౫. చూళసచ్చకసుత్తవణ్ణనా

౩౫౩. ఏవం మే సుతన్తి చూళసచ్చకసుత్తం. తత్థ మహావనే కూటాగారసాలాయన్తి మహావనం నామ సయంజాతం అరోపిమం సపరిచ్ఛేదం మహన్తం వనం. కపిలవత్థుసామన్తా పన మహావనం హిమవన్తేన సహ ఏకాబద్ధం అపరిచ్ఛేదం హుత్వా మహాసముద్దం ఆహచ్చ ఠితం. ఇదం తాదిసం న హోతి. సపరిచ్ఛేదం మహన్తం వనన్తి మహావనం. కూటాగారసాలా పన మహావనం నిస్సాయ కతే ఆరామే కూటాగారం అన్తోకత్వా హంసవట్టకచ్ఛన్నేన కతా సబ్బాకారసమ్పన్నా బుద్ధస్స భగవతో గన్ధకుటి వేదితబ్బా.

సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తోతి పుబ్బే కిర ఏకో నిగణ్ఠో చ నిగణ్ఠీ చ పఞ్చ పఞ్చ వాదసతాని ఉగ్గహేత్వా, వాదం ఆరోపేస్సామాతి జమ్బుదీపే విచరన్తా వేసాలియం సమాగతా. లిచ్ఛవిరాజానో దిస్వా, – ‘‘త్వం కో, త్వం కా’’తి పుచ్ఛింసు. నిగణ్ఠో – ‘‘అహం వాదం ఆరోపేస్సామీతి జమ్బుదీపే విచరామీ’’తి ఆహ. నిగణ్ఠీపి తథా ఆహ. లిచ్ఛవినో, ‘‘ఇధేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం వాదం ఆరోపేథా’’తి ఆహంసు. నిగణ్ఠీ అత్తనా ఉగ్గహితాని పఞ్చవాదసతాని పుచ్ఛి, నిగణ్ఠో కథేసి. నిగణ్ఠేన పుచ్ఛితేపి నిగణ్ఠీ కథేసియేవ. ఏకస్సపి న జయో, న పరాజయో, ఉభో సమసమావ అహేసుం. లిచ్ఛవినో, – ‘‘తుమ్హే ఉభోపి సమసమా ఆహిణ్డిత్వా కిం కరిస్సథ, ఇధేవ వసథా’’తి గేహం దత్వా బలిం పట్ఠపేసుం. తేసం సంవాసమన్వాయ చతస్సో ధీతరో జాతా, – ఏకా సచ్చా నామ, ఏకా లోలా నామ, ఏకా పటాచారా నామ, ఏకా ఆచారవతీ నామ. తాపి పణ్డితావ అహేసుం, మాతాపితూహి ఉగ్గహితాని పఞ్చ పఞ్చ వాదసతాని ఉగ్గహేసుం. తా వయపత్తా మాతాపితరో అవోచుం – ‘‘అమ్హాకం అమ్మా కులే దారికా నామ హిరఞ్ఞసువణ్ణాదీని దత్వా కులఘరం పేసితపుబ్బా నామ నత్థి. యో పన అగారికో తాసం వాదం మద్దితుం సక్కోతి, తస్స పాదపరిచారికా హోన్తి. యో పబ్బజితో తాసం మద్దితుం సక్కోతి, తస్స సన్తికే పబ్బజన్తి. తుమ్హే కిం కరిస్సథా’’తి? మయమ్పి ఏవమేవ కరిస్సామాతి. చతస్సోపి పరిబ్బాజికవేసం గహేత్వా, ‘‘అయం జమ్బుదీపో నామ జమ్బుయా పఞ్ఞాయతీ’’తి జమ్బుసాఖం గహేత్వా చారికం పక్కమింసు. యం గామం పాపుణన్తి, తస్స ద్వారే పంసుపుఞ్జే వా వాలికపుఞ్జే వా జమ్బుధజం ఠపేత్వా, – ‘‘యో వాదం ఆరోపేతుం సక్కోతి, సో ఇమం మద్దతూ’’తి వత్వా గామం పవిసన్తి. ఏవం గామేన గామం విచరన్తియో సావత్థిం పాపుణిత్వా తథేవ గామద్వారే జమ్బుధజం ఠపేత్వా సమ్పత్తమనుస్సానం ఆరోచేత్వా అన్తోనగరం పవిట్ఠా.

తేన సమయేన భగవా సావత్థిం నిస్సాయ జేతవనే విహరతి. అథాయస్మా సారిపుత్తో గిలానే పుచ్ఛన్తో అజగ్గితట్ఠానం జగ్గన్తో అత్తనో కిచ్చమహన్తతాయ అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి దివాతరం గామం పిణ్డాయ పవిసన్తో గామద్వారే జమ్బుధజం దిస్వా, – ‘‘కిమిద’’న్తి దారకే పుచ్ఛి. తే తమత్థం ఆరోచేసుం. తేన హి మద్దథాతి. న సక్కోమ, భన్తే, భాయామాతి. ‘‘కుమారా మా భాయథ, ‘కేన అమ్హాకం జమ్బుధజో మద్దాపితో’తి వుత్తే, బుద్ధసావకేన సారిపుత్తత్థేరేన మద్దాపితో, వాదం ఆరోపేతుకామా జేతవనే థేరస్స సన్తికం గచ్ఛథాతి వదేయ్యాథా’’తి ఆహ. తే థేరస్స వచనం సుత్వా జమ్బుధజం మద్దిత్వా ఛడ్డేసుం. థేరో పిణ్డాయ చరిత్వా విహారం గతో. పరిబ్బాజికాపి గామతో నిక్ఖమిత్వా, ‘‘అమ్హాకం ధజో కేన మద్దాపితో’’తి పుచ్ఛింసు. దారకా తమత్థం ఆరోచేసుం. పరిబ్బాజికా పున గామం పవిసిత్వా ఏకేకం వీథిం గహేత్వా, – ‘‘బుద్ధసావకో కిర సారిపుత్తో నామ అమ్హేహి సద్ధిం వాదం కరిస్సతి, సోతుకామా నిక్ఖమథా’’తి ఆరోచేసుం. మహాజనో నిక్ఖమి, తేన సద్ధిం పరిబ్బాజికా జేతవనం అగమింసు.

థేరో – ‘‘అమ్హాకం వసనట్ఠానే మాతుగామస్స ఆగమనం నామ అఫాసుక’’న్తి విహారమజ్ఝే నిసీది. పరిబ్బాజికాయో గన్త్వా థేరం పుచ్ఛింసు – ‘‘తుమ్హేహి అమ్హాకం ధజో మద్దాపితో’’తి? ఆమ, మయా మద్దాపితోతి. మయం తుమ్హేహి సద్ధిం వాదం కరిస్సామాతి. సాధు కరోథ, కస్స పుచ్ఛా కస్స విస్సజ్జనం హోతూతి? పుచ్ఛా నామ అమ్హాకం పత్తా, తుమ్హే పన మాతుగామా నామ పఠమం పుచ్ఛథాతి ఆహ. తా చతస్సోపి చతూసు దిసాసు ఠత్వా మాతాపితూనం సన్తికే ఉగ్గహితం వాదసహస్సం పుచ్ఛింసు. థేరో ఖగ్గేన కుముదనాళం ఛిన్దన్తో వియ పుచ్ఛితం పుచ్ఛితం నిజ్జటం నిగ్గణ్ఠిం కత్వా కథేసి, కథేత్వా పున పుచ్ఛథాతి ఆహ. ఏత్తకమేవ, భన్తే, మయం జానామాతి. థేరో ఆహ – ‘‘తుమ్హేహి వాదసహస్సం పుచ్ఛితం మయా కథితం, అహం పన ఏకం యేవ పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామి, తం తుమ్హే కథేథా’’తి. తా థేరస్స విసయం దిస్వా, ‘‘పుచ్ఛథ, భన్తే, బ్యాకరిస్సామా’’తి వత్తుం నాసక్ఖింసు. ‘‘వద, భన్తే, జానమానా బ్యాకరిస్సామా’’తి పున ఆహంసు.

థేరో అయం పన కులపుత్తే పబ్బాజేత్వా పఠమం సిక్ఖాపేతబ్బపఞ్హోతి వత్వా, – ‘‘ఏకం నామ కి’’న్తి పుచ్ఛి. తా నేవ అన్తం, న కోటిం అద్దసంసు. థేరో కథేథాతి ఆహ. న పస్సామ, భన్తేతి. తుమ్హేహి వాదసహస్సం పుచ్ఛితం మయా కథితం, మయ్హం తుమ్హే ఏకం పఞ్హమ్పి కథేతుం న సక్కోథ, ఏవం సన్తే కస్స జయో కస్స పరాజయోతి? తుమ్హాకం, భన్తే, జయో, అమ్హాకం పరాజయోతి. ఇదాని కిం కరిస్సథాతి? తా మాతాపితూహి వుత్తవచనం ఆరోచేత్వా, ‘‘తుమ్హాకం సన్తికే పబ్బజిస్సామా’’తి ఆహంసు. తుమ్హే మాతుగామా నామ అమ్హాకం సన్తికే పబ్బజితుం న వట్టతి, అమ్హాకం పన సాసనం గహేత్వా భిక్ఖునిఉపస్సయం గన్త్వా పబ్బజథాతి. తా సాధూతి థేరస్స సాసనం గహేత్వా భిక్ఖునిసఙ్ఘస్స సన్తికం గన్త్వా పబ్బజింసు. పబ్బజితా చ పన అప్పమత్తా ఆతాపినియో హుత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణింసు.

అయం సచ్చకో తాసం చతున్నమ్పి కనిట్ఠభాతికో. తాహి చతూహిపి ఉత్తరితరపఞ్ఞో, మాతాపితూనమ్పి సన్తికా వాదసహస్సం, తతో బహుతరఞ్చ బాహిరసమయం ఉగ్గహేత్వా కత్థచి అగన్త్వా రాజదారకే సిప్పం సిక్ఖాపేన్తో తత్థేవ వేసాలియం వసతి, పఞ్ఞాయ అతిపూరితత్తా కుచ్ఛి మే భిజ్జేయ్యాతి భీతో అయపట్టేన కుచ్ఛిం పరిక్ఖిపిత్వా చరతి, ఇమం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో’’తి.

భస్సప్పవాదకోతి భస్సం వుచ్చతి కథామగ్గో, తం పవదతి కథేతీతి భస్సప్పవాదకో. పణ్డితవాదోతి అహం పణ్డితోతి ఏవం వాదో. సాధుసమ్మతో బహుజనస్సాతి యం యం నక్ఖత్తచారేన ఆదిసతి, తం తం యేభుయ్యేన తథేవ హోతి, తస్మా అయం సాధులద్ధికో భద్దకోతి ఏవం సమ్మతో మహాజనస్స. వాదేన వాదం సమారద్ధోతి కథామగ్గేన దోసం ఆరోపితో. ఆయస్మా అస్సజీతి సారిపుత్తత్థేరస్స ఆచరియో అస్సజిత్థేరో. జఙ్ఘావిహారం అనుచఙ్కమమానోతి తతో తతో లిచ్ఛవిరాజగేహతో తం తం గేహం గమనత్థాయ అనుచఙ్కమమానో. యేనాయస్మా అస్సజి తేనుపసఙ్కమీతి కస్మా ఉపసఙ్కమి? సమయజాననత్థం.

ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అహం ‘సమణస్స గోతమస్స వాదం ఆరోపేస్సామీ’తి ఆహిణ్డామి, ‘సమయం పనస్స న జానామీ’తి న ఆరోపేసిం. పరస్స హి సమయం ఞత్వా ఆరోపితో వాదో స్వారోపితో నామ హోతి. అయం పన సమణస్స గోతమస్స సావకో పఞ్ఞాయతి అస్సజిత్థేరో; సో అత్తనో సత్థు సమయే కోవిదో, ఏతాహం పుచ్ఛిత్వా కథం పతిట్ఠాపేత్వా సమణస్స గోతమస్స వాదం ఆరోపేస్సామీ’’తి. తస్మా ఉపసఙ్కమి. వినేతీతి కథం వినేతి, కథం సిక్ఖాపేతీతి పుచ్ఛతి. థేరో పన యస్మా దుక్ఖన్తి వుత్తే ఉపారమ్భస్స ఓకాసో హోతి, మగ్గఫలానిపి పరియాయేన దుక్ఖన్తి ఆగతాని, అయఞ్చ దుక్ఖన్తి వుత్తే థేరం పుచ్ఛేయ్య – ‘‘భో అస్సజి, కిమత్థం తుమ్హే పబ్బజితా’’తి. తతో ‘‘మగ్గఫలత్థాయా’’తి వుత్తే, – ‘‘నయిదం, భో అస్సజి, తుమ్హాకం సాసనం నామ, మహాఆఘాతనం నామేతం, నిరయుస్సదో నామేస, నత్థి తుమ్హాకం సుఖాసా, ఉట్ఠాయుట్ఠాయ దుక్ఖమేవ జిరాపేన్తా ఆహిణ్డథా’’తి దోసం ఆరోపేయ్య, తస్మా పరవాదిస్స పరియాయకథం కాతుం న వట్టతి. యథా ఏస అప్పతిట్ఠో హోతి, ఏవమస్స నిప్పరియాయకథం కథేస్సామీతి చిన్తేత్వా, ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనిచ్చ’’న్తి ఇమం అనిచ్చానత్తవసేనేవ కథం కథేతి. దుస్సుతన్తి సోతుం అయుత్తం.

౩౫౪. సన్థాగారేతి రాజకులానం అత్థానుసాసనసన్థాగారసాలాయం. యేన తే లిచ్ఛవీ తేనుపసఙ్కమీతి ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అహం పుబ్బే సమయం అజాననభావేన సమణస్స గోతమస్స వాదం న ఆరోపేసిం, ఇదాని పనస్స మహాసావకేన కథితం సమయం జానామి, ఇమే చ మమ అన్తేవాసికా పఞ్చసతా లిచ్ఛవీ సన్నిపతితా. ఏతేహి సద్ధిం గన్త్వా సమణస్స గోతమస్స వాదం ఆరోపేస్సామీ’’తి తస్మా ఉపసఙ్కమి. ఞాతఞ్ఞతరేనాతి ఞాతేసు అభిఞ్ఞాతేసు పఞ్చవగ్గియత్థేరేసు అఞ్ఞతరేన. పతిట్ఠితన్తి యథా తేన పతిట్ఠితం. సచే ఏవం పతిట్ఠిస్సతి, అథ పన అఞ్ఞదేవ వక్ఖతి, తత్ర మయా కిం సక్కా కాతున్తి ఇదానేవ పిట్ఠిం పరివత్తేన్తో ఆహ. ఆకడ్ఢేయ్యాతి అత్తనో అభిముఖం కడ్ఢేయ్య. పరికడ్ఢేయ్యాతి పురతో పటిపణామేయ్య. సమ్పరికడ్ఢేయ్యాతి కాలేన ఆకడ్ఢేయ్య, కాలేన పరికడ్ఢేయ్య. సోణ్డికాకిలఞ్జన్తి సురాఘరే పిట్ఠకిలఞ్జం. సోణ్డికాధుత్తోతి సురాధుత్తో. వాలం కణ్ణే గహేత్వాతి సురాపరిస్సావనత్థవికం ధోవితుకామో కసటనిధుననత్థం ఉభోసు కణ్ణేసు గహేత్వా. ఓధునేయ్యాతి అధోముఖం కత్వా ధునేయ్య. నిద్ధునేయ్యాతి ఉద్ధంముఖం కత్వా ధునేయ్య. నిప్ఫోటేయ్యాతి పునప్పునం పప్ఫోటేయ్య. సాణధోవికం నామాతి ఏత్థ మనుస్సా సాణసాటకకరణత్థం సాణవాకే గహేత్వా ముట్ఠిం ముట్ఠిం బన్ధిత్వా ఉదకే పక్ఖిపన్తి. తే తతియదివసే సుట్ఠు కిలిన్నా హోన్తి. అథ మనుస్సా అమ్బిలయాగుసురాదీని ఆదాయ తత్థ గన్త్వా సాణముట్ఠిం గహేత్వా, దక్ఖిణతో వామతో సమ్ముఖా చాతి తీసు ఫలకేసు సకిం దక్ఖిణఫలకే, సకిం వామఫలకే, సకిం సమ్ముఖఫలకే పహరన్తా అమ్బిలయాగుసురాదీని భుఞ్జన్తా పివన్తా ఖాదన్తా ధోవన్తి. మహన్తా కీళా హోతి. రఞ్ఞో నాగో తం కీళం దిస్వా గమ్భీరం ఉదకం అనుపవిసిత్వా సోణ్డాయ ఉదకం గహేత్వా సకిం కుమ్భే సకిం పిట్ఠియం సకిం ఉభోసు పస్సేసు సకిం అన్తరసత్థియం పక్ఖిపన్తో కీళిత్థ. తదుపాదాయ తం కీళితజాతం సాణధోవికం నామ వుచ్చతి, తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘సాణధోవికం నామ కీళితజాతం కీళతీ’’తి. కిం సో భవమానో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో, యో భగవతో వాదం ఆరోపేస్సతీతి యో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో భగవతో వాదం ఆరోపేస్సతి, సో కిం భవమానో కిం యక్ఖో భవమానో ఉదాహు ఇన్దో, ఉదాహు బ్రహ్మా భవమానో భగవతో వాదం ఆరోపేస్సతి? న హి సక్కా పకతిమనుస్సేన భగవతో వాదం ఆరోపేతున్తి అయమేత్థ అధిప్పాయో.

౩౫౫. తేన ఖో పన సమయేనాతి యస్మిం సమయే సచ్చకో ఆరామం పావిసి, తస్మిం. కిస్మిం పన సమయే పావిసీతి? మహామజ్ఝన్హికసమయే. కస్మా పన తస్మిం సమయే చఙ్కమన్తీతి? పణీతభోజనపచ్చయస్స థినమిద్ధస్స వినోదనత్థం. దివాపధానికా వా తే. తాదిసానఞ్హి పచ్ఛాభత్తం చఙ్కమిత్వా న్హత్వా సరీరం ఉతుం గణ్హాపేత్వా నిసజ్జ సమణధమ్మం కరోన్తానం చిత్తం ఏకగ్గం హోతి. యేన తే భిక్ఖూతి సో కిర కుహిం సమణో గోతమోతి పరివేణతో పరివేణం గన్త్వా పుచ్ఛిత్వా పవిసిస్సామీతి విలోకేన్తో అరఞ్ఞే హత్థీ వియ చఙ్కమే చఙ్కమమానే పంసుకూలికభిక్ఖూ దిస్వా తేసం సన్తికం అగమాసి. తం సన్ధాయ, ‘‘యేన తే భిక్ఖూ’’తిఆది వుత్తం. కహం ను ఖో, భోతి కతరస్మిం ఆవాసే వా మణ్డపే వాతి అత్థో. ఏస, అగ్గివేస్సన, భగవాతి తదా కిర భగవా పచ్చూసకాలే మహాకరుణా సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా దససహస్సచక్కవాళే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణజాలం పత్థరిత్వా బోధనేయ్యసత్తం ఓలోకేన్తో అద్దస – ‘‘స్వే సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో మహతిం లిచ్ఛవిపరిసం గహేత్వా మమ వాదం ఆరోపేతుకామో ఆగమిస్సతీ’’తి. తస్మా పాతోవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో వేసాలియం పిణ్డాయ చరిత్వా పిణ్డపాతపటిక్కన్తో మహాపరిసాయ నిసీదితుం సుఖట్ఠానే నిసీదిస్సామీతి గన్ధకుటిం అపవిసిత్వా మహావనే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసీది. తే భిక్ఖూ భగవతో వత్తం దస్సేత్వా ఆగతా, సచ్చకేన పుట్ఠా దూరే నిసిన్నం భగవన్తం దస్సేన్తా, ‘‘ఏస అగ్గివేస్సన భగవా’’తి ఆహంసు.

మహతియా లిచ్ఛవిపరిసాయ సద్ధిన్తి హేట్ఠా పఞ్చమత్తేహి లిచ్ఛవిసతేహి పరివుతోతి వుత్తం. తే ఏతస్స అన్తేవాసికాయేవ, అన్తోవేసాలియం పన సచ్చకో పఞ్చమత్తాని లిచ్ఛవిరాజసతాని గహేత్వా, ‘‘వాదత్థికో భగవన్తం ఉపసఙ్కమన్తో’’తి సుత్వా ద్విన్నం పణ్డితానం కథాసల్లాపం సోస్సామాతి యేభుయ్యేన మనుస్సా నిక్ఖన్తా, ఏవం సా పరిసా మహతీ అపరిచ్ఛిన్నగణనా అహోసి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. అఞ్జలిం పణామేత్వాతి ఏతే ఉభతోపక్ఖికా, తే ఏవం చిన్తేసుం – ‘‘సచే నో మిచ్ఛాదిట్ఠికా చోదేస్సన్తి, ‘కస్మా తుమ్హే సమణం గోతమం వన్దిత్థా’తి, తేసం, ‘కిం అఞ్జలిమత్తకరణేనపి వన్దితం హోతీ’తి వక్ఖామ. సచే నో సమ్మాదిట్ఠికా చోదేస్సన్తి, ‘కస్మా భగవన్తం న వన్దిత్థా’తి, ‘కిం సీసేన భూమిం పహరన్తేనేవ వన్దితం హోతి, నను అఞ్జలికమ్మమ్పి వన్దనా ఏవా’తి వక్ఖామా’’తి. నామ గోత్తన్తి, భో గోతమ, అహం అసుకస్స పుత్తో దత్తో నామ మిత్తో నామ ఇధ ఆగతోతి వదన్తా నామం సావేన్తి నామ. భో గోతమ, అహం వాసిట్ఠో నామ కచ్చానో నామ ఇధ ఆగతోతి వదన్తా గోత్తం సావేన్తి నామ. ఏతే కిర దలిద్దా జిణ్ణకులపుత్తా పరిసమజ్ఝే నామగోత్తవసేన పాకటా భవిస్సామాతి ఏవం అకంసు. యే పన తుణ్హీభూతా నిసీదింసు, తే కేరాటికా చేవ అన్ధబాలా చ. తత్థ కేరాటికా, ‘‘ఏకం ద్వే కథాసల్లాపే కరోన్తో విస్సాసికో హోతి, అథ విస్సాసే సతి ఏకం ద్వే భిక్ఖా అదాతుం న యుత్త’’న్తి తతో అత్తానం మోచేన్తా తుణ్హీ నిసీదన్తి. అన్ధబాలా అఞ్ఞాణతాయేవ అవక్ఖిత్తమత్తికాపిణ్డో వియ యత్థ కత్థచి తుణ్హీభూతా నిసీదన్తి.

౩౫౬. కిఞ్చిదేవ దేసన్తి కఞ్చి ఓకాసం కిఞ్చి కారణం, అథస్స భగవా పఞ్హపుచ్ఛనే ఉస్సాహం జనేన్తో ఆహ – పుచ్ఛ, అగ్గివేస్సన, యదాకఙ్ఖసీతి. తస్సత్థో – ‘‘పుచ్ఛ యది ఆకఙ్ఖసి, న మే పఞ్హవిస్సజ్జనే భారో అత్థి’’. అథ వా ‘‘పుచ్ఛ యం ఆకఙ్ఖసి, సబ్బం తే విస్సజ్జేస్సామీ’’తి సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేసి అసాధారణం పచ్చేకబుద్ధఅగ్గసావమహాసావకేహి. తే హి యదాకఙ్ఖసీతి న వదన్తి, సుత్వా వేదిస్సామాతి వదన్తి. బుద్ధా పన ‘‘పుచ్ఛావుసో, యదాకఙ్ఖసీ’’తి (సం. ని. ౧.౨౩౭) వా, ‘‘పుచ్ఛ, మహారాజ, యదాకఙ్ఖసీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౨) వా,

‘‘పుచ్ఛ వాసవ మం పఞ్హం, యం కిఞ్చి మనసిచ్ఛసి;

తస్స తస్సేవ పఞ్హస్స, అహం అన్తం కరోమి తే’’ ఇతి. (దీ. ని. ౨.౩౫౬) వా,

‘‘తేన హి త్వం, భిక్ఖు, సకే ఆసనే నిసీదిత్వా పుచ్ఛ యదాకఙ్ఖసీ’’తి (మ. ని. ౩.౮౫) వా,

‘‘బావరిస్స చ తుయ్హం వా, సబ్బేసం సబ్బసంసయం;

కతావకాసా పుచ్ఛవ్హో, యం కిఞ్చి మనసిచ్ఛథా’’తి. (సు. ని. ౧౦౩౬) వా,

‘‘పుచ్ఛ మం సభియ పఞ్హం, యం కిఞ్చి మనసిచ్ఛసి;

తస్స తస్సేవ పఞ్హస్స, అహం అన్తం కరోమి తే’’ ఇతి. (సు. ని. ౫౧౭) వా –

తేసం తేసం యక్ఖనరిన్దదేవసమణబ్రాహ్మణపరిబ్బాజకానం సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేన్తి. అనచ్ఛరియఞ్చేతం, యం భగవా బుద్ధభూమిం పత్వా ఏతం పవారణం పవారేయ్య. యో బోధిసత్తభూమియం పదేసఞాణేపి ఠితో

‘‘కోణ్డఞ్ఞ పఞ్హాని వియాకరోహి,

యాచన్తి తం ఇసయో సాధురూపా;

కోణ్డఞ్ఞ ఏసో మనుజేసు ధమ్మో,

యం వుద్ధమాగచ్ఛతి ఏస భారో’’తి. (జా. ౨.౧౭.౬౦) –

ఏవం సక్కాదీనం అత్థాయ ఇసీహి యాచితో

‘‘కతావకాసా పుచ్ఛన్తు భోన్తో,

యం కిఞ్చి పఞ్హం మనసాభిపత్థితం;

అహఞ్హి తం తం వో వియాకరిస్సం,

ఞత్వా సయం లోకమిమం పరఞ్చా’’తి. (జా. ౨.౧౭.౬౧);

ఏవం సరభఙ్గకాలే, సమ్భవజాతకే చ సకలజమ్బుదీపం తిక్ఖత్తుం విచరిత్వా పఞ్హానం అన్తకరం అదిస్వా సుచిరతేన బ్రాహ్మణేన పఞ్హం పుట్ఠో ఓకాసే కారితే, జాతియా సత్తవస్సో రథికాయం పంసుం కీళన్తో పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా అన్తరవీథియం నిసిన్నోవ –

‘‘తగ్ఘ తే అహమక్ఖిస్సం, యథాపి కుసలో తథా;

రాజా చ ఖో తం జానాతి, యది కాహతి వా న వా’’తి. (జా. ౧.౧౬.౧౭౨) –

సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేసి.

ఏవం భగవతా సబ్బఞ్ఞుపవారణాయ పవారితాయ అత్తమనో పఞ్హం పుచ్ఛన్తో, ‘‘కథం పన, భో గోతమా’’తిఆదిమాహ.

అథస్స భగవా, ‘‘పస్సథ, భో, అఞ్ఞం సావకేన కథితం, అఞ్ఞం సత్థా కథేతి, నను మయా పటికచ్చేవ వుత్తం, ‘సచే తథా పతిట్ఠిస్సతి, యథాస్స సావకేన పతిట్ఠితం, ఏవాహం వాదం ఆరోపేస్సామీ’తి. అయం పన అఞ్ఞమేవ కథేతి, తత్థ కిం మయా సక్కా కాతు’’న్తి ఏవం నిగణ్ఠస్స వచనోకాసో మా హోతూతి హేట్ఠా అస్సజిత్థేరేన కథితనియామేనేవ కథేన్తో, ఏవం ఖో అహం, అగ్గివేస్సనాతిఆదిమాహ. ఉపమా మం, భో గోతమ, పటిభాతీతి, భో గోతమ, మయ్హం ఏకా ఉపమా ఉపట్ఠాతి, ఆహరామి తం ఉపమన్తి వదతి. పటిభాతు తం, అగ్గివేస్సనాతి ఉపట్ఠాతు తే, అగ్గివేస్సన, ఆహర తం ఉపమం విసత్థోతి భగవా అవోచ. బలకరణీయాతి బాహుబలేన కత్తబ్బా కసివాణిజ్జాదికా కమ్మన్తా. రూపత్తాయం పురిసపుగ్గలోతి రూపం అత్తా అస్సాతి రూపత్తా, రూపం అత్తాతి గహేత్వా ఠితపుగ్గలం దీపేతి. రూపే పతిట్ఠాయాతి తస్మిం అత్తాతి గహితరూపే పతిట్ఠహిత్వా. పుఞ్ఞం వా అపుఞ్ఞం వా పసవతీతి కుసలం వా అకుసలం వా పటిలభతి. వేదనత్తాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇమినా కిం దీపేతి? ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా ఇమేసం సత్తానం పథవీ వియ పతిట్ఠా, తే ఇమేసు పఞ్చసు ఖన్ధేసు పతిట్ఠాయ కుసలాకుసలకమ్మం నామ ఆయూహన్తి. తుమ్హే ఏవరూపం విజ్జమానమేవ అత్తానం పటిసేధేన్తో పఞ్చక్ఖన్ధా అనత్తాతి దీపేథాతి అతివియ సకారణం కత్వా ఉపమం ఆహరి. ఇమినా చ నిగణ్ఠేన ఆహటఓపమ్మం నియతమేవ, సబ్బఞ్ఞుబుద్ధతో అఞ్ఞో తస్స కథం ఛిన్దిత్వా వాదే దోసం దాతుం సమత్థో నామ నత్థి. దువిధా హి పుగ్గలా బుద్ధవేనేయ్యా చ సావకవేనేయ్యా చ. సావకవేనేయ్యే సావకాపి వినేన్తి బుద్ధాపి. బుద్ధవేనేయ్యే పన సావకా వినేతుం న సక్కోన్తి, బుద్ధావ వినేన్తి. అయమ్పి నిగణ్ఠో బుద్ధవేనేయ్యో, తస్మా ఏతస్స వాదం ఛిన్దిత్వా అఞ్ఞో దోసం దాతుం సమత్థో నామ నత్థి. తేనస్స భగవా సయమేవ వాదే దోసదస్సనత్థం నను త్వం, అగ్గివేస్సనాతిఆదిమాహ.

అథ నిగణ్ఠో చిన్తేసి – ‘‘అతివియ సమణో గోతమో మమ వాదం పతిట్ఠపేతి, సచే ఉపరి కోచి దోసో భవిస్సతి, మమం ఏకకంయేవ నిగ్గణ్హిస్సతి. హన్దాహం ఇమం వాదం మహాజనస్సాపి మత్థకే పక్ఖిపామీ’’తి, తస్మా ఏవమాహ – అహమ్పి, భో గోతమ, ఏవం వదామి రూపం మే అత్తా…పే… విఞ్ఞాణం మే అత్తాతి, అయఞ్చ మహతీ జనతాతి. భగవా పన నిగణ్ఠతో సతగుణేనపి సహస్సగుణేనపి సతసహస్సగుణేనపి వాదీవరతరో, తస్మా చిన్తేసి – ‘‘అయం నిగణ్ఠో అత్తానం మోచేత్వా మహాజనస్స మత్థకే వాదం పక్ఖిపతి, నాస్స అత్తానం మోచేతుం దస్సామి, మహాజనతో నివత్తేత్వా ఏకకంయేవ నం నిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి. అథ నం కిఞ్హి తే, అగ్గివేస్సనాతిఆదిమాహ. తస్సత్థో – నాయం జనతా మమ వాదం ఆరోపేతుం ఆగతా, త్వంయేవ సకలం వేసాలిం సంవట్టిత్వా మమ వాదం ఆరోపేతుం ఆగతో, తస్మా త్వం సకమేవ వాదం నివేఠేహి, మా మహాజనస్స మత్థకే పక్ఖిపసీతి. సో పటిజానన్తో అహఞ్హి, భో గోతమాతిఆదిమాహ.

౩౫౭. ఇతి భగవా నిగణ్ఠస్స వాదం పతిట్ఠపేత్వా, తేన హి, అగ్గివేస్సనాతి పుచ్ఛం ఆరభి. తత్థ తేన హీతి కారణత్థే నిపాతో. యస్మా త్వం పఞ్చక్ఖన్ధే అత్తతో పటిజానాసి, తస్మాతి అత్థో. సకస్మిం విజితేతి అత్తనో రట్ఠే. ఘాతేతాయం వా ఘాతేతున్తి ఘాతారహం ఘాతేతబ్బయుత్తకం ఘాతేతుం. జాపేతాయం వా జాపేతున్తి ధనజానిరహం జాపేతబ్బయుత్తం జాపేతుం జిణ్ణధనం కాతుం. పబ్బాజేతాయం వా పబ్బాజేతున్తి సకరట్ఠతో పబ్బాజనారహం పబ్బాజేతుం, నీహరితుం. వత్తితుఞ్చ అరహతీతి వత్తతి చేవ వత్తితుఞ్చ అరహతి. వత్తితుం యుత్తోతి దీపేతి. ఇతి నిగణ్ఠో అత్తనో వాదభేదనత్థం ఆహటకారణమేవ అత్తనో మారణత్థాయ ఆవుధం తిఖిణం కరోన్తో వియ విసేసేత్వా దీపేతి, యథా తం బాలో. ఏవం మే రూపం హోతూతి మమ రూపం ఏవంవిధం హోతు, పాసాదికం అభిరూపం అలఙ్కతప్పటియత్తం సువణ్ణతోరణం వియ సుసజ్జితచిత్తపటో వియ చ మనాపదస్సనన్తి. ఏవం మే రూపం మా అహోసీతి మమ రూపం ఏవంవిధం మా హోతు, దుబ్బణ్ణం దుస్సణ్ఠితం వలితపలితం తిలకసమాకిణ్ణన్తి.

తుణ్హీ అహోసీతి నిగణ్ఠో ఇమస్మిం ఠానే విరద్ధభావం ఞత్వా, ‘‘సమణో గోతమో మమ వాదం భిన్దనత్థాయ కారణం ఆహరి, అహం బాలతాయ తమేవ విసేసేత్వా దీపేసిం, ఇదాని నట్ఠోమ్హి, సచే వత్తతీతి వక్ఖామి, ఇమే రాజానో ఉట్ఠహిత్వా, ‘అగ్గివేస్సన, త్వం మమ రూపే వసో వత్తతీతి వదసి, యది తే రూపే వసో వత్తతి, కస్మా త్వం యథా ఇమే లిచ్ఛవిరాజానో తావతింసదేవసదిసేహి అత్తభావేహి విరోచన్తి అభిరూపా పాసాదికా, ఏవం న విరోచసీ’తి. సచే న వత్తతీతి వక్ఖామి, సమణో గోతమో ఉట్ఠహిత్వా, ‘అగ్గివేస్సన, త్వం పుబ్బే వత్తతి మే రూపస్మిం వసోతి వత్వా ఇదాని పటిక్ఖిపసీ’తి వాదం ఆరోపేస్సతి. ఇతి వత్తతీతి వుత్తేపి ఏకో దోసో, న వత్తతీతి వుత్తేపి ఏకో దోసో’’తి తుణ్హీ అహోసి. దుతియమ్పి భగవా పుచ్ఛి, దుతియమ్పి తుణ్హీ అహోసి. యస్మా పన యావతతియం భగవతా పుచ్ఛితే అబ్యాకరోన్తస్స సత్తధా ముద్ధా ఫలతి, బుద్ధా చ నామ సత్తానంయేవ అత్థాయ కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పారమీనం పూరితత్తా సత్తేసు బలవఅనుద్దయా హోన్తి. తస్మా యావతతియం అపుచ్ఛిత్వా అథ ఖో భగవా సచ్చకం నిగణ్ఠపుత్తం ఏతదవోచ – ఏతం ‘‘బ్యాకరోహీ దానీ’’తిఆదివచనం అవోచ.

తత్థ సహధమ్మికన్తి సహేతుకం సకారణం. వజిరం పాణిమ్హి అస్సాతి వజిరపాణి. యక్ఖోతి న యో వా సో వా యక్ఖో, సక్కో దేవరాజాతి వేదితబ్బో. ఆదిత్తన్తి అగ్గివణ్ణం. సమ్పజ్జలితన్తి సుట్ఠు పజ్జలితం. సజోతిభూతన్తి సమన్తతో జోతిభూతం, ఏకగ్గిజాలభూతన్తి అత్థో. ఠితో హోతీతి మహన్తం సీసం, కన్దలమకులసదిసా దాఠా, భయానకాని అక్ఖినాసాదీనీతి ఏవం విరూపరూపం మాపేత్వా ఠితో. కస్మా పనేస ఆగతోతి? దిట్ఠివిస్సజ్జాపనత్థం. అపిచ, ‘‘అహఞ్చేవ ఖో పన ధమ్మం దేసేయ్యం, పరే చ మే న ఆజానేయ్యు’’న్తి ఏవం ధమ్మదేసనాయ అప్పోస్సుక్కభావం ఆపన్నే భగవతి సక్కో మహాబ్రహ్మునా సద్ధిం ఆగన్త్వా, ‘‘భగవా ధమ్మం దేసేథ, తుమ్హాకం ఆణాయ అవత్తమానే మయం వత్తాపేస్సామ, తుమ్హాకం ధమ్మచక్కం హోతు, అమ్హాకం ఆణాచక్క’’న్తి పటిఞ్ఞమకాసి. తస్మా ‘‘అజ్జ సచ్చకం తాసేత్వా పఞ్హం విస్సజ్జాపేస్సామీ’’తి ఆగతో.

భగవా చేవ పస్సతి, సచ్చకో చ నిగణ్ఠపుత్తోతి యది హి తం అఞ్ఞేపి పస్సేయ్యుం. తం కారణం అగరు అస్స, ‘‘సమణో గోతమో సచ్చకం అత్తనో వాదే అనోతరన్తం ఞత్వా యక్ఖం ఆవాహేత్వా దస్సేసి, తతో సచ్చకో భయేన కథేసీ’’తి వదేయ్యుం. తస్మా భగవా చేవ పస్సతి సచ్చకో చ. తస్స తం దిస్వావ సకలసరీరతో సేదా ముచ్చింసు, అన్తోకుచ్ఛి విపరివత్తమానా మహారవం రవి. సో ‘‘అఞ్ఞేపి ను ఖో పస్సన్తీ’’తి ఓలోకేన్తో కస్సచి లోమహంసమత్తమ్పి న అద్దస. తతో – ‘‘ఇదం భయం మమేవ ఉప్పన్నం. సచాహం యక్ఖోతి వక్ఖామి, ‘కిం తుయ్హమేవ అక్ఖీని అత్థి, త్వమేవ యక్ఖం పస్ససి, పఠమం యక్ఖం అదిస్వా సమణేన గోతమేన వాదసఙ్ఘాటే ఖిత్తోవ యక్ఖం పస్ససీ’తి వదేయ్యు’’న్తి చిన్తేత్వా – ‘‘న దాని మే ఇధ అఞ్ఞం పటిసరణం అత్థి, అఞ్ఞత్ర సమణా గోతమా’’తి మఞ్ఞమానో, అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో…పే… భగవన్తం ఏతదవోచ. తాణం గవేసీతి తాణన్తి గవేసమానో. లేణం గవేసీతి లేణన్తి గవేసమానో. సరణం గవేసీతి సరణన్తి గవేసమానో. ఏత్థ చ తాయతి రక్ఖతీతి తాణం. నిలీయన్తి ఏత్థాతి లేణం. సరతీతి సరణం, భయం హింసతి విద్ధంసేతీతి అత్థో.

౩౫౮. మనసి కరిత్వాతి మనమ్హి కత్వా పచ్చవేక్ఖిత్వా ఉపధారేత్వా. ఏవం మే వేదనా హోతూతి కుసలావ హోతు, సుఖావ హోతు. ఏవం మే సఞ్ఞా హోతూతి కుసలావ హోతు, సుఖావ హోతు, సోమనస్ససమ్పయుత్తావ హోతూతి. సఙ్ఖారవిఞ్ఞాణేసుపి ఏసేవ నయో. మా అహోసీతి ఏత్థ పన వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. కల్లం నూతి యుత్తం ను. సమనుపస్సితున్తి ‘‘ఏతం మమ ఏసోహమస్మి ఏసో మే అత్తా’’తి ఏవం తణ్హామానదిట్ఠివసేన పస్సితుం. నో హిదం, భో గోతమాతి న యుత్తమేతం, భో గోతమ. ఇతి భగవా యథా నామ ఛేకో అహితుణ్డికో సప్పదట్ఠవిసం తేనేవ సప్పేన పున డంసాపేత్వా ఉబ్బాహేయ్య, ఏవం తస్సంయేవ పరిసతి సచ్చకం నిగణ్ఠపుత్తం తేనేవ ముఖేన పఞ్చక్ఖన్ధా అనిచ్చా దుక్ఖా అనత్తాతి వదాపేసి. దుక్ఖం అల్లీనోతి ఇమం పఞ్చక్ఖన్ధదుక్ఖం తణ్హాదిట్ఠీహి అల్లీనో. ఉపగతో అజ్ఝోసితోతిపి తణ్హాదిట్ఠివసేనేవ వేదితబ్బో. దుక్ఖం ఏతం మమాతిఆదీసు పఞ్చక్ఖన్ధదుక్ఖం తణ్హామానదిట్ఠివసేన సమనుపస్సతీతి అత్థో. పరిజానేయ్యాతి అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి తీరణపరిఞ్ఞాయ పరితో జానేయ్య. పరిక్ఖేపేత్వాతి ఖయం వయం అనుప్పాదం ఉపనేత్వా.

౩౫౯. నవన్తి తరుణం. అకుక్కుకజాతన్తి పుప్ఫగ్గహణకాలే అన్తో అఙ్గుట్ఠప్పమాణో ఏకో ఘనదణ్డకో నిబ్బత్తతి, తేన విరహితన్తి అత్థో. రిత్తోతి సుఞ్ఞో అన్తోసారవిరహితో. రిత్తత్తావ తుచ్ఛో. అపరద్ధోతి పరాజితో. భాసితా ఖో పన తేతి ఇదం భగవా తస్స ముఖరభావం పకాసేత్వా నిగ్గణ్హన్తో ఆహ. సో కిర పుబ్బే పూరణాదయో ఛ సత్థారో ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛతి. తే విస్సజ్జేతుం న సక్కోన్తి. అథ నేసం పరిసమజ్ఝే మహన్తం విప్పకారం ఆరోపేత్వా ఉట్ఠాయ జయం పవేదేన్తో గచ్ఛతి. సో సమ్మాసమ్బుద్ధమ్పి తథేవ విహేఠేస్సామీతి సఞ్ఞాయ ఉపసఙ్కమిత్వా –

‘‘అమ్భో కో నామ యం రుక్ఖో, సిన్నపత్తో సకణ్టకో;

యత్థ ఏకప్పహారేన, ఉత్తమఙ్గం విభిజ్జిత’’న్తి.

అయం ఖదిరం ఆహచ్చ అసారకరుక్ఖపరిచితో ముదుతుణ్డసకుణో వియ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసారం ఆహచ్చ ఞాణతుణ్డభేదం పత్తో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స థద్ధభావం అఞ్ఞాసి. తదస్స పరిసమజ్ఝే పకాసేన్తో భాసితా ఖో పన తేతిఆదిమాహ. నత్థి ఏతరహీతి ఉపాదిన్నకసరీరే సేదో నామ నత్థీతి న వత్తబ్బం, ఏతరహి పన నత్థీతి వదతి. సువణ్ణవణ్ణం కాయం వివరీతి న సబ్బం కాయం వివరి. బుద్ధా నామ గణ్ఠికం పటిముఞ్చిత్వా పటిచ్ఛన్నసరీరా పరిసతి ధమ్మం దేసేన్తి. అథ భగవా గలవాటకసమ్ముఖట్ఠానే చీవరం గహేత్వా చతురఙ్గులమత్తం ఓతారేసి. ఓతారితమత్తే పన తస్మిం సువణ్ణవణ్ణా రస్మియో పుఞ్జపుఞ్జా హుత్వా సువణ్ణఘటతో రత్తసువణ్ణరసధారా వియ, రత్తవణ్ణవలాహకతో విజ్జులతా వియ చ నిక్ఖమిత్వా సువణ్ణమురజసదిసం మహాఖన్ధం ఉత్తమసిరం పదక్ఖిణం కురుమానా ఆకాసే పక్ఖన్దింసు. కస్మా పన భగవా ఏవమకాసీతి? మహాజనస్స కఙ్ఖావినోదనత్థం. మహాజనో హి సమణో గోతమో మయ్హం సేదో నత్థీతి వదతి, సచ్చకస్స తావ నిగణ్ఠపుత్తస్స యన్తారుళ్హస్స వియ సేదా పగ్ఘరన్తి. సమణో పన గోతమో ఘనదుపట్టచీవరం పారుపిత్వా నిసిన్నో, అన్తో సేదస్స అత్థితా వా నత్థితా వా కథం సక్కా ఞాతున్తి కఙ్ఖం కరేయ్య, తస్స కఙ్ఖావినోదనత్థం ఏవమకాసి. మఙ్కుభూతోతి నిత్తేజభూతో. పత్తక్ఖన్ధోతి పతితక్ఖన్ధో. అప్పటిభానోతి ఉత్తరి అప్పస్సన్తో. నిసీదీతి పాదఙ్గుట్ఠకేన భూమిం కసమానో నిసీది.

౩౬౦. దుమ్ముఖోతి న విరూపముఖో, అభిరూపో హి సో పాసాదికో. నామం పనస్స ఏతం. అభబ్బో తం పోక్ఖరణిం పున ఓతరితున్తి సబ్బేసం అళానం భగ్గత్తా పచ్ఛిన్నగమనో ఓతరితుం అభబ్బో, తత్థేవ కాకకులలాదీనం భత్తం హోతీతి దస్సేతి. విసూకాయికానీతి దిట్ఠివిసూకాని. విసేవితానీతి దిట్ఠిసఞ్చరితాని. విప్ఫన్దితానీతి దిట్ఠివిప్ఫన్దితాని. యదిదం వాదాధిప్పాయోతి ఏత్థ యదిదన్తి నిపాతమత్తం; వాదాధిప్పాయో హుత్వా వాదం ఆరోపేస్సామీతి అజ్ఝాసయేన ఉపసఙ్కమితుం అభబ్బో; ధమ్మస్సవనాయ పన ఉపసఙ్కమేయ్యాతి దస్సేతి. దుమ్ముఖం లిచ్ఛవిపుత్తం ఏతదవోచాతి కస్మా అవోచ? దుమ్ముఖస్స కిరస్స ఉపమాహరణకాలే సేస లిచ్ఛవికుమారాపి చిన్తేసుం – ‘‘ఇమినా నిగణ్ఠేన అమ్హాకం సిప్పుగ్గహణట్ఠానే చిరం అవమానో కతో, అయం దాని అమిత్తస్స పిట్ఠిం పస్సితుం కాలో. మయమ్పి ఏకేకం ఉపమం ఆహరిత్వా పాణిప్పహారేన పతితం ముగ్గరేన పోథేన్తో వియ తథా నం కరిస్సామ, యథా న పున పరిసమజ్ఝే సీసం ఉక్ఖిపితుం సక్ఖిస్సతీ’’తి, తే ఓపమ్మాని కరిత్వా దుమ్ముఖస్స కథాపరియోసానం ఆగమయమానా నిసీదింసు. సచ్చకో తేసం అధిప్పాయం ఞత్వా, ఇమే సబ్బేవ గీవం ఉక్ఖిపిత్వా ఓట్ఠేహి చలమానేహి ఠితా; సచే పచ్చేకా ఉపమా హరితుం లభిస్సన్తి, పున మయా పరిసమజ్ఝే సీసం ఉక్ఖిపితుం న సక్కా భవిస్సతి, హన్దాహం దుమ్ముఖం అపసాదేత్వా యథా అఞ్ఞస్స ఓకాసో న హోతి, ఏవం కథావారం పచ్ఛిన్దిత్వా సమణం గోతమం పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీతి తస్మా ఏతదవోచ. తత్థ ఆగమేహీతి తిట్ఠ, మా పున భణాహీతి అత్థో.

౩౬౧. తిట్ఠతేసా, భో గోతమాతి, భో గోతమ, ఏసా అమ్హాకఞ్చేవ అఞ్ఞేసఞ్చ పుథుసమణబ్రాహ్మణానం వాచా తిట్ఠతు. విలాపం విలపితం మఞ్ఞేతి ఏతఞ్హి వచనం విలపితం వియ హోతి, విప్పలపితమత్తం హోతీతి అత్థో. అథ వా తిట్ఠతేసాతి ఏత్థ కథాతి ఆహరిత్వా వత్తబ్బా. వాచావిలాపం విలపితం మఞ్ఞేతి ఏత్థ పనిదం వాచానిచ్ఛారణం విలపితమత్తం మఞ్ఞే హోతీతి అత్థో.

ఇదాని పఞ్హం పుచ్ఛన్తో కిత్తావతాతిఆదిమాహ. తత్థ వేసారజ్జపత్తోతి ఞాణపత్తో. అపరప్పచ్చయోతి అపరప్పత్తియో. అథస్స భగవా పఞ్హం విస్సజ్జేన్తో ఇధ, అగ్గివేస్సనాతిఆదిమాహ, తం ఉత్తానత్థమేవ. యస్మా పనేత్థ పస్సతీతి వుత్తత్తా సేక్ఖభూమి దస్సితా. తస్మా ఉత్తరి అసేక్ఖభూమిం పుచ్ఛన్తో దుతియం పఞ్హం పుచ్ఛి, తమ్పిస్స భగవా బ్యాకాసి. తత్థ దస్సనానుత్తరియేనాతిఆదీసు దస్సనానుత్తరియన్తి లోకియలోకుత్తరా పఞ్ఞా. పటిపదానుత్తరియన్తి లోకియలోకుత్తరా పటిపదా. విముత్తానుత్తరియన్తి లోకియలోకుత్తరా విముత్తి. సుద్ధలోకుత్తరమేవ వా గహేత్వా దస్సనానుత్తరియన్తి అరహత్తమగ్గసమ్మాదిట్ఠి. పటిపదానుత్తరియన్తి సేసాని మగ్గఙ్గాని. విముత్తానుత్తరియన్తి అగ్గఫలవిముత్తి. ఖీణాసవస్స వా నిబ్బానదస్సనం దస్సనానుత్తరియం నామ. మగ్గఙ్గాని పటిపదానుత్తరియం. అగ్గఫలం విముత్తానుత్తరియన్తి వేదితబ్బం. బుద్ధో సో భగవాతి సో భగవా సయమ్పి చత్తారి సచ్చాని బుద్ధో. బోధాయాతి పరేసమ్పి చతుసచ్చబోధాయ ధమ్మం దేసేతి. దన్తోతిఆదీసు దన్తోతి నిబ్బిసేవనో. దమథాయాతి నిబ్బిసేవనత్థాయ. సన్తోతి సబ్బకిలేసవూపసమేన సన్తో. సమథాయాతి కిలేసవూపసమాయ. తిణ్ణోతి చతురోఘతిణ్ణో. తరణాయాతి చతురోఘతరణాయ. పరినిబ్బుతోతి కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో. పరినిబ్బానాయాతి కిలేసపరినిబ్బానత్థాయ.

౩౬౨. ధంసీతి గుణధంసకా. పగబ్బాతి వాచాపాగబ్బియేన సమన్నాగతా. ఆసాదేతబ్బన్తి ఘట్టేతబ్బం. ఆసజ్జాతి ఘట్టేత్వా. నత్వేవ భవన్తం గోతమన్తి భవన్తం గోతమం ఆసజ్జ కస్సచి అత్తనో వాదం అనుపహతం సకలం ఆదాయ పక్కమితుం థామో నత్థీతి దస్సేతి. న హి భగవా హత్థిఆదయో వియ కస్సచి జీవితన్తరాయం కరోతి. అయం పన నిగణ్ఠో ఇమా తిస్సో ఉపమా న భగవతో ఉక్కంసనత్థం ఆహరి, అత్తుక్కంసనత్థమేవ ఆహరి. యథా హి రాజా కఞ్చి పచ్చత్థికం ఘాతేత్వా ఏవం నామ సూరో ఏవం థామసమ్పన్నో పురిసో భవిస్సతీతి పచ్చత్థికం థోమేన్తోపి అత్తానమేవ థోమేతి. ఏవమేవ సోపి సియా హి, భో గోతమ, హత్థిం పభిన్నన్తిఆదీహి భగవన్తం ఉక్కంసేన్తోపి మయమేవ సూరా మయం పణ్డితా మయం బహుస్సుతాయేవ ఏవం పభిన్నహత్థిం వియ, జలితఅగ్గిక్ఖన్ధం వియ, ఫణకతఆసీవిసం వియ చ వాదత్థికా సమ్మాసమ్బుద్ధం ఉపసఙ్కమిమ్హాతి అత్తానంయేవ ఉక్కంసేతి. ఏవం అత్తానం ఉక్కంసేత్వా భగవన్తం నిమన్తయమానో అధివాసేతు మేతిఆదిమాహ. తత్థ అధివాసేతూతి సమ్పటిచ్ఛతు. స్వాతనాయాతి యం మే తుమ్హేసు కారం కరోతో స్వే భవిస్సతి పుఞ్ఞఞ్చ పీతిపామోజ్జఞ్చ, తదత్థాయ. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేనాతి భగవా కాయఙ్గం వా వాచఙ్గం వా అచోపేత్వా అబ్భన్తరేయేవ ఖన్తిం ధారేన్తో తుణ్హీభావేన అధివాసేసి. సచ్చకస్స అనుగ్గహకరణత్థం మనసావ సమ్పటిచ్ఛీతి వుత్తం హోతి.

౩౬౩. యమస్స పతిరూపం మఞ్ఞేయ్యాథాతి తే కిర లిచ్ఛవీ తస్స పఞ్చథాలిపాకసతాని నిచ్చభత్తం ఆహరన్తి. తదేవ సన్ధాయ ఏస స్వే తుమ్హే యం అస్స సమణస్స గోతమస్స పతిరూపం కప్పియన్తి మఞ్ఞేయ్యాథ, తం ఆహరేయ్యాథ; సమణస్స హి గోతమస్స తుమ్హే పరిచారకా కప్పియాకప్పియం యుత్తాయుత్తం జానాథాతి వదతి. భత్తాభిహారం అభిహరింసూతి అభిహరితబ్బం భత్తం అభిహరింసు. పణీతేనాతి ఉత్తమేన. సహత్థాతి సహత్థేన. సన్తప్పేత్వాతి సుట్ఠు తప్పేత్వా, పరిపుణ్ణం సుహితం యావదత్థం కత్వా. సమ్పవారేత్వాతి సుట్ఠు పవారేత్వా, అలం అలన్తి హత్థసఞ్ఞాయ పటిక్ఖిపాపేత్వా. భుత్తావిన్తి భుత్తవన్తం. ఓనీతపత్తపాణిన్తి పత్తతో ఓనీతపాణిం, అపనీతహత్థన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘ఓనిత్తపత్తపాణి’’న్తిపి పాఠో, తస్సత్థో, ఓనిత్తం నానాభూతం పత్తం పాణితో అస్సాతి ఓనిత్తపత్తపాణీ. తం ఓనిత్తపత్తపాణిం, హత్థే చ పత్తఞ్చ ధోవిత్వా ఏకమన్తే పత్తం నిక్ఖిపిత్వా నిసిన్నన్తి అత్థో. ఏకమన్తం నిసీదీతి భగవన్తం ఏవంభూతం ఞత్వా ఏకస్మిం ఓకాసే నిసీదీతి అత్థో. పుఞ్ఞఞ్చాతి యం ఇమస్మిం దానే పుఞ్ఞం, ఆయతిం విపాకక్ఖన్ధాతి అత్థో. పుఞ్ఞమహీతి విపాకక్ఖన్ధానంయేవ పరివారో. తం దాయకానం సుఖాయ హోతూతి తం ఇమేసం లిచ్ఛవీనం సుఖత్థాయ హోతు. ఇదం కిర సో అహం పబ్బజితో నామ, పబ్బజితేన చ న యుత్తం అత్తనో దానం నియ్యాతేతున్తి తేసం నియ్యాతేన్తో ఏవమాహ. అథ భగవా యస్మా లిచ్ఛవీహి సచ్చకస్స దిన్నం, న భగవతో. సచ్చకేన పన భగవతో దిన్నం, తస్మా తమత్థం దీపేన్తో యం ఖో, అగ్గివేస్సనాతిఆదిమాహ. ఇతి భగవా నిగణ్ఠస్స మతేన వినాయేవ అత్తనో దిన్నం దక్ఖిణం నిగణ్ఠస్స నియ్యాతేసి, సా చస్స అనాగతే వాసనా భవిస్సతీతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

చూళసచ్చకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.