౬. మహాసచ్చకసుత్తవణ్ణనా
౩౬౪. ఏవం మే సుతన్తి మహాసచ్చకసుత్తం. తత్థ ఏకం సమయన్తి చ తేన ఖో పన సమయేనాతి చ పుబ్బణ్హసమయన్తి చ తీహి పదేహి ఏకోవ సమయో వుత్తో. భిక్ఖూనఞ్హి వత్తపటిపత్తిం కత్వా ముఖం ధోవిత్వా పత్తచీవరమాదాయ చేతియం వన్దిత్వా కతరం గామం పవిసిస్సామాతి వితక్కమాళకే ఠితకాలో నామ హోతి. భగవా ఏవరూపే సమయే రత్తదుపట్టం నివాసేత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా పంసుకూలచీవరం ఏకంసం పారుపిత్వా గన్ధకుటితో నిక్ఖమ్మ భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో గన్ధకుటిపముఖే అట్ఠాసి. తం సన్ధాయ, – ‘‘ఏకం సమయన్తి చ తేన ఖో పన సమయేనాతి చ పుబ్బణ్హసమయ’’న్తి చ వుత్తం. పవిసితుకామోతి పిణ్డాయ పవిసిస్సామీతి ఏవం కతసన్నిట్ఠానో. తేనుపసఙ్కమీతి కస్మా ఉపసఙ్కమీతి? వాదారోపనజ్ఝాసయేన. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘పుబ్బేపాహం అపణ్డితతాయ సకలం వేసాలిపరిసం గహేత్వా సమణస్స గోతమస్స సన్తికం గన్త్వా పరిసమజ్ఝే మఙ్కు జాతో. ఇదాని తథా అకత్వా ఏకకోవ గన్త్వా వాదం ఆరోపేస్సామి. యది సమణం గోతమం పరాజేతుం సక్ఖిస్సామి, అత్తనో లద్ధిం దీపేత్వా జయం కరిస్సామి. యది సమణస్స గోతమస్స జయో భవిస్సతి, అన్ధకారే నచ్చం వియ న కోచి జానిస్సతీ’’తి నిద్దాపఞ్హం నామ గహేత్వా ఇమినా వాదజ్ఝాసయేన ఉపసఙ్కమి.
అనుకమ్పం ఉపాదాయాతి సచ్చకస్స నిగణ్ఠపుత్తస్స అనుకమ్పం పటిచ్చ. థేరస్స కిరస్స ఏవం అహోసి – ‘‘భగవతి ముహుత్తం నిసిన్నే బుద్ధదస్సనం ధమ్మస్సవనఞ్చ లభిస్సతి. తదస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ సంవత్తిస్సతీ’’తి. తస్మా భగవన్తం యాచిత్వా పంసుకూలచీవరం చతుగ్గుణం పఞ్ఞపేత్వా నిసీదతు భగవాతి ఆహ. ‘‘కారణం ఆనన్దో వదతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే. భగవన్తం ఏతదవోచాతి యం పన పఞ్హం ఓవట్టికసారం కత్వా ఆదాయ ఆగతో తం ఠపేత్వా పస్సేన తావ పరిహరన్తో ఏతం సన్తి, భో గోతమాతిఆదివచనం అవోచ.
౩౬౫. ఫుసన్తి హి తే, భో గోతమాతి తే సమణబ్రాహ్మణా సరీరే ఉప్పన్నం సారీరికం దుక్ఖం వేదనం ఫుసన్తి లభన్తి, అనుభవన్తీతి అత్థో. ఊరుక్ఖమ్భోతి ఖమ్భకతఊరుభావో, ఊరుథద్ధతాతి అత్థో. విమ్హయత్థవసేన పనేత్థ భవిస్సతీతి అనాగతవచనం కతం. కాయన్వయం హోతీతి కాయానుగతం హోతి కాయస్స వసవత్తి. కాయభావనాతి పన విపస్సనా వుచ్చతి, తాయ చిత్తవిక్ఖేపం పాపుణన్తో నామ నత్థి, ఇతి నిగణ్ఠో అసన్తం అభూతం యం నత్థి, తదేవాహ. చిత్తభావనాతిపి సమథో వుచ్చతి, సమాధియుత్తస్స చ పుగ్గలస్స ఊరుక్ఖమ్భాదయో నామ నత్థి, ఇతి నిగణ్ఠో ఇదం అభూతమేవ ఆహ. అట్ఠకథాయం పన వుత్తం – ‘‘యథేవ ‘భూతపుబ్బన్తి వత్వా ఊరుక్ఖమ్భోపి నామ భవిస్సతీ’తిఆదీని వదతో అనాగతరూపం న సమేతి, తథా అత్థోపి న సమేతి, అసన్తం అభూతం యం నత్థి, తం కథేతీ’’తి.
నో కాయభావనన్తి పఞ్చాతపతప్పనాదిం అత్తకిలమథానుయోగం సన్ధాయాహ. అయఞ్హి తేసం కాయభావనా నామ. కిం పన సో దిస్వా ఏవమాహ? సో కిర దివాదివస్స విహారం ఆగచ్ఛతి, తస్మిం ఖో పన సమయే భిక్ఖూ పత్తచీవరం పటిసామేత్వా అత్తనో అత్తనో రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానేసు పటిసల్లానం ఉపగచ్ఛన్తి. సో తే పటిసల్లీనే దిస్వా చిత్తభావనామత్తం ఏతే అనుయుఞ్జన్తి, కాయభావనా పనేతేసం నత్థీతి మఞ్ఞమానో ఏవమాహ.
౩౬౬. అథ నం భగవా అనుయుఞ్జన్తో కిన్తి పన తే, అగ్గివేస్సన, కాయభావనా సుతాతి ఆహ. సో తం విత్థారేన్తో సేయ్యథిదం, నన్దో వచ్ఛోతిఆదిమాహ. తత్థ నన్దోతి తస్స నామం. వచ్ఛోతి గోత్తం. కిసోతి నామం. సంకిచ్చోతి గోత్తం. మక్ఖలిగోసాలో హేట్ఠా ఆగతోవ. ఏతేతి ఏతే తయో జనా, తే కిర కిలిట్ఠతపానం మత్థకపత్తా అహేసుం. ఉళారాని ఉళారానీతి పణీతాని పణీతాని. గాహేన్తి నామాతి బలం గణ్హాపేన్తి నామ. బ్రూహేన్తీతి వడ్ఢేన్తి. మేదేన్తీతి జాతమేదం కరోన్తి. పురిమం పహాయాతి పురిమం దుక్కరకారం పహాయ. పచ్ఛా ఉపచినన్తీతి పచ్ఛా ఉళారఖాదనీయాదీహి సన్తప్పేన్తి, వడ్ఢేన్తి. ఆచయాపచయో హోతీతి వడ్ఢి చ అవడ్ఢి చ హోతి, ఇతి ఇమస్స కాయస్స కాలేన వడ్ఢి, కాలేన పరిహానీతి వడ్ఢిపరిహానిమత్తమేవ పఞ్ఞాయతి, కాయభావనా పన న పఞ్ఞాయతీతి దీపేత్వా చిత్తభావనం పుచ్ఛన్తో, ‘‘కిన్తి పన తే, అగ్గివేస్సన, చిత్తభావనా సుతా’’తి ఆహ. న సమ్పాయాసీతి సమ్పాదేత్వా కథేతుం నాసక్ఖి, యథా తం బాలపుథుజ్జనో.
౩౬౭. కుతో పన త్వన్తి యో త్వం ఏవం ఓళారికం దుబ్బలం కాయభావనం న జానాసి? సో త్వం కుతో సణ్హం సుఖుమం చిత్తభావనం జానిస్ససీతి. ఇమస్మిం పన ఠానే చోదనాలయత్థేరో, ‘‘అబుద్ధవచనం నామేతం పద’’న్తి బీజనిం ఠపేత్వా పక్కమితుం ఆరభి. అథ నం మహాసీవత్థేరో ఆహ – ‘‘దిస్సతి, భిక్ఖవే, ఇమస్స చాతుమహాభూతికస్స కాయస్స ఆచయోపి అపచయోపి ఆదానమ్పి నిక్ఖేపనమ్పీ’’తి (సం. ని. ౨.౬౨). తం సుత్వా సల్లక్ఖేసి – ‘‘ఓళారికం కాయం పరిగ్గణ్హన్తస్స ఉప్పన్నవిపస్సనా ఓళారికాతి వత్తుం వట్టతీ’’తి.
౩౬౮. సుఖసారాగీతి సుఖసారాగేన సమన్నాగతో. సుఖాయ వేదనాయ నిరోధా ఉప్పజ్జతి దుక్ఖా వేదనాతి న అనన్తరావ ఉప్పజ్జతి, సుఖదుక్ఖానఞ్హి అనన్తరపచ్చయతా పట్ఠానే (పట్ఠా. ౧.౨.౪౫-౪౬) పటిసిద్ధా. యస్మా పన సుఖే అనిరుద్ధే దుక్ఖం నుప్పజ్జతి, తస్మా ఇధ ఏవం వుత్తం. పరియాదాయ తిట్ఠతీతి ఖేపేత్వా గణ్హిత్వా తిట్ఠతి. ఉభతోపక్ఖన్తి సుఖం ఏకం పక్ఖం దుక్ఖం ఏకం పక్ఖన్తి ఏవం ఉభతోపక్ఖం హుత్వా.
౩౬౯. ఉప్పన్నాపి సుఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి, భావితత్తా కాయస్స. ఉప్పన్నాపి దుక్ఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి, భావితత్తా చిత్తస్సాతి ఏత్థ కాయభావనా విపస్సనా, చిత్తభావనా సమాధి. విపస్సనా చ సుఖస్స పచ్చనీకా, దుక్ఖస్స ఆసన్నా. సమాధి దుక్ఖస్స పచ్చనీకో, సుఖస్స ఆసన్నో. కథం? విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నిసిన్నస్స హి అద్ధానే గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే తత్థ తత్థ అగ్గిఉట్ఠానం వియ హోతి, కచ్ఛేహి సేదా ముచ్చన్తి, మత్థకతో ఉసుమవట్టిఉట్ఠానం వియ హోతీతి చిత్తం హఞ్ఞతి విహఞ్ఞతి విప్ఫన్దతి. ఏవం తావ విపస్సనా సుఖస్స పచ్చనీకా, దుక్ఖస్స ఆసన్నా. ఉప్పన్నే పన కాయికే వా చేతసికే వా దుక్ఖే తం దుక్ఖం విక్ఖమ్భేత్వా సమాపత్తిం సమాపన్నస్స సమాపత్తిక్ఖణే దుక్ఖం దూరాపగతం హోతి, అనప్పకం సుఖం ఓక్కమతి. ఏవం సమాధి దుక్ఖస్స పచ్చనీకో, సుఖస్స ఆసన్నో. యథా విపస్సనా సుఖస్స పచ్చనీకా, దుక్ఖస్స ఆసన్నా, న తథా సమాధి. యథా సమాధి దుక్ఖస్స పచ్చనీకో, సుఖస్స ఆసన్నో, న చ తథా విపస్సనాతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఉప్పన్నాపి సుఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి, భావితత్తా కాయస్స. ఉప్పన్నాపి దుక్ఖా వేదనా చిత్తం న పరియాదాయ తిట్ఠతి, భావితత్తా చిత్తస్సా’’తి.
౩౭౦. ఆసజ్జ ఉపనీయాతి గుణే ఘట్టేత్వా చేవ ఉపనేత్వా చ. తం వత మేతి తం వత మమ చిత్తం.
౩౭౧. కిఞ్హి నో సియా, అగ్గివేస్సనాతి, అగ్గివేస్సన, కిం న భవిస్సతి, భవిస్సతేవ, మా ఏవం సఞ్ఞీ హోహి, ఉప్పజ్జియేవ మే సుఖాపి దుక్ఖాపి వేదనా, ఉప్పన్నాయ పనస్సా అహం చిత్తం పరియాదాయ ఠాతుం న దేమి. ఇదానిస్స తమత్థం పకాసేతుం ఉపరి పసాదావహం ధమ్మదేసనం దేసేతుకామో మూలతో పట్ఠాయ మహాభినిక్ఖమనం ఆరభి. తత్థ ఇధ మే, అగ్గివేస్సన, పుబ్బేవ సమ్బోధా…పే… తత్థేవ నిసీదిం, అలమిదం పధానాయాతి ఇదం సబ్బం హేట్ఠా పాసరాసిసుత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అయం పన విసేసో, తత్థ బోధిపల్లఙ్కే నిసజ్జా, ఇధ దుక్కరకారికా.
౩౭౪. అల్లకట్ఠన్తి అల్లం ఉదుమ్బరకట్ఠం. సస్నేహన్తి సఖీరం. కామేహీతి వత్థుకామేహి. అవూపకట్ఠాతి అనపగతా. కామచ్ఛన్దోతిఆదీసు కిలేసకామోవ ఛన్దకరణవసేన ఛన్దో. సినేహకరణవసేన స్నేహో. ముచ్ఛాకరణవసేన ముచ్ఛా. పిపాసాకరణవసేన పిపాసా. అనుదహనవసేన పరిళాహోతి వేదితబ్బో. ఓపక్కమికాతి ఉపక్కమనిబ్బత్తా. ఞాణాయ దస్సనాయ అనుత్తరాయ సమ్బోధాయాతి సబ్బం లోకుత్తరమగ్గవేవచనమేవ.
ఇదం పనేత్థ ఓపమ్మసంసన్దనం – అల్లం సఖీరం ఉదుమ్బరకట్ఠం వియ హి కిలేసకామేన వత్థుకామతో అనిస్సటపుగ్గలా. ఉదకే పక్ఖిత్తభావో వియ కిలేసకామేన తిన్తతా; మన్థనేనాపి అగ్గినో అనభినిబ్బత్తనం వియ కిలేసకామేన వత్థుకామతో అనిస్సటానం ఓపక్కమికాహి వేదనాహి లోకుత్తరమగ్గస్స అనధిగమో. అమన్థనేనాపి అగ్గినో అనభినిబ్బత్తనం వియ తేసం పుగ్గలానం వినాపి ఓపక్కమికాహి వేదనాహి లోకుత్తరమగ్గస్స అనధిగమో. దుతియఉపమాపి ఇమినావ నయేన వేదితబ్బా. అయం పన విసేసో, పురిమా సపుత్తభరియపబ్బజ్జాయ ఉపమా; పచ్ఛిమా బ్రాహ్మణధమ్మికపబ్బజ్జాయ.
౩౭౬. తతియఉపమాయ కోళాపన్తి ఛిన్నసినేహం నిరాపం. థలే నిక్ఖిత్తన్తి పబ్బతథలే వా భూమిథలే వా నిక్ఖిత్తం. ఏత్థాపి ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – సుక్ఖకోళాపకట్ఠం వియ హి కిలేసకామేన వత్థుకామతో నిస్సటపుగ్గలా, ఆరకా ఉదకా థలే నిక్ఖిత్తభావో వియ కిలేసకామేన అతిన్తతా. మన్థనేనాపి అగ్గినో అభినిబ్బత్తనం వియ కిలేసకామేన వత్థుకామతో నిస్సటానం అబ్భోకాసికనేసజ్జికాదివసేన ఓపక్కమికాహిపి వేదనాహి లోకుత్తరమగ్గస్స అధిగమో. అఞ్ఞస్స రుక్ఖస్స సుక్ఖసాఖాయ సద్ధిం ఘంసనమత్తేనేవ అగ్గినో అభినిబ్బత్తనం వియ వినాపి ఓపక్కమికాహి వేదనాహి సుఖాయేవ పటిపదాయ లోకుత్తరమగ్గస్స అధిగమోతి. అయం ఉపమా భగవతా అత్తనో అత్థాయ ఆహటా.
౩౭౭. ఇదాని అత్తనో దుక్కరకారికం దస్సేన్తో, తస్స మయ్హన్తిఆదిమాహ. కిం పన భగవా దుక్కరం అకత్వా బుద్ధో భవితుం న సమత్థోతి? కత్వాపి అకత్వాపి సమత్థోవ. అథ కస్మా అకాసీతి? సదేవకస్స లోకస్స అత్తనో పరక్కమం దస్సేస్సామి. సో చ మం వీరియనిమ్మథనగుణో హాసేస్సతీతి. పాసాదే నిసిన్నోయేవ హి పవేణిఆగతం రజ్జం లభిత్వాపి ఖత్తియో న తథాపముదితో హోతి, యథా బలకాయం గహేత్వా సఙ్గామే ద్వే తయో సమ్పహారే దత్వా అమిత్తమథనం కత్వా పత్తరజ్జో. ఏవం పత్తరజ్జస్స హి రజ్జసిరిం అనుభవన్తస్స పరిసం ఓలోకేత్వా అత్తనో పరక్కమం అనుస్సరిత్వా, ‘‘అసుకట్ఠానే అసుకకమ్మం కత్వా అసుకఞ్చ అసుకఞ్చ అమిత్తం ఏవం విజ్ఝిత్వా ఏవం పహరిత్వా ఇమం రజ్జసిరిం పత్తోస్మీ’’తి చిన్తయతో బలవసోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. ఏవమేవం భగవాపి సదేవకస్స లోకస్స పరక్కమం దస్సేస్సామి, సో హి మం పరక్కమో అతివియ హాసేస్సతి, సోమనస్సం ఉప్పాదేస్సతీతి దుక్కరమకాసి.
అపిచ పచ్ఛిమం జనతం అనుకమ్పమానోపి అకాసియేవ, పచ్ఛిమా హి జనతా సమ్మాసమ్బుద్ధో కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పారమియో పూరేత్వాపి పధానం పదహిత్వావ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పత్తో, కిమఙ్గం పన మయన్తి పధానవీరియం కత్తబ్బం మఞ్ఞిస్సతి; ఏవం సన్తే ఖిప్పమేవ జాతిజరామరణస్స అన్తం కరిస్సతీతి పచ్ఛిమం జనతం అనుకమ్పమానో అకాసియేవ.
దన్తేభిదన్తమాధాయాతి హేట్ఠాదన్తే ఉపరిదన్తం ఠపేత్వా. చేతసా చిత్తన్తి కుసలచిత్తేన అకుసలచిత్తం. అభినిగ్గణ్హేయ్యన్తి నిగ్గణ్హేయ్యం. అభినిప్పీళేయ్యన్తి నిప్పీళేయ్యం. అభిసన్తాపేయ్యన్తి తాపేత్వా వీరియనిమ్మథనం కరేయ్యం. సారద్ధోతి సదరథో. పధానాభితున్నస్సాతి పధానేన అభితున్నస్స, విద్ధస్స సతోతి అత్థో.
౩౭౮. అప్పాణకన్తి నిరస్సాసకం. కమ్మారగగ్గరియాతి కమ్మారస్స గగ్గరనాళియా. సీసవేదనా హోన్తీతి కుతోచి నిక్ఖమితుం అలభమానేహి వాతేహి సముట్ఠాపితా బలవతియో సీసవేదనా హోన్తి. సీసవేఠం దదేయ్యాతి సీసవేఠనం దదేయ్య. దేవతాతి బోధిసత్తస్స చఙ్కమనకోటియం పణ్ణసాలపరివేణసామన్తా చ అధివత్థా దేవతా.
తదా కిర బోధిసత్తస్స అధిమత్తే కాయదాహే ఉప్పన్నే ముచ్ఛా ఉదపాది. సో చఙ్కమేవ నిసిన్నో హుత్వా పపతి. తం దిస్వా దేవతా ఏవమాహంసు – ‘‘విహారోత్వేవ సో అరహతో’’తి, ‘‘అరహన్తో నామ ఏవరూపా హోన్తి మతకసదిసా’’తి లద్ధియా వదన్తి. తత్థ యా దేవతా ‘‘కాలఙ్కతో’’తి ఆహంసు, తా గన్త్వా సుద్ధోదనమహారాజస్స ఆరోచేసుం – ‘‘తుమ్హాకం పుత్తో కాలఙ్కతో’’తి. మమ పుత్తో బుద్ధో హుత్వా కాలఙ్కతో, నో అహుత్వాతి? బుద్ధో భవితుం నాసక్ఖి, పధానభూమియంయేవ పతిత్వా కాలఙ్కతోతి. నాహం సద్దహామి, మమ పుత్తస్స బోధిం అపత్వా కాలఙ్కిరియా నామ నత్థీతి.
అపరభాగే సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ధమ్మచక్కం పవత్తేత్వా అనుపుబ్బేన రాజగహం గన్త్వా కపిలవత్థుం అనుప్పత్తస్స సుద్ధోదనమహారాజా పత్తం గహేత్వా పాసాదం ఆరోపేత్వా యాగుఖజ్జకం దత్వా అన్తరాభత్తసమయే ఏతమత్థం ఆరోచేసి – తుమ్హాకం భగవా పధానకరణకాలే దేవతా ఆగన్త్వా, ‘‘పుత్తో తే, మహారాజ, కాలఙ్కతో’’తి ఆహంసూతి. కిం సద్దహసి మహారాజాతి? న భగవా సద్దహిన్తి. ఇదాని, మహారాజ, సుపినప్పటిగ్గహణతో పట్ఠాయ అచ్ఛరియాని పస్సన్తో కిం సద్దహిస్ససి? అహమ్పి బుద్ధో జాతో, త్వమ్పి బుద్ధపితా జాతో, పుబ్బే పన మయ్హం అపరిపక్కే ఞాణే బోధిచరియం చరన్తస్స ధమ్మపాలకుమారకాలేపి సిప్పం ఉగ్గహేతుం గతస్స, ‘‘తుమ్హాకం పుత్తో ధమ్మపాలకుమారో కాలఙ్కతో, ఇదమస్స అట్ఠీ’’తి ఏళకట్ఠిం ఆహరిత్వా దస్సేసుం, తదాపి తుమ్హే, ‘‘మమ పుత్తస్స అన్తరామరణం నామ నత్థి, నాహం సద్దహామీ’’తి అవోచుత్థ, మహారాజాతి ఇమిస్సా అట్ఠుప్పత్తియా భగవా మహాధమ్మపాలజాతకం కథేసి.
౩౭౯. మా ఖో త్వం మారిసాతి సమ్పియాయమానా ఆహంసు. దేవతానం కిరాయం పియమనాపవోహారో, యదిదం మారిసాతి. అజజ్జితన్తి అభోజనం. హలన్తి వదామీతి అలన్తి వదామి, అలం ఇమినా ఏవం మా కరిత్థ, యాపేస్సామహన్తి ఏవం పటిసేధేమీతి అత్థో.
౩౮౦-౧. మఙ్గురచ్ఛవీతి మఙ్గురమచ్ఛచ్ఛవి. ఏతావ పరమన్తి తాసమ్పి వేదనానమేతంయేవ పరమం, ఉత్తమం పమాణం. పితు సక్కస్స కమ్మన్తే…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరితాతి రఞ్ఞో కిర వప్పమఙ్గలదివసో నామ హోతి, తదా అనేకప్పకారం ఖాదనీయం భోజనీయం పటియాదేన్తి. నగరవీథియో సోధాపేత్వా పుణ్ణఘటే ఠపాపేత్వా ధజపటాకాదయో ఉస్సాపేత్వా సకలనగరం దేవవిమానం వియ అలఙ్కరోన్తి. సబ్బే దాసకమ్మకరాదయో అహతవత్థనివత్థా గన్ధమాలాదిపటిమణ్డితా రాజకులే సన్నిపతన్తి. రఞ్ఞో కమ్మన్తే నఙ్గలసతసహస్సం యోజీయతి. తస్మిం పన దివసే ఏకేన ఊనం అట్ఠసతం యోజేన్తి. సబ్బనఙ్గలాని సద్ధిం బలిబద్దరస్మియోత్తేహి జాణుస్సోణిస్స రథో వియ రజతపరిక్ఖిత్తాని హోన్తి. రఞ్ఞో ఆలమ్బననఙ్గలం రత్తసువణ్ణపరిక్ఖిత్తం హోతి. బలిబద్దానం సిఙ్గానిపి రస్మిపతోదాపి సువణ్ణపరిక్ఖిత్తా హోన్తి. రాజా మహాపరివారేన నిక్ఖమన్తో పుత్తం గహేత్వా అగమాసి.
కమ్మన్తట్ఠానే ఏకో జమ్బురుక్ఖో బహలపత్తపలాసో సన్దచ్ఛాయో అహోసి. తస్స హేట్ఠా కుమారస్స సయనం పఞ్ఞపేత్వా ఉపరి సువణ్ణతారకఖచితం వితానం బన్ధాపేత్వా సాణిపాకారేన పరిక్ఖిపాపేత్వా ఆరక్ఖం ఠపేత్వా రాజా సబ్బాలఙ్కారం అలఙ్కరిత్వా అమచ్చగణపరివుతో నఙ్గలకరణట్ఠానం అగమాసి. తత్థ రాజా సువణ్ణనఙ్గలం గణ్హాతి. అమచ్చా ఏకేనూనఅట్ఠసతరజతనఙ్గలాని గహేత్వా ఇతో చితో చ కసన్తి. రాజా పన ఓరతో పారం గచ్ఛతి, పారతో వా ఓరం గచ్ఛతి. ఏతస్మిం ఠానే మహాసమ్పత్తి హోతి, బోధిసత్తం పరివారేత్వా నిసిన్నా ధాతియో రఞ్ఞో సమ్పత్తిం పస్సిస్సామాతి అన్తోసాణితో బహి నిక్ఖన్తా. బోధిసత్తో ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తో కఞ్చి అదిస్వా వేగేన ఉట్ఠాయ పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఆనాపానే పరిగ్గహేత్వా పఠమజ్ఝానం నిబ్బత్తేసి. ధాతియో ఖజ్జభోజ్జన్తరే విచరమానా థోకం చిరాయింసు, సేసరుక్ఖానం ఛాయా నివత్తా, తస్స పన రుక్ఖస్స పరిమణ్డలా హుత్వా అట్ఠాసి. ధాతియో అయ్యపుత్తో ఏకకోతి వేగేన సాణిం ఉక్ఖిపిత్వా అన్తో పవిసమానా బోధిసత్తం సయనే పల్లఙ్కేన నిసిన్నం తఞ్చ పాటిహారియం దిస్వా గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచయింసు – ‘‘కుమారో దేవ, ఏవం నిసిన్నో అఞ్ఞేసం రుక్ఖానం ఛాయా నివత్తా, జమ్బురుక్ఖస్స పరిమణ్డలా ఠితా’’తి. రాజా వేగేనాగన్త్వా పాటిహారియం దిస్వా, ‘‘ఇదం తే, తాత, దుతియం వన్దన’’న్తి పుత్తం వన్ది. ఇదమేతం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘పితు సక్కస్స కమ్మన్తే…పే… పఠమజ్ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరితా’’తి. సియా ను ఖో ఏసో మగ్గో బోధాయాతి భవేయ్య ను ఖో ఏతం ఆనాపానస్సతిపఠమజ్ఝానం బుజ్ఝనత్థాయ మగ్గోతి. సతానుసారివిఞ్ఞాణన్తి నయిదం బోధాయ మగ్గో భవిస్సతి, ఆనాపానస్సతిపఠమజ్ఝానం పన భవిస్సతీతి ఏవం ఏకం ద్వే వారే ఉప్పన్నసతియా అనన్తరం ఉప్పన్నవిఞ్ఞాణం సతానుసారివిఞ్ఞాణం నామ. యం తం సుఖన్తి యం తం ఆనాపానస్సతిపఠమజ్ఝానసుఖం.
౩౮౨. పచ్చుపట్ఠితా హోన్తీతి పణ్ణసాలపరివేణసమ్మజ్జనాదివత్తకరణేన ఉపట్ఠితా హోన్తి. బాహుల్లికోతి పచ్చయబాహుల్లికో. ఆవత్తో బాహుల్లాయాతి రసగిద్ధో హుత్వా పణీతపిణ్డపాతాదీనం అత్థాయ ఆవత్తో. నిబ్బిజ్జ పక్కమింసూతి ఉక్కణ్ఠిత్వా ధమ్మనియామేనేవ పక్కన్తా బోధిసత్తస్స సమ్బోధిం పత్తకాలే కాయవివేకస్స ఓకాసదానత్థం ధమ్మతాయ గతా. గచ్ఛన్తా చ అఞ్ఞట్ఠానం అగన్త్వా బారాణసిమేవ అగమంసు. బోధిసత్తో తేసు గతేసు అద్ధమాసం కాయవివేకం లభిత్వా బోధిమణ్డే అపరాజితపల్లఙ్కే నిసీదిత్వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝి.
౩౮౩. వివిచ్చేవ కామేహీతిఆది భయభేరవే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౩౮౭. అభిజానామి ఖో పనాహన్తి అయం పాటియేక్కో అనుసన్ధి. నిగణ్ఠో కిర చిన్తేసి – ‘‘అహం సమణం గోతమం ఏకం పఞ్హం పుచ్ఛిం. సమణో గోతమో ‘అపరాపి మం, అగ్గివేస్సన, అపరాపి మం, అగ్గివేస్సనా’తి పరియోసానం అదస్సేన్తో కథేతియేవ. కుపితో ను ఖో’’తి? అథ భగవా, అగ్గివేస్సన, తథాగతే అనేకసతాయ పరిసాయ ధమ్మం దేసేన్తే కుపితో సమణో గోతమోతి ఏకోపి వత్తా నత్థి, పరేసం బోధనత్థాయ పటివిజ్ఝనత్థాయ ఏవ తథాగతో ధమ్మం దేసేతీతి దస్సేన్తో ఇమం ధమ్మదేసనం ఆరభి. తత్థ ఆరబ్భాతి సన్ధాయ. యావదేవాతి పయోజనవిధి పరిచ్ఛేదనియమనం. ఇదం వుత్తం హోతి – పరేసం విఞ్ఞాపనమేవ తథాగతస్స ధమ్మదేసనాయ పయోజనం, తస్మా న ఏకస్సేవ దేసేతి, యత్తకా విఞ్ఞాతారో అత్థి, సబ్బేసం దేసేతీతి. తస్మింయేవ పురిమస్మిన్తి ఇమినా కిం దస్సేతీతి? సచ్చకో కిర చిన్తేసి – ‘‘సమణో గోతమో అభిరూపో పాసాదికో సుఫుసితం దన్తావరణం, జివ్హా ముదుకా, మధురం వాక్కరణం, పరిసం రఞ్జేన్తో మఞ్ఞే విచరతి, అన్తో పనస్స చిత్తేకగ్గతా నత్థీ’’తి. అథ భగవా, అగ్గివేస్సన, న తథాగతో పరిసం రఞ్జేన్తో విచరతి, చక్కవాళపరియన్తాయపి పరిసాయ తథాగతో ధమ్మం దేసేతి, అసల్లీనో అనుపలిత్తో ఏత్తకం ఏకవిహారీ, సుఞ్ఞతఫలసమాపత్తిం అనుయుత్తోతి దస్సేతుం ఏవమాహ.
అజ్ఝత్తమేవాతి గోచరజ్ఝత్తమేవ. సన్నిసాదేమీతి సన్నిసీదాపేమి, తథాగతో హి యస్మిం ఖణే పరిసా సాధుకారం దేతి, తస్మిం ఖణే పుబ్బాభోగేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, సాధుకారసద్దస్స నిగ్ఘోసే అవిచ్ఛిన్నేయేవ సమాపత్తితో వుట్ఠాయ ఠితట్ఠానతో పట్ఠాయ ధమ్మం దేసేతి, బుద్ధానఞ్హి భవఙ్గపరివాసో లహుకో హోతీతి అస్సాసవారే పస్సాసవారే సమాపత్తిం సమాపజ్జన్తి. యేన సుదం నిచ్చకప్పన్తి యేన సుఞ్ఞేన ఫలసమాధినా నిచ్చకాలం విహరామి, తస్మిం సమాధినిమిత్తే చిత్తం సణ్ఠపేమి సమాదహామీతి దస్సేతి.
ఓకప్పనియమేతన్తి సద్దహనియమేతం. ఏవం భగవతో ఏకగ్గచిత్తతం సమ్పటిచ్ఛిత్వా ఇదాని అత్తనో ఓవట్టికసారం కత్వా ఆనీతపఞ్హం పుచ్ఛన్తో అభిజానాతి ఖో పన భవం గోతమో దివా సుపితాతి ఆహ. యథా హి సునఖో నామ అసమ్భిన్నఖీరపక్కపాయసం సప్పినా యోజేత్వా ఉదరపూరం భోజితోపి గూథం దిస్వా అఖాదిత్వా గన్తుం న సక్కా, అఖాదమానో ఘాయిత్వాపి గచ్ఛతి, అఘాయిత్వావ గతస్స కిరస్స సీసం రుజ్జతి; ఏవమేవం ఇమస్సపి సత్థా అసమ్భిన్నఖీరపక్కపాయససదిసం అభినిక్ఖమనతో పట్ఠాయ యావ ఆసవక్ఖయా పసాదనీయం ధమ్మదేసనం దేసేతి. ఏతస్స పన ఏవరూపం ధమ్మదేసనం సుత్వా సత్థరి పసాదమత్తమ్పి న ఉప్పన్నం, తస్మా ఓవట్టికసారం కత్వా ఆనీతపఞ్హం అపుచ్ఛిత్వా గన్తుం అసక్కోన్తో ఏవమాహ. తత్థ యస్మా థినమిద్ధం సబ్బఖీణాసవానం అరహత్తమగ్గేనేవ పహీయతి, కాయదరథో పన ఉపాదిన్నకేపి హోతి అనుపాదిన్నకేపి. తథా హి కమలుప్పలాదీని ఏకస్మిం కాలే వికసన్తి, ఏకస్మిం మకులాని హోన్తి, సాయం కేసఞ్చి రుక్ఖానమ్పి పత్తాని పతిలీయన్తి, పాతో విప్ఫారికాని హోన్తి. ఏవం ఉపాదిన్నకస్స కాయస్స దరథోయేవ దరథవసేన భవఙ్గసోతఞ్చ ఇధ నిద్దాతి అధిప్పేతం, తం ఖీణాసవానమ్పి హోతి. తం సన్ధాయ, ‘‘అభిజానామహ’’న్తిఆదిమాహ. సమ్మోహవిహారస్మిం వదన్తీతి సమ్మోహవిహారోతి వదన్తి.
౩౮౯. ఆసజ్జ ఆసజ్జాతి ఘట్టేత్వా ఘట్టేత్వా. ఉపనీతేహీతి ఉపనేత్వా కథితేహి. వచనప్పథేహీతి వచనేహి. అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వాతి అలన్తి చిత్తేన సమ్పటిచ్ఛన్తో అభినన్దిత్వా వాచాయపి పసంసన్తో అనుమోదిత్వా. భగవతా ఇమస్స నిగణ్ఠస్స ద్వే సుత్తాని కథితాని. పురిమసుత్తం ఏకో భాణవారో, ఇదం దియడ్ఢో, ఇతి అడ్ఢతియే భాణవారే సుత్వాపి అయం నిగణ్ఠో నేవ అభిసమయం పత్తో, న పబ్బజితో, న సరణేసు పతిట్ఠితో. కస్మా ఏతస్స భగవా ధమ్మం దేసేసీతి? అనాగతే వాసనత్థాయ. పస్సతి హి భగవా, ‘‘ఇమస్స ఇదాని ఉపనిస్సయో నత్థి, మయ్హం పన పరినిబ్బానతో సమధికానం ద్విన్నం వస్ససతానం అచ్చయేన తమ్బపణ్ణిదీపే సాసనం పతిట్ఠహిస్సతి. తత్రాయం కులఘరే నిబ్బత్తిత్వా సమ్పత్తే కాలే పబ్బజిత్వా తీణి పిటకాని ఉగ్గహేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పత్వా కాళబుద్ధరక్ఖితో నామ మహాఖీణాసవో భవిస్సతీ’’తి. ఇదం దిస్వా అనాగతే వాసనత్థాయ ధమ్మం దేసేసి.
సోపి తత్థేవ తమ్బపణ్ణిదీపమ్హి సాసనే పతిట్ఠితే దేవలోకతో చవిత్వా దక్ఖిణగిరివిహారస్స భిక్ఖాచారగామే ఏకస్మిం అమచ్చకులే నిబ్బత్తో పబ్బజ్జాసమత్థయోబ్బనే పబ్బజిత్వా తేపిటకం బుద్ధవచనం ఉగ్గహేత్వా గణం పరిహరన్తో మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో ఉపజ్ఝాయం పస్సితుం అగమాసి. అథస్స ఉపజ్ఝాయో సద్ధివిహారికం చోదేస్సామీతి తేపిటకం బుద్ధవచనం ఉగ్గహేత్వా ఆగతేన తేన సద్ధిం ముఖం దత్వా కథామత్తమ్పి న అకాసి. సో పచ్చూససమయే వుట్ఠాయ థేరస్స సన్తికం గన్త్వా, – ‘‘తుమ్హే, భన్తే, మయి గన్థకమ్మం కత్వా తుమ్హాకం సన్తికం ఆగతే ముఖం దత్వా కథామత్తమ్పి న కరిత్థ, కో మయ్హం దోసో’’తి పుచ్ఛి. థేరో ఆహ – ‘‘త్వం, ఆవుసో, బుద్ధరక్ఖిత ఏత్తకేనేవ ‘పబ్బజ్జాకిచ్చం మే మత్థకం పత్త’న్తి సఞ్ఞం కరోసీ’’తి. కిం కరోమి, భన్తేతి? గణం వినోదేత్వా త్వం పపఞ్చం ఛిన్దిత్వా చేతియపబ్బతవిహారం గన్త్వా సమణధమ్మం కరోహీతి. సో ఉపజ్ఝాయస్స ఓవాదే ఠత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పత్వా పుఞ్ఞవా రాజపూజితో హుత్వా మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో చేతియపబ్బతవిహారే వసి.
తస్మిఞ్హి కాలే తిస్సమహారాజా ఉపోసథకమ్మం కరోన్తో చేతియపబ్బతే రాజలేణే వసతి. సో థేరస్స ఉపట్ఠాకభిక్ఖునో సఞ్ఞం అదాసి – ‘‘యదా మయ్హం అయ్యో పఞ్హం విస్సజ్జేతి, ధమ్మం వా కథేతి, తదా మే సఞ్ఞం దదేయ్యాథా’’తి. థేరోపి ఏకస్మిం ధమ్మస్సవనదివసే భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో కణ్టకచేతియఙ్గణం ఆరుయ్హ చేతియం వన్దిత్వా కాళతిమ్బరురుక్ఖమూలే అట్ఠాసి. అథ నం ఏకో పిణ్డపాతికత్థేరో కాళకారామసుత్తన్తే పఞ్హం పుచ్ఛి. థేరో నను, ఆవుసో, అజ్జ ధమ్మస్సవనదివసోతి ఆహ. ఆమ, భన్తే, ధమ్మస్సవనదివసోతి. తేన హి పీఠకం ఆనేథ, ఇధేవ నిసిన్నా ధమ్మస్సవనం కరిస్సామాతి. అథస్స రుక్ఖమూలే ఆసనం పఞ్ఞపేత్వా అదంసు. థేరో పుబ్బగాథా వత్వా కాళకారామసుత్తం ఆరభి. సోపిస్స ఉపట్ఠాకదహరో రఞ్ఞో సఞ్ఞం దాపేసి. రాజా పుబ్బగాథాసు అనిట్ఠితాసుయేవ పాపుణి. పత్వా చ అఞ్ఞాతకవేసేనేవ పరిసన్తే ఠత్వా తియామరత్తిం ఠితకోవ ధమ్మం సుత్వా థేరస్స, ఇదమవోచ భగవాతి వచనకాలే సాధుకారం అదాసి. థేరో ఞత్వా, కదా ఆగతోసి, మహారాజాతి పుచ్ఛి. పుబ్బగాథా ఓసారణకాలేయేవ, భన్తేతి. దుక్కరం తే మహారాజ, కతన్తి. నయిదం, భన్తే, దుక్కరం, యది పన మే అయ్యస్స ధమ్మకథం ఆరద్ధకాలతో పట్ఠాయ ఏకపదేపి అఞ్ఞవిహితభావో అహోసి, తమ్బపణ్ణిదీపస్స పతోదయట్ఠినితుదనమత్తేపి ఠానే సామిభావో నామ మే మా హోతూతి సపథమకాసి.
తస్మిం పన సుత్తే బుద్ధగుణా పరిదీపితా, తస్మా రాజా పుచ్ఛి – ‘‘ఏత్తకావ, భన్తే, బుద్ధగుణా, ఉదాహు అఞ్ఞేపి అత్థీ’’తి. మయా కథితతో, మహారాజ, అకథితమేవ బహు అప్పమాణన్తి. ఉపమం, భన్తే, కరోథాతి. యథా, మహారాజ, కరీససహస్సమత్తే సాలిక్ఖేత్తే ఏకసాలిసీసతో అవసేససాలీయేవ బహూ, ఏవం మయా కథితగుణా అప్పా, అవసేసా బహూతి. అపరమ్పి, భన్తే, ఉపమం కరోథాతి. యథా, మహారాజ, మహాగఙ్గాయ ఓఘపుణ్ణాయ సూచిపాసం సమ్ముఖం కరేయ్య, సూచిపాసేన గతఉదకం అప్పం, సేసం బహు, ఏవమేవ మయా కథితగుణా అప్పా, అవసేసా బహూతి. అపరమ్పి, భన్తే, ఉపమం కరోథాతి. ఇధ, మహారాజ, చాతకసకుణా నామ ఆకాసే కీళన్తా విచరన్తి. ఖుద్దకా సా సకుణజాతి, కిం ను ఖో తస్స సకుణస్స ఆకాసే పక్ఖపసారణట్ఠానం బహు, అవసేసో ఆకాసో అప్పోతి? కిం, భన్తే, వదథ, అప్పో తస్స పక్ఖపసారణోకాసో, అవసేసోవ బహూతి. ఏవమేవ, మహారాజ, అప్పకా మయా బుద్ధగుణా కథితా, అవసేసా బహూ అనన్తా అప్పమేయ్యాతి. సుకథితం, భన్తే, అనన్తా బుద్ధగుణా అనన్తేనేవ ఆకాసేన ఉపమితా. పసన్నా మయం అయ్యస్స, అనుచ్ఛవికం పన కాతుం న సక్కోమ. అయం మే దుగ్గతపణ్ణాకారో ఇమస్మిం తమ్బపణ్ణిదీపే ఇమం తియోజనసతికం రజ్జం అయ్యస్స దేమాతి. తుమ్హేహి, మహారాజ, అత్తనో పసన్నాకారో కతో, మయం పన అమ్హాకం దిన్నం రజ్జం తుమ్హాకంయేవ దేమ, ధమ్మేన సమేన రజ్జం కారేహి మహారాజాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
మహాసచ్చకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.