౯. మహాఅస్సపురసుత్తవణ్ణనా

౪౧౫. ఏవం మే సుతన్తి మహాఅస్సపురసుత్తం. తత్థ అఙ్గేసూతి అఙ్గా నామ జానపదినో రాజకుమారా, తేసం నివాసో ఏకోపి జనపదో రుళ్హీసద్దేన ‘‘అఙ్గా’’తి వుచ్చతి, తస్మిం అఙ్గేసు జనపదే. అస్సపురం నామ అఙ్గానం నిగమోతి అస్సపురన్తి నగరనామేన లద్ధవోహారో అఙ్గానం జనపదస్స ఏకో నిగమో, తం గోచరగామం కత్వా విహరతీతి అత్థో. భగవా ఏతదవోచాతి ఏతం ‘‘సమణా సమణాతి వో, భిక్ఖవే, జనో సఞ్జానాతీ’’తిఆదివచనమవోచ.

కస్మా పన ఏవం అవోచాతి. తస్మిం కిర నిగమే మనుస్సా సద్ధా పసన్నా బుద్ధమామకా ధమ్మమామకా సఙ్ఘమామకా, తదహుపబ్బజితసామణేరమ్పి వస్ససతికత్థేరసదిసం కత్వా పసంసన్తి; పుబ్బణ్హసమయం భిక్ఖుసఙ్ఘం పిణ్డాయ పవిసన్తం దిస్వా బీజనఙ్గలాదీని గహేత్వా ఖేత్తం గచ్ఛన్తాపి, ఫరసుఆదీని గహేత్వా అరఞ్ఞం పవిసన్తాపి తాని ఉపకరణాని నిక్ఖిపిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నిసీదనట్ఠానం ఆసనసాలం వా మణ్డపం వా రుక్ఖమూలం వా సమ్మజ్జిత్వా ఆసనాని పఞ్ఞపేత్వా అరజపానీయం పచ్చుపట్ఠాపేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం నిసీదాపేత్వా యాగుఖజ్జకాదీని దత్వా కతభత్తకిచ్చం భిక్ఖుసఙ్ఘం ఉయ్యోజేత్వా తతో తాని ఉపకరణాని ఆదాయ ఖేత్తం వా అరఞ్ఞం వా గన్త్వా అత్తనో కమ్మాని కరోన్తి, కమ్మన్తట్ఠానేపి నేసం అఞ్ఞా కథా నామ నత్థి. చత్తారో మగ్గట్ఠా చత్తారో ఫలట్ఠాతి అట్ఠ పుగ్గలా అరియసఙ్ఘో నామ; తే ‘‘ఏవరూపేన సీలేన, ఏవరూపేన ఆచారేన, ఏవరూపాయ పటిపత్తియా సమన్నాగతా లజ్జినో పేసలా ఉళారగుణా’’తి భిక్ఖుసఙ్ఘస్సేవ వణ్ణం కథేన్తి. కమ్మన్తట్ఠానతో ఆగన్త్వా భుత్తసాయమాసా ఘరద్వారే నిసిన్నాపి, సయనిఘరం పవిసిత్వా నిసిన్నాపి భిక్ఖుసఙ్ఘస్సేవ వణ్ణం కథేన్తి. భగవా తేసం మనుస్సానం నిపచ్చకారం దిస్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం పిణ్డపాతాపచాయనే నియోజేత్వా ఏతదవోచ.

యే ధమ్మా సమణకరణా చ బ్రాహ్మణకరణా చాతి యే ధమ్మా సమాదాయ పరిపూరితా సమితపాపసమణఞ్చ బాహితపాపబ్రాహ్మణఞ్చ కరోన్తీతి అత్థో. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, సమణస్స సమణియాని సమణకరణీయాని. కతమాని తీణి? అధిసీలసిక్ఖాసమాదానం, అధిచిత్తసిక్ఖాసమాదానం, అధిపఞ్ఞాసిక్ఖాసమాదాన’’న్తి (అ. ని. ౩.౮౨) ఏత్థ పన సమణేన కత్తబ్బధమ్మా వుత్తా. తేపి చ సమణకరణా హోన్తియేవ. ఇధ పన హిరోత్తప్పాదివసేన దేసనా విత్థారితా. ఏవం నో అయం అమ్హాకన్తి ఏత్థ నోతి నిపాతమత్తం. ఏవం అయం అమ్హాకన్తి అత్థో. మహప్ఫలా మహానిసంసాతి ఉభయమ్పి అత్థతో ఏకమేవ. అవఞ్ఝాతి అమోఘా. సఫలాతి అయం తస్సేవ అత్థో. యస్సా హి ఫలం నత్థి, సా వఞ్ఝా నామ హోతి. సఉద్రయాతి సవడ్ఢి, ఇదం సఫలతాయ వేవచనం. ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బన్తి, భిక్ఖవే, ఏవం తుమ్హేహి సిక్ఖితబ్బం. ఇతి భగవా ఇమినా ఏత్తకేన ఠానేన హిరోత్తప్పాదీనం ధమ్మానం వణ్ణం కథేసి. కస్మా? వచనపథపచ్ఛిన్దనత్థం. సచే హి కోచి అచిరపబ్బజితో బాలభిక్ఖు ఏవం వదేయ్య – ‘‘భగవా హిరోత్తప్పాదిధమ్మే సమాదాయ వత్తథాతి వదతి, కో ను ఖో తేసం సమాదాయ వత్తనే ఆనిసంసో’’తి? తస్స వచనపథపచ్ఛిన్దనత్థం. అయఞ్చ ఆనిసంసో, ఇమే హి ధమ్మా సమాదాయ పరిపూరితా సమితపాపసమణం నామ బాహితపాపబ్రాహ్మణం నామ కరోన్తి, చతుపచ్చయలాభం ఉప్పాదేన్తి, పచ్చయదాయకానం మహప్ఫలతం సమ్పాదేన్తి, పబ్బజ్జం అవఞ్ఝం సఫలం సఉద్రయం కరోన్తీతి వణ్ణం అభాసి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పన వణ్ణకథా సతిపట్ఠానే (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౩; మ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౩) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా.

౪౧౬. హిరోత్తప్పేనాతి ‘‘యం హిరీయతి హిరీయితబ్బేన, ఓత్తప్పతి ఓత్తప్పితబ్బేనా’’తి (ధ. స. ౧౩౩౧) ఏవం విత్థారితాయ హిరియా చేవ ఓత్తప్పేన చ. అపిచేత్థ అజ్ఝత్తసముట్ఠానా హిరీ, బహిద్ధాసముట్ఠానం ఓత్తప్పం. అత్తాధిపతేయ్యా హిరీ, లోకాధిపతేయ్యం ఓత్తప్పం. లజ్జాసభావసణ్ఠితా హిరీ, భయసభావసణ్ఠితం ఓత్తప్పం, విత్థారకథా పనేత్థ సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే వుత్తా. అపిచ ఇమే ద్వే ధమ్మా లోకం పాలనతో లోకపాలధమ్మా నామాతి కథితా. యథాహ – ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, సుక్కా ధమ్మా లోకం పాలేన్తి. కతమే ద్వే? హిరీ చ ఓత్తప్పఞ్చ. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, ద్వే సుక్కా ధమ్మా లోకం పాలేన్తి. ఇమే చ ఖో, భిక్ఖవే, ద్వే సుక్కా ధమ్మా లోకం న పాలేయ్యుం, నయిధ పఞ్ఞాయేథ, ‘మాతా’తి వా, ‘మాతుచ్ఛా’తి వా, ‘మాతులానీ’తి వా, ‘ఆచరియభరియా’తి వా, ‘గరూనం దారా’తి వా, సమ్భేదం లోకో అగమిస్స, యథా అజేళకా కుక్కుటసూకరా సోణసిఙ్గాలా’’తి (అ. ని. ౨.౯). ఇమేయేవ జాతకే ‘‘దేవధమ్మా’’తి కథితా. యథాహ –

‘‘హిరిఓత్తప్పసమ్పన్నా, సుక్కధమ్మసమాహితా;

సన్తో సప్పురిసా లోకే, దేవధమ్మాతి వుచ్చరే’’తి. (జా. ౧.౧.౬);

మహాచున్దత్థేరస్స పన కిలేససల్లేఖనపటిపదాతి కత్వా దస్సితా. యథాహ – ‘‘పరే అహిరికా భవిస్సన్తి, మయమేత్థ హిరిమనా భవిస్సామాతి సల్లేఖో కరణీయో. పరే అనోత్తాపీ భవిస్సన్తి, మయమేత్థ ఓత్తాపీ భవిస్సామాతి సల్లేఖో కరణీయో’’తి (మ. ని. ౧.౮౩). ఇమేవ మహాకస్సపత్థేరస్స ఓవాదూపసమ్పదాతి కత్వా దస్సితా. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘తస్మా తిహ తే, కస్సప, ఏవం సిక్ఖితబ్బం, తిబ్బం మే హిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠితం భవిస్సతి థేరేసు నవేసు మజ్ఝిమేసూతి. ఏవఞ్హి తే, కస్సప, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౫౪). ఇధ పనేతే సమణధమ్మా నామాతి దస్సితా.

యస్మా పన ఏత్తావతా సామఞ్ఞత్థో మత్థకం పత్తో నామ హోతి, తస్మా అపరేపి సమణకరణధమ్మే దస్సేతుం సియా ఖో పన, భిక్ఖవే, తుమ్హాకన్తిఆదిమాహ. తత్థ సామఞ్ఞత్థోతి సంయుత్తకే తావ, ‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, సామఞ్ఞం? అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో. సేయ్యథిదం, సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి, ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సామఞ్ఞం. కతమో చ, భిక్ఖవే, సామఞ్ఞత్థో? యో, భిక్ఖవే, రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయో, అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సామఞ్ఞత్థో’’తి (సం. ని. ౫.౩౬) మగ్గో ‘‘సామఞ్ఞ’’న్తి, ఫలనిబ్బానాని ‘‘సామఞ్ఞత్థో’’తి వుత్తాని. ఇమస్మిం పన ఠానే మగ్గమ్పి ఫలమ్పి ఏకతో కత్వా సామఞ్ఞత్థో కథితోతి వేదితబ్బో. ఆరోచయామీతి కథేమి. పటివేదయామీతి జానాపేమి.

౪౧౭. పరిసుద్ధో నో కాయసమాచారోతి ఏత్థ కాయసమాచారో పరిసుద్ధో అపరిసుద్ధోతి దువిధో. యో హి భిక్ఖు పాణం హనతి అదిన్నం ఆదియతి, కామేసు మిచ్ఛా చరతి, తస్స కాయసమాచారో అపరిసుద్ధో నామ, అయం పన కమ్మపథవసేనేవ వారితో. యో పన పాణినా వా లేడ్డునా వా దణ్డేన వా సత్థేన వా పరం పోథేతి విహేఠేతి, తస్స కాయసమాచారో అపరిసుద్ధో నామ, అయమ్పి సిక్ఖాపదబద్ధేనేవ పటిక్ఖిత్తో. ఇమస్మిం సుత్తే ఉభయమ్పేతం అకథేత్వా పరమసల్లేఖో నామ కథితో. యో హి భిక్ఖు పానీయఘటే వా పానీయం పివన్తానం, పత్తే వా భత్తం భుఞ్జన్తానం కాకానం నివారణవసేన హత్థం వా దణ్డం వా లేడ్డుం వా ఉగ్గిరతి, తస్స కాయసమాచారో అపరిసుద్ధో. విపరీతో పరిసుద్ధో నామ. ఉత్తానోతి ఉగ్గతో పాకటో. వివటోతి అనావటో అసఞ్ఛన్నో. ఉభయేనాపి పరిసుద్ధతంయేవ దీపేతి. న చ ఛిద్దవాతి సదా ఏకసదిసో అన్తరన్తరే ఛిద్దరహితో. సంవుతోతి కిలేసానం ద్వార పిదహనేన పిదహితో, న వజ్జపటిచ్ఛాదనత్థాయ.

౪౧౮. వచీసమాచారేపి యో భిక్ఖు ముసా వదతి, పిసుణం కథేతి, ఫరుసం భాసతి, సమ్ఫం పలపతి, తస్స వచీసమాచారో అపరిసుద్ధో నామ. అయం పన కమ్మపథవసేన వారితో. యో పన గహపతికాతి వా దాసాతి వా పేస్సాతి వా ఆదీహి ఖుంసేన్తో వదతి, తస్స వచీసమాచారో అపరిసుద్ధో నామ. అయం పన సిక్ఖాపదబద్ధేనేవ పటిక్ఖిత్తో. ఇమస్మిం సుత్తే ఉభయమ్పేతం అకథేత్వా పరమసల్లేఖో నామ కథితో. యో హి భిక్ఖు దహరేన వా సామణేరేన వా, ‘‘కచ్చి, భన్తే, అమ్హాకం ఉపజ్ఝాయం పస్సథా’’తి వుత్తే, సమ్బహులా, ఆవుసో, భిక్ఖుభిక్ఖునియో ఏకస్మిం పదేసే విచదింసు, ఉపజ్ఝాయో తే విక్కాయికసాకభణ్డికం ఉక్ఖిపిత్వా గతో భవిస్సతీ’’తిఆదినా నయేన హసాధిప్పాయోపి ఏవరూపం కథం కథేతి, తస్స వచీసమాచారో అపరిసుద్ధో. విపరీతో పరిసుద్ధో నామ.

౪౧౯. మనోసమాచారే యో భిక్ఖు అభిజ్ఝాలు బ్యాపన్నచిత్తో మిచ్ఛాదిట్ఠికో హోతి, తస్స మనోసమాచారో అపరిసుద్ధో నామ. అయం పన కమ్మపథవసేనేవ వారితో. యో పన ఉపనిక్ఖిత్తం జాతరూపరజతం సాదియతి, తస్స మనోసమాచారో అపరిసుద్ధో నామ. అయమ్పి సిక్ఖాపదబద్ధేనేవ పటిక్ఖిత్తో. ఇమస్మిం సుత్తే ఉభయమ్పేతం అకథేత్వా పరమసల్లేఖో నామ కథితో. యో పన భిక్ఖు కామవితక్కం వా బ్యాపాదవితక్కం వా విహింసావితక్కం వా వితక్కేతి, తస్స మనోసమాచారో అపరిసుద్ధో. విపరీతో పరిసుద్ధో నామ.

౪౨౦. ఆజీవస్మిం యో భిక్ఖు ఆజీవహేతు వేజ్జకమ్మం పహిణగమనం గణ్డఫాలనం కరోతి, అరుమక్ఖనం దేతి, తేలం పచతీతి ఏకవీసతిఅనేసనావసేన జీవికం కప్పేతి. యో వా పన విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, తస్స ఆజీవో అపరిసుద్ధో నామ. అయం పన సిక్ఖాపదబద్ధేనేవ పటిక్ఖిత్తో. ఇమస్మిం సుత్తే ఉభయమ్పేతం అకథేత్వా పరమసల్లేఖో నామ కథితో. యో హి భిక్ఖు సప్పినవనీతతేలమధుఫాణితాదీని లభిత్వా, ‘‘స్వే వా పునదివసే వా భవిస్సతీ’’తి సన్నిధికారకం పరిభుఞ్జతి, యో వా పన నిమ్బఙ్కురాదీని దిస్వా సామణేరే వదతి – ‘‘అంఙ్కురే ఖాదథా’’తి, సామణేరా థేరో ఖాదితుకామోతి కప్పియం కత్వా దేన్తి, దహరే పన సామణేరే వా పానీయం పివథ, ఆవుసోతి వదతి, తే థేరో పానీయం పివితుకామోతి పానీయసఙ్ఖం ధోవిత్వా దేన్తి, తమ్పి పరిభుఞ్జన్తస్స ఆజీవో అపరిసుద్ధో నామ హోతి. విపరీతో పరిసుద్ధో నామ.

౪౨౨. మత్తఞ్ఞూతి పరియేసనపటిగ్గహణపరిభోగేసు మత్తఞ్ఞూ, యుత్తఞ్ఞూ, పమాణఞ్ఞూ.

౪౨౩. జాగరియమనుయుత్తాతి రత్తిన్దివం ఛ కోట్ఠాసే కత్వా ఏకస్మిం కోట్ఠాసే నిద్దాయ ఓకాసం దత్వా పఞ్చ కోట్ఠాసే జాగరియమ్హి యుత్తా పయుత్తా. సీహసేయ్యన్తి ఏత్థ కామభోగిసేయ్యా, పేతసేయ్యా, సీహసేయ్యా, తథాగతసేయ్యాతి చతస్సో సేయ్యా. తత్థ ‘‘యేభుయ్యేన, భిక్ఖవే, కామభోగీ సత్తా వామేన పస్సేన సేన్తీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౪౬) అయం కామభోగిసేయ్యా, తేసు హి యేభుయ్యేన దక్ఖిణపస్సేన సయానో నామ నత్థి.

‘‘యేభుయ్యేన, భిక్ఖవే, పేతా ఉత్తానా సేన్తీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౪౬) అయం పేతసేయ్యా, పేతా హి అప్పమంసలోహితత్తా అట్ఠిసఙ్ఘాతజటితా ఏకేన పస్సేన సయితుం న సక్కోన్తి, ఉత్తానావ సేన్తి.

‘‘యేభుయ్యేన, భిక్ఖవే, సీహో మిగరాజా నఙ్గుట్ఠం అన్తరసత్థిమ్హి అనుపక్ఖిపిత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సేతీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౪౬) అయం సీహసేయ్యా. తేజుస్సదత్తా హి సీహో మిగరాజా ద్వే పురిమపాదే ఏకస్మిం ఠానే పచ్ఛిమపాదే ఏకస్మిం ఠపేత్వా నఙ్గుట్ఠం అన్తరసత్థిమ్హి పక్ఖిపిత్వా పురిమపాదపచ్ఛిమపాదనఙ్గుట్ఠానం ఠితోకాసం సల్లక్ఖేత్వా ద్విన్నం పురిమపాదానం మత్థకే సీసం ఠపేత్వా సయతి. దివసమ్పి సయిత్వా పబుజ్ఝమానో న ఉత్రాసన్తో పబుజ్ఝతి. సీసం పన ఉక్ఖిపిత్వా పురిమపాదానం ఠితోకాసం సల్లక్ఖేతి. సచే కిఞ్చి ఠానం విజహిత్వా ఠితం హోతి, ‘‘నయిదం తుయ్హం జాతియా, న సూరభావస్స చ అనురూప’’న్తి అనత్తమనో హుత్వా తత్థేవ సయతి, న గోచరాయ పక్కమతి. అవిజహిత్వా ఠితే పన ‘‘తుయ్హం జాతియా సూరభావస్స చ అనురూపమిద’’న్తి హట్ఠతుట్ఠో ఉట్ఠాయ సీహవిజమ్భితం విజమ్భిత్వా కేసరభారం విధునిత్వా తిక్ఖత్తుం సీహనాదం నదిత్వా గోచరాయ పక్కమతి. చతుత్థజ్ఝానసేయ్యా పన తథాగతసేయ్యాతి వుచ్చతి. తాసు ఇధ సీహసేయ్యా ఆగతా. అయఞ్హి తేజుస్సదఇరియాపథత్తా ఉత్తమసేయ్యా నామ. పాదే పాదన్తి దక్ఖిణపాదే వామపాదం. అచ్చాధాయాతి అతిఆధాయ ఈసకం అతిక్కమ్మ ఠపేత్వా, గోప్ఫకేన హి గోప్ఫకే, జాణునా వా జాణుమ్హి సఙ్ఘట్టియమానే అభిణ్హం వేదనా ఉప్పజ్జతి, చిత్తం ఏకగ్గం న హోతి, సేయ్యా అఫాసుకా హోతి. యథా పన న సఙ్ఘట్టేతి, ఏవం అతిక్కమ్మ ఠపితే వేదనా నుప్పజ్జతి, చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, సేయ్యా ఫాసుకా హోతి, తస్మా ఏవమాహ.

౪౨౫. అభిజ్ఝం లోకేతిఆది చూళహత్థిపదే విత్థారితం.

౪౨౬. యా పనాయం సేయ్యథాపి, భిక్ఖవేతి ఉపమా వుత్తా. తత్థ ఇణం ఆదాయాతి వడ్ఢియా ధనం గహేత్వా. బ్యన్తీ కరేయ్యాతి విగతన్తాని కరేయ్య. యథా తేసం కాకణికమత్తోపి పరియన్తో నామ నావసిస్సతి, ఏవం కరేయ్య, సబ్బసో పటినియ్యాతేయ్యాతి అత్థో. తతోనిదానన్తి ఆణణ్యనిదానం. సో హి అణణోమ్హీతి ఆవజ్జన్తో బలవపామోజ్జం లభతి, బలవసోమనస్సమధిగచ్ఛతి. తేన వుత్తం – ‘‘లభేథ పామోజ్జం, అధిగచ్ఛేయ్య సోమనస్స’’న్తి.

విసభాగవేదనుప్పత్తియా కకచేనేవ చతుఇరియాపథం ఛిన్దన్తో ఆబాధతీతి ఆబాధో, స్వాస్స అత్థీతి ఆబాధికో. తంసముట్ఠానేన దుక్ఖేన దుక్ఖితో. అధిమత్తగిలానోతి బాళ్హగిలానో. నచ్ఛాదేయ్యాతి అధిమత్తబ్యాధిపరేతతాయ న రుచ్చేయ్య. బలమత్తాతి బలమేవ, బలఞ్చస్స కాయే న భవేయ్యాతి అత్థో. తతోనిదానన్తి ఆరోగ్యనిదానం, తస్స హి అరోగోమ్హీతి ఆవజ్జయతో తదుభయం హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘లభేథ పామోజ్జం, అధిగచ్ఛేయ్య సోమనస్స’’న్తి. న చస్స కిఞ్చి భోగానం వయోతి కాకణికమత్తమ్పి భోగానం వయో న భవేయ్య. తతోనిదానన్తి బన్ధనామోక్ఖనిదానం, సేసం వుత్తనయేనేవ సబ్బపదేసు యోజేతబ్బం. అనత్తాధీనోతి న అత్తని అధీనో, అత్తనో రుచియా కిఞ్చి కాతుం న లభతి. పరాధీనోతి పరేసు అధీనో, పరస్సేవ రుచియా పవత్తతి. న యేన కామం గమోతి యేన దిసాభాగేనస్స కామో హోతి. ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జతి గమనాయ, తేన గన్తుం న లభతి. దాసబ్యాతి దాసభావా. భుజిస్సోతి అత్తనో సన్తకో. తతోనిదానన్తి భుజిస్సనిదానం. కన్తారద్ధానమగ్గన్తి కన్తారం అద్ధానమగ్గం, నిరుదకం దీఘమగ్గన్తి అత్థో. తతోనిదానన్తి ఖేమన్తభూమినిదానం.

ఇమే పఞ్చ నీవరణే అప్పహీనేతి ఏత్థ భగవా అప్పహీనం కామచ్ఛన్దనీవరణం ఇణసదిసం, సేసాని రోగాదిసదిసాని కత్వా దస్సేతి. తత్రాయం సదిసతా – యో హి పరేసం ఇణం గహేత్వా వినాసేతి. సో తేహి ఇణం దేహీతి వుచ్చమానోపి ఫరుసం వుచ్చమానోపి బజ్ఝమానోపి పహరియమానోపి కిఞ్చి పటిబాహితుం న సక్కోతి, సబ్బం తితిక్ఖతి, తితిక్ఖకారణఞ్హిస్స తం ఇణం హోతి. ఏవమేవం యో యమ్హి కామచ్ఛన్దేన రజ్జతి, తణ్హాగణేన తం వత్థుం గణ్హాతి, సో తేన ఫరుసం వుచ్చమానోపి బజ్ఝమానోపి పహరియమానోపి సబ్బం తితిక్ఖతి. తితిక్ఖకారణఞ్హిస్స సో కామచ్ఛన్దో హోతి ఘరసామికేహి వధీయమానానం ఇత్థీనం వియాతి. ఏవం ఇణం వియ కామచ్ఛన్దో దట్ఠబ్బో.

యథా పన పిత్తరోగాతురో మధుసక్కరాదీసుపి దిన్నేసు పిత్తరోగాతురతాయ తేసం రసం న విన్దతి, తిత్తకం తిత్తకన్తి ఉగ్గిరతియేవ. ఏవమేవం బ్యాపన్నచిత్తో హితకామేహి ఆచరియుపజ్ఝాయేహి అప్పమత్తకమ్పి ఓవదీయమానో ఓవాదం న గణ్హాతి, ‘‘అతి వియ మే తుమ్హే ఉపద్దవేథా’’తిఆదీని వత్వా విబ్భమతి. పిత్తరోగాతురతాయ సో పురిసో మధుసక్కరాదిరసం వియ, కోధాతురతాయ ఝానసుఖాదిభేదం సాసనరసం న విన్దతీతి. ఏవం రోగో వియ బ్యాపాదో దట్ఠబ్బో.

యథా పన నక్ఖత్తదివసే బన్ధనాగారే బద్ధో పురిసో నక్ఖత్తస్స నేవ ఆదిం, న మజ్ఝం, న పరియోసానం పస్సతి. సో దుతియదివసే ముత్తో, ‘‘అహో హియ్యో నక్ఖత్తం మనాపం, అహో నచ్చం, అహో గీత’’న్తిఆదీని సుత్వాపి పటివచనం న దేతి. కిం కారణా? నక్ఖత్తస్స అననుభూతత్తా. ఏవమేవం థినమిద్ధాభిభూతో భిక్ఖు విచిత్తనయేపి ధమ్మస్సవనే పవత్తమానే నేవ తస్స ఆదిం, న మజ్ఝం, న పరియోసానం జానాతి. సో ఉట్ఠితే ధమ్మస్సవనే, ‘‘అహో ధమ్మస్సవనం, అహో కారణం, అహో ఉపమా’’తి ధమ్మస్సవనస్స వణ్ణం భణమానానం సుత్వాపి పటివచనం న దేతి. కిం కారణా? థినమిద్ధవసేన ధమ్మకథాయ అననుభూతత్తాతి. ఏవం బన్ధనాగారం వియ థినమిద్ధం దట్ఠబ్బం.

యథా పన నక్ఖత్తం కీళన్తోపి దాసో, ‘‘ఇదం నామ అచ్చాయికం కరణీయం అత్థి, సీఘం, తత్థ గచ్ఛ, నో చే గచ్ఛసి, హత్థపాదం వా తే ఛిన్దామి కణ్ణనాసం వా’’తి వుత్తో సీఘం గచ్ఛతియేవ, నక్ఖత్తస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసానం అనుభవితుం న లభతి. కస్మా? పరాధీనతాయ. ఏవమేవం వినయే అప్పకతఞ్ఞునా వివేకత్థాయ అరఞ్ఞం పవిట్ఠేనాపి కిస్మిఞ్చిదేవ అన్తమసో కప్పియమంసేపి అకప్పియమంససఞ్ఞాయ ఉప్పన్నాయ వివేకం పహాయ సీలవిసోధనత్థం వినయధరస్స సన్తికే గన్తబ్బం హోతి. వివేకసుఖం అనుభవితుం న లభతి. కస్మా? ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చాభిభూతతాయాతి, ఏవం దాసబ్యం వియ ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం దట్టబ్బం.

యథా పన కన్తారద్ధానమగ్గపటిపన్నో పురిసో చోరేహి మనుస్సానం విలుత్తోకాసం పహతోకాసఞ్చ దిస్వా దణ్డకసద్దేనపి సకుణసద్దేనపి చోరా ఆగతాతి ఉస్సఙ్కితపరిసఙ్కితో హోతి, గచ్ఛతిపి, తిట్ఠతిపి, నివత్తతిపి, గతట్ఠానతో ఆగతట్ఠానమేవ బహుతరం హోతి. సో కిచ్ఛేన కసిరేన ఖేమన్తభూమిం పాపుణాతి వా, న వా పాపుణాతి. ఏవమేవం యస్స అట్ఠసు ఠానేసు విచికిచ్ఛా ఉప్పన్నా హోతి. సో ‘‘బుద్ధో ను ఖో, న ను ఖో బుద్ధో’’తిఆదినా నయేన విచికిచ్ఛన్తో అధిముచ్చిత్వా సద్ధాయ గణ్హితుం న సక్కోతి. అసక్కోన్తో మగ్గం వా ఫలం వా న పాపుణాతీతి యథా కన్తారద్ధానమగ్గే ‘‘చోరా అత్థి నత్థీ’’తి పునప్పునం ఆసప్పనపరిసప్పనం అపరియోగాహనం ఛమ్భితత్త చిత్తస్స ఉప్పాదేన్తో ఖేమన్తపత్తియా అన్తరాయం కరోతి, ఏవం విచికిచ్ఛాపి ‘‘బుద్ధో ను ఖో న బుద్ధో’’తిఆదినా నయేన పునప్పునం ఆసప్పనపరిసప్పనం అపరియోగాహనం ఛమ్భితత్తం చిత్తస్స ఉప్పాదయమానా అరియభూమిప్పత్తియా అన్తరాయం కరోతీతి కన్తారద్ధానమగ్గో వియ దట్ఠబ్బా.

ఇదాని సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఆణణ్యన్తి ఏత్థ భగవా పహీనకామచ్ఛన్దనీవరణం ఆణణ్యసదిసం, సేసాని ఆరోగ్యాదిసదిసాని కత్వా దస్సేతి. తత్రాయం సదిసతా – యథా హి పురిసో ఇణం ఆదాయ కమ్మన్తే పయోజేత్వా సమిద్ధకమ్మన్తో, ‘‘ఇదం ఇణం నామ పలిబోధమూల’’న్తి చిన్తేత్వా సవడ్ఢికం ఇణం నియ్యాతేత్వా పణ్ణం ఫాలాపేయ్య. అథస్స తతో పట్ఠాయ నేవ కోచి దూతం పేసేతి, న పణ్ణం, సో ఇణసామికే దిస్వాపి సచే ఇచ్ఛతి, ఆసనా ఉట్ఠహతి, నో చే, న ఉట్ఠహతి. కస్మా? తేహి సద్ధిం నిల్లేపతాయ అలగ్గతాయ. ఏవమేవ భిక్ఖు, ‘‘అయం కామచ్ఛన్దో నామ పలిబోధమూల’’న్తి సతిపట్ఠానే వుత్తనయేనేవ ఛ ధమ్మే భావేత్వా కామచ్ఛన్దనీవరణం పజహతి. తస్సేవం పహీనకామచ్ఛన్దస్స యథా ఇణముత్తస్స పురిసస్స ఇణసామికే దిస్వా నేవ భయం న ఛమ్భితత్తం హోతి. ఏవమేవ పరవత్థుమ్హి నేవ సఙ్గో న బన్ధో హోతి. దిబ్బానిపి రూపాని పస్సతో కిలేసో న సముదాచరతి. తస్మా భగవా ఆణణ్యమివ కామచ్ఛన్దప్పహానమాహ.

యథా పన సో పిత్తరోగాతురో పురిసో భేసజ్జకిరియాయ తం రోగం వూపసమేత్వా తతో పట్ఠాయ మధుసక్కరాదీనం రసం విన్దతి. ఏవమేవం భిక్ఖు, ‘‘అయం బ్యాపాదో నామ అనత్థకారకో’’తి ఛ ధమ్మే భావేత్వా బ్యాపాదనీవరణం పజహతి. సో ఏవం పహీనబ్యాపాదో యథా పిత్తరోగవిముత్తో పురిసో మధుసక్కరాదీని మధురాని సమ్పియాయమానో పటిసేవతి. ఏవమేవం ఆచారపణ్ణత్తిఆదీని సిక్ఖాపియమానో సిరసా సమ్పటిచ్ఛిత్వా సమ్పియాయమానో సిక్ఖతి. తస్మా భగవా ఆరోగ్యమివ బ్యాపాదప్పహానమాహ.

యథా సో నక్ఖత్తదివసే బన్ధనాగారం పవేసితో పురిసో అపరస్మిం నక్ఖత్తదివసే, ‘‘పుబ్బేపి అహం పమాదదోసేన బద్ధో తం నక్ఖత్తం నానుభవామి, ఇదాని అప్పమత్తో భవిస్సామీ’’తి యథాస్స పచ్చత్థికా ఓకాసం న లభన్తి. ఏవం అప్పమత్తో హుత్వా నక్ఖత్తం అనుభవిత్వా – ‘‘అహో నక్ఖత్తం అహో నక్ఖత్త’’న్తి ఉదానం ఉదానేసి. ఏవమేవ భిక్ఖు, ‘‘ఇదం థినమిద్ధం నామ మహాఅనత్థకర’’న్తి ఛ ధమ్మే భావేత్వా థినమిద్ధనీవరణం పజహతి. సో ఏవం పహీనథినమిద్ధో యథా బన్ధనా ముత్తో పురిసో సత్తాహమ్పి నక్ఖత్తస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసానం అనుభవతి. ఏవమేవం భిక్ఖు ధమ్మనక్ఖత్తస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసానం అనుభవన్తో సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణాతి. తస్మా భగవా బన్ధనా మోక్ఖమివ థినమిద్ధప్పహానమాహ.

యథా పన దాసో కఞ్చిదేవ మిత్తం ఉపనిస్సాయ సామికానం ధనం దత్వా అత్తానం భుజిస్సం కత్వా తతో పట్ఠాయ యం ఇచ్ఛతి, తం కరేయ్య. ఏవమేవ భిక్ఖు, ‘‘ఇదం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం నామ మహాఅనత్థకర’’న్తి ఛ ధమ్మే భావేత్వా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పజహతి. సో ఏవం పహీనుద్ధచ్చకుక్కుచ్చో యథా భుజిస్సో పురిసో యం ఇచ్ఛతి, తం కరోతి. న తం కోచి బలక్కారేన తతో నివత్తేతి. ఏవమేవం భిక్ఖు యథాసుఖం నేక్ఖమ్మపటిపదం పటిపజ్జతి, న నం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం బలక్కారేన తతో నివత్తేతి. తస్మా భగవా భుజిస్సం వియ ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చప్పహానమాహ.

యథా బలవా పురిసో హత్థసారం గహేత్వా సజ్జావుధో సపరివారో కన్తారం పటిపజ్జేయ్య. తం చోరా దూరతోవ దిస్వా పలాయేయ్యుం. సో సోత్థినా తం కన్తారం నిత్థరిత్వా ఖేమన్తం పత్తో హట్ఠతుట్ఠో అస్స. ఏవమేవం భిక్ఖు, ‘‘అయం విచికిచ్ఛా నామ అనత్థకారికా’’తి ఛ ధమ్మే భావేత్వా విచికిచ్ఛం పజహతి. సో ఏవం పహీనవిచికిచ్ఛో యథా బలవా సజ్జావుధో సపరివారో పురిసో నిబ్భయో చోరే తిణం వియ అగణేత్వా సోత్థినా నిక్ఖమిత్వా ఖేమన్తభూమిం పాపుణాతి. ఏవమేవం దుచ్చరితకన్తారం నిత్థరిత్వా పరమఖేమన్తభూమిం అమతం నిబ్బానం పాపుణాతి. తస్మా భగవా ఖేమన్తభూమిం వియ విచికిచ్ఛాపహానమాహ.

౪౨౭. ఇమమేవ కాయన్తి ఇమం కరజకాయం. అభిసన్దేతీతి తేమేతి స్నేహేతి, సబ్బత్థ పవత్తపీతిసుఖం కరోతి. పరిసన్దేతీతి సమన్తతో సన్దేతి. పరిపూరేతీతి వాయునా భస్తం వియ పూరేతి. పరిప్ఫరతీతి సమన్తతో ఫుసతి. సబ్బావతో కాయస్సాతి అస్స భిక్ఖునో సబ్బకోట్ఠాసవతో కాయస్స. కిఞ్చి ఉపాదిన్నకసన్తతిపవత్తిట్ఠానే ఛవిమంసలోహితానుగతం అణుమత్తమ్పి ఠానం పఠమజ్ఝానసుఖేన అఫుట్ఠం నామ న హోతి. దక్ఖోతి ఛేకో పటిబలో న్హానీయచుణ్ణాని కాతుఞ్చేవ యోజేతుఞ్చ సన్నేతుఞ్చ. కంసథాలేతి యేన కేనచి లోహేన కతభాజనే. మత్తికభాజనం పన థిరం న హోతి, సన్నేన్తస్స భిజ్జతి, తస్మా తం న దస్సేతి. పరిప్ఫోసకం పరిప్ఫోసకన్తి సిఞ్చిత్వా సిఞ్చిత్వా. సన్నేయ్యాతి వామహత్థేన కంసథాలం గహేత్వా దక్ఖిణేన హత్థేన పమాణయుత్తం ఉదకం సిఞ్చిత్వా సిఞ్చిత్వా పరిమద్దన్తో పిణ్డం కరేయ్య. స్నేహానుగతాతి ఉదకసినేహేన అనుగతా. స్నేహపరేతాతి ఉదకసినేహేన పరిగతా. సన్తరబాహిరాతి సద్ధిం అన్తోపదేసేన చేవ బహిపదేసేన చ, సబ్బత్థకమేవ ఉదకసినేహేన ఫుటాతి అత్థో. న చ పగ్ఘరిణీతి న బిన్దు బిన్దు ఉదకం పగ్ఘరతి, సక్కా హోతి హత్థేనపి ద్వీహిపి తీహిపి అఙ్గులీహి గహేతుం ఓవట్టికమ్పి కాతున్తి అత్థో.

౪౨౮. దుతియజ్ఝానసుఖఉపమాయం ఉబ్భితోదకోతి ఉబ్భిన్నఉదకో, న హేట్ఠా ఉబ్భిజ్జిత్వా ఉగ్గచ్ఛనఉదకో, అన్తోయేవ పన ఉబ్భిజ్జనఉదకోతి అత్థో. ఆయముఖన్తి ఆగమనమగ్గో. దేవోతి మేఘో. కాలేనకాలన్తి కాలే కాలే, అన్వద్ధమాసం వా అనుదసాహం వాతి అత్థో. ధారన్తి వుట్ఠిం. నానుప్పవేచ్ఛేయ్యాతి న పవేసేయ్య, న వస్సేయ్యాతి అత్థో. సీతా వారిధారా ఉబ్భిజ్జిత్వాతి సీతం వారి తం ఉదకరహదం పూరయమానం ఉబ్భిజ్జిత్వా. హేట్ఠా ఉగ్గచ్ఛనఉదకఞ్హి ఉగ్గన్త్వా ఉగ్గన్త్వా భిజ్జన్తం ఉదకం ఖోభేతి. చతూహి దిసాహి పవిసనఉదకం పురాణపణ్ణతిణకట్ఠదణ్డకాదీహి ఉదకం ఖోభేతి. వుట్ఠిఉదకం ధారానిపాతపుప్ఫుళకేహి ఉదకం ఖోభేతి. సన్నిసిన్నమేవ పన హుత్వా ఇద్ధినిమ్మితమివ ఉప్పజ్జమానం ఉదకం ఇమం పదేసం ఫరతి, ఇమం పదేసం న ఫరతీతి నత్థి. తేన అఫుటోకాసో నామ న హోతీతి. తత్థ రహదో వియ కరజకాయో, ఉదకం వియ దుతియజ్ఝానసుఖం. సేసం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం.

౪౨౯. తతియజ్ఝానసుఖఉపమాయం ఉప్పలాని ఏత్థ సన్తీతి ఉప్పలినీ. సేసపదద్వయేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ సేతరత్తనీలేసు యంకిఞ్చి ఉప్పలం ఉప్పలమేవ, ఊనకసతపత్తం పుణ్డరీకం, సతపత్తం పదుమం. పత్తనియమం వా వినాపి సేతం పదుమం, రత్తం పుణ్డరీకన్తి అయమేత్థ వినిచ్ఛయో. ఉదకానుగ్గతానీతి ఉదకతో న ఉగ్గతాని. అన్తోనిముగ్గపోసీనీతి ఉదకతలస్స అన్తో నిముగ్గానియేవ హుత్వా పోసీని, వడ్ఢీనీతి అత్థో. సేసం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం.

౪౩౦. చతుత్థజ్ఝానసుఖఉపమాయం పరిసుద్ధేన చేతసా పరియోదాతేనాతి ఏత్థ నిరుపక్కిలేసట్ఠేన పరిసుద్ధం. పభస్సరట్ఠేన పరియోదాతం వేదితబ్బం. ఓదాతేన వత్థేనాతి ఇదం ఉతుఫరణత్థం వుత్తం. కిలిట్ఠవత్థేన హి ఉతుఫరణం న హోతి, తఙ్ఖణధోతపరిసుద్ధేన ఉతుఫరణం బలవం హోతి. ఇమిస్సా హి ఉపమాయ వత్థం వియ కరజకాయో. ఉతుఫరణం వియ చతుత్థజ్ఝానసుఖం. తస్మా యథా సున్హాతస్స పురిసస్స పరిసుద్ధం వత్థం ససీసం పారుపిత్వా నిసిన్నస్స సరీరతో ఉతు సబ్బమేవ వత్థం ఫరతి, న కోచి వత్థస్స అఫుటోకాసో హోతి. ఏవం చతుత్థజ్ఝానసుఖేన భిక్ఖునో కరజకాయస్స న కోచి ఓకాసో అఫుటో హోతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. చతుత్థజ్ఝానచిత్తమేవ వా వత్థం వియ, తంసముట్ఠానరూపం ఉతుఫరణం వియ. యథా హి కత్థచి ఓదాతవత్థే కాయం అప్ఫుసన్తేపి తంసముట్ఠానేన ఉతునా సబ్బత్థకమేవ కాయో ఫుట్ఠో హోతి. ఏవం చతుత్థజ్ఝానసముట్ఠితేన సుఖుమరూపేన సబ్బత్థకమేవ భిక్ఖునో కరజకాయో ఫుటో హోతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

౪౩౧. పుబ్బేనివాసఞాణఉపమాయం తందివసం కతకిరియా పాకటా హోతీతి తందివసం గతగామత్తయమేవ గహితం. తత్థ గామత్తయం గతపురిసో వియ పుబ్బేనివాసఞాణలాభీ దట్ఠబ్బో. తయో గామా వియ తయో భవా దట్ఠబ్బా. తస్స పురిసస్స తీసు గామేసు తందివసం కతకిరియాయ ఆవిభావో వియ పుబ్బేనివాసాయ చిత్తం అభినీహరిత్వా నిసిన్నస్స భిక్ఖునో తీసు భవేసు కతకిరియాయ ఆవిభావో దట్ఠబ్బో.

౪౩౨. దిబ్బచక్ఖుఉపమాయం ద్వే అగారాతి ద్వే ఘరా. సద్వారాతి సమ్ముఖద్వారా. అనుచఙ్కమన్తేతి అపరాపరం సఞ్చరన్తే. అనువిచరన్తేతి ఇతో చితో చ విచరన్తే, ఇతో పన గేహా నిక్ఖమిత్వా ఏతం గేహం, ఏతస్మా వా నిక్ఖమిత్వా ఇమం గేహం పవిసనవసేనపి దట్ఠబ్బా. తత్థ ద్వే అగారా సద్వారా వియ చుతిపటిసన్ధియో, చక్ఖుమా పురిసో వియ దిబ్బచక్ఖుఞాణలాభీ, చక్ఖుమతో పురిసస్స ద్విన్నం గేహానం అన్తరే ఠత్వా పస్సతో ద్వే అగారే పవిసనకనిక్ఖమనకపురిసానం పాకటకాలో వియ దిబ్బచక్ఖులాభినో ఆలోకం వడ్ఢేత్వా ఓలోకేన్తస్స చవనకఉపపజ్జనకసత్తానం పాకటకాలో. కిం పన తే ఞాణస్స పాకటా, పుగ్గలస్సాతి? ఞాణస్స. తస్స పాకటత్తా పన పుగ్గలస్స పాకటాయేవాతి.

౪౩౩. ఆసవక్ఖయఞాణఉపమాయం పబ్బతసఙ్ఖేపేతి పబ్బతమత్థకే. అనావిలోతి నిక్కద్దమో. సిప్పియో చ సమ్బుకా చ సిప్పిసమ్బుకం. సక్ఖరా చ కథలా చ సక్ఖరకథలం. మచ్ఛానం గుమ్బా ఘటాతి మచ్ఛగుమ్బం. తిట్ఠన్తమ్పి చరన్తమ్పీతి ఏత్థ సక్ఖరకథలం తిట్ఠతియేవ, ఇతరాని చరన్తిపి తిట్ఠన్తిపి. యథా పన అన్తరన్తరా ఠితాసుపి నిసిన్నాసుపి విజ్జమానాసుపి, ‘‘ఏతా గావో చరన్తీ’’తి చరన్తియో ఉపాదాయ ఇతరాపి చరన్తీతి వుచ్చన్తి. ఏవం తిట్ఠన్తమేవ సక్ఖరకథలం ఉపాదాయ ఇతరమ్పి ద్వయం తిట్ఠన్తన్తి వుత్తం. ఇతరఞ్చ ద్వయం చరన్తం ఉపాదాయ సక్ఖరకథలమ్పి చరన్తన్తి వుత్తం. తత్థ చక్ఖుమతో పురిసస్స తీరే ఠత్వా పస్సతో సిప్పిసమ్బుకాదీనం విభూతకాలో వియ ఆసవానం ఖయాయ చిత్తం నీహరిత్వా నిసిన్నస్స భిక్ఖునో చతున్నం సచ్చానం విభూతకాలో దట్ఠబ్బో.

౪౩౪. ఇదాని సత్తహాకారేహి సలిఙ్గతో సగుణతో ఖీణాసవస్స నామం గణ్హన్తో, అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమణో ఇతిపీతిఆదిమాహ. తత్థ ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమణో హోతీతిఆదీసు, భిక్ఖవే, ఏవం భిక్ఖు సమితపాపత్తా సమణో హోతి. బాహితపాపత్తా బ్రాహ్మణో హోతి. న్హాతకిలేసత్తా న్హాతకో హోతి, ధోతకిలేసత్తాతి అత్థో. చతుమగ్గఞాణసఙ్ఖాతేహి వేదేహి అకుసలధమ్మానం గతత్తా వేదగూ హోతి, విదితత్తాతి అత్థో. తేనేవ విదితాస్స హోన్తీతిఆదిమాహ. కిలేసానం సుతత్తా సోత్తియో హోతి, నిస్సుతత్తా అపహతత్తాతి అత్థో. కిలేసానం ఆరకత్తా అరియో హోతి, హతత్తాతి అత్థో. తేహి ఆరకత్తా అరహం హోతి, దూరీభూతత్తాతి అత్థో. సేసం సబత్థ పాకటమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

మహాఅస్సపురసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.