౭. చూళహత్థిపదోపమసుత్తవణ్ణనా

౨౮౮. ఏవం మే సుతన్తి చూళహత్థిపదోపమసుత్తం. తత్థ సబ్బసేతేన వళవాభిరథేనాతి, ‘‘సేతా సుదం అస్సా యుత్తా హోన్తి సేతాలఙ్కారా. సేతో రథో సేతాలఙ్కారో సేతపరివారో, సేతా రస్మియో, సేతా పతోదలట్ఠి, సేతం ఛత్తం, సేతం ఉణ్హీసం, సేతాని వత్థాని, సేతా ఉపాహనా, సేతాయ సుదం వాలబీజనియా బీజియతీ’’తి (సం. ని. ౫.౪) ఏవం వుత్తేన సకలసేతేన చతూహి వళవాహి యుత్తరథేన.

రథో చ నామేసో దువిధో హోతి – యోధరథో, అలఙ్కారరథోతి. తత్థ యోధరథో చతురస్ససణ్ఠానో హోతి నాతిమహా, ద్విన్నం తిణ్ణం వా జనానం గహణసమత్థో. అలఙ్కారరథో మహా హోతి, దీఘతో దీఘో, పుథులతో పుథులో. తత్థ ఛత్తగ్గాహకో వాలబీజనిగ్గాహకో తాలవణ్టగ్గాహకోతి ఏవం అట్ఠ వా దస వా సుఖేన ఠాతుం వా నిసీదితుం వా నిపజ్జితుం వా సక్కోన్తి, అయమ్పి అలఙ్కారరథోయేవ. సో సబ్బో సచక్కపఞ్జరకుబ్బరో రజతపరిక్ఖిత్తో అహోసి. వళవా పకతియా సేతవణ్ణావ. పసాధనమ్పి తాదిసం రజతమయం అహోసి. రస్మియోపి రజతపనాళి సుపరిక్ఖిత్తా. పతోదలట్ఠిపి రజతపరిక్ఖిత్తా. బ్రాహ్మణోపి సేతవత్థం నివాసేత్వా సేతంయేవ ఉత్తరాసఙ్గమకాసి, సేతవిలేపనం విలిమ్పి, సేతమాలం పిలన్ధి, దససు అఙ్గులీసు అఙ్గులిముద్దికా, కణ్ణేసు కుణ్డలానీతి ఏవమాదిఅలఙ్కారోపిస్స రజతమయోవ అహోసి. పరివారబ్రాహ్మణాపిస్స దససహస్సమత్తా తథేవ సేతవత్థవిలేపనమాలాలఙ్కారా అహేసుం. తేన వుత్తం ‘‘సబ్బసేతేన వళవాభిరథేనా’’తి.

సావత్థియా నియ్యాతీతి సో కిర ఛన్నం ఛన్నం మాసానం ఏకవారం నగరం పదక్ఖిణం కరోతి. ఇతో ఏత్తకేహి దివసేహి నగరం పదక్ఖిణం కరిస్సతీతి పురేతరమేవ ఘోసనా కరీయతి; తం సుత్వా యే నగరతో న పక్కన్తా, తే న పక్కమన్తి. యే పక్కన్తా, తేపి, ‘‘పుఞ్ఞవతో సిరిసమ్పత్తిం పస్సిస్సామా’’తి ఆగచ్ఛన్తి. యం దివసం బ్రాహ్మణో నగరం అనువిచరతి, తదా పాతోవ నగరవీథియో సమ్మజ్జిత్వా వాలికం ఓకిరిత్వా లాజపఞ్చమేహి పుప్ఫేహి అభిప్పకిరిత్వా పుణ్ణఘటే ఠపేత్వా కదలియో చ ధజే చ ఉస్సాపేత్వా సకలనగరం ధూపితవాసితం కరోన్తి. బ్రాహ్మణో పాతోవ సీసం న్హాయిత్వా పురేభత్తం భుఞ్జిత్వా వుత్తనయేనేవ సేతవత్థాదీహి అత్తానం అలఙ్కరిత్వా పాసాదా ఓరుయ్హ రథం అభిరుహతి. అథ నం తే బ్రాహ్మణా సబ్బసేతవత్థవిలేపనమాలాలఙ్కారా సేతచ్ఛత్తాని గహేత్వా పరివారేన్తి; తతో మహాజనస్స సన్నిపాతనత్థం పఠమంయేవ తరుణదారకానం ఫలాఫలాని వికిరిత్వా తదనన్తరం మాసకరూపాని; తదనన్తరం కహాపణే వికిరన్తి; మహాజనా సన్నిపతన్తి. ఉక్కుట్ఠియో చేవ చేలుక్ఖేపా చ పవత్తన్తి. అథ బ్రాహ్మణో మఙ్గలికసోవత్థికాదీసు మఙ్గలాని చేవ సువత్థియో చ కరోన్తేసు మహాసమ్పత్తియా నగరం అనువిచరతి. పుఞ్ఞవన్తా మనుస్సా ఏకభూమకాదిపాసాదే ఆరుయ్హ సుకపత్తసదిసాని వాతపానకవాటాని వివరిత్వా ఓలోకేన్తి. బ్రాహ్మణోపి అత్తనో యససిరిసమ్పత్తియా నగరం అజ్ఝోత్థరన్తో వియ దక్ఖిణద్వారాభిముఖో హోతి. తేన వుత్తం ‘‘సావత్థియా నియ్యాతీ’’తి.

దివా దివస్సాతి దివసస్స దివా, మజ్ఝన్హకాలేతి అత్థో. పిలోతికం పరిబ్బాజకన్తి పిలోతికాతి ఏవం ఇత్థిలిఙ్గవోహారవసేన లద్ధనామం పరిబ్బాజకం. సో కిర పరిబ్బాజకో దహరో పఠమవయే ఠితో సువణ్ణవణ్ణో బుద్ధుపట్ఠాకో, పాతోవ తథాగతస్స చేవ మహాథేరానఞ్చ ఉపట్ఠానం కత్వా తిదణ్డకుణ్డికాదిపరిక్ఖారం ఆదాయ జేతవనా నిక్ఖమిత్వా నగరాభిముఖో పాయాసి. తం ఏస దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం అద్దస. ఏతదవోచాతి అనుక్కమేన సన్తికం ఆగతం సఞ్జానిత్వా ఏతం, ‘‘హన్ద కుతో ను భవం వచ్ఛాయనో ఆగచ్ఛతీ’’తి గోత్తం కిత్తేన్తో వచనం అవోచ. పణ్డితో మఞ్ఞేతి భవం వచ్ఛాయనో సమణం గోతమం పణ్డితోతి మఞ్ఞతి, ఉదాహు నోతి అయమేత్థ అత్థో.

కో చాహం, భోతి, భో, సమణస్స గోతమస్స పఞ్ఞావేయ్యత్తియం జాననే అహం కో నామ? కో చ సమణస్స గోతమస్స పఞ్ఞావేయ్యత్తియం జానిస్సామీతి కుతో చాహం సమణస్స గోతమస్స పఞ్ఞావేయ్యత్తియం జానిస్సామి, కేన కారణేన జానిస్సామీతి? ఏవం సబ్బథాపి అత్తనో అజాననభావం దీపేతి. సోపి నూనస్స తాదిసోవాతి యో సమణస్స గోతమస్స పఞ్ఞావేయ్యత్తియం జానేయ్య, సోపి నూన దస పారమియో పూరేత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో తాదిసో బుద్ధోయేవ భవేయ్య. సినేరుం వా హిమవన్తం వా పథవిం వా ఆకాసం వా పమేతుకామేన తప్పమాణోవ దణ్డో వా రజ్జు వా లద్ధుం వట్టతి. సమణస్స గోతమస్స పఞ్ఞం జానన్తేనపి తస్స ఞాణసదిసమేవ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం లద్ధుం వట్టతీతి దీపేతి. ఆదరవసేన పనేత్థ ఆమేడితం కతం. ఉళారాయాతి ఉత్తరాయ సేట్ఠాయ. కో చాహం, భోతి, భో, అహం సమణస్స గోతమస్స పసంసనే కో నామ? కో చ సమణం గోతమం పసంసిస్సామీతి కేన కారణేన పసంసిస్సామి? పసత్థపసత్థోతి సబ్బగుణానం ఉత్తరితరేహి సబ్బలోకపసత్థేహి అత్తనో గుణేహేవ పసత్థో, న తస్స అఞ్ఞేహి పసంసనకిచ్చం అత్థి. యథా హి చమ్పకపుప్ఫం వా నీలుప్పలం వా పదుమం వా లోహితచన్దనం వా అత్తనో వణ్ణగన్ధసిరియావ పాసాదికఞ్చేవ సుగన్ధఞ్చ, న తస్స ఆగన్తుకేహి వణ్ణగన్ధేహి థోమనకిచ్చం అత్థి. యథా చ మణిరతనం వా చన్దమణ్డలం వా అత్తనో ఆలోకేనేవ ఓభాసతి, న తస్స అఞ్ఞేన ఓభాసనకిచ్చం అత్థి. ఏవం సమణో గోతమో సబ్బలోకపసత్థేహి అత్తనో గుణేహేవ పసత్థో థోమితో సబ్బలోకస్స సేట్ఠతం పాపితో, న తస్స అఞ్ఞేన పసంసనకిచ్చం అత్థి. పసత్థేహి వా పసత్థోతిపి పసత్థపసత్థో.

కే పసత్థా నామ? రాజా పసేనది కోసలో కాసికోసలవాసికేహి పసత్థో, బిమ్బిసారో అఙ్గమగధవాసీహి. వేసాలికా లిచ్ఛవీ వజ్జిరట్ఠవాసీహి పసత్థా. పావేయ్యకా మల్లా, కోసినారకా మల్లా, అఞ్ఞేపి తే తే ఖత్తియా తేహి తేహి జానపదేహి పసత్థా. చఙ్కీఆదయో బ్రాహ్మణా బ్రాహ్మణగణేహి, అనాథపిణ్డికాదయో ఉపాసకా అనేకసతేహి ఉపాసకగణేహి, విసాఖాదయో ఉపాసికా అనేకసతాహి ఉపాసికాహి, సకులుదాయిఆదయో పరిబ్బాజకా అనేకేహి పరిబ్బాజకసతేహి, ఉప్పలవణ్ణాథేరిఆదికా మహాసావికా అనేకేహి భిక్ఖునిసతేహి, సారిపుత్తత్థేరాదయో మహాసావకా అనేకసతేహి భిక్ఖూహి, సక్కాదయో దేవా అనేకసహస్సేహి దేవేహి, మహాబ్రహ్మాదయో బ్రహ్మానో అనేకసహస్సేహి బ్రహ్మేహి పసత్థా. తే సబ్బేపి దసబలం థోమేన్తి వణ్ణేన్తి, పసంసన్తీతి భగవా ‘‘పసత్థపసత్థో’’తి వుచ్చతి.

అత్థవసన్తి అత్థానిసంసం. అథస్స పరిబ్బాజకో అత్తనో పసాదకారణం ఆచిక్ఖన్తో సేయ్యథాపి, భో, కుసలో నాగవనికోతిఆదిమాహ. తత్థ నాగవనికోతి నాగవనవాసికో అనుగ్గహితసిప్పో పురిసో. పరతో పన ఉగ్గహితసిప్పో పురిసో నాగవనికోతి ఆగతో. చత్తారి పదానీతి చత్తారి ఞాణపదాని ఞాణవలఞ్జాని, ఞాణేన అక్కన్తట్ఠానానీతి అత్థో.

౨౮౯. ఖత్తియపణ్డితేతిఆదీసు పణ్డితేతి పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతే. నిపుణేతి సణ్హే సుఖుమబుద్ధినో, సుఖుమఅత్థన్తరపటివిజ్ఝనసమత్థే. కతపరప్పవాదేతి విఞ్ఞాతపరప్పవాదే చేవ పరేహి సద్ధిం కతవాదపరిచయే చ. వాలవేధిరూపేతి వాలవేధిధనుగ్గహసదిసే. తే భిన్దన్తా మఞ్ఞే చరన్తీతి వాలవేధి వియ వాలం సుఖుమానిపి పరేసం దిట్ఠిగతాని అత్తనో పఞ్ఞాగతేన భిన్దన్తా వియ చరన్తీతి అత్థో. పఞ్హం అభిసఙ్ఖరోన్తీతి దుపదమ్పి తిపదమ్పి చతుప్పదమ్పి పఞ్హం కరోన్తి. వాదం ఆరోపేస్సామాతి దోసం ఆరోపేస్సామ. న చేవ సమణం గోతమం పఞ్హం పుచ్ఛన్తీతి; కస్మా న పుచ్ఛన్తి? భగవా కిర పరిసమజ్ఝే ధమ్మం దేసేన్తో పరిసాయ అజ్ఝాసయం ఓలోకేతి, తతో పస్సతి – ‘‘ఇమే ఖత్తియపణ్డితా గుళ్హం రహస్సం పఞ్హం ఓవట్టికసారం కత్వా ఆగతా’’తి. సో తేహి అపుట్ఠోయేవ ఏవరూపే పఞ్హే పుచ్ఛాయ ఏత్తకా దోసా, విస్సజ్జనే ఏత్తకా, అత్థే పదే అక్ఖరే ఏత్తకాతి ఇమే పఞ్హే పుచ్ఛన్తో ఏవం పుచ్ఛేయ్య, విస్సజ్జేన్తో ఏవం విస్సజ్జేయ్యాతి, ఇతి ఓవట్టికసారం కత్వా ఆనీతే పఞ్హే ధమ్మకథాయ అన్తరే పక్ఖిపిత్వా విద్ధంసేతి. ఖత్తియపణ్డితా ‘‘సేయ్యో వత నో, యే మయం ఇమే పఞ్హే న పుచ్ఛిమ్హా, సచే హి మయం పుచ్ఛేయ్యామ, అప్పతిట్ఠేవ నో కత్వా సమణో గోతమో ఖిపేయ్యా’’తి అత్తమనా భవన్తి.

అపిచ బుద్ధా నామ ధమ్మం దేసేన్తా పరిసం మేత్తాయ ఫరన్తి, మేత్తాఫరణేన దసబలే మహాజనస్స చిత్తం పసీదతి, బుద్ధా చ నామ రూపగ్గప్పత్తా హోన్తి దస్సనసమ్పన్నా మధురస్సరా ముదుజివ్హా సుఫుసితదన్తావరణా అమతేన హదయం సిఞ్చన్తా వియ ధమ్మం కథేన్తి. తత్ర నేసం మేత్తాఫరణేన పసన్నచిత్తానం ఏవం హోతి – ‘‘ఏవరూపం అద్వేజ్ఝకథం అమోఘకథం నియ్యానికకథం కథేన్తేన భగవతా సద్ధిం న సక్ఖిస్సామ పచ్చనీకగ్గాహం గణ్హితు’’న్తి అత్తనో పసన్నభావేనేవ న పుచ్ఛన్తి.

అఞ్ఞదత్థూతి ఏకంసేన. సావకా సమ్పజ్జన్తీతి సరణగమనవసేన సావకా హోన్తి. తదనుత్తరన్తి తం అనుత్తరం. బ్రహ్మచరియపరియోసానన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స పరియోసానభూతం అరహత్తఫలం, తదత్థాయ హి తే పబ్బజన్తి. మనం వత, భో, అనస్సామాతి, భో, సచే మయం న ఉపసఙ్కమేయ్యామ, ఇమినా థోకేన అనుపసఙ్కమనమత్తేన అపయిరుపాసనమత్తేనేవ నట్ఠా భవేయ్యామ. ఉపసఙ్కమనమత్తకేన పనమ్హా న నట్ఠాతి అత్థో. దుతియపదం పురిమస్సేవ వేవచనం. అస్సమణావ సమానాతిఆదీసు పాపానం అసమితత్తా అస్సమణావ. అబాహితత్తా చ పన అబ్రాహ్మణావ. కిలేసారీనం అహతత్తా అనరహన్తోయేవ సమానాతి అత్థో.

౨౯౦. ఉదానం ఉదానేసీతి ఉదాహారం ఉదాహరి. యథా హి యం తేలం మానం గహేతుం న సక్కోతి, విస్సన్దిత్వా గచ్ఛతి, తం అవసేకోతి వుచ్చతి, యఞ్చ జలం తళాకం గహేతుం న సక్కోతి, అజ్ఝోత్థరిత్వా గచ్ఛతి, తం ఓఘోతి వుచ్చతి. ఏవమేవ యం పీతిమయం వచనం హదయం గహేతుం న సక్కోతి, అధికం హుత్వా అన్తో అసణ్ఠహిత్వా బహి నిక్ఖమతి, తం ఉదానన్తి వుచ్చతి. ఏవరూపం పీతిమయం వచనం నిచ్ఛారేసీతి అత్థో. హత్థిపదోపమోతి హత్థిపదం ఉపమా అస్స ధమ్మస్సాతి హత్థిపదోపమో. సో న ఏత్తావతా విత్థారేన పరిపూరో హోతీతి దస్సేతి. నాగవనికోతి ఉగ్గహితహత్థిసిప్పో హత్థివనచారికో. అథ కస్మా ఇధ కుసలోతి న వుత్తోతి? పరతో ‘‘యో హోతి కుసలో’’తి విభాగదస్సనతో. యో హి కోచి పవిసతి, యో పన కుసలో హోతి, సో నేవ తావ నిట్ఠం గచ్ఛతి. తస్మా ఇధ కుసలోతి అవత్వా పరతో వుత్తో.

౨౯౧. వామనికాతి రస్సా ఆయామతోపి న దీఘా మహాకుచ్ఛిహత్థినియో. ఉచ్చా చ నిసేవితన్తి సత్తట్ఠరతనుబ్బేధే వటరుక్ఖాదీనం ఖన్ధప్పదేసే ఘంసితట్ఠానం. ఉచ్చా కాళారికాతి ఉచ్చా చ యట్ఠిసదిసపాదా హుత్వా, కాళారికా చ దన్తానం కళారతాయ. తాసం కిర ఏకో దన్తో ఉన్నతో హోతి, ఏకో ఓనతో. ఉభోపి చ విరళా హోన్తి, న ఆసన్నా. ఉచ్చా చ దన్తేహి ఆరఞ్జితానీతి సత్తట్ఠరతనుబ్బేధే వటరుక్ఖాదీనం ఖన్ధప్పదేసే ఫరసునా పహతట్ఠానం వియ దాట్ఠాహి ఛిన్నట్ఠానం. ఉచ్చా కణేరుకా నామాతి ఉచ్చా చ యట్ఠిసదిసదీఘపాదా హుత్వా, కణేరుకా చ దన్తానం కణేరుతాయ, తా కిర మకుళదాఠా హోన్తి. తస్మా కణేరుకాతి వుచ్చన్తి. సో నిట్ఠం గచ్ఛతీతి సో నాగవనికో యస్స వతాహం నాగస్స అనుపదం ఆగతో, అయమేవ సో, న అఞ్ఞో. యఞ్హి అహం పఠమం పదం దిస్వా వామనికానం పదం ఇదం భవిస్సతీతి నిట్ఠం న గతో, యమ్పి తతో ఓరభాగే దిస్వా కాళారికానం భవిస్సతి, కణేరుకానం భవిస్సతీతి నిట్ఠం న గతో, సబ్బం తం ఇమస్సేవ మహాహత్థినో పదన్తి మహాహత్థిం దిస్వావ నిట్ఠం గచ్ఛతి.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – నాగవనం వియ హి ఆదితో పట్ఠాయ యావ నీవరణప్పహానా ధమ్మదేసనా వేదితబ్బా. కుసలో నాగవనికో వియ యోగావచరో; మహానాగో వియ సమ్మాసమ్బుద్ధో; మహన్తం హత్థిపదం వియ ఝానాభిఞ్ఞా. నాగవనికస్స తత్థ తత్థ హత్థిపదం దిస్వాపి వామనికానం పదం భవిస్సతి, కాళారికానం కణేరుకానం పదం భవిస్సతీతి అనిట్ఠఙ్గతభావో వియ యోగినో, ఇమా ఝానాభిఞ్ఞా నామ బాహిరకపరిబ్బాజకానమ్పి సన్తీతి అనిట్ఠఙ్గతభావో. నాగవనికస్స, తత్థ తత్థ మయా దిట్ఠం పదం ఇమస్సేవ మహాహత్థినో, న అఞ్ఞస్సాతి మహాహత్థిం దిస్వా నిట్ఠఙ్గమనం వియ అరియసావకస్స అరహత్తం పత్వావ నిట్ఠఙ్గమనం. ఇదఞ్చ పన ఓపమ్మసంసన్దనం మత్థకే ఠత్వాపి కాతుం వట్టతి. ఇమస్మిమ్పి ఠానే వట్టతియేవ. అనుక్కమాగతం పన పాళిపదం గహేత్వా ఇధేవ కతం. తత్థ ఇధాతి దేసాపదేసే నిపాతో. స్వాయం కత్థచి లోకం ఉపాదాయ వుచ్చతి. యథాహ – ‘‘ఇధ తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౭౯). కత్థచి సాసనం. యథాహ – ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో, ఇధ దుతియో సమణో’’తి (అ. ని. ౪.౨౪౧). కత్థచి ఓకాసం. యథాహ –

‘‘ఇధేవ తిట్ఠమానస్స, దేవభూతస్స మే సతో;

పునరాయు చ మే లద్ధో, ఏవం జానాహి మారిసా’’తి. (దీ. ని. ౨.౩౬౯; దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౯౦);

కత్థచి పదపూరణమత్తమేవ. యథాహ – ‘‘ఇధాహం, భిక్ఖవే, భుత్తావీ అస్సం పవారితో’’తి (మ. ని. ౧.౩౦). ఇధ పన లోకం ఉపాదాయ వుత్తోతి వేదితబ్బో. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘బ్రాహ్మణ ఇమస్మిం లోకే తథాగతో ఉప్పజ్జతి అరహం…పే… బుద్ధో భగవా’’తి.

తత్థ తథాగతసద్దో మూలపరియాయే, అరహన్తిఆదయో విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితా. లోకే ఉప్పజ్జతీతి ఏత్థ పన లోకోతి ఓకాసలోకో సత్తలోకో సఙ్ఖారలోకోతి తివిధో. ఇధ పన సత్తలోకో అధిప్పేతో. సత్తలోకే ఉప్పజ్జమానోపి చ తథాగతో న దేవలోకే, న బ్రహ్మలోకే, మనుస్సలోకేయేవ ఉప్పజ్జతి. మనుస్సలోకేపి న అఞ్ఞస్మిం చక్కవాళే, ఇమస్మింయేవ చక్కవాళే. తత్రాపి న సబ్బట్ఠానేసు, ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయ గజఙ్గలం నామ నిగమో. తస్సాపరేన మహాసాలో, తతో పరా పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే. పురత్థిమదక్ఖిణాయ దిసాయ సల్లవతీ నామ నదీ, తతో పరా పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే. దక్ఖిణాయ దిసాయ సేతకణ్ణికం నామ నిగమో, తతో పరా పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే. పచ్ఛిమాయ దిసాయ థూణం నామ బ్రాహ్మణగామో, తతో పరా పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే. ఉత్తరాయ దిసాయ ఉసిరద్ధజో నామ పబ్బతో, తతో పరా పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే’’తి (మహావ. ౨౫౯) ఏవం పరిచ్ఛిన్నే ఆయామతో తియోజనసతే విత్థారతో అడ్ఢతేయ్యయోజనసతే పరిక్ఖేపతో నవయోజనసతే మజ్ఝిమపదేసే ఉప్పజ్జతి. న కేవలఞ్చ తథాగతోవ, పచ్చేకబుద్ధా అగ్గసావకా అసీతి మహాథేరా బుద్ధమాతా బుద్ధపితా చక్కవత్తీ రాజా అఞ్ఞే చ సారప్పత్తా బ్రాహ్మణగహపతికా ఏత్థేవ ఉప్పజ్జన్తి. తత్థ తథాగతో సుజాతాయ దిన్నమధుపాయసభోజనతో పట్ఠాయ యావ అరహత్తమగ్గో, తావ ఉప్పజ్జతి నామ. అరహత్తఫలే ఉప్పన్నో నామ. మహాభినిక్ఖమనతో వా యావ అరహత్తమగ్గో. తుసితభవనతో వా యావ అరహత్తమగ్గో. దీపఙ్కరపాదమూలతో వా యావ అరహత్తమగ్గో, తావ ఉప్పజ్జతి నామ. అరహత్తఫలే ఉప్పన్నో నామ. ఇధ సబ్బపఠమం ఉప్పన్నభావం సన్ధాయ ఉప్పజ్జతీతి వుత్తం, తథాగతో లోకే ఉప్పన్నో హోతీతి అయఞ్హేత్థ అత్థో.

సో ఇమం లోకన్తి సో భగవా ఇమం లోకం, ఇదాని వత్తబ్బం నిదస్సేతి. సదేవకన్తి సహ దేవేహి సదేవకం. ఏవం సహ మారేన సమారకం. సహ బ్రహ్మునా సబ్రహ్మకం. సహ సమణబ్రాహ్మణేహి సస్సమణబ్రాహ్మణిం. పజాతత్తా పజా, తం పజం. సహ దేవమనుస్సేహి సదేవమనుస్సం. తత్థ సదేవకవచనేన పఞ్చకామావచరదేవగ్గహణం వేదితబ్బం. సమారకవచనేన ఛట్ఠకామావచరదేవగ్గహణం. సబ్రహ్మకవచనేన బ్రహ్మకాయికాదిబ్రహ్మగ్గహణం. సస్సమణబ్రాహ్మణివచనేన సాసనస్స పచ్చత్థిపచ్చామిత్తసమణబ్రాహ్మణగ్గహణం సమితపాపబాహితపాపసమణబ్రాహ్మణగ్గహణఞ్చ. పజావచనేన సత్తలోకగ్గహణం. సదేవమనుస్సవచనేన సమ్ముతిదేవఅవసేసమనుస్సగ్గహణం. ఏవమేత్థ తీహి పదేహి ఓకాసలోకేన సద్ధిం సత్తలోకో, ద్వీహి పజావసేన సత్తలోకోవ గహితోతి వేదితబ్బో.

అపరో నయో – సదేవకగ్గహణేన అరూపావచరదేవలోకో గహితో. సమారకగ్గహణేన ఛకామావచరదేవలోకో. సబ్రహ్మకగ్గహణేన రూపీ బ్రహ్మలోకో. సస్సమణబ్రాహ్మణాదిగ్గహణేన చతుపరిసవసేన సమ్ముతిదేవేహి వా సహ మనుస్సలోకో అవసేససబ్బసత్తలోకో వా.

అపిచేత్థ సదేవకవచనేన ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదతో సబ్బస్స లోకస్స సచ్ఛికతభావమాహ. తతో యేసం అహోసి – ‘‘మారో మహానుభావో ఛకామావచరిస్సరో వసవత్తీ. కిం సోపి ఏతేన సచ్ఛికతో’’తి? తేసం విమతిం విధమన్తో సమారకన్తి ఆహ. యేసం పన అహోసి – ‘‘బ్రహ్మా మహానుభావో, ఏకఙ్గులియా ఏకస్మిం చక్కవాళసహస్సే ఆలోకం ఫరతి, ద్వీహి…పే… దసహి అఙ్గులీహి దససు చక్కవాళసహస్సేసు ఆలోకం ఫరతి, అనుత్తరఞ్చ ఝానసమాపత్తిసుఖం పటిసంవేదేతి. కిం సోపి సచ్ఛికతో’’తి? తేసం విమతిం విధమన్తో సబ్రహ్మకన్తి ఆహ. తతో యే చిన్తేసుం – ‘‘పుథూ సమణబ్రాహ్మణా సాసనస్స పచ్చత్థికా, కిం తేపి సచ్ఛికతా’’తి? తేసం విమతిం విధమన్తో సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజన్తి ఆహ. ఏవం ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠానం సచ్ఛికతభావం పకాసేత్వా అథ సమ్ముతిదేవే అవసేసమనుస్సే చ ఉపాదాయ ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేన సేససత్తలోకస్స సచ్ఛికతభావం పకాసేన్తో సదేవమనుస్సన్తి ఆహ. అయమేత్థ భావానుక్కమో. పోరాణా పనాహు – సదేవకన్తి దేవతాహి సద్ధిం అవసేసలోకం. సమారకన్తి మారేన సద్ధిం అవసేసలోకం. సబ్రహ్మకన్తి బ్రహ్మేహి సద్ధిం అవసేసలోకం. ఏవం సబ్బేపి తిభవూపగే సత్తే తీహాకారేహి తీసు పదేసు పక్ఖిపేత్వా పున ద్వీహి పదేహి పరియాదియన్తో ‘‘సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజం సదేవమనుస్స’’న్తి ఆహ. ఏవం పఞ్చహి పదేహి తేన తేనాకారేన తేధాతుకమేవ పరియాదిన్నన్తి.

సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతీతి సయన్తి సామం అపరనేయ్యో హుత్వా. అభిఞ్ఞాతి అభిఞ్ఞాయ, అధికేన ఞాణేన ఞత్వాతి అత్థో. సచ్ఛికత్వాతి పచ్చక్ఖం కత్వా. ఏతేన అనుమానాదిపటిక్ఖేపో కతో హోతి. పవేదేతీతి బోధేతి విఞ్ఞాపేతి పకాసేతి. సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం…పే… పరియోసానకల్యాణన్తి సో భగవా సత్తేసు కారుఞ్ఞతం పటిచ్చ హిత్వాపి అనుత్తరం వివేకసుఖం ధమ్మం దేసేతి. తఞ్చ ఖో అప్పం వా బహుం వా దేసేన్తో ఆదికల్యాణాదిప్పకారమేవ దేసేతి. ఆదిమ్హిపి కల్యాణం భద్దకం అనవజ్జమేవ కత్వా దేసేతి. మజ్ఝేపి… పరియోసానేపి కల్యాణం భద్దకం అనవజ్జమేవ కత్వా దేసేతీతి వుత్తం హోతి.

తత్థ అత్థి దేసనాయ ఆదిమజ్ఝపరియోసానం, అత్థి సాసనస్స. దేసనాయ తావ చతుప్పదికాయపి గాథాయ పఠమపాదో ఆది నామ, తతో ద్వే మజ్ఝం నామ, అన్తే ఏకో పరియోసానం నామ. ఏకానుసన్ధికస్స సుత్తస్స నిదానమాది, ఇదమవోచాతి పరియోసానం, ఉభిన్నం అన్తరా మజ్ఝం. అనేకానుసన్ధికస్స సుత్తస్స పఠమానుసన్ధి ఆది, అన్తే అనుసన్ధి పరియోసానం, మజ్ఝే ఏకో వా ద్వే వా బహూ వా మజ్ఝమేవ. సాసనస్స పన సీలసమాధివిపస్సనా ఆది నామ. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘కో చాది కుసలానం ధమ్మానం, సీలఞ్చ సువిసుద్ధం, దిట్ఠి చ ఉజుకా’’తి (సం. ని. ౫.౩౬౯). ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, మజ్ఝిమా పటిపదా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా’’తి ఏవం వుత్తో పన అరియమగ్గో మజ్ఝం నామ, ఫలఞ్చేవ నిబ్బానఞ్చ పరియోసానం నామ. ‘‘ఏతదత్థమిదం, బ్రాహ్మణ, బ్రహ్మచరియమేతం సారం, ఏతం పరియోసాన’’న్తి (మ. ని. ౧.౩౨౪) హి ఏత్థ ఫలం పరియోసానన్తి వుత్తం. ‘‘నిబ్బానోగధఞ్హి, ఆవుసో విసాఖ, బ్రహ్మచరియం వుస్సతి నిబ్బానపరాయణం నిబ్బానపరియోసాన’’న్తి (మ. ని. ౧.౪౬౬) ఏత్థ నిబ్బానం పరియోసానన్తి వుత్తం. ఇధ దేసనాయ ఆదిమజ్ఝపరియోసానం అధిప్పేతం. భగవా హి ధమ్మం దేసేన్తో ఆదిమ్హి సీలం దస్సేత్వా మజ్ఝే మగ్గం పరియోసానే నిబ్బానం దస్సేతి. తేన వుత్తం – ‘‘సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణ’’న్తి. తస్మా అఞ్ఞోపి ధమ్మకథికో ధమ్మం కథేన్తో –

‘‘ఆదిమ్హి సీలం దస్సేయ్య, మజ్ఝే మగ్గం విభావయే;

పరియోసానమ్హి నిబ్బానం, ఏసా కథికసణ్ఠితీ’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౯౦);

సాత్థం సబ్యఞ్జనన్తి యస్స హి యాగుభత్తఇత్థిపురిసాదివణ్ణనా నిస్సితా దేసనా హోతి, న సో సాత్థం దేసేతి. భగవా పన తథారూపం దేసనం పహాయ చతుసతిపట్ఠానాదినిస్సితం దేసనం దేసేతి. తస్మా ‘‘సాత్థం దేసేతీ’’తి వుచ్చతి. యస్స పన దేసనా ఏకబ్యఞ్జనాదియుత్తా వా సబ్బనిరోట్ఠబ్యఞ్జనా వా సబ్బవిస్సట్ఠసబ్బనిగ్గహీతబ్యఞ్జనా వా, తస్స దమిళకిరాసవరాదిమిలక్ఖూనం భాసా వియ బ్యఞ్జనపారిపూరియా అభావతో అబ్యఞ్జనా నామ దేసనా హోతి. భగవా పన –

‘‘సిథిలం ధనితఞ్చ దీఘరస్సం, గరుకం లహుకఞ్చ నిగ్గహీతం;

సమ్బన్ధం వవత్థితం విముత్తం, దసధా బ్యఞ్జనబుద్ధియా పభేదో’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౯౦) –

ఏవం వుత్తం దసవిధం బ్యఞ్జనం అమక్ఖేత్వా పరిపుణ్ణబ్యఞ్జనమేవ కత్వా ధమ్మం దేసేతి. తస్మా ‘‘సబ్యఞ్జనం ధమ్మం దేసేతీ’’తి వుచ్చతి.

కేవలపరిపుణ్ణన్తి ఏత్థ కేవలన్తి సకలాధివచనం. పరిపుణ్ణన్తి అనూనాధికవచనం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘సకలపరిపుణ్ణమేవ దేసేతి, ఏకదేసనాపి అపరిపుణ్ణా నత్థీ’’తి. పరిసుద్ధన్తి నిరుపక్కిలేసం. యో హి ఇదం ధమ్మదేసనం నిస్సాయ లాభం వా సక్కారం వా లభిస్సామీతి దేసేతి, తస్స అపరిసుద్ధా దేసనా హోతి. భగవా పన లోకామిసనిరపేక్ఖో హితఫరణేన మేత్తాభావనాయ ముదుహదయో ఉల్లుమ్పనసభావసణ్ఠితేన చిత్తేన దేసేతి. తస్మా ‘‘పరిసుద్ధం ధమ్మం దేసేతీ’’తి వుచ్చతి. బ్రహ్మచరియం పకాసేతీతి ఏత్థ బ్రహ్మచరియన్తి సిక్ఖత్తయసఙ్గహం సకలసాసనం. తస్మా బ్రహ్మచరియం పకాసేతీతి సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం…పే… పరిసుద్ధం, ఏవం దేసేన్తో చ సిక్ఖత్తయసఙ్గహితం సకలసాసనం బ్రహ్మచరియం పకాసేతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. బ్రహ్మచరియన్తి సేట్ఠట్ఠేన బ్రహ్మభూతం చరియం. బ్రహ్మభూతానం వా బుద్ధాదీనం చరియన్తి వుత్తం హోతి.

తం ధమ్మన్తి తం వుత్తప్పకారసమ్పదం ధమ్మం. సుణాతి గహపతి వాతి కస్మా పఠమం గహపతిం నిద్దిసతీతి? నిహతమానత్తా ఉస్సన్నత్తా చ. యేభుయ్యేన హి ఖత్తియకులతో పబ్బజితా జాతిం నిస్సాయ మానం కరోన్తి. బ్రాహ్మణకులా పబ్బజితా మన్తే నిస్సాయ మానం కరోన్తి. హీనజచ్చకులా పబ్బజితా అత్తనో విజాతితాయ పతిట్ఠాతుం న సక్కోన్తి. గహపతిదారకా పన కచ్ఛేహి సేదం ముఞ్చన్తేహి పిట్ఠియా లోణం పుప్ఫమానాయ భూమిం కసిత్వా నిహతమానదప్పా హోన్తి. తే పబ్బజిత్వా మానం వా దప్పం వా అకత్వా యథాబలం బుద్ధవచనం ఉగ్గహేత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తా సక్కోన్తి అరహత్తే పతిట్ఠాతుం. ఇతరేహి చ కులేహి నిక్ఖమిత్వా పబ్బజితా నామ న బహుకా, గహపతికావ బహుకా, ఇతి నిహతమానత్తా ఉస్సన్నత్తా చ పఠమం గహపతిం నిద్దిసతీతి.

అఞ్ఞతరస్మిం వాతి ఇతరేసం వా కులానం అఞ్ఞతరస్మిం. పచ్చాజాతోతి పతిజాతో. తథాగతే సద్ధం పటిలభతీతి పరిసుద్ధం ధమ్మం సుత్వా ధమ్మస్సామిమ్హి తథాగతే ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో వత భగవా’’తి సద్ధం పటిలభతి. ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతీతి ఏవం పచ్చవేక్ఖతి. సమ్బాధో ఘరావాసోతి సచేపి సట్ఠిహత్థే ఘరే యోజనసతన్తరేపి వా ద్వే జాయమ్పతికా వసన్తి, తథాపి నేసం సకిఞ్చనసపలిబోధట్ఠేన ఘరావాసో సమ్బాధోయేవ. రజోపథోతి రాగరజాదీనం ఉట్ఠానట్ఠానన్తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం. ఆగమనపథోతిపి వట్టతి. అలగ్గనట్ఠేన అబ్భోకాసో వియాతి అబ్భోకాసో. పబ్బజితో హి కూటాగారరతనపాసాదదేవవిమానాదీసు పిహితద్వారవాతపానేసు పటిచ్ఛన్నేసు వసన్తోపి నేవ లగ్గతి న సజ్జతి న బజ్ఝతి. తేన వుత్తం – ‘‘అబ్భోకాసో పబ్బజ్జా’’తి. అపిచ సమ్బాధో ఘరావాసో కుసలకిరియాయ ఓకాసాభావతో. రజోపథో అసంవుతసఙ్కారట్ఠానం వియ రజానం కిలేసరజానం సన్నిపాతట్ఠానతో. అబ్భోకాసో పబ్బజ్జా కుసలకిరియాయ యథాసుఖం ఓకాససబ్భావతో.

నయిదం సుకరం…పే… పబ్బజేయ్యన్తి ఏత్థ అయం సఙ్ఖేపకథా – యదేతం సిక్ఖత్తయబ్రహ్మచరియం ఏకమ్పి దివసం అఖణ్డం కత్వా చరిమకచిత్తం పాపేతబ్బతాయ ఏకన్తపరిపుణ్ణం. ఏకదివసమ్పి చ కిలేసమలేన అమలినం కత్వా చరిమకచిత్తం పాపేతబ్బతాయ ఏకన్తపరిసుద్ధం, సఙ్ఖలిఖితం లిఖితసఙ్ఖసదిసం ధోతసఙ్ఖసప్పటిభాగం చరితబ్బం, ఇదం న సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా అగారమజ్ఝే వసన్తేన ఏకన్తపరిపుణ్ణం…పే… చరితుం. యంనూనాహం కేసే చ మస్సుఞ్చ ఓహారేత్వా కాసాయరసపీతతాయ కాసాయాని బ్రహ్మచరియం చరన్తానం అనుచ్ఛవికాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా పరిదహిత్వా అగారస్మా నిక్ఖమిత్వా అనగారియం పబ్బజేయ్యన్తి. ఏత్థ చ యస్మా అగారస్స హితం కసివాణిజ్జాదికమ్మం అగారియన్తి వుచ్చతి, తఞ్చ పబ్బజ్జాయ నత్థి. తస్మా పబ్బజ్జా అనగారియాతి ఞాతబ్బా, తం అనగారియం. పబ్బజేయ్యన్తి పటిపజ్జేయ్యం. అప్పం వాతి సహస్సతో హేట్ఠా భోగక్ఖన్ధో అప్పో నామ హోతి, సహస్సతో పట్ఠాయ మహా. ఆబన్ధనట్ఠేన ఞాతి ఏవ పరివట్టో ఞాతిపరివట్టో. సో వీసతియా హేట్ఠా అప్పో హోతి, వీసతియా పట్ఠాయ మహా.

౨౯౨. భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నోతి యా భిక్ఖూనం అధిసీలసఙ్ఖాతా సిక్ఖా, తఞ్చ, యత్థ చేతే సహ జీవన్తి ఏకజీవికా సభాగవుత్తినో హోన్తి, తం భగవతా పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదసఙ్ఖాతం సాజీవఞ్చ తత్థ సిక్ఖనభావేన సమాపన్నోతి భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో. సమాపన్నోతి సిక్ఖం పరిపూరేన్తో, సాజీవఞ్చ అవీతిక్కమన్తో హుత్వా తదుభయం ఉపగతోతి అత్థో. పాణాతిపాతం పహాయాతిఆదీసు పాణాతిపాతాదికథా హేట్ఠా విత్థారితా ఏవ. పహాయాతి ఇమం పాణాతిపాతచేతనాసఙ్ఖాతం దుస్సీల్యం పజహిత్వా. పటివిరతో హోతీతి పహీనకాలతో పట్ఠాయ తతో దుస్సీల్యతో ఓరతో విరతోవ హోతి. నిహితదణ్డో నిహితసత్థోతి పరూపఘాతత్థాయ దణ్డం వా సత్థం వా ఆదాయ అవత్తనతో నిక్ఖిత్తదణ్డో చేవ నిక్ఖిత్తసత్థో చాతి అత్థో. ఏత్థ చ ఠపేత్వా దణ్డం సబ్బమ్పి అవసేసం ఉపకరణం సత్తానం విహింసనభావతో సత్థన్తి వేదితబ్బం. యం పన భిక్ఖూ కత్తరదణ్డం వా దన్తకట్ఠవాసిం వా పిప్ఫలకం వా గహేత్వా విచరన్తి, న తం పరూపఘాతత్థాయ. తస్మా నిహితదణ్డో నిహితసత్థోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి. లజ్జీతి పాపజిగుచ్ఛనలక్ఖణాయ లజ్జాయ సమన్నాగతో. దయాపన్నోతి దయం మేత్తచిత్తతం ఆపన్నో. సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీతి సబ్బే పాణభూతే హితేన అనుకమ్పకో. తాయ దయాపన్నతాయ సబ్బేసం పాణభూతానం హితచిత్తకోతి అత్థో. విహరతీతి ఇరియతి పాలేతి.

దిన్నమేవ ఆదియతీతి దిన్నాదాయీ. చిత్తేనపి దిన్నమేవ పటికఙ్ఖతీతి దిన్నపాటికఙ్ఖీ. థేనేతీతి థేనో. న థేనేన అథేనేన. అథేనత్తాయేవ సుచిభూతేన. అత్తనాతి అత్తభావేన, అథేనం సుచిభూతం అత్తభావం కత్వా విహరతీతి వుత్తం హోతి.

అబ్రహ్మచరియన్తి అసేట్ఠచరియం. బ్రహ్మం సేట్ఠం ఆచారం చరతీతి బ్రహ్మచారీ. ఆరాచారీతి అబ్రహ్మచరియతో దూరచారీ. మేథునాతి రాగపరియుట్ఠానవసేన సదిసత్తా మేథునకాతి లద్ధవోహారేహి పటిసేవితబ్బతో మేథునాతి సఙ్ఖం గతా అసద్ధమ్మా. గామధమ్మాతి గామవాసీనం ధమ్మా.

సచ్చం వదతీతి సచ్చవాదీ. సచ్చేన సచ్చం సన్దహతి ఘటేతీతి సచ్చసన్ధో, న అన్తరన్తరా ముసా వదతీతి అత్థో. యో హి పురిసో కదాచి ముసా వదతి, కదాచి సచ్చం, తస్స ముసావాదేన అన్తరితత్తా సచ్చం సచ్చేన న ఘటీయతి. తస్మా న సో సచ్చసన్ధో, అయం పన న తాదిసో, జీవితహేతుపి ముసావాదం అవత్వా సచ్చేన సచ్చం సన్దహతియేవాతి సచ్చసన్ధో. థేతోతి థిరో, థిరకథోతి అత్థో. ఏకో హి పుగ్గలో హలిద్దిరాగో వియ, థుసరాసిమ్హి నిఖాతఖాణు వియ, అస్సపిట్ఠే ఠపితకుమ్భణ్డమివ చ న థిరకథో హోతి. ఏకో పాసాణలేఖా వియ ఇన్దఖిలో వియ చ థిరకథో హోతి; అసినా సీసే ఛిజ్జన్తేపి ద్వే కథా న కథేతి; అయం వుచ్చతి థేతో. పచ్చయికోతి పత్తియాయితబ్బకో, సద్ధాయికోతి అత్థో. ఏకచ్చో హి పుగ్గలో న పచ్చయికో హోతి, ‘‘ఇదం కేన వుత్తం, అసుకేనా’’తి వుత్తే ‘‘మా తస్స వచనం సద్దహథా’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి. ఏకో పచ్చయికో హోతి, ‘‘ఇదం కేన వుత్తం, అసుకేనా’’తి వుత్తే, ‘‘యది తేన వుత్తం, ఇదమేవ పమాణం, ఇదాని ఉపపరిక్ఖితబ్బం నత్థి, ఏవమేవ ఇద’’న్తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి, అయం వుచ్చతి పచ్చయికో. అవిసంవాదకో లోకస్సాతి తాయ సచ్చవాదితాయ లోకం న విసంవాదేతీతి అత్థో.

ఇమేసం భేదాయాతి యేసం ఇతో సుత్వాతి వుత్తానం సన్తికే సుతం, తేసం భేదాయ. భిన్నానం వా సన్ధాతాతి ద్విన్నమ్పి మిత్తానం వా సమానుపజ్ఝాయకాదీనం వా కేనచిదేవ కారణేన భిన్నానం ఏకమేకం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘తుమ్హాకం ఈదిసే కులే జాతానం ఏవం బహుస్సుతానం ఇదం న యుత్త’’న్తిఆదీని వత్వా సన్ధానం కత్తా. అనుప్పదాతాతి సన్ధానానుప్పదాతా, ద్వే జనే సమగ్గే దిస్వా, ‘‘తుమ్హాకం ఏవరూపే కులే జాతానం ఏవరూపేహి గుణేహి సమన్నాగతానం అనుచ్ఛవికమేత’’న్తిఆదీని వత్వా దళ్హీకమ్మం కత్తాతి అత్థో. సమగ్గో ఆరామో అస్సాతి సమగ్గారామో. యత్థ సమగ్గా నత్థి, తత్థ వసితుమ్పి న ఇచ్ఛతీతి అత్థో. ‘‘సమగ్గరామో’’తిపి పాళి, అయమేవేత్థ అత్థో. సమగ్గరతోతి సమగ్గేసు రతో, తే పహాయ అఞ్ఞత్ర గన్తుమ్పి న ఇచ్ఛతీతి అత్థో. సమగ్గే దిస్వాపి సుత్వాపి నన్దతీతి సమగ్గనన్దీ. సమగ్గకరణిం వాచం భాసితాతి యా వాచా సత్తే సమగ్గేయేవ కరోతి, తం సామగ్గిగుణపరిదీపకమేవ వాచం భాసతి, న ఇతరన్తి.

నేలాతి ఏలం వుచ్చతి దోసో, నాస్సా ఏలన్తి నేలా, నిద్దోసాతి అత్థో. ‘‘నేలఙ్గో సేతపచ్ఛాదో’’తి ఏత్థ వుత్తనేలం వియ. కణ్ణసుఖాతి బ్యఞ్జనమధురతాయ కణ్ణానం సుఖా, సూచివిజ్ఝనం వియ కణ్ణసూలం న జనేతి. అత్థమధురతాయ సకలసరీరే కోపం అజనేత్వా పేమం జనేతీతి పేమనీయా. హదయం గచ్ఛతి, అపటిహఞ్ఞమానా సుఖేన చిత్తం పవిసతీతి హదయఙ్గమా. గుణపరిపుణ్ణతాయ పురే భవాతి పోరీ, పురే సంవద్ధనారీ వియ సుకుమారాతిపి పోరీ, పురస్స ఏసాతిపి పోరీ, నగరవాసీనం కథాతి అత్థో. నగరవాసినో హి యుత్తకథా హోన్తి, పితిమత్తం పితాతి, మాతిమత్తం మాతాతి, భాతిమత్తం భాతాతి వదన్తి. ఏవరూపీ కథా బహునో జనస్స కన్తా హోతీతి బహుజనకన్తా. కన్తభావేనేవ బహునో జనస్స మనాపా చిత్తవుద్ధికరాతి బహుజనమనాపా.

కాలేన వదతీతి కాలవాదీ, వత్తబ్బయుత్తకాలం సల్లక్ఖేత్వా వదతీతి అత్థో. భూతం తచ్ఛం సభావమేవ వదతీతి భూతవాదీ. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికత్థసన్నిస్సితమేవ కత్వా వదతీతి అత్థవాదీ. నవలోకుత్తరధమ్మసన్నిస్సితం కత్వా వదతీతి ధమ్మవాదీ. సంవరవినయపహానవినయసన్నిస్సితం కత్వా వదతీతి వినయవాదీ. నిధానం వుచ్చతి ఠపనోకాసో, నిధానమస్సా అత్థీతి నిధానవతీ, హదయే నిధాతబ్బ యుత్తవాచం భాసితాతి అత్థో. కాలేనాతి ఏవరూపిం భాసమానోపి చ ‘‘అహం నిధానవతిం వాచం భాసిస్సామీ’’తి న అకాలేన భాసతి, యుత్తకాలం పన అవేక్ఖిత్వా భాసతీతి అత్థో. సాపదేసన్తి సఉపమం, సకారణన్తి అత్థో. పరియన్తవతిన్తి పరిచ్ఛేదం దస్సేత్వా యథాస్సా పరిచ్ఛేదో పఞ్ఞాయతి, ఏవం భాసతీతి అత్థో. అత్థసంహితన్తి అనేకేహిపి నయేహి విభజన్తేన పరియాదాతుం అసక్కుణేయ్యతాయ అత్థసమ్పన్నం, యం వా సో అత్థవాదీ అత్థం వదతి, తేన అత్థేన సంహితత్తా అత్థసంహితం వాచం భాసతి, న అఞ్ఞం నిక్ఖిపిత్వా అఞ్ఞం భాసతీతి వుత్తం హోతి.

౨౯౩. బీజగామభూతగామసమారమ్భాతి మూలబీజం ఖన్ధబీజం ఫళుబీజం అగ్గబీజం బీజబీజన్తి పఞ్చవిధస్స బీజగామస్స చేవ యస్స కస్సచి నీలతిణరుక్ఖాదికస్స భూతగామస్స చ సమారమ్భా, ఛేదనభేదనపచనాదిభావేన వికోపనా పటివిరతోతి అత్థో. ఏకభత్తికోతి పాతరాసభత్తం సాయమాసభత్తన్తి ద్వే భత్తాని. తేసు పాతరాసభత్తం అన్తోమజ్ఝన్హికేన పరిచ్ఛిన్నం, ఇతరం మజ్ఝన్హికతో ఉద్ధం అన్తోఅరుణేన. తస్మా అన్తోమజ్ఝన్హికే దసక్ఖత్తుం భుఞ్జమానోపి ఏకభత్తికోవ హోతి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఏకభత్తికో’’తి. రత్తియా భోజనం రత్తి, తతో ఉపరతోతి రత్తూపరతో. అతిక్కన్తే మజ్ఝన్హికే యావ సూరియత్థంగమనా భోజనం వికాలభోజనం నామ. తతో విరతత్తా విరతో వికాలభోజనా. సాసనస్స అననులోమత్తా విసూకం పటాణీభూతం దస్సనన్తి విసూకదస్సనం. అత్తనా నచ్చననచ్చాపనాదివసేన నచ్చా చ గీతా చ వాదితా చ, అన్తమసో మయూరనచ్చనాదివసేనాపి పవత్తానం నచ్చాదీనం విసూకభూతా దస్సనా చాతి నచ్చగీతవాదితవిసూకదస్సనా. నచ్చాదీని హి అత్తనా పయోజేతుం వా పరేహి పయోజాపేతుం వా పయుత్తాని పస్సితుం వా నేవ భిక్ఖూనం న భిక్ఖునీనం వట్టన్తి. మాలాదీసు మాలాతి యంకిఞ్చి పుప్ఫం. గన్ధన్తి యంకిఞ్చి గన్ధజాతం. విలేపనన్తి ఛవిరాగకరణం. తత్థ పిళన్ధన్తో ధారేతి నామ. ఊనట్ఠానం పూరేన్తో మణ్డేతి నామ. గన్ధవసేన ఛవిరాగవసేన చ సాదియన్తో విభూసేతి నామ. ఠానం వుచ్చతి కారణం. తస్మా యాయ దుస్సీల్యచేతనాయ తాని మాలాధారణాదీని మహాజనో కరోతి, తతో పటివిరతోతి అత్థో.

ఉచ్చాసయనం వుచ్చతి పమాణాతిక్కన్తం. మహాసయనం అకప్పియత్థరణం. తతో పటివిరతోతి అత్థో. జాతరూపన్తి సువణ్ణం. రజతన్తి కహాపణో లోహమాసకో జతుమాసకో దారుమాసకోతి యే వోహారం గచ్ఛన్తి, తస్స ఉభయస్సపి పటిగ్గహణా పటివిరతో, నేవ నం ఉగ్గణ్హాతి, న ఉగ్గణ్హాపేతి, న ఉపనిక్ఖిత్తం సాదియతీతి అత్థో. ఆమకధఞ్ఞపటిగ్గహణాతి సాలివీహియవగోధూమకఙ్గువరకకుద్రూసకసఙ్ఖాతస్స సత్తవిధస్సాపి ఆమకధఞ్ఞస్స పటిగ్గహణా. న కేవలఞ్చ ఏతేసం పటిగ్గహణమేవ, ఆమసనమ్పి భిక్ఖూనం న వట్టతియేవ. ఆమకమంసపటిగ్గహణాతి ఏత్థ అఞ్ఞత్ర ఓదిస్స అనుఞ్ఞాతా ఆమకమంసమచ్ఛానం పటిగ్గహణమేవ భిక్ఖూనం న వట్టతి, నో ఆమసనం.

ఇత్థికుమారికపటిగ్గహణాతి ఏత్థ ఇత్థీతి పురిసన్తరగతా, ఇతరా కుమారికా నామ. తాసం పటిగ్గహణమ్పి ఆమసనమ్పి అకప్పియమేవ. దాసిదాసపటిగ్గహణాతి ఏత్థ దాసిదాసవసేనేవ తేసం పటిగ్గహణం న వట్టతి, ‘‘కప్పియకారకం దమ్మి, ఆరామికం దమ్మీ’’తి ఏవం వుత్తే పన వట్టతి. అజేళకాదీసు ఖేత్తవత్థుపరియోసానేసు కప్పియాకప్పియనయో వినయవసేన ఉపపరిక్ఖితబ్బో. తత్థ ఖేత్తం నామ యస్మిం పుబ్బణ్ణం రుహతి. వత్థు నామ యస్మిం అపరణ్ణం రుహతి. యత్థ వా ఉభయమ్పి రుహతి, తం ఖేత్తం. తదత్థాయ అకతభూమిభాగో వత్థు. ఖేత్తవత్థుసీసేన చేత్థ వాపితళాకాదీనిపి సఙ్గహితానేవ. దూతేయ్యం వుచ్చతి దూతకమ్మం, గిహీనం పణ్ణం వా సాసనం వా గహేత్వా తత్థ తత్థ గమనం. పహిణగమనం వుచ్చతి ఘరా ఘరం పేసితస్స ఖుద్దకగమనం. అనుయోగో నామ తదుభయకరణం, తస్మా దూతేయ్యపహిణగమనానం అనుయోగాతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

కయవిక్కయాతి కయా చ విక్కయా చ. తులాకూటాదీసు కూటన్తి వఞ్చనం. తత్థ తులాకూటం తావ రూపకూటం అఙ్గకూటం గహణకూటం పటిచ్ఛన్నకూటన్తి చతుబ్బిధం హోతి. తత్థ రూపకూటం నామ ద్వే తులా సరూపా కత్వా గణ్హన్తో మహతియా గణ్హాతి, దదన్తో ఖుద్దికాయ దేతి. అఙ్గకూటం నామ గణ్హన్తో పచ్ఛాభాగే హత్థేన తులం అక్కమతి, దదన్తో పుబ్బభాగే. గహణకూటం నామ గణ్హన్తో మూలే రజ్జుం గణ్హాతి, దదన్తో అగ్గే. పటిచ్ఛన్నకూటం నామ తులం సుసిరం కత్వా అన్తో అయచుణ్ణం పక్ఖిపిత్వా గణ్హన్తో తం పచ్ఛాభాగే కరోతి, దదన్తో అగ్గభాగే. కంసో వుచ్చతి సువణ్ణపాతి, తాయ వఞ్చనం కంసకూటం. కథం? ఏకం సువణ్ణపాతిం కత్వా అఞ్ఞా ద్వే తిస్సో లోహపాతియో సువణ్ణవణ్ణా కరోతి, తతో జనపదం గన్త్వా కిఞ్చిదేవ అద్ధకులం పవిసిత్వా, ‘‘సువణ్ణభాజనాని కిణథా’’తి వత్వా అగ్ఘే పుచ్ఛితే సమగ్ఘతరం దాతుకామా హోన్తి. తతో తేహి ‘‘కథం ఇమేసం సువణ్ణభావో జానితబ్బో’’తి వుత్తే – ‘‘వీమంసిత్వా గణ్హథా’’తి సువణ్ణపాతిం పాసాణే ఘంసిత్వా సబ్బా పాతియో దత్వా గచ్ఛతి.

మానకూటం నామ హదయభేదసిఖాభేదరజ్జుభేదవసేన తివిధం హోతి. తత్థ హదయభేదో సప్పితేలాదిమిననకాలే లబ్భతి. తాని హి గణ్హన్తో హేట్ఠా ఛిద్దేన మానేన, ‘‘సణికం ఆసిఞ్చా’’తి వత్వా అన్తోభాజనే బహుం పగ్ఘరాపేత్వా గణ్హాతి; దదన్తో ఛిద్దం పిధాయ సీఘం పూరేత్వా దేతి. సిఖాభేదో తిలతణ్డులాదిమిననకాలే లబ్భతి. తాని హి గణ్హన్తో సణికం సిఖం ఉస్సాపేత్వా గణ్హాతి, దదన్తో వేగేన పూరేత్వా సిఖం ఛిన్దన్తో దేతి. రజ్జుభేదో ఖేత్తవత్థుమిననకాలే లబ్భతి. లఞ్జం అలభన్తా హి ఖేత్తం అమహన్తమ్పి మహన్తం కత్వా మినన్తి.

ఉక్కోటనాదీసు ఉక్కోటనన్తి సామికే అస్సామికే కాతుం లఞ్జగ్గహణం. వఞ్చనన్తి తేహి తేహి ఉపాయేహి పరేసం వఞ్చనం. తత్రిదమేకం వత్థు – ఏకో కిర లుద్దకో మిగఞ్చ మిగపోతకఞ్చ గహేత్వా ఆగచ్ఛతి. తమేకో ధుత్తో, ‘‘కిం, భో, మిగో అగ్ఘతి, కిం మిగపోతకో’’తి ఆహ. ‘‘మిగో ద్వే కహాపణే మిగపోతకో ఏక’’న్తి చ వుత్తే కహాపణం దత్వా మిగపోతకం గహేత్వా థోకం గన్త్వా నివత్తో, ‘‘న మే, భో, మిగపోతకేన అత్థో, మిగం మే దేహీ’’తి ఆహ. తేన హి ‘‘ద్వే కహాపణే దేహీ’’తి. సో ఆహ – ‘‘నను తే, భో, మయా పఠమం ఏకో కహాపణో దిన్నో’’తి. ఆమ దిన్నోతి. ‘‘ఇమమ్పి మిగపోతకం గణ్హ, ఏవం సో చ కహాపణో అయఞ్చ కహాపణగ్ఘనకో మిగపోతకోతి ద్వే కహాపణా భవిస్సన్తీ’’తి. సో కారణం వదతీతి సల్లక్ఖేత్వా మిగపోతకం గహేత్వా మిగం అదాసీతి.

నికతీతి యోగవసేన వా మాయావసేన వా అపామఙ్గం పామఙ్గన్తి, అమణిం మణిన్తి, అసువణ్ణం సువణ్ణన్తి కత్వా పటిరూపకేన వఞ్చనం. సాచియోగోతి కుటిలయోగో, ఏతేసంయేవ ఉక్కోటనాదీనమేతం నామం, తస్మా ఉక్కోటనసాచియోగో వఞ్చనసాచియోగో నికతిసాచియోగోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. కేచి అఞ్ఞం దస్సేత్వా అఞ్ఞస్స పరివత్తనం సాచియోగోతి వదన్తి. తం పన వఞ్చనేనేవ సఙ్గహితం. ఛేదనాదీసుఛేదనన్తి హత్థచ్ఛేదనాది. వధోతి మారణం. బన్ధోతి రజ్జుబన్ధనాదీహి బన్ధనం. విపరామోసోతి హిమవిపరామోసో గుమ్బవిపరామోసోతి దువిధో. యం హిమపాతసమయే హిమేన పటిచ్ఛన్నా హుత్వా మగ్గపటిపన్నం జనం ముసన్తి, అయం హిమవిపరామోసో. యం గుమ్బాదీహి పటిచ్ఛన్నా ముసన్తి, అయం గుమ్బవిపరామోసో. ఆలోపో వుచ్చతి గామనిగమాదీనం విలోపకరణం. సహసాకారోతి సాహసికకిరియా, గేహం పవిసిత్వా మనుస్సానం ఉరే సత్థం ఠపేత్వా ఇచ్ఛితభణ్డగ్గహణం. ఏవమేతస్మా ఛేదన…పే… సహసాకారా పటివిరతో హోతి.

౨౯౪. సో సన్తుట్ఠో హోతీతి స్వాయం భిక్ఖు హేట్ఠా వుత్తేన చతూసు పచ్చయేసు ద్వాదసవిధేన ఇతరీతరపచ్చయసన్తోసేన సమన్నాగతో హోతి. ఇమినా పన ద్వాదసవిధేన ఇతరీతరపచ్చయసన్తోసేన సమన్నాగతస్స భిక్ఖునో అట్ఠ పరిక్ఖారా వట్టన్తి తీణి చీవరాని పత్తో దన్తకట్ఠచ్ఛేదనవాసి ఏకా సూచి కాయబన్ధనం పరిస్సావనన్తి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘తిచీవరఞ్చ పత్తో చ, వాసి సూచి చ బన్ధనం;

పరిస్సావనేన అట్ఠేతే, యుత్తయోగస్స భిక్ఖునో’’తి.

తే సబ్బేపి కాయపరిహారికాపి హోన్తి కుచ్ఛిపరిహారికాపి. కథం? తిచీవరం తావ నివాసేత్వా పారుపిత్వా చ విచరణకాలే కాయం పరిహరతి పోసేతీతి కాయపరిహారికం హోతి, చీవరకణ్ణేన ఉదకం పరిస్సావేత్వా పివనకాలే ఖాదితబ్బఫలాఫలగ్గహణకాలే చ కుచ్ఛిం పరిహరతి పోసేతీతి కుచ్ఛిపరిహారికం హోతి. పత్తోపి తేన ఉదకం ఉద్ధరిత్వా నహానకాలే కుటిపరిభణ్డకరణకాలే చ కాయపరిహారికో హోతి, ఆహారం గహేత్వా భుఞ్జనకాలే కుచ్ఛిపరిహారికో హోతి. వాసిపి తాయ దన్తకట్ఠచ్ఛేదనకాలే మఞ్చపీఠానం అఙ్గపాదచీవరకుటిదణ్డకసజ్జనకాలే చ కాయపరిహారికా హోతి, ఉచ్ఛుచ్ఛేదననాళికేరాదితచ్ఛనకాలే కుచ్ఛిపరిహారికా. సూచిపి చీవరసిబ్బనకాలే కాయపరిహారికా హోతి, పూవం వా ఫలం వా విజ్ఝిత్వా ఖాదనకాలే కుచ్ఛిపరిహారికా. కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా విచరణకాలే కాయపరిహారికం, ఉచ్ఛుఆదీని బన్ధిత్వా గహణకాలే కుచ్ఛిపరిహారికం. పరిస్సావనం తేన ఉదకం పరిస్సావేత్వా నహానకాలే, సేనాసనపరిభణ్డకరణకాలే చ కాయపరిహారికం, పానీయపరిస్సావనకాలే తేనేవ తిలతణ్డులపుథుకాదీని గహేత్వా ఖాదనకాలే చ కుచ్ఛిపరిహారికం. అయం తావ అట్ఠపరిక్ఖారికస్స పరిక్ఖారమత్తా.

నవపరిక్ఖారికస్స పన సేయ్యం పవిసన్తస్స తత్రట్ఠకపచ్చత్థరణం వా కుఞ్చికా వా వట్టతి. దసపరిక్ఖారికస్స నిసీదనం వా చమ్మఖణ్డం వా వట్టతి. ఏకాదసపరిక్ఖారికస్స కత్తరయట్ఠి వా తేలనాళికా వా వట్టతి. ద్వాదసపరిక్ఖారికస్స ఛత్తం వా ఉపాహనా వా వట్టతి. ఏతేసు చ అట్ఠపరిక్ఖారికోవ సన్తుట్ఠో, ఇతరే అసన్తుట్ఠా, మహిచ్ఛా మహాభారాతి న వత్తబ్బా. ఏతేపి హి అప్పిచ్ఛావ సన్తుట్ఠావ సుభరావ సల్లహుకవుత్తినోవ. భగవా పన నయిమం సుత్తం తేసం వసేన కథేసి, అట్ఠపరిక్ఖారికస్స వసేన కథేసి. సో హి ఖుద్దకవాసిఞ్చ సూచిఞ్చ పరిస్సావనే పక్ఖిపిత్వా పత్తస్స అన్తో ఠపేత్వా పత్తం అంసకూటే లగ్గేత్వా తిచీవరం కాయపటిబద్ధం కత్వా యేనిచ్ఛకం సుఖం పక్కమతి. పటినివత్తేత్వా గహేతబ్బం నామస్స న హోతి, ఇతి ఇమస్స భిక్ఖునో సల్లహుకవుత్తితం దస్సేన్తో భగవా, సన్తుట్ఠో హోతి కాయపరిహారికేన చీవరేనాతిఆదిమాహ.

తత్థ కాయపరిహారికేనాతి కాయపరిహరణమత్తకేన. కుచ్ఛిపరిహారికేనాతి కుచ్ఛిపరిహరణమత్తకేన. సమాదాయేవ పక్కమతీతి తం అట్ఠపరిక్ఖారమత్తకం సబ్బం గహేత్వా కాయపటిబద్ధం కత్వావ గచ్ఛతి, ‘‘మమ విహారో పరివేణం ఉపట్ఠాకో’’తిస్స సఙ్గో వా బద్ధో వా న హోతి, సో జియా ముత్తో సరో వియ, యూథా అపక్కన్తో మత్తహత్థీ వియ ఇచ్ఛితిచ్ఛితం సేనాసనం వనసణ్డం రుక్ఖమూలం వనపబ్భారం పరిభుఞ్జన్తో ఏకోవ తిట్ఠతి, ఏకోవ నిసీదతి, సబ్బిరియాపథేసు ఏకోవ అదుతియో.

‘‘చాతుద్దిసో అప్పటిఘో చ హోతి,

సన్తుస్సమానో ఇతరీతరేన;

పరిస్సయానం సహితా అఛమ్భీ,

ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో’’తి. (సు. ని. ౪౨);

ఏవం వణ్ణితం ఖగ్గవిసాణకప్పతం ఆపజ్జతి.

ఇదాని తమత్థం ఉపమాయ సాధేన్తో సేయ్యథాపీతిఆదిమాహ. తత్థ పక్ఖీ సకుణోతి పక్ఖయుత్తో సకుణో. డేతీతి ఉప్పతతి. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – సకుణా నామ ‘‘అసుకస్మిం పదేసే రుక్ఖో పరిపక్కఫలో’’తి ఞత్వా నానాదిసాహి ఆగన్త్వా నఖపక్ఖతుణ్డాదీహి తస్స ఫలాని విజ్ఝన్తా విధునన్తా ఖాదన్తి. ‘‘ఇదం అజ్జతనాయ ఇదం స్వాతనాయ భవిస్సతీ’’తి నేసం న హోతి. ఫలే పన ఖీణే నేవ రుక్ఖస్స ఆరక్ఖం ఠపేన్తి, న తత్థ పత్తం వా నఖం వా తుణ్డం వా ఠపేన్తి, అథ ఖో తస్మిం రుక్ఖే అనపేక్ఖో హుత్వా యో యం దిసాభాగం ఇచ్ఛతి, సో తేన సపత్తభారోవ – ఉప్పతిత్వా గచ్ఛతి. ఏవమేవ అయం భిక్ఖు నిస్సఙ్గో నిరపేక్ఖోయేవ పక్కమతి. తేన వుత్తం ‘‘సమాదాయేవ పక్కమతీ’’తి. అరియేనాతి నిద్దోసేన. అజ్ఝత్తన్తి సకే అత్తభావే. అనవజ్జసుఖన్తి నిద్దోససుఖం.

౨౯౫. సో చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి సో ఇమినా అరియేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో భిక్ఖు చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపం పస్సిత్వాతి అత్థో. సేసపదేసు యం వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం విసుద్ధిమగ్గే వుత్తం. అబ్యాసేకసుఖన్తి కిలేసేహి అనవసిత్తసుఖం, అవికిణ్ణసుఖన్తిపి వుత్తం. ఇన్ద్రియసంవరసుఖఞ్హి దిట్ఠాదీసు దిట్ఠమత్తాదివసేన పవత్తతాయ అవికిణ్ణం హోతి. సో అభిక్కన్తే పటిక్కన్తేతి సో మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం సంవరేన సమన్నాగతో భిక్ఖు ఇమేసు అభిక్కన్తపటిక్కన్తాదీసు సత్తసు ఠానేసు సతిసమ్పజఞ్ఞవసేన సమ్పజానకారీ హోతి. తత్థ యం వత్తబ్బం సియా, తం సతిపట్ఠానే వుత్తమేవ.

౨౯౬. సో ఇమినా చాతిఆదినా కిం దస్సేతి? అరఞ్ఞవాసస్స పచ్చయసమ్పత్తిం దస్సేతి. యస్స హి ఇమే చత్తారో పచ్చయా నత్థి, తస్స అరఞ్ఞవాసో న ఇజ్ఝతి, తిరచ్ఛానగతేహి వా వనచరకేహి వా సద్ధిం వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి, అరఞ్ఞే అధివత్థా దేవతా, ‘‘కిం ఏవరూపస్స పాపభిక్ఖునో అరఞ్ఞవాసేనా’’తి భేరవసద్దం సావేన్తి, హత్థేహి సీసం పహరిత్వా పలాయనాకారం కరోన్తి. ‘‘అసుకో భిక్ఖు అరఞ్ఞం పవిసిత్వా ఇదఞ్చిదఞ్చ పాపకమ్మం అకాసీ’’తి అయసో పత్థరతి. యస్స పనేతే చత్తారో పచ్చయా అత్థి, తస్స అరఞ్ఞవాసో ఇజ్ఝతి, సో హి అత్తనో సీలం పచ్చవేక్ఖన్తో కిఞ్చి కాళకం వా తిలకం వా అపస్సన్తో పీతిం ఉప్పాదేత్వా తం ఖయతో వయతో సమ్మసన్తో అరియభూమిం ఓక్కమతి, అరఞ్ఞే అధివత్థా దేవతా అత్తమనా వణ్ణం భాసన్తి, ఇతిస్స ఉదకే పక్ఖిత్తతేలబిన్దు వియ యసో విత్థారికో హోతి.

తత్థ వివిత్తన్తి సుఞ్ఞం అప్పసద్దం, అప్పనిగ్ఘోసన్తి అత్థో. ఏతదేవ హి సన్ధాయ విభఙ్గే, ‘‘వివిత్తన్తి సన్తికే చేపి సేనాసనం హోతి, తఞ్చ అనాకిణ్ణం గహట్ఠేహి పబ్బజితేహి, తేన తం వివిత్త’’న్తి (విభ. ౫౨౬) వుత్తం. సేతి చేవ ఆసతి చ ఏత్థాతి సేనాసనం, మఞ్చపీఠాదీనమేతం అధివచనం. తేనాహ – ‘‘సేనాసనన్తి మఞ్చోపి సేనాసనం, పీఠమ్పి భిసిపి బిమ్బోహనమ్పి, విహారోపి అడ్ఢయోగోపి, పాసాదోపి, హమ్మియమ్పి, గుహాపి, అట్టోపి, మాళోపి, లేణమ్పి, వేళుగుమ్బోపి, రుక్ఖమూలమ్పి, మణ్డపోపి సేనాసనం, యత్థ వా పన భిక్ఖూ పటిక్కమన్తి, సబ్బమేతం సేనాసన’’న్తి. అపిచ ‘‘విహారో అడ్ఢయోగో పాసాదో హమ్మియం గుహా’’తి ఇదం విహారసేనాసనం నామ. ‘‘మఞ్చో పీఠం, భిసి బిమ్బోహన’’న్తి ఇదం మఞ్చపీఠసేనాసనం నామ. ‘‘చిమిలికా, చమ్మఖణ్డో, తిణసన్థారో, పణ్ణసన్థారో’’తి ఇదం సన్థతసేనాసనం నామ. ‘‘యత్థ వా పన భిక్ఖూ పటిక్కమన్తీ’’తి ఇదం ఓకాససేనాసనం నామాతి ఏవం చతుబ్బిధం సేనాసనం హోతి, తం సబ్బమ్పి సేనాసనగ్గహణేన గహితమేవ. ఇమస్స పన సకుణసదిసస్స చాతుద్దిసస్స భిక్ఖునో అనుచ్ఛవికం దస్సేన్తో అరఞ్ఞం రుక్ఖమూలన్తిఆదిమాహ.

తత్థ అరఞ్ఞన్తి ‘‘నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలా, సబ్బమేతం అరఞ్ఞ’’న్తి ఇదం భిక్ఖునీనం వసేన ఆగతం అరఞ్ఞం. ‘‘ఆరఞ్ఞకం నామ సేనాసనం పఞ్చధనుసతికం పచ్ఛిమ’’న్తి (పారా. ౬౫౪) ఇదం పన ఇమస్స భిక్ఖునో అనురూపం, తస్స లక్ఖణం విసుద్ధిమగ్గే ధుతఙ్గనిద్దేసే వుత్తం. రుక్ఖమూలన్తి యంకిఞ్చి సన్దచ్ఛాయం వివిత్తం రక్ఖమూలం. పబ్బతన్తి సేలం. తత్థ హి ఉదకసోణ్డీసు ఉదకకిచ్చం కత్వా సీతాయ రుక్ఖచ్ఛాయాయ నిసిన్నస్స నానాదిసాసు ఖాయమానాసు సీతేన వాతేన వీజియమానస్స చిత్తం ఏకగ్గం హోతి. కన్దరన్తి కం వుచ్చతి ఉదకం, తేన దారితం, ఉదకేన భిన్నం పబ్బతప్పదేసం, యం నదీతుమ్బన్తిపి నదీకుఞ్జన్తిపి వదన్తి. తత్థ హి రజతపట్టసదిసా వాలికా హోన్తి, మత్థకే మణివితానం వియ వనగహనం, మణిక్ఖన్ధసదిసం ఉదకం సన్దతి. ఏవరూపం కన్దరం ఓరుయ్హ పానీయం పివిత్వా గత్తాని సీతాని కత్వా వాలికం ఉస్సాపేత్వా పంసుకూలచీవరం పఞ్ఞాపేత్వా నిసిన్నస్స సమణధమ్మం కరోతో చిత్తం ఏకగ్గం హోతి. గిరిగుహన్తి ద్విన్నం పబ్బతానం అన్తరా, ఏకస్మింయేవ వా ఉమఙ్గసదిసం మహావివరం. సుసానలక్ఖణం విసుద్ధిమగ్గే వుత్తం. వనపత్థన్తి అతిక్కమిత్వా మనుస్సానం ఉపచారట్ఠానం, యత్థ న కసన్తి న వపన్తి. తేనేవాహ – ‘‘వనపత్థన్తి దూరానమేతం సేనాసనానం అధివచన’’న్తిఆది (విభ. ౫౩౧). అబ్భోకాసన్తి అచ్ఛన్నం, ఆకఙ్ఖమానో పనేత్థ చీవరకుటిం కత్వా వసతి. పలాలపుఞ్జన్తి పలాలరాసిం. మహాపలాలపుఞ్జతో హి పలాలం నిక్కడ్ఢిత్వా పబ్భారలేణసదిసే ఆలయే కరోన్తి, గచ్ఛగుమ్బాదీనమ్పి ఉపరి పలాలం పక్ఖిపిత్వా హేట్ఠా నిసిన్నా సమణధమ్మం కరోన్తి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

పచ్ఛాభత్తన్తి భత్తస్స పచ్ఛతో. పిణ్డపాతపటిక్కన్తోతి పిణ్డపాతపరియేసనతో పటిక్కన్తో. పల్లఙ్కన్తి సమన్తతో ఊరుబద్ధాసనం. ఆభుజిత్వాతి బన్ధిత్వా. ఉజుం కాయం పణిధాయాతి ఉపరిమం సరీరం ఉజుకం ఠపేత్వా అట్ఠారస పిట్ఠికణ్టకే కోటియా కోటిం పటిపాదేత్వా. ఏవఞ్హి నిసిన్నస్స చమ్మమంసనహారూని న పణమన్తి. అథస్స యా తేసం పణమనపచ్చయా ఖణే ఖణే వేదనా ఉప్పజ్జేయ్యుం, తా న ఉప్పజ్జన్తి. తాసు అనుప్పజ్జమానాసు చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, కమ్మట్ఠానం న పరిపతతి, వుద్ధిం ఫాతిం ఉపగచ్ఛతి. పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వాతి కమ్మట్ఠానాభిముఖం సతిం ఠపయిత్వా, ముఖసమీపే వా కత్వాతి అత్థో. తేనేవ విభఙ్గే వుత్తం – ‘‘అయం సతి ఉపట్ఠితా హోతి సూపట్ఠితా నాసికగ్గే వా ముఖనిమిత్తే వా, తేన వుచ్చతి పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా’’తి (విభ. ౫౩౭). అథ వా ‘‘పరీతి పరిగ్గహట్ఠో, ముఖన్తి నియ్యానత్థో, సతీతి ఉపట్ఠానత్థో, తేన వుచ్చతి పరిముఖం సతి’’న్తి (పటి. మ. ౧.౧౬౪) ఏవం పటిసమ్భిదాయం వుత్తనయేనపేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తత్రాయం సఙ్ఖేపో ‘‘పరిగ్గహితనియ్యానసతిం కత్వా’’తి.

అభిజ్ఝం లోకేతి ఏత్థ లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా లోకో, తస్మా పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు రాగం పహాయ కామచ్ఛన్దం విక్ఖమ్భేత్వాతి అయమేత్థ అత్థో. విగతాభిజ్ఝేనాతి విక్ఖమ్భనవసేన పహీనత్తా విగతాభిజ్ఝేన, న చక్ఖువిఞ్ఞాణసదిసేనాతి అత్థో. అభిజ్ఝాయ చిత్తం పరిసోధేతీతి అభిజ్ఝాతో చిత్తం పరిమోచేతి. యథా నం సా ముఞ్చతి చేవ, ముఞ్చిత్వా చ న పున గణ్హాతి, ఏవం కరోతీతి అత్థో. బ్యాపాదపదోసం పహాయాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. బ్యాపజ్జతి ఇమినా చిత్తం పూతికమ్మాసాదయో వియ పురిమపకతిం పజహతీతి బ్యాపాదో. వికారాపత్తియా పదుస్సతి, పరం వా పదూసేతి వినాసేతీతి పదోసో. ఉభయమేతం కోధస్సేవాధివచనం. థినం చిత్తగేలఞ్ఞం. మిద్ధం చేతసికగేలఞ్ఞం. థినఞ్చ మిద్ధఞ్చ థినమిద్ధం. ఆలోకసఞ్ఞీతి రత్తిమ్పి దివా దిట్ఠఆలోకసఞ్జాననసమత్థతాయ విగతనీవరణాయ పరిసుద్ధాయ సఞ్ఞాయ సమన్నాగతో. సతో సమ్పజానోతి సతియా చ ఞాణేన చ సమన్నాగతో. ఇదం ఉభయం ఆలోకసఞ్ఞాయ ఉపకారత్తా వుత్తం. ఉద్ధచ్చఞ్చ కుక్కుచ్చఞ్చ ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం. తిణ్ణవిచికిచ్ఛోతి విచికిచ్ఛం తరిత్వా అతిక్కమిత్వా ఠితో. ‘‘కథమిదం కథమిద’’న్తి ఏవం నప్పవత్తతీతి అకథంకథీ. కుసలేసు ధమ్మేసూతి అనవజ్జేసు ధమ్మేసు. ‘‘ఇమే ను ఖో కుసలా, కథమిమే కుసలా’’తి ఏవం న విచికిచ్ఛతి న కఙ్ఖతీతి అత్థో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, ఇమేసు పన నీవరణేసు వచనత్థలక్ఖణాదిభేదతో యం వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం విసుద్ధిమగ్గే వుత్తం.

౨౯౭. పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణేతి ఇమే పఞ్చ నీవరణా ఉప్పజ్జమానా అనుప్పన్నాయ లోకియలోకుత్తరాయ పఞ్ఞాయ ఉప్పజ్జితుం న దేన్తి, ఉప్పన్నా అపి అట్ఠ సమాపత్తియో పఞ్చ వా అభిఞ్ఞా ఉచ్ఛిన్దిత్వా పాతేన్తి; తస్మా ‘‘పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణా’’తి వుచ్చన్తి. తథాగతపదం ఇతిపీతి ఇదమ్పి తథాగతస్స ఞాణపదం ఞాణవళఞ్జం ఞాణేన అక్కన్తట్ఠానన్తి వుచ్చతి. తథాగతనిసేవితన్తి తథాగతస్స ఞాణఫాసుకాయ నిఘంసితట్ఠానం. తథాగతారఞ్జితన్తి తథాగతస్స ఞాణదాఠాయ ఆరఞ్జితట్ఠానం.

౨౯౯. యథాభూతం పజానాతీతి యథాసభావం పజానాతి. నత్వేవ తావ అరియసావకో నిట్ఠం గతో హోతీతి ఇమా ఝానాభిఞ్ఞా బాహిరకేహిపి సాధారణాతి న తావ నిట్ఠం గతో హోతి. మగ్గక్ఖణేపి అపరియోసితకిచ్చతాయ న తావ నిట్ఠం గతో హోతి. అపిచ ఖో నిట్ఠం గచ్ఛతీతి అపిచ ఖో పన మగ్గక్ఖణే మహాహత్థిం పస్సన్తో నాగవనికో వియ సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవాతి ఇమినా ఆకారేన తీసు రతనేసు నిట్ఠం గచ్ఛతి. నిట్ఠం గతో హోతీతి ఏవం మగ్గక్ఖణే నిట్ఠం గచ్ఛన్తో అరహత్తఫలక్ఖణే పరియోసితసబ్బకిచ్చతాయ సబ్బాకారేన తీసు రతనేసు నిట్ఠం గతో హోతి. సేసం ఉత్తానత్థమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

చూళహత్థిపదోపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.