఇదం పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి. ఆయుం పటిచ్చాతి జీవితిన్ద్రియం పటిచ్చ తిట్ఠన్తి. ఉస్మం పటిచ్చాతి జీవితిన్ద్రియం కమ్మజతేజం పటిచ్చ తిట్ఠతి. యస్మా పన కమ్మజతేజోపి జీవితిన్ద్రియేన వినా న తిట్ఠతి, తస్మా ‘‘ఉస్మా ఆయుం పటిచ్చ తిట్ఠతీ’’తి ఆహ. ఝాయతోతి జలతో. అచ్చిం పటిచ్చాతి జాలసిఖం పటిచ్చ. ఆభా పఞ్ఞాయతీతి ఆలోకో నామ పఞ్ఞాయతి. ఆభం పటిచ్చ అచ్చీతి తం ఆలోకం పటిచ్చ జాలసిఖా పఞ్ఞాయతి.
ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో, ఆయు ఉస్మం పటిచ్చ తిట్ఠతీతి ఏత్థ జాలసిఖా వియ కమ్మజతేజో. ఆలోకో వియ జీవితిన్ద్రియం. జాలసిఖా హి ఉప్పజ్జమానా ఆలోకం గహేత్వావ ఉప్పజ్జతి. సా తేన అత్తనా జనితఆలోకేనేవ సయమ్పి అణు థూలా దీఘా రస్సాతి పాకటా హోతి. తత్థ జాలపవత్తియా జనితఆలోకేన తస్సాయేవ జాలపవత్తియా పాకటభావో వియ ఉస్మం పటిచ్చ నిబ్బత్తేన కమ్మజమహాభూతసమ్భవేన జీవితిన్ద్రియేన ఉస్మాయ అనుపాలనం. జీవితిన్ద్రియఞ్హి దసపి వస్సాని…పే… వస్ససతమ్పి కమ్మజతేజపవత్తం పాలేతి. ఇతి మహాభూతాని ఉపాదారూపానం నిస్సయపచ్చయాదివసేన పచ్చయాని హోన్తీతి ఆయు ఉస్మం పటిచ్చ తిట్ఠతి. జీవితిన్ద్రియం మహాభూతాని పాలేతీతి ఉస్మా ఆయుం పటిచ్చ తిట్ఠతీతి వేదితబ్బా.
౪౫౭. ఆయుసఙ్ఖారాతి ఆయుమేవ. వేదనియా ధమ్మాతి వేదనా ధమ్మావ. వుట్ఠానం పఞ్ఞాయతీతి సమాపత్తితో వుట్ఠానం పఞ్ఞాయతి. యో హి భిక్ఖు అరూపపవత్తే ఉక్కణ్ఠిత్వా సఞ్ఞఞ్చ వేదనఞ్చ నిరోధేత్వా నిరోధం సమాపన్నో, తస్స యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేన రూపజీవితిన్ద్రియపచ్చయా అరూపధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి. ఏవం పన రూపారూపపవత్తం పవత్తతి. యథా కిం? యథా ఏకో పురిసో జాలాపవత్తే ఉక్ఖణ్ఠితో ఉదకేన పహరిత్వా జాలం అప్పవత్తం కత్వా ఛారికాయ అఙ్గారే పిధాయ తుణ్హీ నిసీదతి. యదా పనస్స పున జాలాయ అత్థో హోతి, ఛారికం అపనేత్వా అఙ్గారే పరివత్తేత్వా ఉపాదానం దత్వా ముఖవాతం వా తాలవణ్టవాతం వా దదాతి. అథ జాలాపవత్తం పున పవత్తతి. ఏవమేవ జాలాపవత్తం వియ అరూపధమ్మా. పురిసస్స జాలాపవత్తే ఉక్కణ్ఠిత్వా ఉదకప్పహారేన జాలం అప్పవత్తం కత్వా ఛారికాయ అఙ్గారే పిధాయ తుణ్హీభూతస్స నిసజ్జా వియ భిక్ఖునో అరూపపవత్తే ఉక్కణ్ఠిత్వా సఞ్ఞఞ్చ వేదనఞ్చ నిరోధేత్వా నిరోధసమాపజ్జనం. ఛారికాయ పిహితఅఙ్గారా వియ రూపజీవితిన్ద్రియం. పురిసస్స పున జాలాయ అత్థే సతి ఛారికాపనయనాదీని వియ భిక్ఖునో యథాపరిచ్ఛిన్నకాలాపగమనం. అగ్గిజాలాయ పవత్తి వియ పున అరూపధమ్మేసు ఉప్పన్నేసు రూపారూపపవత్తి వేదితబ్బా.
ఆయు ఉస్మా చ విఞ్ఞాణన్తి రూపజీవితిన్ద్రియం, కమ్మజతేజోధాతు, చిత్తన్తి ఇమే తయో ధమ్మా యదా ఇమం రూపకాయం జహన్తి, అథాయం అచేతనం కట్ఠం వియ పథవియం ఛడ్డితో సేతీతి అత్థో. వుత్తఞ్చేతం –
‘‘ఆయు ఉస్మా చ విఞ్ఞాణం, యదా కాయం జహన్తిమం;
అపవిద్ధో తదా సేతి, పరభత్తం అచేతన’’న్తి. (సం. ని. ౩.౯౫);
కాయసఙ్ఖారాతి అస్సాసపస్సాసా. వచీసఙ్ఖారాతి వితక్కవిచారా. చిత్తసఙ్ఖారాతి సఞ్ఞావేదనా. ఆయూతి రూపజీవితిన్ద్రియం. పరిభిన్నానీతి ఉపహతాని, వినట్ఠానీతి అత్థో. తత్థ కేచి ‘‘నిరోధసమాపన్నస్స చిత్తసఙ్ఖారావ నిరుద్ధా’’తి వచనతో చిత్తం అనిరుద్ధం హోతి, తస్మా సచిత్తకా అయం సమాపత్తీతి వదన్తి. తే వత్తబ్బా – ‘‘వచీసఙ్ఖారాపిస్స నిరుద్ధా’’తి వచనతో వాచా అనిరుద్ధా హోతి, తస్మా నిరోధం సమాపన్నేన ధమ్మమ్పి కథేన్తేన సజ్ఝాయమ్పి కరోన్తేన నిసీదితబ్బం సియా. ‘‘యో చాయం మతో కాలఙ్కతో, తస్సాపి చిత్తసఙ్ఖారా నిరుద్ధా’’తి వచనతో చిత్తం అనిరుద్ధం భవేయ్య, తస్మా కాలఙ్కతే మాతాపితరో వా అరహన్తే వా ఝాపయన్తేన అనన్తరియకమ్మం కతం భవేయ్య. ఇతి బ్యఞ్జనే అభినివేసం అకత్వా ఆచరియానం నయే ఠత్వా అత్థో ఉపపరిక్ఖితబ్బో. అత్థో హి పటిసరణం, న బ్యఞ్జనం.
ఇన్ద్రియాని విప్పసన్నానీతి కిరియమయపవత్తస్మిఞ్హి వత్తమానే బహిద్ధా ఆరమ్మణేసు పసాదే ఘట్టేన్తేసు ఇన్ద్రియాని కిలమన్తాని ఉపహతాని మక్ఖితాని వియ హోన్తి, వాతాదీహి ఉట్ఠితేన రజేన చతుమహాపథే ఠపితఆదాసో వియ. యథా పన థవికాయం పక్ఖిపిత్వా మఞ్జూసాదీసు ఠపితో ఆదాసో అన్తోయేవ విరోచతి, ఏవం నిరోధం సమాపన్నస్స భిక్ఖునో అన్తోనిరోధే పఞ్చ పసాదా అతివిరోచన్తి. తేన వుత్తం ‘‘ఇన్ద్రియాని విప్పసన్నానీ’’తి.
౪౫౮. కతి పనావుసో, పచ్చయాతి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? నిరోధస్స అనన్తరపచ్చయం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి. విస్సజ్జనే పనస్స సుఖస్స చ పహానాతి చత్తారో అపగమనపచ్చయా కథితా. అనిమిత్తాయాతి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? నిరోధతో వుట్ఠానకఫలసమాపత్తిం పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి. అవసేససమాపత్తివుట్ఠానఞ్హి భవఙ్గేన హోతి, నిరోధా వుట్ఠానం పన విపస్సనానిస్సన్దాయ ఫలసమాపత్తియాతి తమేవ పుచ్ఛతి. సబ్బనిమిత్తానన్తి రూపాదీనం సబ్బారమ్మణానం. అనిమిత్తాయ చ ధాతుయా మనసికారోతి సబ్బనిమిత్తాపగతాయ నిబ్బానధాతుయా మనసికారో. ఫలసమాపత్తిసహజాతం మనసికారం సన్ధాయాహ. ఇతి హేట్ఠా నిరోధపాదకం పఠమజ్ఝానం గహితం, నిరోధస్స అనన్తరపచ్చయం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం గహితం, ఇధ నిరోధతో వుట్ఠానకఫలసమాపత్తి గహితాతి.
ఇమస్మిం ఠానే నిరోధకథా కథేతబ్బా హోతి. సా, ‘‘ద్వీహి బలేహి సమన్నాగతత్తా తయో చ సఙ్ఖారానం పటిప్పస్సద్ధియా సోళసహి ఞాణచరియాహి నవహి సమాధిచరియాహి వసీభావతాపఞ్ఞా నిరోధసమాపత్తియా ఞాణ’’న్తి ఏవం పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౮౩) ఆగతా. విసుద్ధిమగ్గే పనస్సా సబ్బాకారేన వినిచ్ఛయకథా కథితా.
ఇదాని వలఞ్జనసమాపత్తిం పుచ్ఛన్తో కతి పనావుసో, పచ్చయాతిఆదిమాహ. నిరోధతో హి వుట్ఠానకఫలసమాపత్తియా ఠితి నామ న హోతి, ఏకం ద్వే చిత్తవారమేవ పవత్తిత్వా భవఙ్గం ఓతరతి. అయఞ్హి భిక్ఖు సత్త దివసే అరూపపవత్తం నిరోధేత్వా నిసిన్నో నిరోధవుట్ఠానకఫలసమాపత్తియం న చిరం తిట్ఠతి. వలఞ్జనసమాపత్తియం పన అద్ధానపరిచ్ఛేదోవ పమాణం. తస్మా సా ఠితి నామ హోతి. తేనాహ – ‘‘అనిమిత్తాయ చేతోవిముత్తియా ఠితియా’’తి. తస్సా చిరట్ఠితత్థం కతి పచ్చయాతి అత్థో. విస్సజ్జనే పనస్సా పుబ్బే చ అభిసఙ్ఖారోతి అద్ధానపరిచ్ఛేదో వుత్తో. వుట్ఠానాయాతి ఇధ భవఙ్గవుట్ఠానం పుచ్ఛతి. విస్సజ్జనేపిస్సా సబ్బనిమిత్తానఞ్చ మనసికారోతి రూపాదినిమిత్తవసేన భవఙ్గసహజాతమనసికారో వుత్తో.
౪౫౯. యా చాయం, ఆవుసోతి ఇధ కిం పుచ్ఛతి? ఇధ అఞ్ఞం అభినవం నామ నత్థి. హేట్ఠా కథితధమ్మేయేవ ఏకతో సమోధానేత్వా పుచ్ఛామీతి పుచ్ఛతి. కత్థ పన తే కథితా? ‘‘నీలమ్పి సఞ్జానాతి పీతకమ్పి, లోహితకమ్పి, ఓదాతకమ్పి సఞ్జానాతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౫౦) ఏతస్మిఞ్హి ఠానే అప్పమాణా చేతోవిముత్తి కథితా. ‘‘నత్థి కిఞ్చీతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనన్తి నేయ్య’’న్తి (మ. ని. ౧.౪౫౧) ఏత్థ ఆకిఞ్చఞ్ఞం. ‘‘పఞ్ఞాచక్ఖునా పజానాతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౫౧) ఏత్థ సుఞ్ఞతా. ‘‘కతి పనావుసో, పచ్చయా అనిమిత్తాయ చేతోవిముత్తియా ఠితియా వుట్ఠానాయా’’తి ఏత్థ అనిమిత్తా. ఏవం హేట్ఠా కథితావ ఇమస్మిం ఠానే ఏకతో సమోధానేత్వా పుచ్ఛతి. తం పన పటిక్ఖిపిత్వా ఏతా తస్మిం తస్మిం ఠానే నిద్దిట్ఠావాతి వత్వా అఞ్ఞే చత్తారో ధమ్మా ఏకనామకా అత్థి. ఏకో ధమ్మో చతునామకో అత్థి, ఏతం పాకటం కత్వా కథాపేతుం ఇధ పుచ్ఛతీతి అట్ఠకథాయం సన్నిట్ఠానం కతం. తస్సా విస్సజ్జనే అయం వుచ్చతావుసో, అప్పమాణా చేతోవిముత్తీతి అయం ఫరణఅప్పమాణతాయ అప్పమాణా నామ. అయఞ్హి అప్పమాణే వా సత్తే ఫరతి, ఏకస్మిమ్పి వా సత్తే అసేసేత్వా ఫరతి.
అయం వుచ్చతావుసో, ఆకిఞ్చఞ్ఞాతి ఆరమ్మణకిఞ్చనస్స అభావతో ఆకిఞ్చఞ్ఞా. అత్తేన వాతి అత్త భావపోసపుగ్గలాదిసఙ్ఖాతేన అత్తేన సుఞ్ఞం. అత్తనియేన వాతి చీవరాదిపరిక్ఖారసఙ్ఖాతేన అత్తనియేన సుఞ్ఞం. అనిమిత్తాతి రాగనిమిత్తాదీనం అభావేనేవ అనిమిత్తా, అరహత్తఫలసమాపత్తిం సన్ధాయాహ. నానత్థా చేవ నానాబ్యఞ్జనా చాతి బ్యఞ్జనమ్పి నేసం నానా అత్థోపి. తత్థ బ్యఞ్జనస్స నానతా పాకటావ. అత్థో పన, అప్పమాణా చేతోవిముత్తి భూమన్తరతో మహగ్గతా ఏవ హోతి రూపావచరా; ఆరమ్మణతో సత్త పఞ్ఞత్తిఆరమ్మణా. ఆకిఞ్చఞ్ఞా భుమ్మన్తరతో మహగ్గతా అరూపావచరా; ఆరమ్మణతో న వత్తబ్బారమ్మణా. సుఞ్ఞతా భుమ్మన్తరతో కామావచరా; ఆరమ్మణతో సఙ్ఖారారమ్మణా. విపస్సనా హి ఏత్థ సుఞ్ఞతాతి అధిప్పేతా. అనిమిత్తా భుమ్మన్తరతో లోకుత్తరా; ఆరమ్మణతో నిబ్బనారమ్మణా.
రాగో ఖో, ఆవుసో, పమాణకరణోతిఆదీసు యథా పబ్బతపాదే పూతిపణ్ణరసఉదకం నామ హోతి కాళవణ్ణం; ఓలోకేన్తానం బ్యామసతగమ్భీరం వియ ఖాయతి. యట్ఠిం వా రజ్జుం వా గహేత్వా మినన్తస్స పిట్ఠిపాదోత్థరణమత్తమ్పి న హోతి. ఏవమేవం యావ రాగాదయో నుప్పజ్జన్తి, తావ పుగ్గలం సఞ్జానితుం న సక్కా హోన్తి, సోతాపన్నో వియ, సకదాగామీ వియ, అనాగామీ వియ చ ఖాయతి. యదా పనస్స రాగాదయో ఉప్పజ్జన్తి, తదా రత్తో దుట్ఠో మూళ్హోతి పఞ్ఞాయతి. ఇతి ఏతే ‘‘ఏత్తకో అయ’’న్తి పుగ్గలస్స పమాణం దస్సేన్తో వియ ఉప్పజ్జన్తీతి పమాణకరణా నామ వుత్తా. యావతా ఖో, ఆవుసో, అప్పమాణా చేతోవిముత్తియోతి యత్తకా అప్పమాణా చేతోవిముత్తియో. కిత్తకా పన తా? చత్తారో బ్రహ్మవిహారా, చత్తారో మగ్గా, చత్తారి చ ఫలానీతి ద్వాదస. తత్థ బ్రహ్మవిహారా ఫరణఅప్పమాణతాయ అప్పమాణా. సేసా పమాణకరణానం కిలేసానం అభావేన అప్పమాణా. నిబ్బానమ్పి అప్పమాణమేవ, చేతోవిముత్తి పన న హోతి, తస్మా న గహితం. అకుప్పాతి అరహత్తఫలచేతోవిముత్తి; సా హి తాసం సబ్బజేట్ఠికా, తస్మా అగ్గమక్ఖాయతీతి వుత్తా. రాగో ఖో, ఆవుసో, కిఞ్చనోతి రాగో ఉప్పజ్జిత్వా పుగ్గలం కిఞ్చతి మద్దతి పలిబున్ధతి. తస్మా కిఞ్చనోతి వుత్తో. మనుస్సా కిర గోణేహి ఖలం మద్దాపేన్తో కిఞ్చేహి కపిల, కిఞ్చేహి కాళకాతి వదన్తి. ఏవం మద్దనత్థో కిఞ్చనత్థోతి వేదితబ్బో. దోసమోహేసుపి ఏసేవ నయో. ఆకిఞ్చఞ్ఞా చేతోవిముత్తియో నామ నవ ధమ్మా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనఞ్చ మగ్గఫలాని చ. తత్థ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం కిఞ్చనం ఆరమ్మణం అస్స నత్థీతి ఆకిఞ్చఞ్ఞం. మగ్గఫలాని కిఞ్చనానం మద్దనానం పలిబున్ధనకిలేసానం నత్థితాయ ఆకిఞ్చఞ్ఞాని. నిబ్బానమ్పి ఆకిఞ్చఞ్ఞం, చేతోవిముత్తి పన న హోతి, తస్మా న గహితం.
రాగో ఖో, ఆవుసో, నిమిత్తకరణోతిఆదీసు యథా నామ ద్విన్నం కులానం సదిసా ద్వే వచ్ఛకా హోన్తి. యావ తేసం లక్ఖణం న కతం హోతి, తావ ‘‘అయం అసుకకులస్స వచ్ఛకో, అయం అసుకకులస్సా’’తి న సక్కా హోన్తి జానితుం. యదా పన తేసం సత్తిసూలాదీసు అఞ్ఞతరం లక్ఖణం కతం హోతి, తదా సక్కా హోన్తి జానితుం. ఏవమేవ యావ పుగ్గలస్స రాగో నుప్పజ్జతి, తావ న సక్కా హోతి జానితుం అరియో వా పుథుజ్జనో వాతి. రాగో పనస్స ఉప్పజ్జమానోవ సరాగో నామ అయం పుగ్గలోతి సఞ్జానననిమిత్తం కరోన్తో వియ ఉప్పజ్జతి, తస్మా ‘‘నిమిత్తకరణో’’తి వుత్తో. దోసమోహేసుపి ఏసేవ నయో.
అనిమిత్తా చేతోవిముత్తి నామ తేరస ధమ్మా – విపస్సనా, చత్తారో ఆరుప్పా, చత్తారో మగ్గా, చత్తారి చ ఫలానీతి. తత్థ విపస్సనా నిచ్చనిమిత్తం సుఖనిమిత్తం అత్తనిమిత్తం ఉగ్ఘాటేతీతి అనిమిత్తా నామ. చత్తారో ఆరుప్పా రూపనిమిత్తస్స అభావేన అనిమిత్తా నామ. మగ్గఫలాని నిమిత్తకరణానం కిలేసానం అభావేన అనిమిత్తాని. నిబ్బానమ్పి అనిమిత్తమేవ, తం పన చేతోవిముత్తి న హోతి, తస్మా న గహితం. అథ కస్మా సుఞ్ఞతా చేతోవిముత్తి న గహితాతి? సా, ‘‘సుఞ్ఞా రాగేనా’’తిఆదివచనతో సబ్బత్థ అనుపవిట్ఠావ, తస్మా విసుం న గహితా. ఏకత్థాతి ఆరమ్మణవసేన ఏకత్థా. అప్పమాణం ఆకిఞ్చఞ్ఞం సుఞ్ఞతం అనిమిత్తన్తి హి సబ్బానేతాని నిబ్బానస్సేవ నామాని. ఇతి ఇమినా పరియాయేన ఏకత్థా. అఞ్ఞస్మిం పన ఠానే అప్పమాణా హోన్తి, అఞ్ఞస్మిం ఆకిఞ్చఞ్ఞా అఞ్ఞస్మిం సుఞ్ఞతా అఞ్ఞస్మిం అనిమిత్తాతి ఇమినా పరియాయేన నానాబ్యఞ్జనా. ఇతి థేరో యథానుసన్ధినావ దేసనం నిట్ఠపేసీతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
మహావేదల్లసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.