౪. మహాయమకవగ్గో

౧. చూళగోసిఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౩౨౫. ఏవం మే సుతన్తి చూళగోసిఙ్గసుత్తం. తత్థ నాతికే విహరతీతి నాతికా నామ ఏకం తళాకం నిస్సాయ ద్విన్నం చూళపితిమహాపితిపుత్తానం ద్వే గామా, తేసు ఏకస్మిం గామే. గిఞ్జకావసథేతి ఇట్ఠకామయే ఆవసథే. ఏకస్మిం కిర సమయే భగవా మహాజనసఙ్గహం కరోన్తో వజ్జిరట్ఠే చారికం చరమానో నాతికం అనుప్పత్తో. నాతికవాసినో మనుస్సా భగవతో మహాదానం దత్వా ధమ్మకథం సుత్వా పసన్నహదయా, ‘‘సత్థు వసనట్ఠానం కరిస్సామా’’తి మన్తేత్వా ఇట్ఠకాహేవ భిత్తిసోపానత్థమ్భే వాళరూపాదీని దస్సేన్తో పాసాదం కత్వా సుధాయ లిమ్పిత్వా మాలాకమ్మలతాకమ్మాదీని నిట్ఠాపేత్వా భుమ్మత్థరణమఞ్చపీఠాదీని పఞ్ఞపేత్వా సత్థు నియ్యాతేసుం. అపరాపరం పనేత్థ మనుస్సా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానమణ్డపచఙ్కమాదీని కారయింసు. ఇతి సో విహారో మహా అహోసి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘గిఞ్జకావసథే’’తి.

గోసిఙ్గసాలవనదాయేతి తత్థ ఏకస్స జేట్ఠకరుక్ఖస్స ఖన్ధతో గోసిఙ్గసణ్ఠానం హుత్వా విటపం ఉట్ఠహి, తం రుక్ఖం ఉపాదాయ సబ్బమ్పి తం వనం గోసిఙ్గసాలవనన్తి సఙ్ఖం గతం. దాయోతి అవిసేసేన అరఞ్ఞస్సేతం నామం. తస్మా గోసిఙ్గసాలవనదాయేతి గోసిఙ్గసాలవనఅరఞ్ఞేతి అత్థో. విహరన్తీతి సామగ్గిరసం అనుభవమానా విహరన్తి. ఇమేసఞ్హి కులపుత్తానం ఉపరిపణ్ణాసకే పుథుజ్జనకాలో కథితో, ఇధ ఖీణాసవకాలో. తదా హి తే లద్ధస్సాదా లద్ధపతిట్ఠా అధిగతపటిసమ్భిదా ఖీణాసవా హుత్వా సామగ్గిరసం అనుభవమానా తత్థ విహరింసు. తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

యేన గోసిఙ్గసాలవనదాయో తేనుపసఙ్కమీతి ధమ్మసేనాపతిమహామోగ్గల్లానత్థేరేసు వా అసీతిమహాసావకేసు వా, అన్తమసో ధమ్మభణ్డాగారికఆనన్దత్థేరమ్పి కఞ్చి అనామన్తేత్వా సయమేవ పత్తచీవరం ఆదాయ అనీకా నిస్సటో హత్థీ వియ, యూథా నిస్సటో కాళసీహో వియ, వాతచ్ఛిన్నో వలాహకో వియ ఏకకోవ ఉపసఙ్కమి. కస్మా పనేత్థ భగవా సయం అగమాసీతి? తయో కులపుత్తా సామగ్గిరసం అనుభవన్తా విహరన్తి, తేసం పగ్గణ్హనతో, పచ్ఛిమజనతం అనుకమ్పనతో ధమ్మగరుభావతో చ. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అహం ఇమే కులపుత్తే పగ్గణ్హిత్వా ఉక్కంసిత్వా పటిసన్థారం కత్వా ధమ్మం నేసం దేసేస్సామీ’’తి. ఏవం తావ పగ్గణ్హనతో అగమాసి. అపరమ్పిస్స అహోసి – ‘‘అనాగతే కులపుత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధో సమగ్గవాసం వసన్తానం సన్తికం సయం గన్త్వా పటిసన్థారం కత్వా ధమ్మం కథేత్వా తయో కులపుత్తే పగ్గణ్హి, కో నామ సమగ్గవాసం న వసేయ్యాతి సమగ్గవాసం వసితబ్బం మఞ్ఞమానా ఖిప్పమేవ దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సన్తీ’’తి. ఏవం పచ్ఛిమజనతం అనుకమ్పనతోపి అగమాసి. బుద్ధా చ నామ ధమ్మగరునో హోన్తి, సో చ నేసం ధమ్మగరుభావో రథవినీతే ఆవికతోవ. ఇతి ఇమస్మా ధమ్మగరుభావతోపి ధమ్మం పగ్గణ్హిస్సామీతి అగమాసి.

దాయపాలోతి అరఞ్ఞపాలో. సో తం అరఞ్ఞం యథా ఇచ్ఛితిచ్ఛితప్పదేసేన మనుస్సా పవిసిత్వా తత్థ పుప్ఫం వా ఫలం వా నియ్యాసం వా దబ్బసమ్భారం వా న హరన్తి, ఏవం వతియా పరిక్ఖిత్తస్స తస్స అరఞ్ఞస్స యోజితే ద్వారే నిసీదిత్వా తం అరఞ్ఞం రక్ఖతి, పాలేతి. తస్మా ‘‘దాయపాలో’’తి వుత్తో. అత్తకామరూపాతి అత్తనో హితం కామయమానసభావా హుత్వా విహరన్తి. యో హి ఇమస్మిం సాసనే పబ్బజిత్వాపి వేజ్జకమ్మదూతకమ్మపహిణగమనాదీనం వసేన ఏకవీసతిఅనేసనాహి జీవికం కప్పేతి, అయం న అత్తకామరూపో నామ. యో పన ఇమస్మిం సాసనే పబ్బజిత్వా ఏకవీసతిఅనేసనం పహాయ చతుపారిసుద్ధిసీలే పతిట్ఠాయ బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హిత్వా సప్పాయధుతఙ్గం అధిట్ఠాయ అట్ఠతింసాయ ఆరమ్మణేసు చిత్తరుచియం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా గామన్తం పహాయ అరఞ్ఞం పవిసిత్వా సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కురుమానో విహరతి, అయం అత్తకామో నామ. తేపి తయో కులపుత్తా ఏవరూపా అహేసుం. తేన వుత్తం – ‘‘అత్తకామరూపా విహరన్తీ’’తి.

మా తేసం అఫాసుమకాసీతి తేసం మా అఫాసుకం అకాసీతి భగవన్తం వారేసి. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘ఇమే కులపుత్తా సమగ్గా విహరన్తి, ఏకచ్చస్స చ గతట్ఠానే భణ్డనకలహవివాదా వత్తన్తి, తిఖిణసిఙ్గో చణ్డగోణో వియ ఓవిజ్ఝన్తో విచరతి, అథేకమగ్గేన ద్విన్నం గమనం న హోతి, కదాచి అయమ్పి ఏవం కరోన్తో ఇమేసం కులపుత్తానం సమగ్గవాసం భిన్దేయ్య. పాసాదికో చ పనేస సువణ్ణవణ్ణో సురసగిద్ధో మఞ్ఞే, గతకాలతో పట్ఠాయ పణీతదాయకానం అత్తనో ఉపట్ఠాకానఞ్చ వణ్ణకథనాదీహి ఇమేసం కులపుత్తానం అప్పమాదవిహారం భిన్దేయ్య. వసనట్ఠానాని చాపి ఏతేసం కులపుత్తానం నిబద్ధాని పరిచ్ఛిన్నాని తిస్సో చ పణ్ణసాలా తయో చఙ్కమా తీణి దివాట్ఠానాని తీణి మఞ్చపీఠాని. అయం పన సమణో మహాకాయో వుడ్ఢతరో మఞ్ఞే భవిస్సతి. సో అకాలే ఇమే కులపుత్తే సేనాసనా వుట్ఠాపేస్సతి. ఏవం సబ్బథాపి ఏతేసం అఫాసు భవిస్సతీ’’తి. తం అనిచ్ఛన్తో, ‘‘మా తేసం అఫాసుకమకాసీ’’తి భగవన్తం వారేసి.

కిం పనేస జానన్తో వారేసి, అజానన్తోతి? అజానన్తో. కిఞ్చాపి హి తథాగతస్స పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ దససహస్సచక్కవాళకమ్పనాదీని పాటిహారియాని పవత్తింసు, అరఞ్ఞవాసినో పన దుబ్బలమనుస్సా సకమ్మప్పసుతా తాని సల్లక్ఖేతుం న సక్కోన్తి. సమ్మాసమ్బుద్ధో చ నామ యదా అనేకభిక్ఖుసహస్సపరివారో బ్యామప్పభాయ అసీతిఅనుబ్యఞ్జనేహి ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణసిరియా చ బుద్ధానుభావం దస్సేన్తో విచరతి, తదా కో ఏసోతి అపుచ్ఛిత్వావ జానితబ్బో హోతి. తదా పన భగవా సబ్బమ్పి తం బుద్ధానుభావం చీవరగబ్భేన పటిచ్ఛాదేత్వా వలాహకగబ్భేన పటిచ్ఛన్నో పుణ్ణచన్దో వియ సయమేవ పత్తచీవరమాదాయ అఞ్ఞాతకవేసేన అగమాసి. ఇతి నం అజానన్తోవ దాయపాలో నివారేసి.

ఏతదవోచాతి థేరో కిర మా సమణాతి దాయపాలస్స కథం సుత్వావ చిన్తేసి – ‘‘మయం తయో జనా ఇధ విహరామ, అఞ్ఞే పబ్బజితా నామ నత్థి, అయఞ్చ దాయపాలో పబ్బజితేన వియ సద్ధిం కథేతి, కో ను ఖో భవిస్సతీ’’తి దివాట్ఠానతో వుట్ఠాయ ద్వారే ఠత్వా మగ్గం ఓలోకేన్తో భగవన్తం అద్దస. భగవాపి థేరస్స సహ దస్సనేనేవ సరీరోభాసం ముఞ్చి, అసీతిఅనుబ్యఞ్జనవిరాజితా బ్యామప్పభా పసారితసువణ్ణపటో వియ విరోచిత్థ. థేరో, ‘‘అయం దాయపాలో ఫణకతం ఆసివిసం గీవాయ గహేతుం హత్థం పసారేన్తో వియ లోకే అగ్గపుగ్గలేన సద్ధిం కథేన్తోవ న జానాతి, అఞ్ఞతరభిక్ఖునా వియ సద్ధిం కథేతీ’’తి నివారేన్తో ఏతం, ‘‘మా, ఆవుసో దాయపాలా’’తిఆదివచనం అవోచ.

తేనుపసఙ్కమీతి కస్మా భగవతో పచ్చుగ్గమనం అకత్వా ఉపసఙ్కమి? ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘మయం తయో జనా సమగ్గవాసం వసామ, సచాహం ఏకకోవ పచ్చుగ్గమనం కరిస్సామి, సమగ్గవాసో నామ న భవిస్సతీ’’తి పియమిత్తే గహేత్వావ పచ్చుగ్గమనం కరిస్సామి. యథా చ భగవా మయ్హం పియో, ఏవం సహాయానమ్పి మే పియోతి, తేహి సద్ధిం పచ్చుగ్గమనం కాతుకామో సయం అకత్వావ ఉపసఙ్కమి. కేచి పన తేసం థేరానం పణ్ణసాలద్వారే చఙ్కమనకోటియా భగవతో ఆగమనమగ్గో హోతి, తస్మా థేరో తేసం సఞ్ఞం దదమానోవ గతోతి. అభిక్కమథాతి ఇతో ఆగచ్ఛథ. పాదే పక్ఖాలేసీతి వికసితపదుమసన్నిభేహి జాలహత్థేహి మణివణ్ణం ఉదకం గహేత్వా సువణ్ణవణ్ణేసు పిట్ఠిపాదేసు ఉదకమభిసిఞ్చిత్వా పాదేన పాదం ఘంసన్తో పక్ఖాలేసి. బుద్ధానం కాయే రజోజల్లం నామ న ఉపలిమ్పతి, కస్మా పక్ఖాలేసీతి? సరీరస్స ఉతుగ్గహణత్థం, తేసఞ్చ చిత్తసమ్పహంసనత్థం. అమ్హేహి అభిహటేన ఉదకేన భగవా పాదే పక్ఖాలేసి, పరిభోగం అకాసీతి తేసం భిక్ఖూనం బలవసోమనస్సవసేన చిత్తం పీణితం హోతి, తస్మా పక్ఖాలేసి. ఆయస్మన్తం అనురుద్ధం భగవా ఏతదవోచాతి సో కిర తేసం వుడ్ఢతరో.

౩౨౬. తస్స సఙ్గహే కతే సేసానం కతోవ హోతీతి థేరఞ్ఞేవ ఏతం కచ్చి వో అనురుద్ధాతిఆదివచనం అవోచ. తత్థ కచ్చీతి పుచ్ఛనత్థే నిపాతో. వోతి సామివచనం. ఇదం వుత్తం హోతి – కచ్చి అనురుద్ధా తుమ్హాకం ఖమనీయం, ఇరియాపథో వో ఖమతి? కచ్చి యాపనీయం, కచ్చి వో జీవితం యాపేతి ఘటియతి? కచ్చి పిణ్డకేన న కిలమథ, కచ్చి తుమ్హాకం సులభపిణ్డం, సమ్పత్తే వో దిస్వా మనుస్సా ఉళుఙ్కయాగుం వా కటచ్ఛుభిక్ఖం వా దాతబ్బం మఞ్ఞన్తీతి భిక్ఖాచారవత్తం పుచ్ఛతి. కస్మా? పచ్చయేన అకిలమన్తేన హి సక్కా సమణధమ్మో కాతుం, వత్తమేవ వా ఏతం పబ్బజితానం. అథ తేన పటివచనే దిన్నే, ‘‘అనురుద్ధా, తుమ్హే రాజపబ్బజితా మహాపుఞ్ఞా, మనుస్సా తుమ్హాకం అరఞ్ఞే వసన్తానం అదత్వా కస్స అఞ్ఞస్స దాతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తి, తుమ్హే పన ఏతం భుఞ్జిత్వా కిం ను ఖో మిగపోతకా వియ అఞ్ఞమఞ్ఞం సఙ్ఘట్టేన్తా విహరథ, ఉదాహు సామగ్గిభావో వో అత్థీ’’తి సామగ్గిరసం పుచ్ఛన్తో, కచ్చి పన వో, అనురుద్ధా, సమగ్గాతిఆదిమాహ.

తత్థ ఖీరోదకీభూతాతి యథా ఖీరఞ్చ ఉదకఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసన్దతి, విసుం న హోతి, ఏకత్తం వియ ఉపేతి, కచ్చి ఏవం సామగ్గివసేన ఏకత్తూపగతచిత్తుప్పాదా విహరథాతి పుచ్ఛతి. పియచక్ఖూహీతి మేత్తచిత్తం పచ్చుపట్ఠపేత్వా ఓలోకనచక్ఖూని పియచక్ఖూని నామ. కచ్చి తథారూపేహి చక్ఖూహి అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్పస్సన్తా విహరథాతి పుచ్ఛతి. తగ్ఘాతి ఏకంసత్థే నిపాతో. ఏకంసేన మయం, భన్తేతి వుత్తం హోతి. యథా కథం పనాతి ఏత్థ యథాతి నిపాతమత్తం. కథన్తి కారణపుచ్ఛా. కథం పన తుమ్హే ఏవం విహరథ, కేన కారణేన విహరథ, తం మే కారణం బ్రూథాతి వుత్తం హోతి. మేత్తం కాయకమ్మన్తి మేత్తచిత్తవసేన పవత్తం కాయకమ్మం. ఆవి చేవ రహో చాతి సమ్ముఖా చేవ పరమ్ముఖా చ. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ సమ్ముఖా కాయవచీకమ్మాని సహవాసే లబ్భన్తి, ఇతరాని విప్పవాసే. మనోకమ్మం సబ్బత్థ లబ్భతి. యఞ్హి సహవసన్తేసు ఏకేన మఞ్చపీఠం వా దారుభణ్డం వా మత్తికాభణ్డం వా బహి దున్నిక్ఖిత్తం హోతి, తం దిస్వా కేనిదం వళఞ్జితన్తి అవఞ్ఞం అకత్వా అత్తనా దున్నిక్ఖిత్తం వియ గహేత్వా పటిసామేన్తస్స పటిజగ్గితబ్బయుత్తం వా పన ఠానం పటిజగ్గన్తస్స సమ్ముఖా మేత్తం కాయకమ్మం నామ హోతి. ఏకస్మిం పక్కన్తే తేన దున్నిక్ఖిత్తం సేనాసనపరిక్ఖారం తథేవ నిక్ఖిపన్తస్స పటిజగ్గితబ్బయుత్తట్ఠానం వా పన పటిజగ్గన్తస్స పరమ్ముఖా మేత్తం కాయకమ్మం నామ హోతి. సహవసన్తస్స పన తేహి సద్ధిం మధురం సమ్మోదనీయం కథం పటిసన్థారకథం సారణీయకథం ధమ్మీకథం సరభఞ్ఞం సాకచ్ఛం పఞ్హపుచ్ఛనం పఞ్హవిస్సజ్జనన్తి ఏవమాదికరణే సమ్ముఖా మేత్తం వచీకమ్మం నామ హోతి. థేరేసు పన పక్కన్తేసు మయ్హం పియసహాయో నన్దియత్థేరో కిమిలత్థేరో ఏవం సీలసమ్పన్నో, ఏవం ఆచారసమ్పన్నోతిఆదిగుణకథనం పరమ్ముఖా మేత్తం వచీకమ్మం నామ హోతి. మయ్హం పియమిత్తో నన్దియత్థేరో కిమిలత్థేరో అవేరో హోతు, అబ్యాపజ్జో సుఖీ హోతూతి ఏవం సమన్నాహరతో పన సమ్ముఖాపి పరమ్ముఖాపి మేత్తం మనోకమ్మం హోతియేవ.

నానా హి ఖో నో, భన్తే, కాయాతి కాయఞ్హి పిట్ఠం వియ మత్తికా వియ చ ఓమద్దిత్వా ఏకతో కాతుం న సక్కా. ఏకఞ్చ పన మఞ్ఞే చిత్తన్తి చిత్తం పన నో హితట్ఠేన నిరన్తరట్ఠేన అవిగ్గహట్ఠేన సమగ్గట్ఠేన ఏకమేవాతి దస్సేతి. కథం పనేతం సకం చిత్తం నిక్ఖిపిత్వా ఇతరేసం చిత్తవసేన వత్తింసూతి? ఏకస్స పత్తే మలం ఉట్ఠహతి, ఏకస్స చీవరం కిలిట్ఠం హోతి, ఏకస్స పరిభణ్డకమ్మం హోతి. తత్థ యస్స పత్తే మలం ఉట్ఠితం, తేన మమావుసో, పత్తే మలం ఉట్ఠితం పచితుం వట్టతీతి వుత్తే ఇతరే మయ్హం చీవరం కిలిట్ఠం ధోవితబ్బం, మయ్హం పరిభణ్డం కాతబ్బన్తి అవత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా దారూని ఆహరిత్వా ఛిన్దిత్వా పత్తకటాహే పరిభణ్డం కత్వా తతో పరం చీవరం వా ధోవన్తి, పరిభణ్డం వా కరోన్తి. మమావుసో, చీవరం కిలిట్ఠం ధోవితుం వట్టతి, మమ పణ్ణసాలా ఉక్లాపా పరిభణ్డం కాతుం వట్టతీతి పఠమతరం ఆరోచితేపి ఏసేవ నయో.

౩౨౭. సాధు సాధు, అనురుద్ధాతి భగవా హేట్ఠా న చ మయం, భన్తే, పిణ్డకేన కిలమిమ్హాతి వుత్తే న సాధుకారమదాసి. కస్మా? అయఞ్హి కబళీకారో ఆహారో నామ ఇమేసం సత్తానం అపాయలోకేపి దేవమనుస్సలోకేపి ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణోవ. అయం పన లోకసన్నివాసో యేభుయ్యేన వివాదపక్ఖన్దో, అపాయలోకే దేవమనుస్సలోకేపి ఇమే సత్తా పటివిరుద్ధా ఏవ, ఏతేసం సామగ్గికాలో దుల్లభో, కదాచిదేవ హోతీతి సమగ్గవాసస్స దుల్లభత్తా ఇధ భగవా సాధుకారమదాసి. ఇదాని తేసం అప్పమాదలక్ఖణం పుచ్ఛన్తో కచ్చి పన వో, అనురుద్ధాతిఆదిమాహ. తత్థ వోతి నిపాతమత్తం పచ్చత్తవచనం వా, కచ్చి తుమ్హేతి అత్థో. అమ్హాకన్తి అమ్హేసు తీసు జనేసు. పిణ్డాయ పటిక్కమతీతి గామే పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్చాగచ్ఛతి. అవక్కారపాతిన్తి అతిరేకపిణ్డపాతం అపనేత్వా ఠపనత్థాయ ఏకం సముగ్గపాతిం ధోవిత్వా ఠపేతి.

యో పచ్ఛాతి తే కిర థేరా న ఏకతోవ భిక్ఖాచారం పవిసన్తి, ఫలసమాపత్తిరతా హేతే. పాతోవ సరీరప్పటిజగ్గనం కత్వా వత్తప్పటిపత్తిం పూరేత్వా సేనాసనం పవిసిత్వా కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసీదన్తి. తేసు యో పఠమతరం నిసిన్నో అత్తనో కాలపరిచ్ఛేదవసేన పఠమతరం ఉట్ఠాతి; సో పిణ్డాయ చరిత్వా పటినివత్తో భత్తకిచ్చట్ఠానం ఆగన్త్వా జానాతి – ‘‘ద్వే భిక్ఖూ పచ్ఛా, అహం పఠమతరం ఆగతో’’తి. అథ పత్తం పిదహిత్వా ఆసనపఞ్ఞాపనాదీని కత్వా యది పత్తే పటివిసమత్తమేవ హోతి, నిసీదిత్వా భుఞ్జతి. యది అతిరేకం హోతి, అవక్కారపాతియం పక్ఖిపిత్వా పాతిం పిధాయ భుఞ్జతి. కతభత్తకిచ్చో పత్తం ధోవిత్వా వోదకం కత్వా థవికాయ ఓసాపేత్వా పత్తచీవరం గహేత్వా అత్తనో వసనట్ఠానం పవిసతి. దుతియోపి ఆగన్త్వావ జానాతి – ‘‘ఏకో పఠమం ఆగతో, ఏకో పచ్ఛతో’’తి. సో సచే పత్తే భత్తం పమాణమేవ హోతి, భుఞ్జతి. సచే మన్దం, అవక్కారపాతితో గహేత్వా భుఞ్జతి. సచే అతిరేకం హోతి, అవక్కారపాతియం పక్ఖిపిత్వా పమాణమేవ భుఞ్జిత్వా పురిమత్థేరో వియ వసనట్ఠానం పవిసతి. తతియోపి ఆగన్త్వావ జానాతి – ‘‘ద్వే పఠమం ఆగతా, అహం పచ్ఛతో’’తి. సోపి దుతియత్థేరో వియ భుఞ్జిత్వా కతభత్తకిచ్చో పత్తం ధోవిత్వా వోదకం కత్వా థవికాయ ఓసాపేత్వా ఆసనాని ఉక్ఖిపిత్వా పటిసామేతి; పానీయఘటే వా పరిభోజనీయఘటే వా అవసేసం ఉదకం ఛడ్డేత్వా ఘటే నికుజ్జిత్వా అవక్కారపాతియం సచే అవసేసభత్తం హోతి, తం వుత్తనయేన జహిత్వా పాతిం ధోవిత్వా పటిసామేతి; భత్తగ్గం సమ్మజ్జతి. తతో కచవరం ఛడ్డేత్వా సమ్మజ్జనిం ఉక్ఖిపిత్వా ఉపచికాహి ముత్తట్ఠానే ఠపేత్వా పత్తచీవరమాదాయ వసనట్ఠానం పవిసతి. ఇదం థేరానం బహివిహారే అరఞ్ఞే భత్తకిచ్చకరణట్ఠానే భోజనసాలాయం వత్తం. ఇదం సన్ధాయ, ‘‘యో పచ్ఛా’’తిఆది వుత్తం.

యో పస్సతీతిఆది పన నేసం అన్తోవిహారే వత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్థ వచ్చఘటన్తి ఆచమనకుమ్భిం. రిత్తన్తి రిత్తకం. తుచ్ఛన్తి తస్సేవ వేవచనం. అవిసయ్హన్తి ఉక్ఖిపితుం అసక్కుణేయ్యం, అతిభారియం. హత్థవికారేనాతి హత్థసఞ్ఞాయ. తే కిర పానీయఘటాదీసు యంకిఞ్చి తుచ్ఛకం గహేత్వా పోక్ఖరణిం గన్త్వా అన్తో చ బహి చ ధోవిత్వా ఉదకం పరిస్సావేత్వా తీరే ఠపేత్వా అఞ్ఞం భిక్ఖుం హత్థవికారేన ఆమన్తేన్తి, ఓదిస్స వా అనోదిస్స వా సద్దం న కరోన్తి. కస్మా ఓదిస్స సద్దం న కరోన్తి? తం భిక్ఖుం సద్దో బాధేయ్యాతి. కస్మా అనోదిస్స సద్దం న కరోన్తి? అనోదిస్స సద్దే దిన్నే, ‘‘అహం పురే, అహం పురే’’తి ద్వేపి నిక్ఖమేయ్యుం, తతో ద్వీహి కత్తబ్బకమ్మే తతియస్స కమ్మచ్ఛేదో భవేయ్య. సంయతపదసద్దో పన హుత్వా అపరస్స భిక్ఖునో దివాట్ఠానసన్తికం గన్త్వా తేన దిట్ఠభావం ఞత్వా హత్థసఞ్ఞం కరోతి, తాయ సఞ్ఞాయ ఇతరో ఆగచ్ఛతి, తతో ద్వే జనా హత్థేన హత్థం సంసిబ్బన్తా ద్వీసు హత్థేసు ఠపేత్వా ఉపట్ఠపేన్తి. తం సన్ధాయాహ – ‘‘హత్థవికారేన దుతియం ఆమన్తేత్వా హత్థవిలఙ్ఘకేన ఉపట్ఠపేమా’’తి.

పఞ్చాహికం ఖో పనాతి చాతుద్దసే పన్నరసే అట్ఠమియన్తి ఇదం తావ పకతిధమ్మస్సవనమేవ, తం అఖణ్డం కత్వా పఞ్చమే పఞ్చమే దివసే ద్వే థేరా నాతివికాలే న్హాయిత్వా అనురుద్ధత్థేరస్స వసనట్ఠానం గచ్ఛన్తి. తత్థ తయోపి నిసీదిత్వా తిణ్ణం పిటకానం అఞ్ఞతరస్మిం అఞ్ఞమఞ్ఞం పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం విస్సజ్జేన్తి, తేసం ఏవం కరోన్తానంయేవ అరుణం ఉగ్గచ్ఛతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. ఏత్తావతా థేరేన భగవతా అప్పమాదలక్ఖణం పుచ్ఛితేన పమాదట్ఠానేసుయేవ అప్పమాదలక్ఖణం విస్సజ్జితం హోతి. అఞ్ఞేసఞ్హి భిక్ఖూనం భిక్ఖాచారం పవిసనకాలో, నిక్ఖమనకాలో, నివాసనపరివత్తనం, చీవరపారుపనం, అన్తోగామే పిణ్డాయ చరణం ధమ్మకథనం, అనుమోదనం, గామతో నిక్ఖమిత్వా భత్తకిచ్చకరణం, పత్తధోవనం, పత్తఓసాపనం, పత్తచీవరపటిసామనన్తి పపఞ్చకరణట్ఠానాని ఏతాని. తస్మా థేరో అమ్హాకం ఏత్తకం ఠానం ముఞ్చిత్వా పమాదకాలో నామ నత్థీతి దస్సేన్తో పమాదట్ఠానేసుయేవ అప్పమాదలక్ఖణం విస్సజ్జేసి.

౩౨౮. అథస్స భగవా సాధుకారం దత్వా పఠమజ్ఝానం పుచ్ఛన్తో పున అత్థి పన వోతిఆదిమాహ. తత్థ ఉత్తరి మనుస్సధమ్మాతి మనుస్సధమ్మతో ఉత్తరి. అలమరియఞాణదస్సనవిసేసోతి అరియభావకరణసమత్థో ఞాణవిసేసో. కిఞ్హి నో సియా, భన్తేతి కస్మా, భన్తే, నాధిగతో భవిస్సతి, అధిగతోయేవాతి. యావ దేవాతి యావ ఏవ.

౩౨౯. ఏవం పఠమజ్ఝానాధిగమే బ్యాకతే దుతియజ్ఝానాదీని పుచ్ఛన్తో ఏతస్స పన వోతిఆదిమాహ. తత్థ సమతిక్కమాయాతి సమతిక్కమత్థాయ. పటిప్పస్సద్ధియాతి పటిప్పస్సద్ధత్థాయ. సేసం సబ్బత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. పచ్ఛిమపఞ్హే పన లోకుత్తరఞాణదస్సనవసేన అధిగతం నిరోధసమాపత్తిం పుచ్ఛన్తో అలమరియఞాణదస్సనవిసేసోతి ఆహ. థేరోపి పుచ్ఛానురూపేనేవ బ్యాకాసి. తత్థ యస్మా వేదయితసుఖతో అవేదయితసుఖం సన్తతరం పణీతతరం హోతి, తస్మా అఞ్ఞం ఫాసువిహారం ఉత్తరితరం వా పణీతతరం వా న సమనుపస్సామాతి ఆహ.

౩౩౦. ధమ్మియా కథాయాతి సామగ్గిరసానిసంసప్పటిసంయుత్తాయ ధమ్మియా కథాయ. సబ్బేపి తే చతూసు సచ్చేసు పరినిట్ఠితకిచ్చా, తేన తేసం పటివేధత్థాయ కిఞ్చి కథేతబ్బం నత్థి. సామగ్గిరసేన పన అయఞ్చ అయఞ్చ ఆనిసంసోతి సామగ్గిరసానిసంసమేవ నేసం భగవా కథేసి. భగవన్తం అనుసంయాయిత్వాతి అనుగన్త్వా. తే కిర భగవతో పత్తచీవరం గహేత్వా థోకం అగమంసు, అథ భగవా విహారస్స పరివేణపరియన్తం గతకాలే, ‘‘ఆహరథ మే పత్తచీవరం, తుమ్హే ఇధేవ తిట్ఠథా’’తి పక్కామి. తతో పటినివత్తిత్వాతి తతో ఠితట్ఠానతో నివత్తిత్వా. కిం ను ఖో మయం ఆయస్మతోతి భగవన్తం నిస్సాయ పబ్బజ్జాదీని అధిగన్త్వాపి అత్తనో గుణకథాయ అట్టియమానా అధిగమప్పిచ్ఛతాయ ఆహంసు. ఇమాసఞ్చ ఇమాసఞ్చాతి పఠమజ్ఝానాదీనం లోకియలోకుత్తరానం. చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితోతి అజ్జ మే ఆయస్మన్తో లోకియసమాపత్తియా వీతినామేసుం, అజ్జ లోకుత్తరాయాతి ఏవం చిత్తేన చిత్తం పరిచ్ఛిన్దిత్వా విదితం. దేవతాపి మేతి, భన్తే అనురుద్ధ, అజ్జ అయ్యో నన్దియత్థేరో, అజ్జ అయ్యో కిమిలత్థేరో ఇమాయ చ ఇమాయ చ సమాపత్తియా వీతినామేసీతి ఏవమారోచేసున్తి అత్థో. పఞ్హాభిపుట్ఠేనాతి తమ్పి మయా సయం విదితన్తి వా దేవతాహి ఆరోచితన్తి వా ఏత్తకేనేవ ముఖం మే సజ్జన్తి కథం సముట్ఠాపేత్వా అపుట్ఠేనేవ మే న కథితం. భగవతా పన పఞ్హాభిపుట్ఠేన పఞ్హం అభిపుచ్ఛితేన సతా బ్యాకతం, తత్ర మే కిం న రోచథాతి ఆహ.

౩౩౧. దీఘోతి ‘‘మణి మాణివరో దీఘో, అథో సేరీసకో సహా’’తి (దీ. ని. ౩.౨౯౩) ఏవం ఆగతో అట్ఠవీసతియా యక్ఖసేనాపతీనం అబ్భన్తరో ఏకో దేవరాజా. పరజనోతి తస్సేవ యక్ఖస్స నామం. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి సో కిర వేస్సవణేన పేసితో ఏతం ఠానం గచ్ఛన్తో భగవన్తం సయం పత్తచీవరం గహేత్వా గిఞ్జకావసథతో గోసిఙ్గసాలవనస్స అన్తరే దిస్వా భగవా అత్తనా పత్తచీవరం గహేత్వా గోసిఙ్గసాలవనే తిణ్ణం కులపుత్తానం సన్తికం గచ్ఛతి. అజ్జ మహతీ ధమ్మదేసనా భవిస్సతి. మయాపి తస్సా దేసనాయ భాగినా భవితబ్బన్తి అదిస్సమానేన కాయేన సత్థు పదానుపదికో గన్త్వా అవిదూరే ఠత్వా ధమ్మం సుత్వా సత్థరి గచ్ఛన్తేపి న గతో, – ‘‘ఇమే థేరా కిం కరిస్సన్తీ’’తి దస్సనత్థం పన తత్థేవ ఠితో. అథ తే ద్వే థేరే అనురుద్ధత్థేరం పలివేఠేన్తే దిస్వా, – ‘‘ఇమే థేరా భగవన్తం నిస్సాయ పబ్బజ్జాదయో సబ్బగుణే అధిగన్త్వాపి భగవతోవ మచ్ఛరాయన్తి, న సహన్తి, అతివియ నిలీయన్తి పటిచ్ఛాదేన్తి, న దాని తేసం పటిచ్ఛాదేతుం దస్సామి, పథవితో యావ బ్రహ్మలోకా ఏతేసం గుణే పకాసేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి.

లాభా వత, భన్తేతి యే, భన్తే, వజ్జిరట్ఠవాసినో భగవన్తఞ్చ ఇమే చ తయో కులపుత్తే పస్సితుం లభన్తి, వన్దితుం లభన్తి, దేయ్యధమ్మం దాతుం లభన్తి, ధమ్మం సోతుం లభన్తి, తేసం లాభా, భన్తే, వజ్జీనన్తి అత్థో. సద్దం సుత్వాతి సో కిర అత్తనో యక్ఖానుభావేన మహన్తం సద్దం కత్వా సకలం వజ్జిరట్ఠం అజ్ఝోత్థరన్తో తం వాచం నిచ్ఛారేసి. తేన చస్స తేసు రుక్ఖపబ్బతాదీసు అధివత్థా భుమ్మా దేవతా సద్దం అస్సోసుం. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘సద్దం సుత్వా’’తి. అనుస్సావేసున్తి మహన్తం సద్దం సుత్వా సావేసుం. ఏస నయో సబ్బత్థ. యావ బ్రహ్మలోకాతి యావ అకనిట్ఠబ్రహ్మలోకా. తఞ్చేపి కులన్తి, ‘‘అమ్హాకం కులతో నిక్ఖమిత్వా ఇమే కులపుత్తా పబ్బజితా ఏవం సీలవన్తో గుణవన్తో ఆచారసమ్పన్నా కల్యాణధమ్మా’’తి ఏవం తఞ్చేపి కులం ఏతే తయో కులపుత్తే పసన్నచిత్తం అనుస్సరేయ్యాతి ఏవం సబ్బత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఇతి భగవా యథానుసన్ధినావ దేసనం నిట్ఠపేసీతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

చూళగోసిఙ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. మహాగోసిఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౩౩౨. ఏవం మే సుతన్తి మహాగోసిఙ్గసుత్తం. తత్థ గోసిఙ్గసాలవనదాయేతి ఇదం వసనట్ఠానదస్సనత్థం వుత్తం. అఞ్ఞేసు హి సుత్తేసు, ‘‘సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే’’తి ఏవం పఠమం గోచరగామం దస్సేత్వా పచ్ఛా వసనట్ఠానం దస్సేతి. ఇమస్మిం పన మహాగోసిఙ్గసుత్తే భగవతో గోచరగామో అనిబన్ధో, కోచిదేవ గోచరగామో భవిస్సతి. తస్మా వసనట్ఠానమేవ పరిదీపితం. అరఞ్ఞనిదానకం నామేతం సుత్తన్తి. సమ్బహులేహీతి బహుకేహి. అభిఞ్ఞాతేహి అభిఞ్ఞాతేహీతి సబ్బత్థ విస్సుతేహి పాకటేహి. థేరేహి సావకేహి సద్ధిన్తి పాతిమోక్ఖసంవరాదీహి థిరకారకేహేవ ధమ్మేహి సమన్నాగతత్తా థేరేహి, సవనన్తే జాతత్తా సావకేహి సద్ధిం ఏకతో. ఇదాని తే థేరే సరూపతో దస్సేన్తో, ఆయస్మతా చ సారిపుత్తేనాతిఆదిమాహ. తత్థాయస్మా సారిపుత్తో అత్తనో సీలాదీహి గుణేహి బుద్ధసాసనే అభిఞ్ఞాతో. చక్ఖుమన్తానం గగనమజ్ఝే ఠితో సూరియో వియ చన్దో వియ, సముద్దతీరే ఠితానం సాగరో వియ చ పాకటో పఞ్ఞాతో. న కేవలఞ్చస్స ఇమస్మిం సుత్తే ఆగతగుణవసేనేవ మహన్తతా వేదితబ్బా, ఇతో అఞ్ఞేసం ధమ్మదాయాదసుత్తం అనఙ్గణసుత్తం సమ్మాదిట్ఠిసుత్తం సీహనాదసుత్తం రథవినీతం మహాహత్థిపదోపమం మహావేదల్లం చాతుమసుత్తం దీఘనఖం అనుపదసుత్తం సేవితబ్బాసేవితబ్బసుత్తం సచ్చవిభఙ్గసుత్తం పిణ్డపాతపారిసుద్ధి సమ్పసాదనీయం సఙ్గీతిసుత్తం దసుత్తరసుత్తం పవారణాసుత్తం (సం. ని. ౧.౨౧౫ ఆదయో) సుసిమసుత్తం థేరపఞ్హసుత్తం మహానిద్దేసో పటిసమ్భిదామగ్గో థేరసీహనాదసుత్తం అభినిక్ఖమనం ఏతదగ్గన్తి ఇమేసమ్పి సుత్తానం వసేన థేరస్స మహన్తతా వేదితబ్బా. ఏతదగ్గస్మిఞ్హి, ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం మహాపఞ్ఞానం యదిదం సారిపుత్తో’’తి (అ. ని. ౧.౧౮౮-౧౮౯) వుత్తం.

మహామోగ్గల్లానోపి సీలాదిగుణేహి చేవ ఇమస్మిం సుత్తే ఆగతగుణేహి చ థేరో వియ అభిఞ్ఞాతో పాకటో మహా. అపిచస్స అనుమానసుత్తం, చూళతణ్హాసఙ్ఖయసుత్తం మారతజ్జనియసుత్తం పాసాదకమ్పనం సకలం ఇద్ధిపాదసంయుత్తం నన్దోపనన్దదమనం యమకపాటిహారియకాలే దేవలోకగమనం విమానవత్థు పేతవత్థు థేరస్స అభినిక్ఖమనం ఏతదగ్గన్తి ఇమేసమ్పి వసేన మహన్తభావో వేదితబ్బో. ఏతదగ్గస్మిఞ్హి, ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఇద్ధిమన్తానం యదిదం మహామోగ్గల్లానో’’తి (అ. ని. ౧.౧౯౦) వుత్తం.

మహాకస్సపోపి సీలాదిగుణేహి చేవ ఇమస్మిం సుత్తే ఆగతగుణేహి చ థేరో వియ అభిఞ్ఞాతో పాకటో మహా. అపిచస్స చీవరపరివత్తనసుత్తం జిణ్ణచీవరసుత్తం (సం. ని. ౨.౧౫౪ ఆదయో) చన్దోపమం సకలం కస్సపసంయుత్తం మహాఅరియవంససుత్తం థేరస్స అభినిక్ఖమనం ఏతదగ్గన్తి ఇమేసమ్పి వసేన మహన్తభావో వేదితబ్బో. ఏతదగ్గస్మిఞ్హి, ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ధుతవాదానం యదిదం మహాకస్సపో’’తి (అ. ని. ౧.౧౯౧) వుత్తం.

అనురుద్ధత్థేరోపి సీలాదిగుణేహి చేవ ఇమస్మిం సుత్తే ఆగతగుణేహి చ థేరో వియ అభిఞ్ఞాతో పాకటో మహా. అపిచస్స చూళగోసిఙ్గసుత్తం నళకపానసుత్తం అనుత్తరియసుత్తం ఉపక్కిలేససుత్తం అనురుద్ధసంయుత్తం మహాపురిసవితక్కసుత్తం థేరస్స అభినిక్ఖమనం ఏతదగ్గన్తి ఇమేసమ్పి వసేన మహన్తభావో వేదితబ్బో. ఏతదగ్గస్మిఞ్హి, ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం దిబ్బచక్ఖుకానం యదిదం అనురుద్ధో’’తి (అ. ని. ౧.౧౯౨) వుత్తం.

ఆయస్మతా చ రేవతేనాతి ఏత్థ పన ద్వే రేవతా ఖదిరవనియరేవతో చ కఙ్ఖారేవతో చ. తత్థ ఖదిరవనియరేవతో ధమ్మసేనాపతిత్థేరస్స కనిట్ఠభాతికో, న సో ఇధ అధిప్పేతో. ‘‘అకప్పియో గుళో, అకప్పియా ముగ్గా’’తి (మహావ. ౨౭౨) ఏవం కఙ్ఖాబహులో పన థేరో ఇధ రేవతోతి అధిప్పేతో. సోపి సీలాదిగుణేహి చేవ ఇమస్మిం సుత్తే ఆగతగుణేహి చ థేరో వియ అభిఞ్ఞాతో పాకటో మహా. అపిచస్స అభినిక్ఖమనేనపి ఏతదగ్గేనపి మహన్తభావో వేదితబ్బో. ఏతదగ్గస్మిఞ్హి, ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఝాయీనం యదిదం కఙ్ఖారేవతో’’తి (అ. ని. ౧.౨౦౪) వుత్తం.

ఆనన్దత్థేరోపి సీలాదిగుణేహి చేవ ఇమస్మిం సుత్తే ఆగతగుణేహి చ థేరో వియ అభిఞ్ఞాతో పాకటో మహా. అపిచస్స సేక్ఖసుత్తం బాహితికసుత్తం ఆనేఞ్జసప్పాయం గోపకమోగ్గల్లానం బహుధాతుకం చూళసుఞ్ఞతం మహాసుఞ్ఞతం అచ్ఛరియబ్భుతసుత్తం భద్దేకరత్తం మహానిదానం మహాపరినిబ్బానం సుభసుత్తం చూళనియలోకధాతుసుత్తం అభినిక్ఖమనం ఏతదగ్గన్తి ఇమేసమ్పి వసేన మహన్తభావో వేదితబ్బో. ఏతదగ్గస్మిఞ్హి, ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం బహుస్సుతానం యదిదం ఆనన్దో’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౯-౨౨౩) వుత్తం.

అఞ్ఞేహి చ అభిఞ్ఞాతేహి అభిఞ్ఞాతేహీతి న కేవలఞ్చ ఏతేహేవ, అఞ్ఞేహి చ మహాగుణతాయ పాకటేహి అభిఞ్ఞాతేహి బహూహి థేరేహి సావకేహి సద్ధిం భగవా గోసిఙ్గసాలవనదాయే విహరతీతి అత్థో. ఆయస్మా హి సారిపుత్తో సయం మహాపఞ్ఞో అఞ్ఞేపి బహూ మహాపఞ్ఞే భిక్ఖూ గహేత్వా తదా దసబలం పరివారేత్వా విహాసి. ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో సయం ఇద్ధిమా, ఆయస్మా మహాకస్సపో సయం ధుతవాదో, ఆయస్మా అనురుద్ధో సయం దిబ్బచక్ఖుకో, ఆయస్మా రేవతో సయం ఝానాభిరతో, ఆయస్మా ఆనన్దో సయం బహుస్సుతో అఞ్ఞేపి బహూ బహుస్సుతే భిక్ఖూ గహేత్వా తదా దసబలం పరివారేత్వా విహాసి, ఏవం తదా ఏతే చ అఞ్ఞే చ అభిఞ్ఞాతా మహాథేరా తింససహస్సమత్తా భిక్ఖూ దసబలం పరివారేత్వా విహరింసూతి వేదితబ్బా.

పటిసల్లానా వుట్ఠితోతి ఫలసమాపత్తివివేకతో వుట్ఠితో. యేనాయస్మా మహాకస్సపో తేనుపసఙ్కమీతి థేరో కిర పటిసల్లానా వుట్ఠితో పచ్ఛిమలోకధాతుం ఓలోకేన్తో వనన్తే కీళన్తస్స మత్తఖత్తియస్స కణ్ణతో పతమానం కుణ్డలం వియ, సంహరిత్వా సముగ్గే పక్ఖిపమానం రత్తకమ్బలం వియ, మణినాగదన్తతో పతమానం సతసహస్సగ్ఘనికం సువణ్ణపాతిం వియ చ అత్థం గచ్ఛమానం పరిపుణ్ణపణ్ణాసయోజనం సూరియమణ్డలం అద్దస. తదనన్తరం పాచీనలోకధాతుం ఓలోకేన్తో నేమియం గహేత్వా పరివత్తయమానం రజతచక్కం వియ, రజతకూటతో నిక్ఖమన్తం ఖీరధారామణ్డం వియ, సపక్ఖే పప్ఫోటేత్వా గగనతలే పక్ఖన్దమానం సేతహంసం వియ చ మేఘవణ్ణాయ సముద్దకుచ్ఛితో ఉగ్గన్త్వా పాచీనచక్కవాళపబ్బతమత్థకే ససలక్ఖణప్పటిమణ్డితం ఏకూనపణ్ణాసయోజనం చన్దమణ్డలం అద్దస. తతో సాలవనం ఓలోకేసి. తస్మిఞ్హి సమయే సాలరుక్ఖా మూలతో పట్ఠాయ యావ అగ్గా సబ్బపాలిఫుల్లా దుకూలపారుతా వియ, ముత్తాకలాపవినద్ధా వియ చ విరోచింసు. భూమితలం పుప్ఫసన్థరపూజాయ పటిమణ్డితం వియ, తత్థ తత్థ నిపతన్తేన పుప్ఫరేణునా లాఖారసేన సిఞ్చమానం వియ చ అహోసి. భమరమధుకరగణా కుసుమరేణుమదమత్తా ఉపగాయమానా వియ వనన్తరేసు విచరన్తి. తదా చ ఉపోసథదివసోవ హోతి. అథ థేరో, ‘‘కాయ ను ఖో అజ్జ రతియా వీతినామేస్సామీ’’తి చిన్తేసి, అరియసావకా చ నామ పియధమ్మస్సవనా హోన్తి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘అజ్జ మయ్హం జేట్ఠభాతికస్స ధమ్మసేనాపతిత్థేరస్స సన్తికం గన్త్వా ధమ్మరతియా వీతినామేస్సామీ’’తి. గచ్ఛన్తో పన ఏకకోవ అగన్త్వా ‘‘మయ్హం పియసహాయం మహాకస్సపత్థేరం గహేత్వా గమిస్సామీ’’తి నిసిన్నట్ఠానతో వుట్ఠాయ చమ్మఖణ్డం పప్ఫోటేత్వా యేనాయస్మా మహాకస్సపో తేనుపసఙ్కమి.

ఏవమావుసోతి ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపోతి థేరోపి యస్మా పియధమ్మస్సవనోవ అరియసావకో, తస్మా తస్స వచనం సుత్వా గచ్ఛావుసో, త్వం, మయ్హం సీసం వా రుజ్జతి పిట్ఠి వాతి కిఞ్చి లేసాపదేసం అకత్వా తుట్ఠహదయోవ, ‘‘ఏవమావుసో’’తిఆదిమాహ. పటిస్సుత్వా చ నిసిన్నట్ఠానతో వుట్ఠాయ చమ్మఖణ్డం పప్ఫోటేత్వా మహామోగ్గల్లానం అనుబన్ధి. తస్మిం సమయే ద్వే మహాథేరా పటిపాటియా ఠితాని ద్వే చన్దమణ్డలాని వియ, ద్వే సూరియమణ్డలాని వియ, ద్వే ఛద్దన్తనాగరాజానో వియ, ద్వే సీహా వియ, ద్వే బ్యగ్ఘా వియ చ విరోచింసు. అనురుద్ధత్థేరోపి తస్మిం సమయే దివాట్ఠానే నిసిన్నో ద్వే మహాథేరే సారిపుత్తత్థేరస్స సన్తికం గచ్ఛన్తే దిస్వా పచ్ఛిమలోకధాతుం ఓలోకేన్తో సూరియం వనన్తం పవిసన్తం వియ, పాచీనలోకధాతుం ఓలోకేన్తో చన్దం వనన్తతో ఉగ్గచ్ఛన్తం వియ, సాలవనం ఓలోకేన్తో సబ్బపాలిఫుల్లమేవ సాలవనఞ్చ దిస్వా అజ్జ ఉపోసథదివసో, ఇమే చ మే జేట్ఠభాతికా ధమ్మసేనాపతిస్స సన్తికం గచ్ఛన్తి, మహన్తేన ధమ్మస్సవనేన భవితబ్బం, అహమ్పి ధమ్మస్సవనస్స భాగీ భవిస్సామీతి నిసిన్నట్ఠానతో వుట్ఠాయ చమ్మఖణ్డం పప్ఫోటేత్వా మహాథేరానం పదానుపదికో హుత్వా నిక్ఖమి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో ఆయస్మా చ మహామోగ్గల్లానో ఆయస్మా చ మహాకస్సపో ఆయస్మా చ అనురుద్ధో యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమింసూ’’తి. ఉపసఙ్కమింసూతి. పటిపాటియా ఠితా తయో చన్దా వియ, సూరియా వియ, సీహా వియ చ విరోచమానా ఉపసఙ్కమింసు.

౩౩౩. ఏవం ఉపసఙ్కమన్తే పన తే మహాథేరే ఆయస్మా ఆనన్దో అత్తనో దివాట్ఠానే నిసిన్నోయేవ దిస్వా, ‘‘అజ్జ మహన్తం ధమ్మస్సవనం భవిస్సతి, మయాపి తస్స భాగినా భవితబ్బం, న ఖో పన ఏకకోవ గమిస్సామి, మయ్హం పియసహాయమ్పి రేవతత్థేరం గహేత్వా గమిస్సామీ’’తి సబ్బం మహామోగ్గల్లానస్స మహాకస్సపస్స అనురుద్ధస్స ఉపసఙ్కమనే వుత్తనయేనేవ విత్థారతో వేదితబ్బం. ఇతి తే ద్వే జనా పటిపాటియా ఠితా ద్వే చన్దా వియ, సూరియా వియ, సీహా వియ చ విరోచమానా ఉపసఙ్కమింసు. తేన వుత్తం – ‘‘అద్దసా ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో’’తిఆది. దిస్వాన ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచాతి దూరతోవ దిస్వా అనుక్కమేన కథాఉపచారం సమ్పత్తమేతం, ‘‘ఏతు ఖో ఆయస్మా’’తిఆదివచనం అవోచ. రమణీయం, ఆవుసోతి ఏత్థ దువిధం రామణేయ్యకం వనరామణేయ్యకం పుగ్గలరామణేయ్యకఞ్చ. తత్థ వనం నామ నాగసలళసాలచమ్పకాదీహి సఞ్ఛన్నం హోతి బహలచ్ఛాయం పుప్ఫఫలూపగం వివిధరుక్ఖం ఉదకసమ్పన్నం గామతో నిస్సటం, ఇదం వనరామణేయ్యకం నామ. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘రమణీయాని అరఞ్ఞాని, యత్థ న రమతీ జనో;

వీతరాగా రమిస్సన్తి, న తే కామగవేసినో’’తి. (ధ. ప. ౯౯);

వనం పన సచేపి ఉజ్జఙ్గలే హోతి నిరుదకం విరలచ్ఛాయం కణ్టకసమాకిణ్ణం, బుద్ధాదయోపేత్థ అరియా విహరన్తి, ఇదం పుగ్గలరామణేయ్యకం నామ. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘గామే వా యది వారఞ్ఞే, నిన్నే వా యది వా థలే;

యత్థ అరహన్తో విహరన్తి, తం భూమిరామణేయ్యక’’న్తి. (ధ. ప. ౯౮);

ఇధ పన తం దువిధమ్పి లబ్భతి. తదా హి గోసిఙ్గసాలవనం సబ్బపాలిఫుల్లం హోతి కుసుమగన్ధసుగన్ధం, సదేవకే చేత్థ లోకే అగ్గపుగ్గలో సమ్మాసమ్బుద్ధో తింససహస్సమత్తేహి అభిఞ్ఞాతభిక్ఖూహి సద్ధిం విహరతి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘రమణీయం, ఆవుసో ఆనన్ద, గోసిఙ్గసాలవన’’న్తి.

దోసినాతి దోసాపగతా, అబ్భం మహికా ధూమో రజో రాహూతి ఇమేహి పఞ్చహి ఉపక్కిలేసేహి విరహితాతి వుత్తం హోతి. సబ్బపాలిఫుల్లాతి సబ్బత్థ పాలిఫుల్లా, మూలతో పట్ఠాయ యావ అగ్గా అపుప్ఫితట్ఠానం నామ నత్థి. దిబ్బా మఞ్ఞే గన్ధా సమ్పవన్తీతి దిబ్బా మన్దారపుప్ఫకోవిళారపారిచ్ఛత్తకచన్దనచుణ్ణగన్ధా వియ సమన్తా పవాయన్తి, సక్కసుయాసన్తుసితనిమ్మానరతిపరనిమ్మితమహాబ్రహ్మానం ఓతిణ్ణట్ఠానం వియ వాయన్తీతి వుత్తం హోతి.

కథంరూపేన, ఆవుసో ఆనన్దాతి ఆనన్దత్థేరో తేసం పఞ్చన్నం థేరానం సఙ్ఘనవకోవ. కస్మా థేరో తంయేవ పఠమం పుచ్ఛతీతి? మమాయితత్తా. తే హి ద్వే థేరా అఞ్ఞమఞ్ఞం మమాయింసు. సారిపుత్తత్థేరో, ‘‘మయా కత్తబ్బం సత్థు ఉపట్ఠానం కరోతీ’’తి ఆనన్దత్థేరం మమాయి. ఆనన్దత్థేరో భగవతో సావకానం అగ్గోతి సారిపుత్తత్థేరం మమాయి, కులదారకే పబ్బాజేత్వా సారిపుత్తత్థేరస్స సన్తికే ఉపజ్ఝం గణ్హాపేసి. సారిపుత్తత్థేరోపి తథేవ అకాసి. ఏవం ఏకమేకేన అత్తనో పత్తచీవరం దత్వా పబ్బాజేత్వా ఉపజ్ఝం గణ్హాపితాని పఞ్చ భిక్ఖుసతాని అహేసుం. ఆయస్మా ఆనన్దో పణీతాని చీవరాదీనిపి లభిత్వా థేరస్సేవ దేతి.

ఏకో కిర బ్రాహ్మణో చిన్తేసి – ‘‘బుద్ధరతనస్స చ సఙ్ఘరతనస్స చ పూజా పఞ్ఞాయతి, కథం ను ఖో ధమ్మరతనం పూజితం నామ హోతీ’’తి? సో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం పుచ్ఛి. భగవా ఆహ – ‘‘సచేసి, బ్రాహ్మణ, ధమ్మరతనం పూజితుకామో, ఏకం బహుస్సుతం పూజేహీ’’తి బహుస్సుతం, భన్తే, ఆచిక్ఖథాతి భిక్ఖుసఙ్ఘం పుచ్ఛతి. సో భిక్ఖుసఙ్ఘం ఉపసఙ్కమిత్వా బహుస్సుతం, భన్తే, ఆచిక్ఖథాతి ఆహ. ఆనన్దత్థేరో బ్రాహ్మణాతి. బ్రాహ్మణో థేరం సహస్సగ్ఘనికేన చీవరేన పూజేసి. థేరో తం గహేత్వా భగవతో సన్తికం అగమాసి. భగవా ‘‘కుతో, ఆనన్ద, లద్ధ’’న్తి ఆహ. ఏకేన, భన్తే, బ్రాహ్మణేన దిన్నం, ఇదం పనాహం ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స దాతుకామోతి. దేహి, ఆనన్దాతి. చారికం పక్కన్తో, భన్తేతి. ఆగతకాలే దేహీతి. సిక్ఖాపదం, భన్తే, పఞ్ఞత్తన్తి. కదా పన సారిపుత్తో ఆగమిస్సతీతి? దసాహమత్తేన, భన్తేతి. ‘‘అనుజానామి, ఆనన్ద, దసాహపరమం అతిరేకచీవరం నిక్ఖిపితు’’న్తి (పారా. ౪౬౧; మహావ. ౩౪౭) సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేసి. సారిపుత్తత్థేరోపి తథేవ యంకిఞ్చి మనాపం లభతి, తం ఆనన్దత్థేరస్స దేతి. ఏవం తే థేరా అఞ్ఞమఞ్ఞం మమాయింసు, ఇతి మమాయితత్తా పఠమం పుచ్ఛి.

అపిచ అనుమతిపుచ్ఛా నామేసా ఖుద్దకతో పట్ఠాయ పుచ్ఛితబ్బా హోతి. తస్మా థేరో చిన్తేసి – ‘‘అహం పఠమం ఆనన్దం పుచ్ఛిస్సామి, ఆనన్దో అత్తనో పటిభానం బ్యాకరిస్సతి. తతో రేవతం, అనురుద్ధం, మహాకస్సపం, మహామోగ్గల్లానం పుచ్ఛిస్సామి. మహామోగ్గల్లానో అత్తనో పటిభానం బ్యాకరిస్సతి. తతో పఞ్చపి థేరా మం పుచ్ఛిస్సన్తి, అహమ్పి అత్తనో పటిభానం బ్యాకరిస్సామీ’’తి. ఏత్తావతాపి అయం ధమ్మదేసనా సిఖాప్పత్తా వేపుల్లప్పత్తా న భవిస్సతి, అథ మయం సబ్బేపి దసబలం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛిస్సామ, సత్థా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన బ్యాకరిస్సతి. ఏత్తావతా అయం ధమ్మదేసనా సిఖాప్పత్తా వేపుల్లప్పత్తా భవిస్సతి. యథా హి జనపదమ్హి ఉప్పన్నో అట్టో గామభోజకం పాపుణాతి, తస్మిం నిచ్ఛితుం అసక్కోన్తే జనపదభోజకం పాపుణాతి, తస్మిం అసక్కోన్తే మహావినిచ్ఛయఅమచ్చం, తస్మిం అసక్కోన్తే సేనాపతిం, తస్మిం అసక్కోన్తే ఉపరాజం, తస్మిం వినిచ్ఛితుం అసక్కోన్తే రాజానం పాపుణాతి, రఞ్ఞా వినిచ్ఛితకాలతో పట్ఠాయ అట్టో అపరాపరం న సఞ్చరతి, రాజవచనేనేవ ఛిజ్జతి. ఏవమేవం అహఞ్హి పఠమం ఆనన్దం పుచ్ఛిస్సామి…పే… అథ మయం సబ్బేపి దసబలం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛిస్సామ, సత్థా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన బ్యాకరిస్సతి. ఏత్తావతా అయం ధమ్మదేసనా సిఖాప్పత్తా వేపుల్లప్పత్తా భవిస్సతి. ఏవం అనుమతిపుచ్ఛం పుచ్ఛన్తో థేరో పఠమం ఆనన్దత్థేరం పుచ్ఛి.

బహుస్సుతో హోతీతి బహు అస్స సుతం హోతి, నవఙ్గం సత్థుసాసనం పాళిఅనుసన్ధిపుబ్బాపరవసేన ఉగ్గహితం హోతీతి అత్థో. సుతధరోతి సుతస్స ఆధారభూతో. యస్స హి ఇతో గహితం ఇతో పలాయతి, ఛిద్దఘటే ఉదకం వియ న తిట్ఠతి, పరిసమజ్ఝే ఏకం సుత్తం వా జాతకం వా కథేతుం వా వాచేతుం వా న సక్కోతి, అయం న సుతధరో నామ. యస్స పన ఉగ్గహితం బుద్ధవచనం ఉగ్గహితకాలసదిసమేవ హోతి, దసపి వీసతిపి వస్సాని సజ్ఝాయం అకరోన్తస్స న నస్సతి, అయం సుతధరో నామ. సుతసన్నిచయోతి సుతస్స సన్నిచయభూతో. యథా హి సుతం హదయమఞ్జూసాయ సన్నిచితం సిలాయం లేఖా వియ, సువణ్ణఘటే పక్ఖిత్తసీహవసా వియ చ అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి, అయం సుతసన్నిచయో నామ. ధాతాతి ఠితా పగుణా. ఏకచ్చస్స హి ఉగ్గహితం బుద్ధవచనం ధాతం పగుణం నిచ్చలితం న హోతి, అసుకసుత్తం వా జాతకం వా కథేహీతి వుత్తే సజ్ఝాయిత్వా సంసన్దిత్వా సమనుగ్గాహిత్వా జానిస్సామీతి వదతి. ఏకచ్చస్స ధాతం పగుణం భవఙ్గసోతసదిసం హోతి, అసుకసుత్తం వా జాతకం వా కథేహీతి వుత్తే ఉద్ధరిత్వా తమేవ కథేతి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ధాతా’’తి.

వచసా పరిచితాతి సుత్తదసక-వగ్గదసక-పణ్ణాసదసకానం వసేన వాచాయ సజ్ఝాయితా. మనసానుపేక్ఖితాతి చిత్తేన అనుపేక్ఖితా, యస్స వాచాయ సజ్ఝాయితం బుద్ధవచనం మనసా చిన్తేన్తస్స తత్థ తత్థ పాకటం హోతి. మహాదీపం జాలేత్వా ఠితస్స రూపగతం వియ పఞ్ఞాయతి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘వచసా పరిచితా మనసానుపేక్ఖితా’’తి. దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధాతి అత్థతో చ కారణతో చ పఞ్ఞాయ సుప్పటివిద్ధా. పరిమణ్డలేహి పదబ్యఞ్జనేహీతి ఏత్థ పదమేవ అత్థస్స బ్యఞ్జనతో పదబ్యఞ్జనం, తం అక్ఖరపారిపూరిం కత్వా దసవిధబ్యఞ్జనబుద్ధియో అపరిహాపేత్వా వుత్తం పరిమణ్డలం నామ హోతి, ఏవరూపేహి పదబ్యఞ్జనేహీతి అత్థో. అపిచ యో భిక్ఖు పరిసతి ధమ్మం దేసేన్తో సుత్తం వా జాతకం వా నిక్ఖపిత్వా అఞ్ఞం ఉపారమ్భకరం సుత్తం ఆహరతి, తస్స ఉపమం కథేతి, తదత్థం ఓహారేతి, ఏవమిదం గహేత్వా ఏత్థ ఖిపన్తో ఏకపస్సేనేవ పరిహరన్తో కాలం ఞత్వా వుట్ఠహతి. నిక్ఖిత్తసుత్తం పన నిక్ఖత్తమత్తమేవ హోతి, తస్స కథా అపరిమణ్డలా నామ హోతి. యో పన సుత్తం వా జాతకం వా నిక్ఖిపిత్వా బహి ఏకపదమ్పి అగన్త్వా పాళియా అనుసన్ధిఞ్చ పుబ్బాపరఞ్చ అమక్ఖేన్తో ఆచరియేహి దిన్ననయే ఠత్వా తులికాయ పరిచ్ఛిన్దన్తో వియ, గమ్భీరమాతికాయ ఉదకం పేసేన్తో వియ, పదం కోట్టేన్తో సిన్ధవాజానీయో వియ గచ్ఛతి, తస్స కథా పరిమణ్డలా నామ హోతి. ఏవరూపిం కథం సన్ధాయ – ‘‘పరిమణ్డలేహి పదబ్యఞ్జనేహీ’’తి వుత్తం.

అనుప్పబన్ధేహీతి ఏత్థ యో భిక్ఖు ధమ్మం కథేన్తో సుత్తం వా జాతకం వా ఆరభిత్వా ఆరద్ధకాలతో పట్ఠాయ తురితతురితో అరణిం మన్థేన్తో వియ, ఉణ్హఖాదనీయం ఖాదన్తో వియ, పాళియా అనుసన్ధిపుబ్బాపరేసు గహితం గహితమేవ అగ్గహితం అగ్గహితమేవ చ కత్వా పురాణపణ్ణన్తరేసు చరమానం గోధం ఉట్ఠపేన్తో వియ తత్థ తత్థ పహరన్తో ఓసాపేన్తో ఓహాయ గచ్ఛతి. యోపి ధమ్మం కథేన్తో కాలేన సీఘం కాలేన దన్ధం కాలేన మహాసద్దం కాలేన ఖుద్దకసద్దం కరోతి. యథా పేతగ్గి కాలేన జలతి, కాలేన నిబ్బాయతి, ఏవమేవ ఇధ పేతగ్గిధమ్మకథికో నామ హోతి, పరిసాయ ఉట్ఠాతుకామాయ పునప్పునం ఆరభతి. యోపి కథేన్తో తత్థ తత్థ విత్థాయతి, నిత్థునన్తో కన్దన్తో వియ కథేతి, ఇమేసం సబ్బేసమ్పి కథా అప్పబన్ధా నామ హోతి. యో పన సుత్తం ఆరభిత్వా ఆచరియేహి దిన్ననయే ఠితో అచ్ఛిన్నధారం కత్వా నదీసోతం వియ పవత్తేతి, ఆకాసగఙ్గతో భస్సమానం ఉదకం వియ నిరన్తరం కథం పవత్తేతి, తస్స కథా అనుప్పబన్ధా హోతి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అనుప్పబన్ధేహీ’’తి. అనుసయసముగ్ఘాతాయాతి సత్తన్నం అనుసయానం సముగ్ఘాతత్థాయ. ఏవరూపేనాతి ఏవరూపేన బహుస్సుతేన భిక్ఖునా తథారూపేనేవ భిక్ఖుసతేన భిక్ఖుసహస్సేన వా సఙ్ఘాటికణ్ణేన వా సఙ్ఘాటికణ్ణం, పల్లఙ్కేన వా పల్లఙ్కం ఆహచ్చ నిసిన్నేన గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్య. ఇమినా నయేన సబ్బవారేసు అత్థో వేదితబ్బో.

౩౩౪. పటిసల్లానం అస్స ఆరామోతి పటిసల్లానారామో. పటిసల్లానే రతోతి పటిసల్లానరతో.

౩౩౫. సహస్సం లోకానన్తి సహస్సం లోకధాతూనం. ఏత్తకఞ్హి థేరస్స ధువసేవనం ఆవజ్జనపటిబద్ధం, ఆకఙ్ఖమానో పన థేరో అనేకానిపి చక్కవాళసహస్సాని వోలోకేతియేవ. ఉపరిపాసాదవరగతోతి సత్తభూమకస్స వా నవభూమకస్స వా పాసాదవరస్స ఉపరి గతో. సహస్సం నేమిమణ్డలానం వోలోకేయ్యాతి పాసాదపరివేణే నాభియా పతిట్ఠితానం నేమివట్టియా నేమివట్టిం ఆహచ్చ ఠితానం నేమిమణ్డలానం సహస్సం వాతపానం వివరిత్వా ఓలోకేయ్య, తస్స నాభియోపి పాకటా హోన్తి, అరాపి అరన్తరానిపి నేమియోపి. ఏవమేవ ఖో, ఆవుసోతి, ఆవుసో, ఏవం అయమ్పి దిబ్బచక్ఖుకో భిక్ఖు దిబ్బేన చక్ఖునా అతిక్కన్తమానుసకేన సహస్సం లోకానం వోలోకేతి. తస్స పాసాదే ఠితపురిసస్స చక్కనాభియో వియ చక్కవాళసహస్సే సినేరుసహస్సం పాకటం హోతి. అరా వియ దీపా పాకటా హోన్తి. అరన్తరాని వియ దీపట్ఠితమనుస్సా పాకటా హోన్తి. నేమియో వియ చక్కవాళపబ్బతా పాకటా హోన్తి.

౩౩౬. ఆరఞ్ఞికోతి సమాదిణ్ణఅరఞ్ఞధుతఙ్గో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.

౩౩౭. నో చ సంసాదేన్తీతి న ఓసాదేన్తి. సహేతుకఞ్హి సకారణం కత్వా పఞ్హం పుచ్ఛితుం విస్సజ్జితుమ్పి అసక్కోన్తో సంసాదేతి నామ. ఏవం న కరోన్తీతి అత్థో. పవత్తినీ హోతీతి నదీసోతోదకం వియ పవత్తతి.

౩౩౮. యాయ విహారసమాపత్తియాతి యాయ లోకియాయ విహారసమాపత్తియా, యాయ లోకుత్తరాయ విహారసమాపత్తియా.

౩౩౯. సాధు సాధు సారిపుత్తాతి అయం సాధుకారో ఆనన్దత్థేరస్స దిన్నో. సారిపుత్తత్థేరేన పన సద్ధిం భగవా ఆలపతి. ఏస నయో సబ్బత్థ. యథా తం ఆనన్దోవాతి యథా ఆనన్దోవ సమ్మా బ్యాకరణమానో బ్యాకరేయ్య, ఏవం బ్యాకతం ఆనన్దేన అత్తనో అనుచ్ఛవికమేవ, అజ్ఝాసయానురూపమేవ బ్యాకతన్తి అత్థో. ఆనన్దత్థేరో హి అత్తనాపి బహుస్సుతో, అజ్ఝాసయోపిస్స ఏవం హోతి – ‘‘అహో వత సాసనే సబ్రహ్మచారీ బహుస్సుతా భవేయ్యు’’న్తి. కస్మా? బహుస్సుతస్స హి కప్పియాకప్పియం సావజ్జానవజ్జం, గరుకలహుకం సతేకిచ్ఛాతేకిచ్ఛం పాకటం హోతి. బహుస్సుతో ఉగ్గహితబుద్ధవచనం ఆవజ్జిత్వా ఇమస్మిం ఠానే సీలం కథితం, ఇమస్మిం సమాధి, ఇమస్మిం విపస్సనా, ఇమస్మిం మగ్గఫలనిబ్బానానీతి సీలస్స ఆగతట్ఠానే సీలం పూరేత్వా, సమాధిస్స ఆగతట్ఠానే సమాధిం పూరేత్వా విపస్సనాయ ఆగతట్ఠానే విపస్సనాగబ్భం గణ్హాపేత్వా మగ్గం భావేత్వా ఫలం సచ్ఛికరోతి. తస్మా థేరస్స ఏవం అజ్ఝాసయో హోతి – ‘‘అహో వత సబ్రహ్మచారీ ఏకం వా ద్వే వా తయో వా చత్తారో వా పఞ్చ వా నికాయే ఉగ్గహేత్వా ఆవజ్జన్తా సీలాదీనం ఆగతట్ఠానేసు సీలాదీని పరిపూరేత్వా అనుక్కమేన మగ్గఫలనిబ్బానాని సచ్ఛికరేయ్యు’’న్తి. సేసవారేసుపి ఏసేవ నయో.

౩౪౦. ఆయస్మా హి రేవతో ఝానజ్ఝాసయో ఝానాభిరతో, తస్మాస్స ఏవం హోతి – ‘‘అహో వత సబ్రహ్మచారీ ఏకికా నిసీదిత్వా కసిణపరికమ్మం కత్వా అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా ఝానపదట్ఠానం విపస్సనం వడ్ఢేత్వా లోకుత్తరధమ్మం సచ్ఛికరేయ్యు’’న్తి. తస్మా ఏవం బ్యాకాసి.

౩౪౧. ఆయస్మా అనురుద్ధో దిబ్బచక్ఖుకో, తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అహో వత సబ్రహ్మచారీ ఆలోకం వడ్ఢేత్వా దిబ్బేన చక్ఖునా అనేకేసు చక్కవాళసహస్సేసు చవమానే చ ఉపపజ్జమానే చ సత్తే దిస్వా వట్టభయేన చిత్తం సంవేజేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా లోకుత్తరధమ్మం సచ్ఛికరేయ్యు’’న్తి. తస్మా ఏవం బ్యాకాసి.

౩౪౨. ఆయస్మా మహాకస్సపో ధుతవాదో, తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అహో వత సబ్రహ్మచారీ ధుతవాదా హుత్వా ధుతఙ్గానుభావేన పచ్చయతణ్హం మిలాపేత్వా అపరేపి నానప్పకారే కిలేసే ధునిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా లోకుత్తరధమ్మం సచ్ఛికరేయ్యు’’న్తి. తస్మా ఏవం బ్యాకాసి.

౩౪౩. ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో సమాధిపారమియా మత్థకం పత్తో, సుఖుమం పన చిత్తన్తరం ఖన్ధన్తరం ధాత్వన్తరం ఆయతనన్తరం ఝానోక్కన్తికం ఆరమ్మణోక్కన్తికం అఙ్గవవత్థానం ఆరమ్మణవవత్థానం అఙ్గసఙ్కన్తి ఆరమ్మణసఙ్కన్తి ఏకతోవడ్ఢనం ఉభతోవడ్ఢనన్తి ఆభిధమ్మికధమ్మకథికస్సేవ పాకటం. అనాభిధమ్మికో హి ధమ్మం కథేన్తో – ‘‘అయం సకవాదో అయం పరవాదో’’తి న జానాతి. సకవాదం దీపేస్సామీతి పరవాదం దీపేతి, పరవాదం దీపేస్సామీతి సకవాదం దీపేతి, ధమ్మన్తరం విసంవాదేతి. ఆభిధమ్మికో సకవాదం సకవాదనియామేనేవ, పరవాదం పరవాదనియామేనేవ దీపేతి, ధమ్మన్తరం న విసంవాదేతి. తస్మా థేరస్స ఏవం హోతి – ‘‘అహో వత సబ్రహ్మచారీ ఆభిధమ్మికా హుత్వా సుఖుమేసు ఠానేసు ఞాణం ఓతారేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా లోకుత్తరధమ్మం సచ్ఛికరేయ్యు’’న్తి. తస్మా ఏవం బ్యాకాసి.

౩౪౪. ఆయస్మా సారిపుత్తో పఞ్ఞాపారమియా మత్థకం పత్తో, పఞ్ఞవాయేవ చ చిత్తం అత్తనో వసే వత్తేతుం సక్కోతి, న దుప్పఞ్ఞో. దుప్పఞ్ఞో హి ఉప్పన్నస్స చిత్తస్స వసే వత్తేత్వా ఇతో చితో చ విప్ఫన్దిత్వాపి కతిపాహేనేవ గిహిభావం పత్వా అనయబ్యసనం పాపుణాతి. తస్మా థేరస్స ఏవం హోతి – ‘‘అహో వత సబ్రహ్మచారీ అచిత్తవసికా హుత్వా చిత్తం అత్తనో వసే వత్తేత్వా సబ్బానస్స విసేవితవిప్ఫన్దితాని భఞ్జిత్వా ఈసకమ్పి బహి నిక్ఖమితుం అదేన్తా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా లోకుత్తరధమ్మం సచ్ఛికరేయ్యు’’న్తి. తస్మా ఏవం బ్యాకాసి.

౩౪౫. సబ్బేసం వో, సారిపుత్త, సుభాసితం పరియాయేనాతి సారిపుత్త, యస్మా సఙ్ఘారామస్స నామ బహుస్సుతభిక్ఖూహిపి సోభనకారణం అత్థి, ఝానాభిరతేహిపి, దిబ్బచక్ఖుకేహిపి, ధుతవాదేహిపి, ఆభిధమ్మికేహిపి, అచిత్తవసికేహిపి సోభనకారణం అత్థి. తస్మా సబ్బేసం వో సుభాసితం పరియాయేన, తేన తేన కారణేన సుభాసితమేవ, నో దుబ్భాసితం. అపిచ మమపి సుణాథాతి అపిచ మమపి వచనం సుణాథ. న తావాహం ఇమం పల్లఙ్కం భిన్దిస్సామీతి న తావ అహం ఇమం చతురఙ్గవీరియం అధిట్ఠాయ ఆభుజితం పల్లఙ్కం భిన్దిస్సామి, న మోచేస్సామీతి అత్థో. ఇదం కిర భగవా పరిపాకగతే ఞాణే రజ్జసిరిం పహాయ కతాభినిక్ఖమనో అనుపుబ్బేన బోధిమణ్డం ఆరుయ్హ చతురఙ్గవీరియం అధిట్ఠాయ అపరాజితపల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా దళ్హసమాదానో హుత్వా నిసిన్నో తిణ్ణం మారానం మత్థకం భిన్దిత్వా పచ్చూససమయే దససహస్సిలోకధాతుం ఉన్నాదేన్తో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝి, తం అత్తనో మహాబోధిపల్లఙ్కం సన్ధాయ ఏవమాహ. అపిచ పచ్ఛిమం జనతం అనుకమ్పమానోపి పటిపత్తిసారం పుథుజ్జనకల్యాణకం దస్సేన్తో ఏవమాహ. పస్సతి హి భగవా – ‘‘అనాగతే ఏవం అజ్ఝాసయా కులపుత్తా ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖిస్సన్తి, ‘భగవా మహాగోసిఙ్గసుత్తం కథేన్తో ఇధ, సారిపుత్త, భిక్ఖు పచ్ఛాభత్తం…పే… ఏవరూపేన ఖో, సారిపుత్త, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యాతి ఆహ, మయం భగవతో అజ్ఝాసయం గణ్హిస్సామా’తి పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తా చతురఙ్గవీరియం అధిట్ఠాయ దళ్హసమాదానా హుత్వా ‘అరహత్తం అప్పత్వా ఇమం పల్లఙ్కం న భిన్దిస్సామా’తి సమణధమ్మం కాతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తి, తే ఏవం పటిపన్నా కతిపాహేనేవ జాతిజరామరణస్స అన్తం కరిస్సన్తీ’’తి, ఇమం పచ్ఛిమం జనతం అనుకమ్పమానో పటిపత్తిసారం పుథుజ్జనకల్యాణకం దస్సేన్తో ఏవమాహ. ఏవరూపేన ఖో, సారిపుత్త, భిక్ఖునా గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యాతి, సారిపుత్త, ఏవరూపేన భిక్ఖునా నిప్పరియాయేనేవ గోసిఙ్గసాలవనం సోభేయ్యాతి యథానుసన్ధినావ దేసనం నిట్ఠపేసీతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

మహాగోసిఙ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. మహాగోపాలకసుత్తవణ్ణనా

౩౪౬. ఏవం మే సుతన్తి మహాగోపాలకసుత్తం. తత్థ తిస్సో కథా ఏకనాళికా, చతురస్సా, నిసిన్నవత్తికాతి. తత్థ పాళిం వత్వా ఏకేకపదస్స అత్థకథనం ఏకనాళికా నామ. అపణ్డితం గోపాలకం దస్సేత్వా, అపణ్డితం భిక్ఖుం దస్సేత్వా, పణ్డితం గోపాలకం దస్సేత్వా, పణ్డితం భిక్ఖుం దస్సేత్వాతి చతుక్కం బన్ధిత్వా కథనం చతురస్సా నామ. అపణ్డితం గోపాలకం దస్సేత్వా పరియోసానగమనం, అపణ్డితం భిక్ఖుం దస్సేత్వా పరియోసానగమనం, పణ్డితం గోపాలకం దస్సేత్వా పరియోసానగమనం, పణ్డితం భిక్ఖుం దస్సేత్వా పరియోసానగమనన్తి అయం నిసిన్నవత్తికా నామ. అయం ఇధ సబ్బాచరియానం ఆచిణ్ణా.

ఏకాదసహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహీతి ఏకాదసహి అగుణకోట్ఠాసేహి. గోగణన్తి గోమణ్డలం. పరిహరితున్తి పరిగ్గహేత్వా విచరితుం. ఫాతిం కాతున్తి వడ్ఢిం ఆపాదేతుం. ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే. న రూపఞ్ఞూ హోతీతి గణనతో వా వణ్ణతో వా రూపం న జానాతి. గణనతో న జానాతి నామ అత్తనో గున్నం సతం వా సహస్సం వాతి సఙ్ఖ్యం న జానాతి. సో గావీసు హటాసు వా పలాతాసు వా గోగణం గణేత్వా, అజ్జ ఏత్తికా న దిస్సన్తీతి ద్వే తీణి గామన్తరాని వా అటవిం వా విచరన్తో న పరియేసతి, అఞ్ఞేసం గావీసు అత్తనో గోగణం పవిట్ఠాసుపి గోగణం గణేత్వా, ‘‘ఇమా ఏత్తికా గావో న అమ్హాక’’న్తి యట్ఠియా పోథేత్వా న నీహరతి, తస్స నట్ఠా గావియో నట్ఠావ హోన్తి. పరగావియో గహేత్వా విచరన్తం గోసామికా దిస్వా, ‘‘అయం ఏత్తకం కాలం అమ్హాకం ధేనుం గణ్హాతీ’’తి తజ్జేత్వా అత్తనో గావియో గహేత్వా గచ్ఛన్తి. తస్స గోగణోపి పరిహాయతి, పఞ్చగోరసపరిభోగతోపి పరిబాహిరో హోతి. వణ్ణతో న జానాతి నామ – ‘‘ఏత్తికా గావో సేతా, ఏత్తికా రత్తా, ఏత్తికా కాళా, ఏత్తికా కబరా ఏత్తికా నీలా’’తి న జానాతి, సో గావీసు హటాసు వా…పే… పఞ్చగోరసపరిభోగతోపి పరిబాహిరో హోతి.

న లక్ఖణకుసలో హోతీతి గావీనం సరీరే కతం ధనుసత్తిసూలాదిభేదం లక్ఖణం న జానాతి, సో గావీసు హటాసు వా పలాతాసు వా అజ్జ అసుకలక్ఖణా చ అసుకలక్ఖణా చ గావో న దిస్సన్తి…పే… పఞ్చగోరసపరిభోగతోపి పరిబాహిరో హోతి.

న ఆసాటికం హారేతాతి గున్నం ఖాణుకణ్టకాదీహి పహటట్ఠానేసు వణో హోతి. తత్థ నీలమక్ఖికా అణ్డకాని పాతేన్తి, తేసం ఆసాటికాతి నామ. తాని దణ్డేన అపనేత్వా భేసజ్జం దాతబ్బం హోతి. బాలో గోపాలకో తథా న కరోతి, తేన వుత్తం – ‘‘న ఆసాటికం హారేతా హోతీ’’తి. తస్స గున్నం వణా వడ్ఢన్తి, గమ్భీరా హోన్తి, పాణకా కుచ్ఛిం పవిసన్తి, గావో గేలఞ్ఞాభిభూతా నేవ యావదత్థం తిణాని ఖాదితుం, న పానీయం పాతుం సక్కోన్తి. తత్థ గున్నం ఖీరం ఛిజ్జతి, గోణానం జవో హాయతి, ఉభయేసం జీవితన్తరాయో హోతి. ఏవమస్స గోగణోపి పరిహాయతి, పఞ్చగోరసతోపి పరిబాహిరో హోతి.

న వణం పటిచ్ఛాదేతా హోతీతి గున్నం వుత్తనయేనేవ సఞ్జాతో వణో భేసజ్జం దత్వా వాకేన వా చీరకేన వా బన్ధిత్వా పటిచ్ఛాదేతబ్బో హోతి. బాలో గోపాలకో తథా న కరోతి, అథస్స గున్నం వణేహి యూసా పగ్ఘరన్తి, తా అఞ్ఞమఞ్ఞం నిఘంసేన్తి, తేన అఞ్ఞేసమ్పి వణా జాయన్తి. ఏవం గావో గేలఞ్ఞాభిభూతా నేవ యావదత్థం తిణాని ఖాదితుం…పే… పరిబాహిరో హోతి.

న ధూమం కత్తా హోతీతి అన్తోవస్సే డంసమకసాదీనం ఉస్సన్నకాలే గోగణే వజం పవిట్ఠే తత్థ తత్థ ధూమో కాతబ్బో హోతి, అపణ్డితో గోపాలకో తం న కరోతి. గోగణో సబ్బరత్తిం డంసాదీహి ఉపద్దుతో నిద్దం అలభిత్వా పునదివసే అరఞ్ఞే తత్థ తత్థ రుక్ఖమూలాదీసు నిపజ్జిత్వా నిద్దాయతి, నేవ యావదత్థం తిణాని ఖాదితుం…పే… పఞ్చగోరసపరిభోగతోపి పరిబాహిరో హోతి.

న తిత్థం జానాతీతి తిత్థం సమన్తి వా విసమన్తి వా సగాహన్తి వా నిగ్గాహన్తి వా న జానాతి, సో అతిత్థేన గావియో ఓతారేతి. తాసం విసమతిత్థే పాసాణాదీని అక్కమన్తీనం పాదా భిజ్జన్తి, సగాహం గమ్భీరం తిత్థం ఓతిణ్ణా కుమ్భీలాదయో గాహా గణ్హన్తి. అజ్జ ఏత్తికా గావో నట్ఠా, అజ్జ ఏత్తికాతి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి. ఏవమస్స గోగణోపి పరిహాయతి, పఞ్చగోరసతోపి పరిబాహిరో హోతి.

న పీతం జానాతీతి పీతమ్పి అపీతమ్పి న జానాతి. గోపాలకేన హి ‘‘ఇమాయ గావియా పీతం, ఇమాయ న పీతం, ఇమాయ పానీయతిత్థే ఓకాసో లద్ధో, ఇమాయ న లద్ధో’’తి ఏవం పీతాపీతం జానితబ్బం హోతి. అయం పన దివసభాగం అరఞ్ఞే గోగణం రక్ఖిత్వా పానీయం పాయేస్సామీతి నదిం వా తళాకం వా గహేత్వా గచ్ఛతి. తత్థ మహాఉసభా చ అనుఉసభా చ బలవగావియో చ దుబ్బలాని చేవ మహల్లకాని చ గోరూపాని సిఙ్గేహి వా ఫాసుకాహి వా పహరిత్వా అత్తనో ఓకాసం కత్వా ఊరుప్పమాణం ఉదకం పవిసిత్వా యథాకామం పివన్తి. అవసేసా ఓకాసం అలభమానా తీరే ఠత్వా కలలమిస్సకం ఉదకం పివన్తి, అపీతా ఏవ వా హోన్తి. అథ నే గోపాలకో పిట్ఠియం పహరిత్వా పున అరఞ్ఞం పవేసేతి, తత్థ అపీతగావియో పిపాసాయ సుక్ఖమానా యావదత్థం తిణాని ఖాదితుం న సక్కోన్తి, తత్థ గున్నం ఖీరం ఛిజ్జతి, గోణానం జవో హాయతి…పే… పరిబాహిరో హోతి.

న వీథిం జానాతీతి ‘‘అయం మగ్గో సమో ఖేమో, అయం విసమో సాసఙ్కో సప్పటిభయో’’తి న జానాతి. సో సమం ఖేమం మగ్గం వజ్జేత్వా గోగణం ఇతరం మగ్గం పటిపాదేతి, తత్థ గావో సీహబ్యగ్ఘాదీనం గన్ధేన చోరపరిస్సయేన వా అభిభూతా భన్తమిగసప్పటిభాగా గీవం ఉక్ఖిపిత్వా తిట్ఠన్తి, నేవ యావదత్థం తిణాని ఖాదన్తి, న పానీయం పివన్తి, తత్థ గున్నం ఖీరం ఛిజ్జతి…పే… పరిబాహిరో హోతి.

న గోచరకుసలో హోతీతి గోపాలకేన హి గోచరకుసలేన భవితబ్బం, పఞ్చాహికవారో వా సత్తాహికవారో వా జానితబ్బో, ఏకదిసాయ గోగణం చారేత్వా పునదివసే తత్థ న చారేతబ్బో. మహతా హి గోగణేన చిణ్ణట్ఠానం భేరితలం వియ సుద్ధం హోతి నిత్తిణం, ఉదకమ్పి ఆలుళీయతి. తస్మా పఞ్చమే వా సత్తమే వా దివసే పున తత్థ చారేతుం వట్టతి, ఏత్తకేన హి తిణమ్పి పటివిరుహతి, ఉదకమ్పి పసీదతి. అయం పన ఇమం పఞ్చాహికవారం వా సత్తాహికవారం వా న జానాతి, దివసే దివసే రక్ఖితట్ఠానేయేవ రక్ఖతి. అథస్స గోగణో హరితతిణం న లభతి, సుక్ఖతిణం ఖాదన్తో కలలమిస్సకం ఉదకం పివతి, తత్థ గున్నం ఖీరం ఛిజ్జతి…పే… పరిబాహిరో హోతి.

అనవసేసదోహీ చ హోతీతి పణ్డితగోపాలకేన యావ వచ్ఛకస్స మంసలోహితం సణ్ఠాతి, తావ ఏకం ద్వే థనే ఠపేత్వా సావసేసదోహినా భవితబ్బం. అయం వచ్ఛకస్స కిఞ్చి అనవసేసేత్వా దుహతి, ఖీరపకో వచ్ఛో ఖీరపిపాసాయ సుక్ఖతి, సణ్ఠాతుం అసక్కోన్తో కమ్పమానో మాతు పురతో పతిత్వా కాలఙ్కరోతి. మాతా పుత్తకం దిస్వా, ‘‘మయ్హం పుత్తకో అత్తనో మాతుఖీరం పాతుమ్పి న లభతీ’’తి పుత్తసోకేన న యావదత్థం తిణాని ఖాదితుం, న పానీయం పాతుం సక్కోతి, థనేసు ఖీరం ఛిజ్జతి. ఏవమస్స గోగణోపి పరిహాయతి, పఞ్చగోరసతోపి పరిబాహిరో హోతి.

గున్నం పితుట్ఠానం కరోన్తీతి గోపితరో. గావో పరిణయన్తి యథారుచిం గహేత్వా గచ్ఛన్తీతి గోపరిణాయకా. న అతిరేకపూజాయాతి పణ్డితో హి గోపాలకో ఏవరూపే ఉసభే అతిరేకపూజాయ పూజేతి, పణీతం గోభత్తం దేతి, గన్ధపఞ్చఙ్గులికేహి మణ్డేతి, మాలం పిలన్ధేతి, సిఙ్గే సువణ్ణరజతకోసకే చ ధారేతి, రత్తిం దీపం జాలేత్వా చేలవితానస్స హేట్ఠా సయాపేతి. అయం పన తతో ఏకసక్కారమ్పి న కరోతి, ఉసభా అతిరేకపూజం అలభమానా గోగణం న రక్ఖన్తి, పరిస్సయం న వారేన్తి. ఏవమస్స గోగణో పరిహాయతి, పఞ్చగోరసతో పరిబాహిరో హోతి.

౩౪౭. ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. న రూపఞ్ఞూ హోతీతి, ‘‘చత్తారి మహాభూతాని చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూప’’న్తి ఏవం వుత్తరూపం ద్వీహాకారేహి న జానాతి గణనతో వా సముట్ఠానతో వా. గణనతో న జానాతి నామ, ‘‘చక్ఖాయతనం, సోత-ఘాన-జివ్హా-కాయాయతనం, రూప-సద్ద-గన్ధ-రస-ఫోట్ఠబ్బాయతనం, ఇత్థిన్ద్రియం, పురిసిన్ద్రియం, జీవితిన్ద్రియం, కాయవిఞ్ఞత్తి, వచీవిఞ్ఞత్తి, ఆకాసధాతు, ఆపోధాతు, రూపస్స లహుతా, ముదుతా, కమ్మఞ్ఞతా, ఉపచయో, సన్తతి, జరతా, రూపస్స అనిచ్చతా, కబళీకారో ఆహారో’’తి ఏవం పాళియం ఆగతా పఞ్చవీసతి రూపకోట్ఠాసాతి న జానాతి. సేయ్యథాపి సో గోపాలకో గణనతో గున్నం రూపం న జానాతి, తథూపమో అయం భిక్ఖు. సో గణనతో రూపం అజానన్తో రూపం పరిగ్గహేత్వా అరూపం వవత్థపేత్వా రూపారూపం పరిగ్గహేత్వా పచ్చయం సల్లక్ఖేత్వా లక్ఖణం ఆరోపేత్వా కమ్మట్ఠానం మత్థకం పాపేతుం న సక్కోతి. సో యథా తస్స గోపాలకస్స గోగణో న వడ్ఢతి, ఏవం ఇమస్మిం సాసనే సీలసమాధివిపస్సనామగ్గఫలనిబ్బానేహి న వడ్ఢతి, యథా చ సో గోపాలకో పఞ్చహి గోరసేహి పరిబాహిరో హోతి, ఏవం అసేక్ఖేన సీలక్ఖన్ధేన, అసేక్ఖేన సమాధి, పఞ్ఞా, విముత్తి, విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధేనాతి పఞ్చహి ధమ్మక్ఖన్ధేహి పరిబాహిరో హోతి.

సముట్ఠానతో న జానాతి నామ, ‘‘ఏత్తకం రూపం ఏకసముట్ఠానం, ఏత్తకం ద్విసముట్ఠానం, ఏత్తకం తిసముట్ఠానం, ఏత్తకం చతుసముట్ఠానం, ఏత్తకం న కుతోచిసముట్ఠాతీ’’తి న జానాతి. సేయ్యథాపి సో గోపాలకో వణ్ణతో గున్నం రూపం న జానాతి, తథూపమో అయం భిక్ఖు. సో సముట్ఠానతో రూపం అజానన్తో రూపం పరిగ్గహేత్వా అరూపం వవత్థపేత్వా…పే… పరిబాహిరో హోతి.

న లక్ఖణకుసలో హోతీతి కమ్మలక్ఖణో బాలో, కమ్మలక్ఖణో పణ్డితోతి ఏవం వుత్తం కుసలాకుసలం కమ్మం పణ్డితబాలలక్ఖణన్తి న జానాతి. సో ఏవం అజానన్తో బాలే వజ్జేత్వా పణ్డితే న సేవతి, బాలే వజ్జేత్వా పణ్డితే అసేవన్తో కప్పియాకప్పియం కుసలాకుసలం సావజ్జానవజ్జం గరుకలహుకం సతేకిచ్ఛఅతేకిచ్ఛం కారణాకారణం న జానాతి; తం అజానన్తో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతి. సో యథా తస్స గోపాలకస్స గోగణో న వడ్ఢతి, ఏవం ఇమస్మిం సాసనే యథావుత్తేహి సీలాదీహి న వడ్ఢతి, గోపాలకో వియ చ పఞ్చహి గోరసేహి పఞ్చహి ధమ్మక్ఖన్ధేహి పరిబాహిరో హోతి.

న ఆసాటికం హారేతా హోతీతి ఉప్పన్నం కామవితక్కన్తి ఏవం వుత్తే కామవితక్కాదికే న వినోదేతి, సో ఇమం అకుసలవితక్కం ఆసాటికం అహారేత్వా వితక్కవసికో హుత్వా విచరన్తో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతి, సో యథా తస్స గోపాలకస్స…పే… పరిబాహిరో హోతి.

న వణం పటిచ్ఛాదేతా హోతీతి చక్ఖునా రూపం దిస్వా నిమిత్తగ్గాహీ హోతీతిఆదినా నయేన సబ్బారమ్మణేసు నిమిత్తం గణ్హన్తో యథా సో గోపాలకో వణం న పటిచ్ఛాదేతి, ఏవం సంవరం న సమ్పాదేతి. సో వివటద్వారో విచరన్తో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతి…పే… పరిబాహిరో హోతి.

న ధూమం కత్తా హోతీతి సో గోపాలకో ధూమం వియ ధమ్మదేసనాధూమం న కరోతి, ధమ్మకథం వా సరభఞ్ఞం వా ఉపనిసిన్నకథం వా అనుమోదనం వా న కరోతి. తతో నం మనుస్సా బహుస్సుతో గుణవాతి న జానన్తి, తే గుణాగుణం అజానన్తా చతూహి పచ్చయేహి సఙ్గహం న కరోన్తి. సో పచ్చయేహి కిలమమానో బుద్ధవచనం సజ్ఝాయం కాతుం వత్తపటిపత్తిం పూరేతుం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతి…పే… పరిబాహిరో హోతి.

న తిత్థం జానాతీతి తిత్థభూతే బహుస్సుతభిక్ఖూ న ఉపసఙ్కమతి, ఉపసఙ్కమన్తో, ‘‘ఇదం, భన్తే, బ్యఞ్జనం కథం రోపేతబ్బం, ఇమస్స భాసితస్స కో అత్థో, ఇమస్మిం ఠానే పాళి కిం వదేతి, ఇమస్మిం ఠానే అత్థో కిం దీపేతీ’’తి ఏవం న పరిపుచ్ఛతి న పరిపఞ్హతి, న జానాపేతీతి అత్థో. తస్స తే ఏవం అపరిపుచ్ఛతో అవివటఞ్చేవ న వివరన్తి, భాజేత్వా న దస్సేన్తి, అనుత్తానీకతఞ్చ న ఉత్తానీకరోన్తి, అపాకటం న పాకటం కరోన్తి. అనేకవిహితేసు చ కఙ్ఖాఠానియేసు ధమ్మేసూతి అనేకవిధాసు కఙ్ఖాసు ఏకం కఙ్ఖమ్పి న పటివినోదేన్తి. కఙ్ఖా ఏవ హి కఙ్ఖాఠానియా ధమ్మా నామ. తత్థ ఏకం కఙ్ఖమ్పి న నీహరన్తీతి అత్థో. సో ఏవం బహుస్సుతతిత్థం అనుపసఙ్కమిత్వా సకఙ్ఖో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతి. యథా చ సో గోపాలకో తిత్థం న జానాతి, ఏవం అయమ్పి భిక్ఖు ధమ్మతిత్థం న జానాతి, అజానన్తో అవిసయే పఞ్హం పుచ్ఛతి, అభిధమ్మికం ఉపసఙ్కమిత్వా కప్పియాకప్పియం పుచ్ఛతి, వినయధరం ఉపసఙ్కమిత్వా రూపారూపపరిచ్ఛేదం పుచ్ఛతి. తే అవిసయే పుట్ఠా కథేతుం న సక్కోన్తి, సో అత్తనా సకఙ్ఖో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతి…పే… పరిబాహిరో హోతి.

న పీతం జానాతీతి యథా సో గోపాలకో పీతాపీతం న జానాతి, ఏవం ధమ్మూపసఞ్హితం పామోజ్జం న జానాతి న లభతి, సవనమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థుం నిస్సాయ ఆనిసంసం న విన్దతి, ధమ్మస్సవనగ్గం గన్త్వా సక్కచ్చం న సుణాతి, నిసిన్నో నిద్దాయతి, కథం కథేతి, అఞ్ఞవిహితకో హోతి, సో సక్కచ్చం ధమ్మం అసుణన్తో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతి…పే… పరిబాహిరో హోతి.

న వీథిం జానాతీతి సో గోపాలకో మగ్గామగ్గం వియ, – ‘‘అయం లోకియో అయం లోకుత్తరో’’తి అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం యథాభూతం న పజానాతి. అజానన్తో లోకియమగ్గే అభినివిసిత్వా లోకుత్తరం నిబ్బత్తేతుం న సక్కోతి…పే… పరిబాహిరో హోతి.

న గోచరకుసలో హోతీతి సో గోపాలకో పఞ్చాహికవారే సత్తాహికవారే వియ చత్తారో సతిపట్ఠానే, ‘‘ఇమే లోకియా ఇమే లోకుత్తరా’’తి యథాభూతం న పజానాతి. అజానన్తో సుఖుమట్ఠానేసు అత్తనో ఞాణం చరాపేత్వా లోకియసతిపట్ఠానే అభినివిసిత్వా లోకుత్తరం నిబ్బత్తేతుం న సక్కోతి…పే… పరిబాహిరో హోతి.

అనవసేసదోహీ చ హోతీతి పటిగ్గహణే మత్తం అజానన్తో అనవసేసం దుహతి. నిద్దేసవారే పనస్స అభిహట్ఠుం పవారేన్తీతి అభిహరిత్వా పవారేన్తి. ఏత్థ ద్వే అభిహారా వాచాభిహారో చ పచ్చయాభిహారో చ. వాచాభిహారో నామ మనుస్సా భిక్ఖుస్స సన్తికం గన్త్వా, ‘‘వదేయ్యాథ, భన్తే, యేనత్థో’’తి పవారేన్తి. పచ్చయాభిహారో నామ వత్థాదీని వా తేలఫాణితాదీని వా గహేత్వా భిక్ఖుస్స సన్తికం గన్త్వా, ‘‘గణ్హథ, భన్తే, యావతకేన అత్థో’’తి వదన్తి. తత్ర భిక్ఖు మత్తం న జానాతీతి భిక్ఖు తేసు పచ్చయేసు పమాణం న జానాతి, – ‘‘దాయకస్స వసో వేదితబ్బో, దేయ్యధమ్మస్స వసో వేదితబ్బో, అత్తనో థామో వేదితబ్బో’’తి రథవినీతే వుత్తనయేన పమాణయుత్తం అగ్గహేత్వా యం ఆహరన్తి, తం సబ్బం గణ్హాతీతి అత్థో. మనుస్సా విప్పటిసారినో న పున అభిహరిత్వా పవారేన్తి. సో పచ్చయేహి కిలమన్తో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతి…పే… పరిబాహిరో హోతి.

తే న అతిరేకపూజాయ పూజేతా హోతీతి సో గోపాలకో మహాఉసభే వియ తే థేరే భిక్ఖూ ఇమాయ ఆవి చేవ రహో చ మేత్తాయ కాయకమ్మాదికాయ అతిరేకపూజాయ న పూజేతి. తతో థేరా, – ‘‘ఇమే అమ్హేసు గరుచిత్తీకారం న కరోన్తీ’’తి నవకే భిక్ఖూ ద్వీహి సఙ్గహేహి న సఙ్గణ్హన్తి, న ఆమిససఙ్గహేన చీవరేన వా పత్తేన వా పత్తపరియాపన్నేన వా వసనట్ఠానేన వా. కిలమన్తే మిలాయన్తేపి నప్పటిజగ్గన్తి. పాళిం వా అట్ఠకథం వా ధమ్మకథాబన్ధం వా గుయ్హగన్థం వా న సిక్ఖాపేన్తి. నవకా థేరానం సన్తికా సబ్బసో ఇమే ద్వే సఙ్గహే అలభమానా ఇమస్మిం సాసనే పతిట్ఠాతుం న సక్కోన్తి. యథా తస్స గోపాలకస్స గోగణో న వడ్ఢతి, ఏవం సీలాదీని న వడ్ఢన్తి. యథా చ సో గోపాలకో పఞ్చహి గోరసేహి పరిబాహిరో హోతి, ఏవం పఞ్చహి ధమ్మక్ఖన్ధేహి పరిబాహిరా హోన్తి. సుక్కపక్ఖో కణ్హపక్ఖే వుత్తవిపల్లాసవసేన యోజేత్వా వేదితబ్బోతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

మహాగోపాలకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. చూళగోపాలకసుత్తవణ్ణనా

౩౫౦. ఏవం మే సుతన్తి చూళగోపాలకసుత్తం. తత్థ ఉక్కచేలాయన్తి ఏవంనామకే నగరే. తస్మిం కిర మాపియమానే రత్తిం గఙ్గాసోతతో మచ్ఛో థలం పత్తో. మనుస్సా చేలాని తేలపాతియం తేమేత్వా ఉక్కా కత్వా మచ్ఛం గణ్హింసు. నగరే నిట్ఠితే తస్స నామం కరోన్తే అమ్హేహి నగరట్ఠానస్స గహితదివసే చేలుక్కాహి మచ్ఛో గహితోతి ఉక్కచేలా-త్వేవస్స నామం అకంసు. భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి యస్మిం ఠానే నిసిన్నస్స సబ్బా గఙ్గా పాకటా హుత్వా పఞ్ఞాయతి, తాదిసే వాలికుస్సదే గఙ్గాతిత్థే సాయన్హసమయే మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో నిసీదిత్వా మహాగఙ్గం పరిపుణ్ణం సన్దమానం ఓలోకేన్తో, – ‘‘అత్థి ను ఖో ఇమం గఙ్గం నిస్సాయ కోచి పుబ్బే వడ్ఢిపరిహానిం పత్తో’’తి ఆవజ్జిత్వా, పుబ్బే ఏకం బాలగోపాలకం నిస్సాయ అనేకసతసహస్సా గోగణా ఇమిస్సా గఙ్గాయ ఆవట్టే పతిత్వా సముద్దమేవ పవిట్ఠా, అపరం పన పణ్డితగోపాలకం నిస్సాయ అనేకసతసహస్సగోగణస్స సోత్థి జాతా వడ్ఢి జాతా ఆరోగ్యం జాతన్తి అద్దస. దిస్వా ఇమం కారణం నిస్సాయ భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేస్సామీతి చిన్తేత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి.

మాగధకోతి మగధరట్ఠవాసీ. దుప్పఞ్ఞజాతికోతి నిప్పఞ్ఞసభావో దన్ధో మహాజళో. అసమవేక్ఖిత్వాతి అసల్లక్ఖేత్వా అనుపధారేత్వా. పతారేసీతి తారేతుం ఆరభి. ఉత్తరం తీరం సువిదేహానన్తి గఙ్గాయ ఓరిమే తీరే మగధరట్ఠం, పారిమే తీరే విదేహరట్ఠం, గావో మగధరట్ఠతో విదేహరట్ఠం నేత్వా రక్ఖిస్సామీతి ఉత్తరం తీరం పతారేసి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘ఉత్తరం తీరం సువిదేహాన’’న్తి. ఆమణ్డలికం కరిత్వాతి మణ్డలికం కత్వా. అనయబ్యసనం ఆపజ్జింసూతి అవడ్ఢిం వినాసం పాపుణింసు, మహాసముద్దమేవ పవిసింసు. తేన హి గోపాలకేన గావో ఓతారేన్తేన గఙ్గాయ ఓరిమతీరే సమతిత్థఞ్చ విసమతిత్థఞ్చ ఓలోకేతబ్బం అస్స, మజ్ఝే గఙ్గాయ గున్నం విస్సమట్ఠానత్థం ద్వే తీణి వాలికత్థలాని సల్లక్ఖేతబ్బాని అస్సు. తథా పారిమతీరే తీణి చత్తారి తిత్థాని, ఇమస్మా తిత్థా భట్ఠా ఇమం తిత్థం గణ్హిస్సన్తి, ఇమస్మా భట్ఠా ఇమన్తి. అయం పన బాలగోపాలకో ఓరిమతీరే గున్నం ఓతరణతిత్థం సమం వా విసమం వా అనోలోకేత్వావ మజ్ఝే గఙ్గాయ గున్నం విస్సమట్ఠానత్థం ద్వే తీణి వాలికత్థలానిపి అసల్లక్ఖేత్వావ పరతీరే చత్తారి పఞ్చ ఉత్తరణతిత్థాని అసమవేక్ఖిత్వావ అతిత్థేనేవ గావో ఓతారేసి. అథస్స మహాఉసభో జవనసమ్పన్నతాయ చేవ థామసమ్పన్నతాయ చ తిరియం గఙ్గాయ సోతం ఛేత్వా పారిమం తీరం పత్వా ఛిన్నతటఞ్చేవ కణ్టకగుమ్బగహనఞ్చ దిస్వా, ‘‘దుబ్బినివిట్ఠమేత’’న్తి ఞత్వా ధురగ్గ-పతిట్ఠానోకాసమ్పి అలభిత్వా పటినివత్తి. గావో మహాఉసభో నివత్తో మయమ్పి నివత్తిస్సామాతి నివత్తా. మహతో గోగణస్స నివత్తట్ఠానే ఉదకం ఛిజ్జిత్వా మజ్ఝే గఙ్గాయ ఆవట్టం ఉట్ఠపేసి. గోగణో ఆవట్టం పవిసిత్వా సముద్దమేవ పత్తో. ఏకోపి గోణో అరోగో నామ నాహోసి. తేనాహ – ‘‘తత్థేవ అనయబ్యసనం ఆపజ్జింసూ’’తి.

అకుసలా ఇమస్స లోకస్సాతి ఇధ లోకే ఖన్ధధాతాయతనేసు అకుసలా అఛేకా, పరలోకేపి ఏసేవ నయో. మారధేయ్యం వుచ్చతి తేభూమకధమ్మా. అమారధేయ్యం నవ లోకుత్తరధమ్మా. మచ్చుధేయ్యమ్పి తేభూమకధమ్మావ. అమచ్చుధేయ్యం నవ లోకుత్తరధమ్మా. తత్థ అకుసలా అఛేకా. వచనత్థతో పన మారస్స ధేయ్యం మారధేయ్యం. ధేయ్యన్తి ఠానం వత్థు నివాసో గోచరో. మచ్చుధేయ్యేపి ఏసేవ నయో. తేసన్తి తేసం ఏవరూపానం సమణబ్రాహ్మణానం, ఇమినా ఛ సత్థారో దస్సితాతి వేదితబ్బా.

౩౫౧. ఏవం కణ్హపక్ఖం నిట్ఠపేత్వా సుక్కపక్ఖం దస్సేన్తో భూతపుబ్బం, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ బలవగావోతి దన్తగోణే చేవ ధేనుయో చ. దమ్మగావోతి దమేతబ్బగోణే చేవ అవిజాతగావో చ. వచ్ఛతరేతి వచ్ఛభావం తరిత్వా ఠితే బలవవచ్ఛే. వచ్ఛకేతి ధేనుపకే తరుణవచ్ఛకే. కిసాబలకేతి అప్పమంసలోహితే మన్దథామే. తావదేవ జాతకోతి తందివసే జాతకో. మాతుగోరవకేన వుయ్హమానోతి మాతా పురతో పురతో హుంహున్తి గోరవం కత్వా సఞ్ఞం దదమానా ఉరేన ఉదకం ఛిన్దమానా గచ్ఛతి, వచ్ఛకో తాయ గోరవసఞ్ఞాయ ధేనుయా వా ఉరేన ఛిన్నోదకేన గచ్ఛమానో ‘‘మాతుగోరవకేన వుయ్హమానో’’తి వుచ్చతి.

౩౫౨. మారస్స సోతం ఛేత్వాతి అరహత్తమగ్గేన మారస్స తణ్హాసోతం ఛేత్వా. పారం గతాతి మహాఉసభా నదీపారం వియ సంసారపారం నిబ్బానం గతా. పారం అగమంసూతి మహాఉసభానం పారఙ్గతక్ఖణే గఙ్గాయ సోతస్స తయో కోట్ఠాసే అతిక్కమ్మ ఠితా మహాఉసభే పారం పత్తే దిస్వా తేసం గతమగ్గం పటిపజ్జిత్వా పారం అగమంసు. పారం గమిస్సన్తీతి చతుమగ్గవజ్ఝానం కిలేసానం తయో కోట్ఠాసే ఖేపేత్వా ఠితా ఇదాని అరహత్తమగ్గేన అవసేసం తణ్హాసోతం ఛేత్వా బలవగావో వియ నదీపారం సంసారపారం నిబ్బానం గమిస్సన్తీతి. ఇమినా నయేన సబ్బవారేసు అత్థో వేదితబ్బో. ధమ్మానుసారినో, సద్ధానుసారినోతి ఇమే ద్వే పఠమమగ్గసమఙ్గినో.

జానతాతి సబ్బధమ్మే జానన్తేన బుద్ధేన. సుప్పకాసితోతి సుకథితో. వివటన్తి వివరితం. అమతద్వారన్తి అరియమగ్గో. నిబ్బానపత్తియాతి తదత్థాయ వివటం. వినళీకతన్తి విగతమాననళం కతం. ఖేమం పత్థేథాతి కత్తుకమ్యతాఛన్దేన అరహత్తం పత్థేథ, కత్తుకామా నిబ్బత్తేతుకామా హోథాతి అత్థో. ‘‘పత్త’త్థా’’తిపి పాఠో. ఏవరూపం సత్థారం లభిత్వా తుమ్హే పత్తాయేవ నామాతి అత్థో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ. భగవా పన యథానుసన్ధినావ దేసనం నిట్ఠపేసీతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

చూళగోపాలకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. చూళసచ్చకసుత్తవణ్ణనా

౩౫౩. ఏవం మే సుతన్తి చూళసచ్చకసుత్తం. తత్థ మహావనే కూటాగారసాలాయన్తి మహావనం నామ సయంజాతం అరోపిమం సపరిచ్ఛేదం మహన్తం వనం. కపిలవత్థుసామన్తా పన మహావనం హిమవన్తేన సహ ఏకాబద్ధం అపరిచ్ఛేదం హుత్వా మహాసముద్దం ఆహచ్చ ఠితం. ఇదం తాదిసం న హోతి. సపరిచ్ఛేదం మహన్తం వనన్తి మహావనం. కూటాగారసాలా పన మహావనం నిస్సాయ కతే ఆరామే కూటాగారం అన్తోకత్వా హంసవట్టకచ్ఛన్నేన కతా సబ్బాకారసమ్పన్నా బుద్ధస్స భగవతో గన్ధకుటి వేదితబ్బా.

సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తోతి పుబ్బే కిర ఏకో నిగణ్ఠో చ నిగణ్ఠీ చ పఞ్చ పఞ్చ వాదసతాని ఉగ్గహేత్వా, వాదం ఆరోపేస్సామాతి జమ్బుదీపే విచరన్తా వేసాలియం సమాగతా. లిచ్ఛవిరాజానో దిస్వా, – ‘‘త్వం కో, త్వం కా’’తి పుచ్ఛింసు. నిగణ్ఠో – ‘‘అహం వాదం ఆరోపేస్సామీతి జమ్బుదీపే విచరామీ’’తి ఆహ. నిగణ్ఠీపి తథా ఆహ. లిచ్ఛవినో, ‘‘ఇధేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం వాదం ఆరోపేథా’’తి ఆహంసు. నిగణ్ఠీ అత్తనా ఉగ్గహితాని పఞ్చవాదసతాని పుచ్ఛి, నిగణ్ఠో కథేసి. నిగణ్ఠేన పుచ్ఛితేపి నిగణ్ఠీ కథేసియేవ. ఏకస్సపి న జయో, న పరాజయో, ఉభో సమసమావ అహేసుం. లిచ్ఛవినో, – ‘‘తుమ్హే ఉభోపి సమసమా ఆహిణ్డిత్వా కిం కరిస్సథ, ఇధేవ వసథా’’తి గేహం దత్వా బలిం పట్ఠపేసుం. తేసం సంవాసమన్వాయ చతస్సో ధీతరో జాతా, – ఏకా సచ్చా నామ, ఏకా లోలా నామ, ఏకా పటాచారా నామ, ఏకా ఆచారవతీ నామ. తాపి పణ్డితావ అహేసుం, మాతాపితూహి ఉగ్గహితాని పఞ్చ పఞ్చ వాదసతాని ఉగ్గహేసుం. తా వయపత్తా మాతాపితరో అవోచుం – ‘‘అమ్హాకం అమ్మా కులే దారికా నామ హిరఞ్ఞసువణ్ణాదీని దత్వా కులఘరం పేసితపుబ్బా నామ నత్థి. యో పన అగారికో తాసం వాదం మద్దితుం సక్కోతి, తస్స పాదపరిచారికా హోన్తి. యో పబ్బజితో తాసం మద్దితుం సక్కోతి, తస్స సన్తికే పబ్బజన్తి. తుమ్హే కిం కరిస్సథా’’తి? మయమ్పి ఏవమేవ కరిస్సామాతి. చతస్సోపి పరిబ్బాజికవేసం గహేత్వా, ‘‘అయం జమ్బుదీపో నామ జమ్బుయా పఞ్ఞాయతీ’’తి జమ్బుసాఖం గహేత్వా చారికం పక్కమింసు. యం గామం పాపుణన్తి, తస్స ద్వారే పంసుపుఞ్జే వా వాలికపుఞ్జే వా జమ్బుధజం ఠపేత్వా, – ‘‘యో వాదం ఆరోపేతుం సక్కోతి, సో ఇమం మద్దతూ’’తి వత్వా గామం పవిసన్తి. ఏవం గామేన గామం విచరన్తియో సావత్థిం పాపుణిత్వా తథేవ గామద్వారే జమ్బుధజం ఠపేత్వా సమ్పత్తమనుస్సానం ఆరోచేత్వా అన్తోనగరం పవిట్ఠా.

తేన సమయేన భగవా సావత్థిం నిస్సాయ జేతవనే విహరతి. అథాయస్మా సారిపుత్తో గిలానే పుచ్ఛన్తో అజగ్గితట్ఠానం జగ్గన్తో అత్తనో కిచ్చమహన్తతాయ అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి దివాతరం గామం పిణ్డాయ పవిసన్తో గామద్వారే జమ్బుధజం దిస్వా, – ‘‘కిమిద’’న్తి దారకే పుచ్ఛి. తే తమత్థం ఆరోచేసుం. తేన హి మద్దథాతి. న సక్కోమ, భన్తే, భాయామాతి. ‘‘కుమారా మా భాయథ, ‘కేన అమ్హాకం జమ్బుధజో మద్దాపితో’తి వుత్తే, బుద్ధసావకేన సారిపుత్తత్థేరేన మద్దాపితో, వాదం ఆరోపేతుకామా జేతవనే థేరస్స సన్తికం గచ్ఛథాతి వదేయ్యాథా’’తి ఆహ. తే థేరస్స వచనం సుత్వా జమ్బుధజం మద్దిత్వా ఛడ్డేసుం. థేరో పిణ్డాయ చరిత్వా విహారం గతో. పరిబ్బాజికాపి గామతో నిక్ఖమిత్వా, ‘‘అమ్హాకం ధజో కేన మద్దాపితో’’తి పుచ్ఛింసు. దారకా తమత్థం ఆరోచేసుం. పరిబ్బాజికా పున గామం పవిసిత్వా ఏకేకం వీథిం గహేత్వా, – ‘‘బుద్ధసావకో కిర సారిపుత్తో నామ అమ్హేహి సద్ధిం వాదం కరిస్సతి, సోతుకామా నిక్ఖమథా’’తి ఆరోచేసుం. మహాజనో నిక్ఖమి, తేన సద్ధిం పరిబ్బాజికా జేతవనం అగమింసు.

థేరో – ‘‘అమ్హాకం వసనట్ఠానే మాతుగామస్స ఆగమనం నామ అఫాసుక’’న్తి విహారమజ్ఝే నిసీది. పరిబ్బాజికాయో గన్త్వా థేరం పుచ్ఛింసు – ‘‘తుమ్హేహి అమ్హాకం ధజో మద్దాపితో’’తి? ఆమ, మయా మద్దాపితోతి. మయం తుమ్హేహి సద్ధిం వాదం కరిస్సామాతి. సాధు కరోథ, కస్స పుచ్ఛా కస్స విస్సజ్జనం హోతూతి? పుచ్ఛా నామ అమ్హాకం పత్తా, తుమ్హే పన మాతుగామా నామ పఠమం పుచ్ఛథాతి ఆహ. తా చతస్సోపి చతూసు దిసాసు ఠత్వా మాతాపితూనం సన్తికే ఉగ్గహితం వాదసహస్సం పుచ్ఛింసు. థేరో ఖగ్గేన కుముదనాళం ఛిన్దన్తో వియ పుచ్ఛితం పుచ్ఛితం నిజ్జటం నిగ్గణ్ఠిం కత్వా కథేసి, కథేత్వా పున పుచ్ఛథాతి ఆహ. ఏత్తకమేవ, భన్తే, మయం జానామాతి. థేరో ఆహ – ‘‘తుమ్హేహి వాదసహస్సం పుచ్ఛితం మయా కథితం, అహం పన ఏకం యేవ పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామి, తం తుమ్హే కథేథా’’తి. తా థేరస్స విసయం దిస్వా, ‘‘పుచ్ఛథ, భన్తే, బ్యాకరిస్సామా’’తి వత్తుం నాసక్ఖింసు. ‘‘వద, భన్తే, జానమానా బ్యాకరిస్సామా’’తి పున ఆహంసు.

థేరో అయం పన కులపుత్తే పబ్బాజేత్వా పఠమం సిక్ఖాపేతబ్బపఞ్హోతి వత్వా, – ‘‘ఏకం నామ కి’’న్తి పుచ్ఛి. తా నేవ అన్తం, న కోటిం అద్దసంసు. థేరో కథేథాతి ఆహ. న పస్సామ, భన్తేతి. తుమ్హేహి వాదసహస్సం పుచ్ఛితం మయా కథితం, మయ్హం తుమ్హే ఏకం పఞ్హమ్పి కథేతుం న సక్కోథ, ఏవం సన్తే కస్స జయో కస్స పరాజయోతి? తుమ్హాకం, భన్తే, జయో, అమ్హాకం పరాజయోతి. ఇదాని కిం కరిస్సథాతి? తా మాతాపితూహి వుత్తవచనం ఆరోచేత్వా, ‘‘తుమ్హాకం సన్తికే పబ్బజిస్సామా’’తి ఆహంసు. తుమ్హే మాతుగామా నామ అమ్హాకం సన్తికే పబ్బజితుం న వట్టతి, అమ్హాకం పన సాసనం గహేత్వా భిక్ఖునిఉపస్సయం గన్త్వా పబ్బజథాతి. తా సాధూతి థేరస్స సాసనం గహేత్వా భిక్ఖునిసఙ్ఘస్స సన్తికం గన్త్వా పబ్బజింసు. పబ్బజితా చ పన అప్పమత్తా ఆతాపినియో హుత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణింసు.

అయం సచ్చకో తాసం చతున్నమ్పి కనిట్ఠభాతికో. తాహి చతూహిపి ఉత్తరితరపఞ్ఞో, మాతాపితూనమ్పి సన్తికా వాదసహస్సం, తతో బహుతరఞ్చ బాహిరసమయం ఉగ్గహేత్వా కత్థచి అగన్త్వా రాజదారకే సిప్పం సిక్ఖాపేన్తో తత్థేవ వేసాలియం వసతి, పఞ్ఞాయ అతిపూరితత్తా కుచ్ఛి మే భిజ్జేయ్యాతి భీతో అయపట్టేన కుచ్ఛిం పరిక్ఖిపిత్వా చరతి, ఇమం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో’’తి.

భస్సప్పవాదకోతి భస్సం వుచ్చతి కథామగ్గో, తం పవదతి కథేతీతి భస్సప్పవాదకో. పణ్డితవాదోతి అహం పణ్డితోతి ఏవం వాదో. సాధుసమ్మతో బహుజనస్సాతి యం యం నక్ఖత్తచారేన ఆదిసతి, తం తం యేభుయ్యేన తథేవ హోతి, తస్మా అయం సాధులద్ధికో భద్దకోతి ఏవం సమ్మతో మహాజనస్స. వాదేన వాదం సమారద్ధోతి కథామగ్గేన దోసం ఆరోపితో. ఆయస్మా అస్సజీతి సారిపుత్తత్థేరస్స ఆచరియో అస్సజిత్థేరో. జఙ్ఘావిహారం అనుచఙ్కమమానోతి తతో తతో లిచ్ఛవిరాజగేహతో తం తం గేహం గమనత్థాయ అనుచఙ్కమమానో. యేనాయస్మా అస్సజి తేనుపసఙ్కమీతి కస్మా ఉపసఙ్కమి? సమయజాననత్థం.

ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అహం ‘సమణస్స గోతమస్స వాదం ఆరోపేస్సామీ’తి ఆహిణ్డామి, ‘సమయం పనస్స న జానామీ’తి న ఆరోపేసిం. పరస్స హి సమయం ఞత్వా ఆరోపితో వాదో స్వారోపితో నామ హోతి. అయం పన సమణస్స గోతమస్స సావకో పఞ్ఞాయతి అస్సజిత్థేరో; సో అత్తనో సత్థు సమయే కోవిదో, ఏతాహం పుచ్ఛిత్వా కథం పతిట్ఠాపేత్వా సమణస్స గోతమస్స వాదం ఆరోపేస్సామీ’’తి. తస్మా ఉపసఙ్కమి. వినేతీతి కథం వినేతి, కథం సిక్ఖాపేతీతి పుచ్ఛతి. థేరో పన యస్మా దుక్ఖన్తి వుత్తే ఉపారమ్భస్స ఓకాసో హోతి, మగ్గఫలానిపి పరియాయేన దుక్ఖన్తి ఆగతాని, అయఞ్చ దుక్ఖన్తి వుత్తే థేరం పుచ్ఛేయ్య – ‘‘భో అస్సజి, కిమత్థం తుమ్హే పబ్బజితా’’తి. తతో ‘‘మగ్గఫలత్థాయా’’తి వుత్తే, – ‘‘నయిదం, భో అస్సజి, తుమ్హాకం సాసనం నామ, మహాఆఘాతనం నామేతం, నిరయుస్సదో నామేస, నత్థి తుమ్హాకం సుఖాసా, ఉట్ఠాయుట్ఠాయ దుక్ఖమేవ జిరాపేన్తా ఆహిణ్డథా’’తి దోసం ఆరోపేయ్య, తస్మా పరవాదిస్స పరియాయకథం కాతుం న వట్టతి. యథా ఏస అప్పతిట్ఠో హోతి, ఏవమస్స నిప్పరియాయకథం కథేస్సామీతి చిన్తేత్వా, ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనిచ్చ’’న్తి ఇమం అనిచ్చానత్తవసేనేవ కథం కథేతి. దుస్సుతన్తి సోతుం అయుత్తం.

౩౫౪. సన్థాగారేతి రాజకులానం అత్థానుసాసనసన్థాగారసాలాయం. యేన తే లిచ్ఛవీ తేనుపసఙ్కమీతి ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అహం పుబ్బే సమయం అజాననభావేన సమణస్స గోతమస్స వాదం న ఆరోపేసిం, ఇదాని పనస్స మహాసావకేన కథితం సమయం జానామి, ఇమే చ మమ అన్తేవాసికా పఞ్చసతా లిచ్ఛవీ సన్నిపతితా. ఏతేహి సద్ధిం గన్త్వా సమణస్స గోతమస్స వాదం ఆరోపేస్సామీ’’తి తస్మా ఉపసఙ్కమి. ఞాతఞ్ఞతరేనాతి ఞాతేసు అభిఞ్ఞాతేసు పఞ్చవగ్గియత్థేరేసు అఞ్ఞతరేన. పతిట్ఠితన్తి యథా తేన పతిట్ఠితం. సచే ఏవం పతిట్ఠిస్సతి, అథ పన అఞ్ఞదేవ వక్ఖతి, తత్ర మయా కిం సక్కా కాతున్తి ఇదానేవ పిట్ఠిం పరివత్తేన్తో ఆహ. ఆకడ్ఢేయ్యాతి అత్తనో అభిముఖం కడ్ఢేయ్య. పరికడ్ఢేయ్యాతి పురతో పటిపణామేయ్య. సమ్పరికడ్ఢేయ్యాతి కాలేన ఆకడ్ఢేయ్య, కాలేన పరికడ్ఢేయ్య. సోణ్డికాకిలఞ్జన్తి సురాఘరే పిట్ఠకిలఞ్జం. సోణ్డికాధుత్తోతి సురాధుత్తో. వాలం కణ్ణే గహేత్వాతి సురాపరిస్సావనత్థవికం ధోవితుకామో కసటనిధుననత్థం ఉభోసు కణ్ణేసు గహేత్వా. ఓధునేయ్యాతి అధోముఖం కత్వా ధునేయ్య. నిద్ధునేయ్యాతి ఉద్ధంముఖం కత్వా ధునేయ్య. నిప్ఫోటేయ్యాతి పునప్పునం పప్ఫోటేయ్య. సాణధోవికం నామాతి ఏత్థ మనుస్సా సాణసాటకకరణత్థం సాణవాకే గహేత్వా ముట్ఠిం ముట్ఠిం బన్ధిత్వా ఉదకే పక్ఖిపన్తి. తే తతియదివసే సుట్ఠు కిలిన్నా హోన్తి. అథ మనుస్సా అమ్బిలయాగుసురాదీని ఆదాయ తత్థ గన్త్వా సాణముట్ఠిం గహేత్వా, దక్ఖిణతో వామతో సమ్ముఖా చాతి తీసు ఫలకేసు సకిం దక్ఖిణఫలకే, సకిం వామఫలకే, సకిం సమ్ముఖఫలకే పహరన్తా అమ్బిలయాగుసురాదీని భుఞ్జన్తా పివన్తా ఖాదన్తా ధోవన్తి. మహన్తా కీళా హోతి. రఞ్ఞో నాగో తం కీళం దిస్వా గమ్భీరం ఉదకం అనుపవిసిత్వా సోణ్డాయ ఉదకం గహేత్వా సకిం కుమ్భే సకిం పిట్ఠియం సకిం ఉభోసు పస్సేసు సకిం అన్తరసత్థియం పక్ఖిపన్తో కీళిత్థ. తదుపాదాయ తం కీళితజాతం సాణధోవికం నామ వుచ్చతి, తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘సాణధోవికం నామ కీళితజాతం కీళతీ’’తి. కిం సో భవమానో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో, యో భగవతో వాదం ఆరోపేస్సతీతి యో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో భగవతో వాదం ఆరోపేస్సతి, సో కిం భవమానో కిం యక్ఖో భవమానో ఉదాహు ఇన్దో, ఉదాహు బ్రహ్మా భవమానో భగవతో వాదం ఆరోపేస్సతి? న హి సక్కా పకతిమనుస్సేన భగవతో వాదం ఆరోపేతున్తి అయమేత్థ అధిప్పాయో.

౩౫౫. తేన ఖో పన సమయేనాతి యస్మిం సమయే సచ్చకో ఆరామం పావిసి, తస్మిం. కిస్మిం పన సమయే పావిసీతి? మహామజ్ఝన్హికసమయే. కస్మా పన తస్మిం సమయే చఙ్కమన్తీతి? పణీతభోజనపచ్చయస్స థినమిద్ధస్స వినోదనత్థం. దివాపధానికా వా తే. తాదిసానఞ్హి పచ్ఛాభత్తం చఙ్కమిత్వా న్హత్వా సరీరం ఉతుం గణ్హాపేత్వా నిసజ్జ సమణధమ్మం కరోన్తానం చిత్తం ఏకగ్గం హోతి. యేన తే భిక్ఖూతి సో కిర కుహిం సమణో గోతమోతి పరివేణతో పరివేణం గన్త్వా పుచ్ఛిత్వా పవిసిస్సామీతి విలోకేన్తో అరఞ్ఞే హత్థీ వియ చఙ్కమే చఙ్కమమానే పంసుకూలికభిక్ఖూ దిస్వా తేసం సన్తికం అగమాసి. తం సన్ధాయ, ‘‘యేన తే భిక్ఖూ’’తిఆది వుత్తం. కహం ను ఖో, భోతి కతరస్మిం ఆవాసే వా మణ్డపే వాతి అత్థో. ఏస, అగ్గివేస్సన, భగవాతి తదా కిర భగవా పచ్చూసకాలే మహాకరుణా సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా దససహస్సచక్కవాళే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణజాలం పత్థరిత్వా బోధనేయ్యసత్తం ఓలోకేన్తో అద్దస – ‘‘స్వే సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో మహతిం లిచ్ఛవిపరిసం గహేత్వా మమ వాదం ఆరోపేతుకామో ఆగమిస్సతీ’’తి. తస్మా పాతోవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో వేసాలియం పిణ్డాయ చరిత్వా పిణ్డపాతపటిక్కన్తో మహాపరిసాయ నిసీదితుం సుఖట్ఠానే నిసీదిస్సామీతి గన్ధకుటిం అపవిసిత్వా మహావనే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసీది. తే భిక్ఖూ భగవతో వత్తం దస్సేత్వా ఆగతా, సచ్చకేన పుట్ఠా దూరే నిసిన్నం భగవన్తం దస్సేన్తా, ‘‘ఏస అగ్గివేస్సన భగవా’’తి ఆహంసు.

మహతియా లిచ్ఛవిపరిసాయ సద్ధిన్తి హేట్ఠా పఞ్చమత్తేహి లిచ్ఛవిసతేహి పరివుతోతి వుత్తం. తే ఏతస్స అన్తేవాసికాయేవ, అన్తోవేసాలియం పన సచ్చకో పఞ్చమత్తాని లిచ్ఛవిరాజసతాని గహేత్వా, ‘‘వాదత్థికో భగవన్తం ఉపసఙ్కమన్తో’’తి సుత్వా ద్విన్నం పణ్డితానం కథాసల్లాపం సోస్సామాతి యేభుయ్యేన మనుస్సా నిక్ఖన్తా, ఏవం సా పరిసా మహతీ అపరిచ్ఛిన్నగణనా అహోసి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. అఞ్జలిం పణామేత్వాతి ఏతే ఉభతోపక్ఖికా, తే ఏవం చిన్తేసుం – ‘‘సచే నో మిచ్ఛాదిట్ఠికా చోదేస్సన్తి, ‘కస్మా తుమ్హే సమణం గోతమం వన్దిత్థా’తి, తేసం, ‘కిం అఞ్జలిమత్తకరణేనపి వన్దితం హోతీ’తి వక్ఖామ. సచే నో సమ్మాదిట్ఠికా చోదేస్సన్తి, ‘కస్మా భగవన్తం న వన్దిత్థా’తి, ‘కిం సీసేన భూమిం పహరన్తేనేవ వన్దితం హోతి, నను అఞ్జలికమ్మమ్పి వన్దనా ఏవా’తి వక్ఖామా’’తి. నామ గోత్తన్తి, భో గోతమ, అహం అసుకస్స పుత్తో దత్తో నామ మిత్తో నామ ఇధ ఆగతోతి వదన్తా నామం సావేన్తి నామ. భో గోతమ, అహం వాసిట్ఠో నామ కచ్చానో నామ ఇధ ఆగతోతి వదన్తా గోత్తం సావేన్తి నామ. ఏతే కిర దలిద్దా జిణ్ణకులపుత్తా పరిసమజ్ఝే నామగోత్తవసేన పాకటా భవిస్సామాతి ఏవం అకంసు. యే పన తుణ్హీభూతా నిసీదింసు, తే కేరాటికా చేవ అన్ధబాలా చ. తత్థ కేరాటికా, ‘‘ఏకం ద్వే కథాసల్లాపే కరోన్తో విస్సాసికో హోతి, అథ విస్సాసే సతి ఏకం ద్వే భిక్ఖా అదాతుం న యుత్త’’న్తి తతో అత్తానం మోచేన్తా తుణ్హీ నిసీదన్తి. అన్ధబాలా అఞ్ఞాణతాయేవ అవక్ఖిత్తమత్తికాపిణ్డో వియ యత్థ కత్థచి తుణ్హీభూతా నిసీదన్తి.

౩౫౬. కిఞ్చిదేవ దేసన్తి కఞ్చి ఓకాసం కిఞ్చి కారణం, అథస్స భగవా పఞ్హపుచ్ఛనే ఉస్సాహం జనేన్తో ఆహ – పుచ్ఛ, అగ్గివేస్సన, యదాకఙ్ఖసీతి. తస్సత్థో – ‘‘పుచ్ఛ యది ఆకఙ్ఖసి, న మే పఞ్హవిస్సజ్జనే భారో అత్థి’’. అథ వా ‘‘పుచ్ఛ యం ఆకఙ్ఖసి, సబ్బం తే విస్సజ్జేస్సామీ’’తి సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేసి అసాధారణం పచ్చేకబుద్ధఅగ్గసావమహాసావకేహి. తే హి యదాకఙ్ఖసీతి న వదన్తి, సుత్వా వేదిస్సామాతి వదన్తి. బుద్ధా పన ‘‘పుచ్ఛావుసో, యదాకఙ్ఖసీ’’తి (సం. ని. ౧.౨౩౭) వా, ‘‘పుచ్ఛ, మహారాజ, యదాకఙ్ఖసీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౨) వా,

‘‘పుచ్ఛ వాసవ మం పఞ్హం, యం కిఞ్చి మనసిచ్ఛసి;

తస్స తస్సేవ పఞ్హస్స, అహం అన్తం కరోమి తే’’ ఇతి. (దీ. ని. ౨.౩౫౬) వా,

‘‘తేన హి త్వం, భిక్ఖు, సకే ఆసనే నిసీదిత్వా పుచ్ఛ యదాకఙ్ఖసీ’’తి (మ. ని. ౩.౮౫) వా,

‘‘బావరిస్స చ తుయ్హం వా, సబ్బేసం సబ్బసంసయం;

కతావకాసా పుచ్ఛవ్హో, యం కిఞ్చి మనసిచ్ఛథా’’తి. (సు. ని. ౧౦౩౬) వా,

‘‘పుచ్ఛ మం సభియ పఞ్హం, యం కిఞ్చి మనసిచ్ఛసి;

తస్స తస్సేవ పఞ్హస్స, అహం అన్తం కరోమి తే’’ ఇతి. (సు. ని. ౫౧౭) వా –

తేసం తేసం యక్ఖనరిన్దదేవసమణబ్రాహ్మణపరిబ్బాజకానం సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేన్తి. అనచ్ఛరియఞ్చేతం, యం భగవా బుద్ధభూమిం పత్వా ఏతం పవారణం పవారేయ్య. యో బోధిసత్తభూమియం పదేసఞాణేపి ఠితో

‘‘కోణ్డఞ్ఞ పఞ్హాని వియాకరోహి,

యాచన్తి తం ఇసయో సాధురూపా;

కోణ్డఞ్ఞ ఏసో మనుజేసు ధమ్మో,

యం వుద్ధమాగచ్ఛతి ఏస భారో’’తి. (జా. ౨.౧౭.౬౦) –

ఏవం సక్కాదీనం అత్థాయ ఇసీహి యాచితో

‘‘కతావకాసా పుచ్ఛన్తు భోన్తో,

యం కిఞ్చి పఞ్హం మనసాభిపత్థితం;

అహఞ్హి తం తం వో వియాకరిస్సం,

ఞత్వా సయం లోకమిమం పరఞ్చా’’తి. (జా. ౨.౧౭.౬౧);

ఏవం సరభఙ్గకాలే, సమ్భవజాతకే చ సకలజమ్బుదీపం తిక్ఖత్తుం విచరిత్వా పఞ్హానం అన్తకరం అదిస్వా సుచిరతేన బ్రాహ్మణేన పఞ్హం పుట్ఠో ఓకాసే కారితే, జాతియా సత్తవస్సో రథికాయం పంసుం కీళన్తో పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా అన్తరవీథియం నిసిన్నోవ –

‘‘తగ్ఘ తే అహమక్ఖిస్సం, యథాపి కుసలో తథా;

రాజా చ ఖో తం జానాతి, యది కాహతి వా న వా’’తి. (జా. ౧.౧౬.౧౭౨) –

సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేసి.

ఏవం భగవతా సబ్బఞ్ఞుపవారణాయ పవారితాయ అత్తమనో పఞ్హం పుచ్ఛన్తో, ‘‘కథం పన, భో గోతమా’’తిఆదిమాహ.

అథస్స భగవా, ‘‘పస్సథ, భో, అఞ్ఞం సావకేన కథితం, అఞ్ఞం సత్థా కథేతి, నను మయా పటికచ్చేవ వుత్తం, ‘సచే తథా పతిట్ఠిస్సతి, యథాస్స సావకేన పతిట్ఠితం, ఏవాహం వాదం ఆరోపేస్సామీ’తి. అయం పన అఞ్ఞమేవ కథేతి, తత్థ కిం మయా సక్కా కాతు’’న్తి ఏవం నిగణ్ఠస్స వచనోకాసో మా హోతూతి హేట్ఠా అస్సజిత్థేరేన కథితనియామేనేవ కథేన్తో, ఏవం ఖో అహం, అగ్గివేస్సనాతిఆదిమాహ. ఉపమా మం, భో గోతమ, పటిభాతీతి, భో గోతమ, మయ్హం ఏకా ఉపమా ఉపట్ఠాతి, ఆహరామి తం ఉపమన్తి వదతి. పటిభాతు తం, అగ్గివేస్సనాతి ఉపట్ఠాతు తే, అగ్గివేస్సన, ఆహర తం ఉపమం విసత్థోతి భగవా అవోచ. బలకరణీయాతి బాహుబలేన కత్తబ్బా కసివాణిజ్జాదికా కమ్మన్తా. రూపత్తాయం పురిసపుగ్గలోతి రూపం అత్తా అస్సాతి రూపత్తా, రూపం అత్తాతి గహేత్వా ఠితపుగ్గలం దీపేతి. రూపే పతిట్ఠాయాతి తస్మిం అత్తాతి గహితరూపే పతిట్ఠహిత్వా. పుఞ్ఞం వా అపుఞ్ఞం వా పసవతీతి కుసలం వా అకుసలం వా పటిలభతి. వేదనత్తాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇమినా కిం దీపేతి? ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా ఇమేసం సత్తానం పథవీ వియ పతిట్ఠా, తే ఇమేసు పఞ్చసు ఖన్ధేసు పతిట్ఠాయ కుసలాకుసలకమ్మం నామ ఆయూహన్తి. తుమ్హే ఏవరూపం విజ్జమానమేవ అత్తానం పటిసేధేన్తో పఞ్చక్ఖన్ధా అనత్తాతి దీపేథాతి అతివియ సకారణం కత్వా ఉపమం ఆహరి. ఇమినా చ నిగణ్ఠేన ఆహటఓపమ్మం నియతమేవ, సబ్బఞ్ఞుబుద్ధతో అఞ్ఞో తస్స కథం ఛిన్దిత్వా వాదే దోసం దాతుం సమత్థో నామ నత్థి. దువిధా హి పుగ్గలా బుద్ధవేనేయ్యా చ సావకవేనేయ్యా చ. సావకవేనేయ్యే సావకాపి వినేన్తి బుద్ధాపి. బుద్ధవేనేయ్యే పన సావకా వినేతుం న సక్కోన్తి, బుద్ధావ వినేన్తి. అయమ్పి నిగణ్ఠో బుద్ధవేనేయ్యో, తస్మా ఏతస్స వాదం ఛిన్దిత్వా అఞ్ఞో దోసం దాతుం సమత్థో నామ నత్థి. తేనస్స భగవా సయమేవ వాదే దోసదస్సనత్థం నను త్వం, అగ్గివేస్సనాతిఆదిమాహ.

అథ నిగణ్ఠో చిన్తేసి – ‘‘అతివియ సమణో గోతమో మమ వాదం పతిట్ఠపేతి, సచే ఉపరి కోచి దోసో భవిస్సతి, మమం ఏకకంయేవ నిగ్గణ్హిస్సతి. హన్దాహం ఇమం వాదం మహాజనస్సాపి మత్థకే పక్ఖిపామీ’’తి, తస్మా ఏవమాహ – అహమ్పి, భో గోతమ, ఏవం వదామి రూపం మే అత్తా…పే… విఞ్ఞాణం మే అత్తాతి, అయఞ్చ మహతీ జనతాతి. భగవా పన నిగణ్ఠతో సతగుణేనపి సహస్సగుణేనపి సతసహస్సగుణేనపి వాదీవరతరో, తస్మా చిన్తేసి – ‘‘అయం నిగణ్ఠో అత్తానం మోచేత్వా మహాజనస్స మత్థకే వాదం పక్ఖిపతి, నాస్స అత్తానం మోచేతుం దస్సామి, మహాజనతో నివత్తేత్వా ఏకకంయేవ నం నిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి. అథ నం కిఞ్హి తే, అగ్గివేస్సనాతిఆదిమాహ. తస్సత్థో – నాయం జనతా మమ వాదం ఆరోపేతుం ఆగతా, త్వంయేవ సకలం వేసాలిం సంవట్టిత్వా మమ వాదం ఆరోపేతుం ఆగతో, తస్మా త్వం సకమేవ వాదం నివేఠేహి, మా మహాజనస్స మత్థకే పక్ఖిపసీతి. సో పటిజానన్తో అహఞ్హి, భో గోతమాతిఆదిమాహ.

౩౫౭. ఇతి భగవా నిగణ్ఠస్స వాదం పతిట్ఠపేత్వా, తేన హి, అగ్గివేస్సనాతి పుచ్ఛం ఆరభి. తత్థ తేన హీతి కారణత్థే నిపాతో. యస్మా త్వం పఞ్చక్ఖన్ధే అత్తతో పటిజానాసి, తస్మాతి అత్థో. సకస్మిం విజితేతి అత్తనో రట్ఠే. ఘాతేతాయం వా ఘాతేతున్తి ఘాతారహం ఘాతేతబ్బయుత్తకం ఘాతేతుం. జాపేతాయం వా జాపేతున్తి ధనజానిరహం జాపేతబ్బయుత్తం జాపేతుం జిణ్ణధనం కాతుం. పబ్బాజేతాయం వా పబ్బాజేతున్తి సకరట్ఠతో పబ్బాజనారహం పబ్బాజేతుం, నీహరితుం. వత్తితుఞ్చ అరహతీతి వత్తతి చేవ వత్తితుఞ్చ అరహతి. వత్తితుం యుత్తోతి దీపేతి. ఇతి నిగణ్ఠో అత్తనో వాదభేదనత్థం ఆహటకారణమేవ అత్తనో మారణత్థాయ ఆవుధం తిఖిణం కరోన్తో వియ విసేసేత్వా దీపేతి, యథా తం బాలో. ఏవం మే రూపం హోతూతి మమ రూపం ఏవంవిధం హోతు, పాసాదికం అభిరూపం అలఙ్కతప్పటియత్తం సువణ్ణతోరణం వియ సుసజ్జితచిత్తపటో వియ చ మనాపదస్సనన్తి. ఏవం మే రూపం మా అహోసీతి మమ రూపం ఏవంవిధం మా హోతు, దుబ్బణ్ణం దుస్సణ్ఠితం వలితపలితం తిలకసమాకిణ్ణన్తి.

తుణ్హీ అహోసీతి నిగణ్ఠో ఇమస్మిం ఠానే విరద్ధభావం ఞత్వా, ‘‘సమణో గోతమో మమ వాదం భిన్దనత్థాయ కారణం ఆహరి, అహం బాలతాయ తమేవ విసేసేత్వా దీపేసిం, ఇదాని నట్ఠోమ్హి, సచే వత్తతీతి వక్ఖామి, ఇమే రాజానో ఉట్ఠహిత్వా, ‘అగ్గివేస్సన, త్వం మమ రూపే వసో వత్తతీతి వదసి, యది తే రూపే వసో వత్తతి, కస్మా త్వం యథా ఇమే లిచ్ఛవిరాజానో తావతింసదేవసదిసేహి అత్తభావేహి విరోచన్తి అభిరూపా పాసాదికా, ఏవం న విరోచసీ’తి. సచే న వత్తతీతి వక్ఖామి, సమణో గోతమో ఉట్ఠహిత్వా, ‘అగ్గివేస్సన, త్వం పుబ్బే వత్తతి మే రూపస్మిం వసోతి వత్వా ఇదాని పటిక్ఖిపసీ’తి వాదం ఆరోపేస్సతి. ఇతి వత్తతీతి వుత్తేపి ఏకో దోసో, న వత్తతీతి వుత్తేపి ఏకో దోసో’’తి తుణ్హీ అహోసి. దుతియమ్పి భగవా పుచ్ఛి, దుతియమ్పి తుణ్హీ అహోసి. యస్మా పన యావతతియం భగవతా పుచ్ఛితే అబ్యాకరోన్తస్స సత్తధా ముద్ధా ఫలతి, బుద్ధా చ నామ సత్తానంయేవ అత్థాయ కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పారమీనం పూరితత్తా సత్తేసు బలవఅనుద్దయా హోన్తి. తస్మా యావతతియం అపుచ్ఛిత్వా అథ ఖో భగవా సచ్చకం నిగణ్ఠపుత్తం ఏతదవోచ – ఏతం ‘‘బ్యాకరోహీ దానీ’’తిఆదివచనం అవోచ.

తత్థ సహధమ్మికన్తి సహేతుకం సకారణం. వజిరం పాణిమ్హి అస్సాతి వజిరపాణి. యక్ఖోతి న యో వా సో వా యక్ఖో, సక్కో దేవరాజాతి వేదితబ్బో. ఆదిత్తన్తి అగ్గివణ్ణం. సమ్పజ్జలితన్తి సుట్ఠు పజ్జలితం. సజోతిభూతన్తి సమన్తతో జోతిభూతం, ఏకగ్గిజాలభూతన్తి అత్థో. ఠితో హోతీతి మహన్తం సీసం, కన్దలమకులసదిసా దాఠా, భయానకాని అక్ఖినాసాదీనీతి ఏవం విరూపరూపం మాపేత్వా ఠితో. కస్మా పనేస ఆగతోతి? దిట్ఠివిస్సజ్జాపనత్థం. అపిచ, ‘‘అహఞ్చేవ ఖో పన ధమ్మం దేసేయ్యం, పరే చ మే న ఆజానేయ్యు’’న్తి ఏవం ధమ్మదేసనాయ అప్పోస్సుక్కభావం ఆపన్నే భగవతి సక్కో మహాబ్రహ్మునా సద్ధిం ఆగన్త్వా, ‘‘భగవా ధమ్మం దేసేథ, తుమ్హాకం ఆణాయ అవత్తమానే మయం వత్తాపేస్సామ, తుమ్హాకం ధమ్మచక్కం హోతు, అమ్హాకం ఆణాచక్క’’న్తి పటిఞ్ఞమకాసి. తస్మా ‘‘అజ్జ సచ్చకం తాసేత్వా పఞ్హం విస్సజ్జాపేస్సామీ’’తి ఆగతో.

భగవా చేవ పస్సతి, సచ్చకో చ నిగణ్ఠపుత్తోతి యది హి తం అఞ్ఞేపి పస్సేయ్యుం. తం కారణం అగరు అస్స, ‘‘సమణో గోతమో సచ్చకం అత్తనో వాదే అనోతరన్తం ఞత్వా యక్ఖం ఆవాహేత్వా దస్సేసి, తతో సచ్చకో భయేన కథేసీ’’తి వదేయ్యుం. తస్మా భగవా చేవ పస్సతి సచ్చకో చ. తస్స తం దిస్వావ సకలసరీరతో సేదా ముచ్చింసు, అన్తోకుచ్ఛి విపరివత్తమానా మహారవం రవి. సో ‘‘అఞ్ఞేపి ను ఖో పస్సన్తీ’’తి ఓలోకేన్తో కస్సచి లోమహంసమత్తమ్పి న అద్దస. తతో – ‘‘ఇదం భయం మమేవ ఉప్పన్నం. సచాహం యక్ఖోతి వక్ఖామి, ‘కిం తుయ్హమేవ అక్ఖీని అత్థి, త్వమేవ యక్ఖం పస్ససి, పఠమం యక్ఖం అదిస్వా సమణేన గోతమేన వాదసఙ్ఘాటే ఖిత్తోవ యక్ఖం పస్ససీ’తి వదేయ్యు’’న్తి చిన్తేత్వా – ‘‘న దాని మే ఇధ అఞ్ఞం పటిసరణం అత్థి, అఞ్ఞత్ర సమణా గోతమా’’తి మఞ్ఞమానో, అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో…పే… భగవన్తం ఏతదవోచ. తాణం గవేసీతి తాణన్తి గవేసమానో. లేణం గవేసీతి లేణన్తి గవేసమానో. సరణం గవేసీతి సరణన్తి గవేసమానో. ఏత్థ చ తాయతి రక్ఖతీతి తాణం. నిలీయన్తి ఏత్థాతి లేణం. సరతీతి సరణం, భయం హింసతి విద్ధంసేతీతి అత్థో.

౩౫౮. మనసి కరిత్వాతి మనమ్హి కత్వా పచ్చవేక్ఖిత్వా ఉపధారేత్వా. ఏవం మే వేదనా హోతూతి కుసలావ హోతు, సుఖావ హోతు. ఏవం మే సఞ్ఞా హోతూతి కుసలావ హోతు, సుఖావ హోతు, సోమనస్ససమ్పయుత్తావ హోతూతి. సఙ్ఖారవిఞ్ఞాణేసుపి ఏసేవ నయో. మా అహోసీతి ఏత్థ పన వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. కల్లం నూతి యుత్తం ను. సమనుపస్సితున్తి ‘‘ఏతం మమ ఏసోహమస్మి ఏసో మే అత్తా’’తి ఏవం తణ్హామానదిట్ఠివసేన పస్సితుం. నో హిదం, భో గోతమాతి న యుత్తమేతం, భో గోతమ. ఇతి భగవా యథా నామ ఛేకో అహితుణ్డికో సప్పదట్ఠవిసం తేనేవ సప్పేన పున డంసాపేత్వా ఉబ్బాహేయ్య, ఏవం తస్సంయేవ పరిసతి సచ్చకం నిగణ్ఠపుత్తం తేనేవ ముఖేన పఞ్చక్ఖన్ధా అనిచ్చా దుక్ఖా అనత్తాతి వదాపేసి. దుక్ఖం అల్లీనోతి ఇమం పఞ్చక్ఖన్ధదుక్ఖం తణ్హాదిట్ఠీహి అల్లీనో. ఉపగతో అజ్ఝోసితోతిపి తణ్హాదిట్ఠివసేనేవ వేదితబ్బో. దుక్ఖం ఏతం మమాతిఆదీసు పఞ్చక్ఖన్ధదుక్ఖం తణ్హామానదిట్ఠివసేన సమనుపస్సతీతి అత్థో. పరిజానేయ్యాతి అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి తీరణపరిఞ్ఞాయ పరితో జానేయ్య. పరిక్ఖేపేత్వాతి ఖయం వయం అనుప్పాదం ఉపనేత్వా.

౩౫౯. నవన్తి తరుణం. అకుక్కుకజాతన్తి పుప్ఫగ్గహణకాలే అన్తో అఙ్గుట్ఠప్పమాణో ఏకో ఘనదణ్డకో నిబ్బత్తతి, తేన విరహితన్తి అత్థో. రిత్తోతి సుఞ్ఞో అన్తోసారవిరహితో. రిత్తత్తావ తుచ్ఛో. అపరద్ధోతి పరాజితో. భాసితా ఖో పన తేతి ఇదం భగవా తస్స ముఖరభావం పకాసేత్వా నిగ్గణ్హన్తో ఆహ. సో కిర పుబ్బే పూరణాదయో ఛ సత్థారో ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛతి. తే విస్సజ్జేతుం న సక్కోన్తి. అథ నేసం పరిసమజ్ఝే మహన్తం విప్పకారం ఆరోపేత్వా ఉట్ఠాయ జయం పవేదేన్తో గచ్ఛతి. సో సమ్మాసమ్బుద్ధమ్పి తథేవ విహేఠేస్సామీతి సఞ్ఞాయ ఉపసఙ్కమిత్వా –

‘‘అమ్భో కో నామ యం రుక్ఖో, సిన్నపత్తో సకణ్టకో;

యత్థ ఏకప్పహారేన, ఉత్తమఙ్గం విభిజ్జిత’’న్తి.

అయం ఖదిరం ఆహచ్చ అసారకరుక్ఖపరిచితో ముదుతుణ్డసకుణో వియ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసారం ఆహచ్చ ఞాణతుణ్డభేదం పత్తో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స థద్ధభావం అఞ్ఞాసి. తదస్స పరిసమజ్ఝే పకాసేన్తో భాసితా ఖో పన తేతిఆదిమాహ. నత్థి ఏతరహీతి ఉపాదిన్నకసరీరే సేదో నామ నత్థీతి న వత్తబ్బం, ఏతరహి పన నత్థీతి వదతి. సువణ్ణవణ్ణం కాయం వివరీతి న సబ్బం కాయం వివరి. బుద్ధా నామ గణ్ఠికం పటిముఞ్చిత్వా పటిచ్ఛన్నసరీరా పరిసతి ధమ్మం దేసేన్తి. అథ భగవా గలవాటకసమ్ముఖట్ఠానే చీవరం గహేత్వా చతురఙ్గులమత్తం ఓతారేసి. ఓతారితమత్తే పన తస్మిం సువణ్ణవణ్ణా రస్మియో పుఞ్జపుఞ్జా హుత్వా సువణ్ణఘటతో రత్తసువణ్ణరసధారా వియ, రత్తవణ్ణవలాహకతో విజ్జులతా వియ చ నిక్ఖమిత్వా సువణ్ణమురజసదిసం మహాఖన్ధం ఉత్తమసిరం పదక్ఖిణం కురుమానా ఆకాసే పక్ఖన్దింసు. కస్మా పన భగవా ఏవమకాసీతి? మహాజనస్స కఙ్ఖావినోదనత్థం. మహాజనో హి సమణో గోతమో మయ్హం సేదో నత్థీతి వదతి, సచ్చకస్స తావ నిగణ్ఠపుత్తస్స యన్తారుళ్హస్స వియ సేదా పగ్ఘరన్తి. సమణో పన గోతమో ఘనదుపట్టచీవరం పారుపిత్వా నిసిన్నో, అన్తో సేదస్స అత్థితా వా నత్థితా వా కథం సక్కా ఞాతున్తి కఙ్ఖం కరేయ్య, తస్స కఙ్ఖావినోదనత్థం ఏవమకాసి. మఙ్కుభూతోతి నిత్తేజభూతో. పత్తక్ఖన్ధోతి పతితక్ఖన్ధో. అప్పటిభానోతి ఉత్తరి అప్పస్సన్తో. నిసీదీతి పాదఙ్గుట్ఠకేన భూమిం కసమానో నిసీది.

౩౬౦. దుమ్ముఖోతి న విరూపముఖో, అభిరూపో హి సో పాసాదికో. నామం పనస్స ఏతం. అభబ్బో తం పోక్ఖరణిం పున ఓతరితున్తి సబ్బేసం అళానం భగ్గత్తా పచ్ఛిన్నగమనో ఓతరితుం అభబ్బో, తత్థేవ కాకకులలాదీనం భత్తం హోతీతి దస్సేతి. విసూకాయికానీతి దిట్ఠివిసూకాని. విసేవితానీతి దిట్ఠిసఞ్చరితాని. విప్ఫన్దితానీతి దిట్ఠివిప్ఫన్దితాని. యదిదం వాదాధిప్పాయోతి ఏత్థ యదిదన్తి నిపాతమత్తం; వాదాధిప్పాయో హుత్వా వాదం ఆరోపేస్సామీతి అజ్ఝాసయేన ఉపసఙ్కమితుం అభబ్బో; ధమ్మస్సవనాయ పన ఉపసఙ్కమేయ్యాతి దస్సేతి. దుమ్ముఖం లిచ్ఛవిపుత్తం ఏతదవోచాతి కస్మా అవోచ? దుమ్ముఖస్స కిరస్స ఉపమాహరణకాలే సేస లిచ్ఛవికుమారాపి చిన్తేసుం – ‘‘ఇమినా నిగణ్ఠేన అమ్హాకం సిప్పుగ్గహణట్ఠానే చిరం అవమానో కతో, అయం దాని అమిత్తస్స పిట్ఠిం పస్సితుం కాలో. మయమ్పి ఏకేకం ఉపమం ఆహరిత్వా పాణిప్పహారేన పతితం ముగ్గరేన పోథేన్తో వియ తథా నం కరిస్సామ, యథా న పున పరిసమజ్ఝే సీసం ఉక్ఖిపితుం సక్ఖిస్సతీ’’తి, తే ఓపమ్మాని కరిత్వా దుమ్ముఖస్స కథాపరియోసానం ఆగమయమానా నిసీదింసు. సచ్చకో తేసం అధిప్పాయం ఞత్వా, ఇమే సబ్బేవ గీవం ఉక్ఖిపిత్వా ఓట్ఠేహి చలమానేహి ఠితా; సచే పచ్చేకా ఉపమా హరితుం లభిస్సన్తి, పున మయా పరిసమజ్ఝే సీసం ఉక్ఖిపితుం న సక్కా భవిస్సతి, హన్దాహం దుమ్ముఖం అపసాదేత్వా యథా అఞ్ఞస్స ఓకాసో న హోతి, ఏవం కథావారం పచ్ఛిన్దిత్వా సమణం గోతమం పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీతి తస్మా ఏతదవోచ. తత్థ ఆగమేహీతి తిట్ఠ, మా పున భణాహీతి అత్థో.

౩౬౧. తిట్ఠతేసా, భో గోతమాతి, భో గోతమ, ఏసా అమ్హాకఞ్చేవ అఞ్ఞేసఞ్చ పుథుసమణబ్రాహ్మణానం వాచా తిట్ఠతు. విలాపం విలపితం మఞ్ఞేతి ఏతఞ్హి వచనం విలపితం వియ హోతి, విప్పలపితమత్తం హోతీతి అత్థో. అథ వా తిట్ఠతేసాతి ఏత్థ కథాతి ఆహరిత్వా వత్తబ్బా. వాచావిలాపం విలపితం మఞ్ఞేతి ఏత్థ పనిదం వాచానిచ్ఛారణం విలపితమత్తం మఞ్ఞే హోతీతి అత్థో.

ఇదాని పఞ్హం పుచ్ఛన్తో కిత్తావతాతిఆదిమాహ. తత్థ వేసారజ్జపత్తోతి ఞాణపత్తో. అపరప్పచ్చయోతి అపరప్పత్తియో. అథస్స భగవా పఞ్హం విస్సజ్జేన్తో ఇధ, అగ్గివేస్సనాతిఆదిమాహ, తం ఉత్తానత్థమేవ. యస్మా పనేత్థ పస్సతీతి వుత్తత్తా సేక్ఖభూమి దస్సితా. తస్మా ఉత్తరి అసేక్ఖభూమిం పుచ్ఛన్తో దుతియం పఞ్హం పుచ్ఛి, తమ్పిస్స భగవా బ్యాకాసి. తత్థ దస్సనానుత్తరియేనాతిఆదీసు దస్సనానుత్తరియన్తి లోకియలోకుత్తరా పఞ్ఞా. పటిపదానుత్తరియన్తి లోకియలోకుత్తరా పటిపదా. విముత్తానుత్తరియన్తి లోకియలోకుత్తరా విముత్తి. సుద్ధలోకుత్తరమేవ వా గహేత్వా దస్సనానుత్తరియన్తి అరహత్తమగ్గసమ్మాదిట్ఠి. పటిపదానుత్తరియన్తి సేసాని మగ్గఙ్గాని. విముత్తానుత్తరియన్తి అగ్గఫలవిముత్తి. ఖీణాసవస్స వా నిబ్బానదస్సనం దస్సనానుత్తరియం నామ. మగ్గఙ్గాని పటిపదానుత్తరియం. అగ్గఫలం విముత్తానుత్తరియన్తి వేదితబ్బం. బుద్ధో సో భగవాతి సో భగవా సయమ్పి చత్తారి సచ్చాని బుద్ధో. బోధాయాతి పరేసమ్పి చతుసచ్చబోధాయ ధమ్మం దేసేతి. దన్తోతిఆదీసు దన్తోతి నిబ్బిసేవనో. దమథాయాతి నిబ్బిసేవనత్థాయ. సన్తోతి సబ్బకిలేసవూపసమేన సన్తో. సమథాయాతి కిలేసవూపసమాయ. తిణ్ణోతి చతురోఘతిణ్ణో. తరణాయాతి చతురోఘతరణాయ. పరినిబ్బుతోతి కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో. పరినిబ్బానాయాతి కిలేసపరినిబ్బానత్థాయ.

౩౬౨. ధంసీతి గుణధంసకా. పగబ్బాతి వాచాపాగబ్బియేన సమన్నాగతా. ఆసాదేతబ్బన్తి ఘట్టేతబ్బం. ఆసజ్జాతి ఘట్టేత్వా. నత్వేవ భవన్తం గోతమన్తి భవన్తం గోతమం ఆసజ్జ కస్సచి అత్తనో వాదం అనుపహతం సకలం ఆదాయ పక్కమితుం థామో నత్థీతి దస్సేతి. న హి భగవా హత్థిఆదయో వియ కస్సచి జీవితన్తరాయం కరోతి. అయం పన నిగణ్ఠో ఇమా తిస్సో ఉపమా న భగవతో ఉక్కంసనత్థం ఆహరి, అత్తుక్కంసనత్థమేవ ఆహరి. యథా హి రాజా కఞ్చి పచ్చత్థికం ఘాతేత్వా ఏవం నామ సూరో ఏవం థామసమ్పన్నో పురిసో భవిస్సతీతి పచ్చత్థికం థోమేన్తోపి అత్తానమేవ థోమేతి. ఏవమేవ సోపి సియా హి, భో గోతమ, హత్థిం పభిన్నన్తిఆదీహి భగవన్తం ఉక్కంసేన్తోపి మయమేవ సూరా మయం పణ్డితా మయం బహుస్సుతాయేవ ఏవం పభిన్నహత్థిం వియ, జలితఅగ్గిక్ఖన్ధం వియ, ఫణకతఆసీవిసం వియ చ వాదత్థికా సమ్మాసమ్బుద్ధం ఉపసఙ్కమిమ్హాతి అత్తానంయేవ ఉక్కంసేతి. ఏవం అత్తానం ఉక్కంసేత్వా భగవన్తం నిమన్తయమానో అధివాసేతు మేతిఆదిమాహ. తత్థ అధివాసేతూతి సమ్పటిచ్ఛతు. స్వాతనాయాతి యం మే తుమ్హేసు కారం కరోతో స్వే భవిస్సతి పుఞ్ఞఞ్చ పీతిపామోజ్జఞ్చ, తదత్థాయ. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేనాతి భగవా కాయఙ్గం వా వాచఙ్గం వా అచోపేత్వా అబ్భన్తరేయేవ ఖన్తిం ధారేన్తో తుణ్హీభావేన అధివాసేసి. సచ్చకస్స అనుగ్గహకరణత్థం మనసావ సమ్పటిచ్ఛీతి వుత్తం హోతి.

౩౬౩. యమస్స పతిరూపం మఞ్ఞేయ్యాథాతి తే కిర లిచ్ఛవీ తస్స పఞ్చథాలిపాకసతాని నిచ్చభత్తం ఆహరన్తి. తదేవ సన్ధాయ ఏస స్వే తుమ్హే యం అస్స సమణస్స గోతమస్స పతిరూపం కప్పియన్తి మఞ్ఞేయ్యాథ, తం ఆహరేయ్యాథ; సమణస్స హి గోతమస్స తుమ్హే పరిచారకా కప్పియాకప్పియం యుత్తాయుత్తం జానాథాతి వదతి. భత్తాభిహారం అభిహరింసూతి అభిహరితబ్బం భత్తం అభిహరింసు. పణీతేనాతి ఉత్తమేన. సహత్థాతి సహత్థేన. సన్తప్పేత్వాతి సుట్ఠు తప్పేత్వా, పరిపుణ్ణం సుహితం యావదత్థం కత్వా. సమ్పవారేత్వాతి సుట్ఠు పవారేత్వా, అలం అలన్తి హత్థసఞ్ఞాయ పటిక్ఖిపాపేత్వా. భుత్తావిన్తి భుత్తవన్తం. ఓనీతపత్తపాణిన్తి పత్తతో ఓనీతపాణిం, అపనీతహత్థన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘ఓనిత్తపత్తపాణి’’న్తిపి పాఠో, తస్సత్థో, ఓనిత్తం నానాభూతం పత్తం పాణితో అస్సాతి ఓనిత్తపత్తపాణీ. తం ఓనిత్తపత్తపాణిం, హత్థే చ పత్తఞ్చ ధోవిత్వా ఏకమన్తే పత్తం నిక్ఖిపిత్వా నిసిన్నన్తి అత్థో. ఏకమన్తం నిసీదీతి భగవన్తం ఏవంభూతం ఞత్వా ఏకస్మిం ఓకాసే నిసీదీతి అత్థో. పుఞ్ఞఞ్చాతి యం ఇమస్మిం దానే పుఞ్ఞం, ఆయతిం విపాకక్ఖన్ధాతి అత్థో. పుఞ్ఞమహీతి విపాకక్ఖన్ధానంయేవ పరివారో. తం దాయకానం సుఖాయ హోతూతి తం ఇమేసం లిచ్ఛవీనం సుఖత్థాయ హోతు. ఇదం కిర సో అహం పబ్బజితో నామ, పబ్బజితేన చ న యుత్తం అత్తనో దానం నియ్యాతేతున్తి తేసం నియ్యాతేన్తో ఏవమాహ. అథ భగవా యస్మా లిచ్ఛవీహి సచ్చకస్స దిన్నం, న భగవతో. సచ్చకేన పన భగవతో దిన్నం, తస్మా తమత్థం దీపేన్తో యం ఖో, అగ్గివేస్సనాతిఆదిమాహ. ఇతి భగవా నిగణ్ఠస్స మతేన వినాయేవ అత్తనో దిన్నం దక్ఖిణం నిగణ్ఠస్స నియ్యాతేసి, సా చస్స అనాగతే వాసనా భవిస్సతీతి.