౩. ఓపమ్మవగ్గో
౧. కకచూపమసుత్తవణ్ణనా
౨౨౨. ఏవం మే సుతన్తి కకచూపమసుత్తం. తత్థ మోళియఫగ్గునోతి మోళీతి చూళా వుచ్చతి. యథాహ –
‘‘ఛేత్వాన మోళిం వరగన్ధవాసితం,
వేహాయసం ఉక్ఖిపి సక్యపుఙ్గవో;
రతనచఙ్కోటవరేన వాసవో,
సహస్సనేత్తో సిరసా పటిగ్గహీ’’తి.
సా తస్స గిహికాలే మహతీ అహోసి, తేనస్స మోళియఫగ్గునోతి సఙ్ఖా ఉదపాది. పబ్బజితమ్పి నం తేనేవ నామేన సఞ్జానన్తి. అతివేలన్తి వేలం అతిక్కమిత్వా. తత్థ కాలవేలా, సీమవేలా, సీలవేలాతి తివిధా వేలా. ‘‘తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసీ’’తి (ధమ్మపదే వగ్గానముద్దానం, గాథానముద్దానం; మహావ. ౧-౩) అయం కాలవేలా నామ. ‘‘ఠితధమ్మో వేలం నాతివత్తతీ’’తి (చూళవ. ౩౮౪; ఉదా. ౪౫; అ. ని. ౮.౧౯) అయం సీమవేలా నామ. ‘‘వేలాఅనతిక్కమో సేతుఘాతో’’తి (ధ. స. ౨౯౯-౩౦౧) చ, ‘‘వేలా చేసా అవీతిక్కమనట్ఠేనా’’తి చ, అయం సీలవేలా నామ. తం తివిధమ్పి సో అతిక్కమియేవ. భిక్ఖునియో హి ఓవదితుం కాలో నామ అత్థి, సో అత్థఙ్గతేపి సూరియే ఓవదన్తో తం కాలవేలమ్పి అతిక్కమి. భిక్ఖునీనం ఓవాదే పమాణం నామ అత్థి సీమా మరియాదా. సో ఉత్తరిఛప్పఞ్చవాచాహి ఓవదన్తో తం సీమవేలమ్పి అతిక్కమి. కథేన్తో పన దవసహగతం కత్వా దుట్ఠుల్లాపత్తిపహోనకం కథేతి, ఏవం సీలవేలమ్పి అతిక్కమి.
సంసట్ఠోతి మిస్సీభూతో సమానసుఖదుక్ఖో హుత్వా. సమ్ముఖాతి పురతో. అవణ్ణం భాసతీతి తా పన పచనకోట్టనాదీని కరోన్తియో దిస్వా నత్థి ఇమాసం అనాపత్తి నామ, ఇమా భిక్ఖునియో అనాచారా దుబ్బచా పగబ్భాతి అగుణం కథేతి. అధికరణమ్పి కరోతీతి ఇమేసం భిక్ఖూనం ఇమా భిక్ఖునియో దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ అక్ఖీని దయ్హన్తి, ఇమస్మిం విహారే పుప్ఫపూజా వా ఆసనధోవనపరిభణ్డకరణాదీని వా ఇమాసం వసేన వత్తన్తి. కులధీతరో ఏతా లజ్జినియో, తుమ్హే ఇమా ఇదఞ్చిదఞ్చ వదథ, అయం నామ తుమ్హాకం ఆపత్తి హోతి, వినయధరానం సన్తికం ఆగన్త్వా వినిచ్ఛయం మే దేథాతి అధికరణం ఆకడ్ఢతి.
మోళియఫగ్గునస్స అవణ్ణం భాసతీతి నత్థి ఇమస్స భిక్ఖునో అనాపత్తి నామ. నిచ్చకాలం ఇమస్స పరివేణద్వారం అసుఞ్ఞం భిక్ఖునీహీతి అగుణం కథేతి. అధికరణమ్పి కరోన్తీతి ఇమేసం భిక్ఖూనం మోళియఫగ్గునత్థేరస్స దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ అక్ఖీని దయ్హన్తి. ఇమస్మిం విహారే అఞ్ఞేసం వసనట్ఠానం ఓలోకేతుమ్పి న సక్కా. విహారం ఆగతభిక్ఖునియో ఓవాదం వా పటిసన్థారం వా ఉద్దేసపదం వా థేరమేవ నిస్సాయ లభన్తి, కులపుత్తకో లజ్జీ కుక్కుచ్చకో, ఏవరూపం నామ తుమ్హే ఇదఞ్చిదఞ్చ వదథ, ఏథ వినయధరానం సన్తికే వినిచ్ఛయం దేథాతి అధికరణం ఆకడ్ఢన్తి.
సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచాతి నేవ పియకమ్యతాయ న భేదాధిప్పాయేన, అత్థకామతాయ అవోచ. ఏకం కిరస్స అహోసి – ‘‘ఇమస్స భిక్ఖుస్స ఏవం సంసట్ఠస్స విహరతో అయసో ఉప్పజ్జిస్సతి. సో సాసనస్సాపి అవణ్ణోయేవ. అఞ్ఞేన పన కథితో అయం న ఓరమిస్సతి, భగవతా ధమ్మం దేసేత్వా ఓవదితో ఓరమిస్సతీ’’తి తస్స అత్థకామతాయ భగవన్తం ఏతం, ‘‘ఆయస్మా, భన్తే’’తిఆదివచనం అవోచ.
౨౨౩. ఆమన్తేహీతి జానాపేహి. ఆమన్తేతీతి పక్కోసతి.
౨౨౪. సద్ధాతి సద్ధాయ. తస్మాతి యస్మా త్వం కులపుత్తో చేవ సద్ధాపబ్బజితో చ, యస్మా వా తే ఏతాహి సద్ధిం సంసట్ఠస్స విహరతో యే తా అక్కోసిస్సన్తి వా, పహరిస్సన్తి వా, తేసు దోమనస్సం ఉప్పజ్జిస్సతి, సంసగ్గే పహీనే నుప్పజ్జిస్సతి, తస్మా. తత్రాతి తస్మిం అవణ్ణభాసనే. గేహసితాతి పఞ్చకామగుణనిస్సితా. ఛన్దాతి తణ్హాఛన్దాపి పటిఘఛన్దాపి. విపరిణతన్తి రత్తమ్పి చిత్తం విపరిణతం. దుట్ఠమ్పి, మూళ్హమ్పి చిత్తం విపరిణతం. ఇధ పన తణ్హాఛన్దవసేన రత్తమ్పి వట్టతి, పటిఘఛన్దవసేన దుట్ఠమ్పి వట్టతి. హితానుకమ్పీతి హితేన అనుకమ్పమానో హితేన ఫరమానో. న దోసన్తరోతి న దోసచిత్తో భవిస్సామి.
౨౨౫. అథ ఖో భగవాతి కస్మా ఆరభి? ఫగ్గునస్స కిర ఏత్తకం ఓవాదం సుత్వాపి, ‘‘భిక్ఖునిసంసగ్గతో ఓరమిస్సామి విరమిస్సామీ’’తి చిత్తమ్పి న ఉప్పన్నం, భగవతా పన సద్ధిం పటాణీ వియ పటివిరుద్ధో అట్ఠాసి, అథస్స భగవతో యథా నామ జిఘచ్ఛితస్స భోజనే, పిపాసితస్స పానీయే, సీతేన ఫుట్ఠస్స ఉణ్హే దుక్ఖితస్స సుఖే పత్థనా ఉప్పజ్జతి. ఏవమేవ ఇమం దుబ్బచం భిక్ఖుం దిస్వా పఠమబోధియం సుబ్బచా భిక్ఖూ ఆపాథం ఆగమింసు. అథ తేసం వణ్ణం కథేతుకామో హుత్వా ఇమం దేసనం ఆరభి.
తత్థ ఆరాధయింసూతి గణ్హింసు పూరయింసు. ఏకం సమయన్తి ఏకస్మిం సమయే. ఏకాసనభోజనన్తి ఏకం పురేభత్తభోజనం. సూరియుగ్గమనతో హి యావ మజ్ఝన్హికా సత్తక్ఖత్తుం భుత్తభోజనమ్పి ఇధ ఏకాసనభోజనన్తేవ అధిప్పేతం. అప్పాబాధతన్తి నిరాబాధతం. అప్పాతఙ్కతన్తి నిద్దుక్ఖతం. లహుట్ఠానన్తి సరీరస్స సల్లహుకం ఉట్ఠానం. బలన్తి కాయబలం. ఫాసువిహారన్తి కాయస్స సుఖవిహారం. ఇమినా కిం కథితం? దివా వికాలభోజనం పజహాపితకాలో కథితో. భద్దాలిసుత్తే పన రత్తిం వికాలభోజనం పజహాపితకాలో కథితో. ఇమాని హి ద్వే భోజనాని భగవా న ఏకప్పహారేన పజహాపేసి. కస్మా? ఇమానేవ హి ద్వే భోజనాని వట్టే సత్తానం ఆచిణ్ణాని. సన్తి కులపుత్తా సుఖుమాలా, తే ఏకతో ద్వేపి భోజనాని పజహన్తా కిలమన్తి. తస్మా ఏకతో అపజహాపేత్వా ఏకస్మిం కాలే దివా వికాలభోజనం, ఏకస్మిం రత్తిం వికాలభోజనన్తి విసుం పజహాపేసి. తేసు ఇధ దివా వికాలభోజనం పజహాపితకాలో కథితో. తత్థ యస్మా బుద్ధా న భయం దస్సేత్వా తజ్జేత్వా పజహాపేన్తి, ఆనిసంసం పన దస్సేత్వా పజహాపేన్తి, ఏవఞ్హి సత్తా సుఖేన పజహన్తి. తస్మా ఆనిసంసం దస్సేన్తో ఇమే పఞ్చ గుణే దస్సేసి. అనుసాసనీ కరణీయాతి పునప్పునం సాసనే కత్తబ్బం నాహోసి. ‘‘ఇదం కరోథ, ఇదం మా కరోథా’’తి సతుప్పాదకరణీయమత్తమేవ అహోసి. తావత్తకేనేవ తే కత్తబ్బం అకంసు, పహాతబ్బం పజహింసు, పఠమబోధియం, భిక్ఖవే, సుబ్బచా భిక్ఖూ అహేసుం అస్సవా ఓవాదపటికరాతి.
ఇదాని నేసం సుబ్బచభావదీపికం ఉపమం ఆహరన్తో సేయ్యథాపీతిఆదిమాహ. తత్థ సుభూమియన్తి సమభూమియం. ‘‘సుభూమ్యం సుఖేత్తే విహతఖాణుకే బీజాని పతిట్ఠపేయ్యా’’తి (దీ. ని. ౨.౪౩౮) ఏత్థ పన మణ్డభూమి సుభూమీతి ఆగతా. చతుమహాపథేతి ద్విన్నం మహామగ్గానం వినివిజ్ఝిత్వా గతట్ఠానే. ఆజఞ్ఞరథోతి వినీతఅస్సరథో. ఓధస్తపతోదోతి యథా రథం అభిరుహిత్వా ఠితేన సక్కా హోతి గణ్హితుం, ఏవం ఆలమ్బనం నిస్సాయ తిరియతో ఠపితపతోదో. యోగ్గాచరియోతి అస్సాచరియో. స్వేవ అస్సదమ్మే సారేతీతి అస్సదమ్మసారథి. యేనిచ్ఛకన్తి యేన యేన మగ్గేన ఇచ్ఛతి. యదిచ్ఛకన్తి యం యం గతిం ఇచ్ఛతి. సారేయ్యాతి ఉజుకం పురతో పేసేయ్య. పచ్చాసారేయ్యాతి పటినివత్తేయ్య.
ఏవమేవ ఖోతి యథా హి సో యోగ్గాచరియో యేన యేన మగ్గేన గమనం ఇచ్ఛతి, తం తం అస్సా ఆరుళ్హావ హోన్తి. యాయ యాయ చ గతియా ఇచ్ఛతి, సా సా గతి గహితావ హోతి. రథం పేసేత్వా అస్సా నేవ వారేతబ్బా న విజ్ఝితబ్బా హోన్తి. కేవలం తేసం సమే భూమిభాగే ఖురేసు నిమిత్తం ఠపేత్వా గమనమేవ పస్సితబ్బం హోతి. ఏవం మయ్హమ్పి తేసు భిక్ఖూసు పునప్పునం వత్తబ్బం నాహోసి. ఇదం కరోథ ఇదం మా కరోథాతి సతుప్పాదనమత్తమేవ కత్తబ్బం హోతి. తేహిపి తావదేవ కత్తబ్బం కతమేవ హోతి, అకత్తబ్బం జహితమేవ. తస్మాతి యస్మా సుబ్బచా యుత్తయానపటిభాగా హుత్వా సతుప్పాదనమత్తేనేవ పజహింసు, తస్మా తుమ్హేపి పజహథాతి అత్థో. ఏలణ్డేహీతి ఏలణ్డా కిర సాలదూసనా హోన్తి, తస్మా ఏవమాహ. విసోధేయ్యాతి ఏలణ్డే చేవ అఞ్ఞా చ వల్లియో ఛిన్దిత్వా బహి నీహరణేన సోధేయ్య. సుజాతాతి సుసణ్ఠితా. సమ్మా పరిహరేయ్యాతి మరియాదం బన్ధిత్వా ఉదకాసిఞ్చనేనపి కాలేనకాలం మూలమూలే ఖణనేనపి వల్లిగుమ్బాదిచ్ఛేదనేనపి కిపిల్లపూటకహరణేనపి మక్కటకజాలసుక్ఖదణ్డకహరణేనపి సమ్మా వడ్ఢేత్వా పోసేయ్య. వుద్ధిఆదీని వుత్తత్థానేవ.
౨౨౬. ఇదాని అక్ఖన్తియా దోసం దస్సేన్తో భూతపుబ్బన్తిఆదిమాహ. తత్థ వేదేహికాతి విదేహరట్ఠవాసికస్స ధీతా. అథ వా వేదోతి పఞ్ఞా వుచ్చతి, వేదేన ఈహతి ఇరియతీతి వేదేహికా, పణ్డితాతి అత్థో. గహపతానీతి ఘరసామినీ. కిత్తిసద్దోతి కిత్తిఘోసో. సోరతాతి సోరచ్చేన సమన్నాగతా. నివాతాతి నివాతవుత్తి. ఉపసన్తాతి నిబ్బుతా. దక్ఖాతి భత్తపచనసయనత్థరణదీపుజ్జలనాదికమ్మేసు ఛేకా. అనలసాతి ఉట్ఠాహికా, సుసంవిహితకమ్మన్తాతి సుట్ఠు సంవిహితకమ్మన్తా. ఏకా అనలసా హోతి, యం యం పన భాజనం గణ్హాతి, తం తం భిన్దతి వా ఛిద్దం వా కరోతి, అయం న తాదిసాతి దస్సేతి.
దివా ఉట్ఠాసీతి పాతోవ కత్తబ్బాని ధేనుదుహనాదికమ్మాని అకత్వా ఉస్సూరే ఉట్ఠితా. హే జే కాళీతి అరే కాళి. కిం జే దివా ఉట్ఠాసీతి కిం తే కిఞ్చి అఫాసుకం అత్థి, కిం దివా ఉట్ఠాసీతి? నో వత రే కిఞ్చీతి అరే యది తే న కిఞ్చి అఫాసుకం అత్థి, నేవ సీసం రుజ్ఝతి, న పిట్ఠి, అథ కస్మా పాపి దాసి దివా ఉట్ఠాసీతి కుపితా అనత్తమనా భాకుటిమకాసి. దివాతరం ఉట్ఠాసీతి పునదివసే ఉస్సూరతరం ఉట్ఠాసి. అనత్తమనవాచన్తి అరే పాపి దాసి అత్తనో పమాణం న జానాసి; కిం అగ్గిం సీతోతి మఞ్ఞసి, ఇదాని తం సిక్ఖాపేస్సామీతిఆదీని వదమానా కుపితవచనం నిచ్ఛారేసి.
పటివిసకానన్తి సామన్తగేహవాసీనం. ఉజ్ఝాపేసీతి అవజానాపేసి. చణ్డీతి అసోరతా కిబ్బిసా. ఇతి యత్తకా గుణా, తతో దిగుణా దోసా ఉప్పజ్జింసు. గుణా నామ సణికం సణికం ఆగచ్ఛన్తి; దోసా ఏకదివసేనేవ పత్థటా హోన్తి. సోరతసోరతోతి అతివియ సోరతో, సోతాపన్నో ను ఖో, సకదాగామీ అనాగామీ అరహా ను ఖోతి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి. ఫుసన్తీతి ఫుసన్తా ఘట్టేన్తా ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి.
అథ భిక్ఖు సోరతోతి వేదితబ్బోతి అథ అధివాసనక్ఖన్తియం ఠితో భిక్ఖు సోరతోతి వేదితబ్బో. యో చీవర…పే… పరిక్ఖారహేతూతి యో ఏతాని చీవరాదీని పణీతపణీతాని లభన్తో పాదపరికమ్మపిట్ఠిపరికమ్మాదీని ఏకవచనేనేవ కరోతి. అలభమానోతి యథా పుబ్బే లభతి, ఏవం అలభన్తో. ధమ్మఞ్ఞేవ సక్కరోన్తోతి ధమ్మంయేవ సక్కారం సుకతకారం కరోన్తో. గరుం కరోన్తోతి గరుభారియం కరోన్తో. మానేన్తోతి మనేన పియం కరోన్తో. పూజేన్తోతి పచ్చయపూజాయ పూజేన్తో. అపచాయమానోతి ధమ్మంయేవ అపచాయమానో అపచితిం నీచవుత్తిం దస్సేన్తో.
౨౨౭. ఏవం అక్ఖన్తియా దోసం దస్సేత్వా ఇదాని యే అధివాసేన్తి, తే ఏవం అధివాసేన్తీతి పఞ్చ వచనపథే దస్సేన్తో పఞ్చిమే, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ కాలేనాతి యుత్తపత్తకాలేన. భూతేనాతి సతా విజ్జమానేన. సణ్హేనాతి సమ్మట్ఠేన. అత్థసఞ్హితేనాతి అత్థనిస్సితేన కారణనిస్సితేన. అకాలేనాతిఆదీని తేసంయేవ పటిపక్ఖవసేన వేదితబ్బాని. మేత్తచిత్తాతి ఉప్పన్నమేత్తచిత్తా హుత్వా. దోసన్తరాతి దుట్ఠచిత్తా, అబ్భన్తరే ఉప్పన్నదోసా హుత్వా. తత్రాతి తేసు వచనపథేసు. ఫరిత్వాతి అధిముచ్చిత్వా. తదారమ్మణఞ్చాతి కథం తదారమ్మణం సబ్బావన్తం లోకం కరోతి? పఞ్చ వచనపథే గహేత్వా ఆగతం పుగ్గలం మేత్తచిత్తస్స ఆరమ్మణం కత్వా పున తస్సేవ మేత్తచిత్తస్స అవసేససత్తే ఆరమ్మణం కరోన్తో సబ్బావన్తం లోకం తదారమ్మణం కరోతి నామ. తత్రాయం వచనత్థో. తదారమ్మణఞ్చాతి తస్సేవ మేత్తచిత్తస్స ఆరమ్మణం కత్వా. సబ్బావన్తన్తి సబ్బసత్తవన్తం. లోకన్తి సత్తలోకం. విపులేనాతి అనేకసత్తారమ్మణేన. మహగ్గతేనాతి మహగ్గతభూమికేన. అప్పమాణేనాతి సుభావితేన. అవేరేనాతి నిద్దోసేన. అబ్యాబజ్ఝేనాతి నిద్దుక్ఖేన. ఫరిత్వా విహరిస్సామాతి ఏవరూపేన మేత్తాసహగతేన చేతసా తఞ్చ పుగ్గలం సబ్బఞ్చ లోకం తస్స చిత్తస్స ఆరమ్మణం కత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరిస్సామ.
౨౨౮. ఇదాని తదత్థదీపికం ఉపమం ఆహరన్తో సేయ్యథాపీతిఆదిమాహ. తత్థ అపథవిన్తి నిప్పథవిం కరిస్సామీతి అత్థో. తత్ర తత్రాతి తస్మిం తస్మిం ఠానే. వికిరేయ్యాతి పచ్ఛియా పంసుం ఉద్ధరిత్వా బీజాని వియ వికిరేయ్య. ఓట్ఠుభేయ్యాతి ఖేళం పాతేయ్య. అపథవిం కరేయ్యాతి ఏవం కాయేన చ వాచాయ చ పయోగం కత్వాపి సక్కుణేయ్య అపథవిం కాతున్తి? గమ్భీరాతి బహలత్తేన ద్వియోజనసతసహస్సాని చత్తారి చ నహుతాని గమ్భీరా. అప్పమేయ్యాతి తిరియం పన అపరిచ్ఛిన్నా. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – పథవీ వియ హి మేత్తచిత్తం దట్ఠబ్బం. కుదాలపిటకం గహేత్వా ఆగతపురిసో వియ పఞ్చ వచనపథే గహేత్వా ఆగతపుగ్గలో. యథా సో కుదాలపిటకేన మహాపథవిం అపథవిం కాతుం న సక్కోతి, ఏవం వో పఞ్చ వచనపథే గహేత్వా ఆగతపుగ్గలో మేత్తచిత్తస్స అఞ్ఞథత్తం కాతుం న సక్ఖిస్సతీతి.
౨౨౯. దుతియఉపమాయం హలిద్దిన్తి యంకిఞ్చి పీతకవణ్ణం. నీలన్తి కంసనీలం వా పలాసనీలం వా. అరూపీతి అరూపో. నను చ, ద్విన్నం కట్ఠానం వా ద్విన్నం రుక్ఖానం వా ద్విన్నం సేయ్యానం వా ద్విన్నం సేలానం వా అన్తరం పరిచ్ఛిన్నాకాసరూపన్తి ఆగతం, కస్మా ఇధ అరూపీతి వుత్తోతి? సనిదస్సనభావపటిక్ఖేపతో. తేనేవాహ ‘‘అనిదస్సనో’’తి. తస్మిఞ్హి రూపం లిఖితుం, రూపపాతుభావం దస్సేతుం న సక్కా, తస్మా ‘‘అరూపీ’’తి వుత్తో. అనిదస్సనోతి దస్సనస్స చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స అనాపాథో. ఉపమాసంసన్దనే పనేత్థ ఆకాసో వియ మేత్తచిత్తం. తులికపఞ్చమా చత్తారో రఙ్గజాతా వియ పఞ్చ వచనపథా, తులికపఞ్చమే రఙ్గే గహేత్వా ఆగతపురిసో వియ పఞ్చ వచనపథే గహేత్వా ఆగతపుగ్గలో. యథా సో తులికపఞ్చమేహి రఙ్గేహి ఆకాసే రూపపాతుభావం కాతుం న సక్కోతి, ఏవం వో పఞ్చ వచనపథే గహేత్వా ఆగతపుగ్గలో మేత్తచిత్తస్స అఞ్ఞథత్తం కత్వా దోసుప్పత్తిం దస్సేతుం న సక్ఖిస్సతీతి.
౨౩౦. తతియఉపమాయం ఆదిత్తన్తి పజ్జలితం. గమ్భీరా అప్పమేయ్యాతి ఇమిస్సా గఙ్గాయ గమ్భీరట్ఠానం గావుతమ్పి అత్థి, అడ్ఢయోజనమ్పి, యోజనమ్పి. పుథులం పనస్సా ఏవరూపంయేవ, దీఘతో పన పఞ్చయోజనసతాని. సా కథం గమ్భీరా అప్పమేయ్యాతి? ఏతేన పయోగేన పరివత్తేత్వా ఉద్ధనే ఉదకం వియ తాపేతుం అసక్కుణేయ్యతో. ఠితోదకం పన కేనచి ఉపాయేన అఙ్గులమత్తం వా అడ్ఢఙ్గులమత్తం వా ఏవం తాపేతుం సక్కా భవేయ్య, అయం పన న సక్కా, తస్మా ఏవం వుత్తం. ఉపమాసంసన్దనే పనేత్థ గఙ్గా వియ మేత్తచిత్తం, తిణుక్కం ఆదాయ ఆగతపురిసో వియ పఞ్చ వచనపథే గహేత్వా ఆగతపుగ్గలో. యథా సో ఆదిత్తాయ తిణుక్కాయ గఙ్గం తాపేతుం న సక్కోతి, ఏవం వో పఞ్చ వచనపథే గహేత్వా ఆగతపుగ్గలో మేత్తచిత్తస్స అఞ్ఞథత్తం కాతుం న సక్ఖిస్సతీతి.
౨౩౧. చతుత్థఉపమాయం బిళారభస్తాతి బిళారచమ్మపసిబ్బకా. సుమద్దితాతి సుట్ఠు మద్దితా. సుపరిమద్దితాతి అన్తో చ బహి చ సమన్తతో సుపరిమద్దితా. తూలినీతి సిమ్బలితూలలతాతూలసమానా. ఛిన్నసస్సరాతి ఛిన్నసస్సరసద్దా. ఛిన్నభబ్భరాతి ఛిన్నభబ్భరసద్దా. ఉపమాసంసన్దనే పనేత్థ బిళారభస్తా వియ మేత్తచిత్తం, కట్ఠకఠలం ఆదాయ ఆగతపురిసో వియ పఞ్చ వచనపథే గహేత్వా ఆగతపుగ్గలో. యథా సో కట్ఠేన వా కఠలేన వా బిళారభస్తం సరసరం భరభరం సద్దం కాతుం న సక్కోతి, ఏవం వో పఞ్చ వచనపథే గహేత్వా ఆగతపుగ్గలో మేత్తచిత్తస్స అఞ్ఞథత్తం కత్వా దోసానుగతభావం కాతుం న సక్ఖిస్సతీతి.
౨౩౨. ఓచరకాతి అవచరకా హేట్ఠాచరకా, నీచకమ్మకారకాతి అత్థో. యో మనో పదూసేయ్యాతి యో భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా మనో పదూసేయ్య, తం కకచేన ఓకన్తనం నాధివాసేయ్య. న మే సో తేన సాసనకరోతి సో తేన అనధివాసనేన మయ్హం ఓవాదకరో న హోతి. ఆపత్తి పనేత్థ నత్థి.
౨౩౩. అణుం వా థూలం వాతి అప్పసావజ్జం వా మహాసావజ్జం వా. యం తుమ్హే నాధివాసేయ్యాథాతి యో తుమ్హేహి అధివాసేతబ్బో న భవేయ్యాతి అత్థో. నో హేతం, భన్తేతి, భన్తే, అనధివాసేతబ్బం నామ వచనపథం న పస్సామాతి అధిప్పాయో. దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయాతి ఇతి భగవా అరహత్తేన కూటం గణ్హన్తో యథానుసన్ధినా దేసనం నిట్ఠపేసీతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
కకచూపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. అలగద్దూపమసుత్తవణ్ణనా
౨౩౪. ఏవం మే సుతన్తి అలగద్దూపమసుత్తం. తత్థ గద్ధే బాధయింసూతి గద్ధబాధినో, గద్ధబాధినో పుబ్బపురిసా అస్సాతి గద్ధబాధిపుబ్బో, తస్స గద్ధబాధిపుబ్బస్స, గిజ్ఝఘాతకకులప్పసుతస్సాతి అత్థో. సగ్గమోక్ఖానం అన్తరాయం కరోన్తీతి అన్తరాయికా. తే కమ్మకిలేసవిపాకఉపవాదఆణావీతిక్కమవసేన పఞ్చవిధా. తత్థ పఞ్చానన్తరియధమ్మా కమ్మన్తరాయికా నామ. తథా భిక్ఖునీదూసకకమ్మం, తం పన మోక్ఖస్సేవ అన్తరాయం కరోతి, న సగ్గస్స. నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిధమ్మా కిలేసన్తరాయికా నామ. పణ్డకతిరచ్ఛానగతఉభతోబ్యఞ్జనకానం పటిసన్ధిధమ్మా విపాకన్తరాయికా నామ. అరియూపవాదధమ్మా ఉపవాదన్తరాయికా నామ, తే పన యావ అరియే న ఖమాపేన్తి, తావదేవ, న తతో పరం. సఞ్చిచ్చ వీతిక్కన్తా సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఆణావీతిక్కమన్తరాయికా నామ. తేపి యావ భిక్ఖుభావం వా పటిజానాతి, న వుట్ఠాతి వా, న దేసేతి వా, తావదేవ, న తతో పరం.
తత్రాయం భిక్ఖు బహుస్సుతో ధమ్మకథికో సేసన్తరాయికే జానాతి, వినయే పన అకోవిదత్తా పణ్ణత్తివీతిక్కమన్తరాయికే న జానాతి, తస్మా రహోగతో ఏవం చిన్తేసి – ఇమే ఆగారికా పఞ్చ కామగుణే పరిభుఞ్జన్తా సోతాపన్నాపి సకదాగామినోపి అనాగామినోపి హోన్తి. భిక్ఖూపి మనాపికాని చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాని రూపాని పస్సన్తి…పే… కాయవిఞ్ఞేయ్యే ఫోట్ఠబ్బే ఫుసన్తి, ముదుకాని అత్థరణపావురణాదీని పరిభుఞ్జన్తి, ఏతం సబ్బం వట్టతి. కస్మా ఇత్థీనంయేవ రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బా న వట్టన్తి? ఏతేపి వట్టన్తీతి. ఏవం రసేన రసం సంసన్దేత్వా సచ్ఛన్దరాగపరిభోగఞ్చ నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగఞ్చ ఏకం కత్వా థూలవాకేహి సద్ధిం అతిసుఖుమసుత్తం ఉపనేన్తో వియ, సాసపేన సద్ధిం సినేరుం ఉపసంహరన్తో వియ, పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పాదేత్వా, ‘‘కిం భగవతా మహాసముద్దం బన్ధన్తేన వియ మహతా ఉస్సాహేన పఠమపారాజికం పఞ్ఞత్తం, నత్థి ఏత్థ దోసో’’తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సద్ధిం పటివిరుజ్ఝన్తో వేసారజ్జఞాణం పటిబాహన్తో అరియమగ్గే ఖాణుకణ్టకాదీని పక్ఖిపన్తో మేథునధమ్మే దోసో నత్థీతి జినస్స ఆణాచక్కే పహారం అదాసి. తేనాహ – ‘‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామీ’’తిఆది.
ఏవం బ్యా ఖోతి ఏవం వియ ఖో. సమనుయుఞ్జన్తీతిఆదీసు కిం లద్ధికో త్వం, లద్ధిం వదేహీతి పుచ్ఛమానా సమనుయుఞ్జన్తి నామ. దిట్ఠిం పతిట్ఠాపేన్తా సమనుగ్గాహన్తి నామ. కేన కారణేన ఏవం వదసీతి కారణం పుచ్ఛన్తా సమనుభాసన్తి నామ. అట్ఠికఙ్కలూపమాతిఆదీసు (మ. ని. ౨.౪౨-౪౮) అట్ఠికఙ్కలూపమా అప్పస్సాదట్ఠేన. మంసపేసూపమా బహుసాధారణట్ఠేన. తిణుక్కూపమా అనుదహనట్ఠేన. అఙ్గారకాసూపమా మహాభితాపనట్ఠేన. సుపినకూపమా ఇత్తరపచ్చుపట్ఠానట్ఠేన. యాచితకూపమా తావకాలికట్ఠేన. రుక్ఖఫలూపమా సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గపలిభఞ్జనట్ఠేన. అసిసూనూపమా అధికుట్టనట్ఠేన. సత్తిసూలూపమా వినివిజ్ఝనట్ఠేన. సప్పసిరూపమా సాసఙ్కసప్పటిభయట్ఠేన. థామసాతి దిట్ఠిథామేన. పరామాసాతి దిట్ఠిపరామాసేన. అభినివిస్స వోహరతీతి అధిట్ఠహిత్వా వోహరతి దీపేతి వా.
౨౩౫. యతో ఖో తే భిక్ఖూతి యదా తే భిక్ఖూ. ఏవం బ్యా ఖో అహం, భన్తే, భగవతాతి ఇదం ఏస అత్తనో అజ్ఝాసయేన నత్థీతి వత్తుకామోపి భగవతో ఆనుభావేన సమ్పటిచ్ఛతి, బుద్ధానం కిర సమ్ముఖా ద్వే కథా కథేతుం సమత్థో నామ నత్థి.
౨౩౬. కస్స ఖో నామ త్వం మోఘపురిసాతి త్వం మోఘపురిస కస్స ఖత్తియస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా వేస్సస్స వా సుద్దస్స వా గహట్ఠస్స వా పబ్బజితస్స వా దేవస్స వా మనుస్సస్స వా మయా ఏవం ధమ్మం దేసితం ఆజానాసి. అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి అయం పాటియేక్కో అనుసన్ధి. అరిట్ఠో కిర చిన్తేసి – ‘‘భగవా మం మోఘపురిసోతి వదతి, న ఖో పన మోఘపురిసాతి వుత్తమత్తకేన మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయో న హోతి. ఉపసేనమ్పి హి వఙ్గన్తపుత్తం, ‘అతిలహుం ఖో త్వం, మోఘపురిస, బాహుల్లాయ ఆవత్తో’తి (మహావ. ౭౫) భగవా మోఘపురిసవాదేన ఓవది. థేరో అపరభాగే ఘటేన్తో వాయమన్తో ఛ అభిఞ్ఞా సచ్ఛాకాసి. అహమ్పి తథారూపం వీరియం పగ్గణ్హిత్వా మగ్గఫలాని నిబ్బత్తేస్సామీ’’తి. అథస్స భగవా బన్ధనా పవుత్తస్స పణ్డుపలాసస్స వియ అవిరుళ్హిభావం దస్సేన్తో ఇమం దేసనం ఆరభి.
ఉస్మీకతోపీతి, భిక్ఖవే, తుమ్హే కిన్తి మఞ్ఞథ, అయం అరిట్ఠో ఏవంలద్ధికో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన పటివిరుజ్ఝిత్వా వేసారజ్జఞాణం పటిబాహిత్వా తథాగతస్స ఆణాచక్కే పహారం దదమానో అపి ను ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఉస్మీకతోపి? యథా నిబ్బుతేపి మహన్తే అగ్గిక్ఖన్ధే ఖజ్జుపనకమత్తాపి అగ్గిపపటికా హోతియేవ, యం నిస్సాయ పున మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో భవేయ్య. కిం ను ఖో ఏవం ఇమస్స అప్పమత్తికాపి ఞాణుస్మా అత్థి, యం నిస్సాయ వాయమన్తో మగ్గఫలాని నిబ్బత్తేయ్యాతి? నో హేతం, భన్తేతి, భన్తే, ఏవంలద్ధికస్స కుతో ఏవరూపా ఞాణుస్మాతి? మగ్గఫలానం పచ్చయసమత్థాయ ఞాణుస్మాయ ఉస్మీకతభావం పటిక్ఖిపన్తా వదన్తి. మఙ్కుభూతోతి నిత్తేజభూతో. పత్తక్ఖన్ధోతి పతితక్ఖన్ధో. అప్పటిభానోతి కిఞ్చి పటిభానం అపస్సన్తో భిన్నపటిభానో ఏవరూపమ్పి నామ నియ్యానికసాసనం లభిత్వా అవిరుళ్హిధమ్మో కిరమ్హి సముగ్ఘాతితపచ్చయో జాతోతి అత్తనో అభబ్బతం పచ్చవేక్ఖన్తో పాదఙ్గుట్ఠకేన భూమిం ఖణమానో నిసీది.
పఞ్ఞాయిస్ససి ఖోతి అయమ్పి పాటియేక్కో అనుసన్ధి. అరిట్ఠో కిర చిన్తేసి – ‘‘భగవా మయ్హం మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయో పచ్ఛిన్నోతి వదతి, న ఖో పన బుద్ధా సఉపనిస్సయానంయేవ ధమ్మం దేసేన్తి, అనుపనిస్సయానమ్పి దేసేన్తి, అహం సత్థు సన్తికా సుగతోవాదం లభిత్వా అత్తనో సమ్పత్తూపగం కుసలం కరిస్సామీ’’తి. అథస్స భగవా ఓవాదం పటిపస్సమ్భేన్తో ‘‘పఞ్ఞాయిస్ససీ’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో, త్వంయేవ, మోఘపురిస, ఇమినా పాపకేన దిట్ఠిగతేన నిరయాదీసు పఞ్ఞాయిస్ససి, మమ సన్తికా తుయ్హం సుగతోవాదో నామ నత్థి, న మే తయా అత్థో, ఇధాహం భిక్ఖూ పటిపుచ్ఛిస్సామీతి.
౨౩౭. అథ ఖో భగవాతి అయమ్పి పాటియేక్కో అనుసన్ధి. ఇమస్మిఞ్హి ఠానే భగవా పరిసం సోధేతి, అరిట్ఠం గణతో నిస్సారేతి. సచే హి పరిసగతానం కస్సచి ఏవం భవేయ్య – ‘‘అయం అరిట్ఠో భగవతా అకథితం కథేతుం కిం సక్ఖిస్సతి, కచ్చి ను ఖో పరిసమజ్ఝే భగవతా కథాయ సమారద్ధాయ సహసా కథిత’’న్తి. ఏవం కథితం పన న అరిట్ఠోవ సుణాతి, అఞ్ఞేనపి సుతం భవిస్సతి. అథాపిస్స సియా ‘‘యథా సత్థా అరిట్ఠం నిగ్గణ్హాతి, మమ్పి ఏవం నిగ్గణ్హేయ్యాతి సుత్వాపి తుణ్హీభావం ఆపజ్జేయ్యా’’తి. ‘‘తం సబ్బం న కరిస్సన్తీ’’తి. మయాపి న కథితం, అఞ్ఞేన సుతమ్పి నత్థీతి ‘‘తుమ్హేపిమే, భిక్ఖవే’’తిఆదినా పరిసాయ లద్ధిం సోధేతి. పరిసాయ పన లద్ధిసోధనేనేవ అరిట్ఠో గణతో నిస్సారితో నామ హోతి.
ఇదాని అరిట్ఠస్స లద్ధిం పకాసేన్తో సో వత, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ అఞ్ఞత్రేవ కామేహీతిఆదీసు యో సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ‘‘తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయా’’తి ఏవంలద్ధికో, సో వత కిలేసకామేహి చేవ కిలేసకామసమ్పయుత్తేహి సఞ్ఞావితక్కేహి చ అఞ్ఞత్ర, ఏతే ధమ్మే పహాయ, వినా ఏతేహి ధమ్మేహి, వత్థుకామే పటిసేవిస్సతి, మేథునసమాచారం సమాచరిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. ఇదం కారణం నామ నత్థి, అట్ఠానమేతం అనవకాసోతి.
౨౩౮. ఏవం భగవా అయం అరిట్ఠో యథా నామ రజకో సుగన్ధానిపి దుగ్గన్ధానిపి జిణ్ణానిపి నవానిపి సుద్ధానిపి అసుద్ధానిపి వత్థాని ఏకతో భణ్డికం కరోతి, ఏవమేవ భిక్ఖూనం నిచ్ఛన్దరాగపణీతచీవరాదిపరిభోగఞ్చ అనిబద్ధసీలానం గహట్ఠానం అన్తరాయకరం సచ్ఛన్దరాగపరిభోగఞ్చ నిబద్ధసీలానం భిక్ఖూనం ఆవరణకరం సచ్ఛన్దరాగపరిభోగఞ్చ సబ్బం ఏకసదిసం కరోతీతి అరిట్ఠస్స లద్ధిం పకాసేత్వా ఇదాని దుగ్గహితాయ పరియత్తియా దోసం దస్సేన్తో ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చేతిఆదిమాహ. తత్థ పరియాపుణన్తీతి ఉగ్గణ్హన్తి. సుత్తన్తిఆదీసు ఉభతోవిభఙ్గనిద్దేసఖన్ధకపరివారా, సుత్తనిపాతే మఙ్గలసుత్తరతనసుత్తనాలకసుఆతువట్టకసుత్తాని, అఞ్ఞమ్పి చ సుత్తనామకం తథాగతవచనం సుత్తన్తి వేదితబ్బం. సబ్బమ్పి సగాథకం సుత్తం గేయ్యన్తి వేదితబ్బం, విసేసేన సంయుత్తకే సకలోపి సగాథావగ్గో. సకలం అభిధమ్మపిటకం, నిగ్గాథకం సుత్తం, యఞ్చ అఞ్ఞమ్పి అట్ఠహి అఙ్గేహి అసఙ్గహితం బుద్ధవచనం, తం వేయ్యాకరణన్తి వేదితబ్బం. ధమ్మపదం, థేరగాథా, థేరిగాథా, సుత్తనిపాతే నోసుత్తనామికా సుద్ధికగాథా చ గాథాతి వేదితబ్బా. సోమనస్సఞాణమయికగాథాపటిసంయుత్తా ద్వేఅసీతిసుత్తన్తా ఉదానన్తి వేదితబ్బా. ‘‘వుత్తఞ్హేతం భగవతా’’తిఆదినయప్పవత్తా (ఇతివు. ౧,౨) దసుత్తరసతసుత్తన్తా ఇతివుత్తకన్తి వేదితబ్బా. అపణ్ణకజాతకాదీని పణ్ణాసాధికాని పఞ్చజాతకసతాని జాతకన్తి వేదితబ్బాని. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, అచ్ఛరియా అబ్భుతా ధమ్మా ఆనన్దే’’తిఆదినయప్పవత్తా (అ. ని. ౪.౧౨౯) సబ్బేపి అచ్ఛరియఅబ్భుతధమ్మప్పటిసంయుత్తా సుత్తన్తా అబ్భుతధమ్మన్తి వేదితబ్బా. చూళవేదల్లమహావేదల్లసమ్మాదిట్ఠిసక్కపఞ్హసఙ్ఖారభాజనియమహాపుణ్ణమసుత్తాదయో సబ్బేపి వేదఞ్చ తుట్ఠిఞ్చ లద్ధా లద్ధా పుచ్ఛితసుత్తన్తా వేదల్లన్తి వేదితబ్బా.
అత్థం న ఉపపరిక్ఖన్తీతి అత్థత్థం కారణత్థం న పస్సన్తి న పరిగ్గణ్హన్తి. అనుపపరిక్ఖతన్తి అనుపపరిక్ఖన్తానం. న నిజ్ఝానం ఖమన్తీతి న ఉపట్ఠహన్తి న ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి, ఇమస్మిం ఠానే సీలం సమాధి విపస్సనా మగ్గో ఫలం వట్టం వివట్టం కథితన్తి ఏవం జానితుం న సక్కా హోన్తీతి అత్థో. తే ఉపారమ్భానిసంసా చేవాతి తే పరేసం వాదే దోసారోపనానిసంసా హుత్వా పరియాపుణన్తీతి అత్థో. ఇతివాదప్పమోక్ఖానిసంసా చాతి ఏవం వాదపమోక్ఖానిసంసా, పరేహి సకవాదే దోసే ఆరోపితే తం దోసం ఏవం మోచేస్సామాతి ఇమినావ కారణేన పరియాపుణన్తీతి అత్థో. తఞ్చస్స అత్థం నానుభోన్తీతి యస్స చ మగ్గస్స వా ఫలస్స వా అత్థాయ కులపుత్తా ధమ్మం పరియాపుణన్తి, తఞ్చస్స ధమ్మస్స అత్థం ఏతే దుగ్గహితగ్గాహినో నానుభోన్తి. అపిచ పరస్స వాదే ఉపారమ్భం ఆరోపేతుం అత్తనో వాదం మోచేతుం అసక్కోన్తాపి తఞ్చ అత్థం నానుభోన్తియేవ.
౨౩౯. అలగద్దత్థికోతి ఆసివిసఅత్థికో. గదోతి హి విసస్స నామం, తం తస్స అలం పరిపుణ్ణం అత్థీతి అలగద్దో. భోగేతి సరీరే. ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చే కులపుత్తా ధమ్మం పరియాపుణన్తీతి నిత్థరణపరియత్తివసేన ఉగ్గణ్హన్తి. తిస్సో హి పరియత్తియో అలగద్దపరియత్తి నిత్థరణపరియత్తి భణ్డాగారికపరియత్తీతి.
తత్థ యో బుద్ధవచనం ఉగ్గహేత్వా ఏవం చీవరాదీని వా లభిస్సామి, చతుపరిసమజ్ఝే వా మం జానిస్సన్తీతి లాభసక్కారహేతు పరియాపుణాతి, తస్స సా పరియత్తి అలగద్దపరియత్తి నామ. ఏవం పరియాపుణతో హి బుద్ధవచనం అపరియాపుణిత్వా నిద్దోక్కమనం వరతరం.
యో పన బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హిత్వా సీలస్స ఆగతట్ఠానే సీలం పూరేత్వా సమాధిస్స ఆగతట్ఠానే సమాధిగబ్భం గణ్హాపేత్వా విపస్సనాయ ఆగతట్ఠానే విపస్సనం పట్ఠపేత్వా మగ్గఫలానం ఆగతట్ఠానే మగ్గం భావేస్సామి ఫలం సచ్ఛికరిస్సామీతి ఉగ్గణ్హాతి, తస్స సా పరియత్తి నిత్థరణపరియత్తి నామ హోతి.
ఖీణాసవస్స పన పరియత్తి భణ్డాగారికపరియత్తి నామ. తస్స హి అపరిఞ్ఞాతం అప్పహీనం అభావితం అసచ్ఛికతం వా నత్థి. సో హి పరిఞ్ఞాతక్ఖన్ధో పహీనకిలేసో భావితమగ్గో సచ్ఛికతఫలో, తస్మా బుద్ధవచనం పరియాపుణన్తో తన్తిధారకో పవేణిపాలకో వంసానురక్ఖకోవ హుత్వా ఉగ్గణ్హాతి. ఇతిస్స సా పరియత్తి భణ్డాగారికపరియత్తి నామ హోతి.
యో పన పుథుజ్జనో ఛాతభయాదీసు గన్థధరేసు ఏకస్మిం ఠానే వసితుం అసక్కోన్తేసు సయం భిక్ఖాచారేన అకిలమమానో అతిమధురం బుద్ధవచనం మా నస్సతు, తన్తిం ధారేస్సామి, వంసం ఠపేస్సామి, పవేణిం పాలేస్సామీతి పరియాపుణాతి, తస్స పరియత్తి భణ్డాగారికపరియత్తి హోతి, న హోతీతి? న హోతి. కస్మా? న అత్తనో ఠానే ఠత్వా పరియాపుతత్తా. పుథుజ్జనస్స హి పరియత్తి నామ అలగద్దా వా హోతి నిత్థరణా వా, సత్తన్నం సేక్ఖానం నిత్థరణావ, ఖీణాసవస్స భణ్డాగారికపరియత్తియేవ. ఇమస్మిం పన ఠానే నిత్థరణపరియత్తి అధిప్పేతా.
నిజ్ఝానం ఖమన్తీతి సీలాదీనం ఆగతట్ఠానేసు ఇధ సీలం కథితం, ఇధ సమాధి, ఇధ విపస్సనా, ఇధ మగ్గో, ఇధ ఫలం, ఇధ వట్టం, ఇధ వివట్టన్తి ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి. తఞ్చస్స అత్థం అనుభోన్తీతి యేసం మగ్గఫలానం అత్థాయ పరియాపుణన్తి. సుగ్గహితపరియత్తిం నిస్సాయ మగ్గం భావేత్వా ఫలం సచ్ఛికరోన్తా తఞ్చస్స ధమ్మస్స అత్థం అనుభవన్తి. పరవాదే ఉపారమ్భం ఆరోపేతుం సక్కోన్తాపి సకవాదే ఆరోపితం దోసం ఇచ్ఛితిచ్ఛితట్ఠానం గహేత్వా మోచేతుం సక్కోన్తాపి అనుభోన్తియేవ. దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తీతి సీలాదీనం ఆగతట్ఠానే సీలాదీని పూరేన్తానమ్పి, పరేసం వాదే సహధమ్మేన ఉపారమ్భం ఆరోపేన్తానమ్పి, సకవాదతో దోసం హరన్తానమ్పి, అరహత్తం పత్వా పరిసమజ్ఝే ధమ్మం దేసేత్వా ధమ్మదేసనాయ పసన్నేహి ఉపనీతే చత్తారో పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తానమ్పి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తి.
ఏవం సుగ్గహితే బుద్ధవచనే ఆనిసంసం దస్సేత్వా ఇదాని తత్థేవ నియోజేన్తో తస్మా తిహ, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ తస్మాతి యస్మా దుగ్గహితపరియత్తి దుగ్గహితఅలగద్దో వియ దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తతి, సుగ్గహితపరియత్తి సుగ్గహితఅలగద్దో వియ దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ సంవత్తతి, తస్మాతి అత్థో. తథా నం ధారేయ్యాథాతి తథేవ నం ధారేయ్యాథ, తేనేవ అత్థేన గణ్హేయ్యాథ. యే వా పనాస్సు వియత్తా భిక్ఖూతి యే వా పన అఞ్ఞే సారిపుత్తమోగ్గల్లానమహాకస్సపమహాకచ్చానాదికా బ్యత్తా పణ్డితా భిక్ఖూ అస్సు, తే పుచ్ఛితబ్బా. అరిట్ఠేన వియ పన మమ సాసనే న కలలం వా కచవరం వా పక్ఖిపితబ్బం.
౨౪౦. కుల్లూపమన్తి కుల్లసదిసం. నిత్థరణత్థాయాతి చతురోఘనిత్థరణత్థాయ. ఉదకణ్ణవన్తి యఞ్హి ఉదకం గమ్భీరం న పుథులం. పుథులం వా పన న గమ్భీరం, న తం అణ్ణవోతి వుచ్చతి. యం పన గమ్భీరఞ్చేవ పుథులఞ్చ, తం అణ్ణవోతి వుచ్చతి. తస్మా మహన్తం ఉదకణ్ణవన్తి మహన్తం పుథులం గమ్భీరం ఉదకన్తి అయమేత్థ అత్థో. సాసఙ్కం నామ యత్థ చోరానం నివుత్థోకాసో దిస్సతి. ఠితోకాసో, నిసిన్నోకాసో, నిపన్నోకాసో దిస్సతి. సప్పటిభయం నామ యత్థ చోరేహి మనుస్సా హతా దిస్సన్తి, విలుత్తా దిస్సన్తి, ఆకోటితా దిస్సన్తి. ఉత్తరసేతూతి ఉదకణ్ణవస్స ఉపరి బద్ధో సేతు. కుల్లం బన్ధిత్వాతి కుల్లో నామ తరణత్థాయ కలాపం కత్వా బద్ధో. పత్థరిత్వా బద్ధా పన పదరచాటిఆదయో ఉళుమ్పోతి వుచ్చన్తి. ఉచ్చారేత్వాతి ఠపేత్వా. కిచ్చకారీతి పత్తకారీ యుత్తకారీ, పతిరూపకారీతి అత్థో. ధమ్మాపి వో పహాతబ్బాతి ఏత్థ ధమ్మాతి సమథవిపస్సనా. భగవా హి సమథేపి ఛన్దరాగం పజహాపేసి, విపస్సనాయపి. సమథే ఛన్దరాగం కత్థ పజహాపేసి? ‘‘ఇతి ఖో, ఉదాయి, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్సపి పహానం వదామి, పస్ససి నో త్వం, ఉదాయి, తం సంయోజనం అణుం వా థూలం వా, యస్సాహం నో పహానం వదామీ’’తి (మ. ని. ౨.౧౫౬) ఏత్థ సమథే ఛన్దరాగం పజహాపేసి. ‘‘ఇమం చే తుమ్హే, భిక్ఖవే, దిట్ఠిం ఏవం పరిసుద్ధం ఏవం పరియోదాతం న అల్లీయేథ న కేలాయేథ న ధనాయేథా’’తి (మ. ని. ౧.౪౦౧) ఏత్థ విపస్సనాయ ఛన్దరాగం పజహాపేసి. ఇధ పన ఉభయత్థ పజహాపేన్తో ‘‘ధమ్మాపి వో పహాతబ్బా, పగేవ అధమ్మా’’తి ఆహ.
తత్రాయం అధిప్పాయో – భిక్ఖవే, అహం ఏవరూపేసు సన్తప్పణీతేసు ధమ్మేసు ఛన్దరాగప్పహానం వదామి, కిం పన ఇమస్మిం అసద్ధమ్మే గామధమ్మే వసలధమ్మే దుట్ఠుల్లే ఓదకన్తికే, యత్థ అయం అరిట్ఠో మోఘపురిసో నిద్దోససఞ్ఞీ పఞ్చసు కామగుణేసు ఛన్దరాగం నాలం అన్తరాయాయాతి వదతి. అరిట్ఠేన వియ న తుమ్హేహి మయ్హం సాసనే కలలం వా కచవరం వా పక్ఖిపితబ్బన్తి ఏవం భగవా ఇమినాపి ఓవాదేన అరిట్ఠంయేవ నిగ్గణ్హాతి.
౨౪౧. ఇదాని యో పఞ్చసు ఖన్ధేసు తివిధగ్గాహవసేన అహం మమన్తి గణ్హాతి, సో మయ్హం సాసనే అయం అరిట్ఠో వియ కలలం కచవరం పక్ఖిపతీతి దస్సేన్తో ఛయిమాని, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ దిట్ఠిట్ఠానానీతి దిట్ఠిపి దిట్ఠిట్ఠానం, దిట్ఠియా ఆరమ్మణమ్పి దిట్ఠిట్ఠానం, దిట్ఠియా పచ్చయోపి. రూపం ఏతం మమాతిఆదీసు ఏతం మమాతి తణ్హాగ్గాహో. ఏసోహమస్మీతి మానగ్గాహో. ఏసో మే అత్తాతి దిట్ఠిగ్గాహో. ఏవం రూపారమ్మణా తణ్హామానదిట్ఠియో కథితా హోన్తి. రూపం పన అత్తాతి న వత్తబ్బం. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో. దిట్ఠం రూపాయతనం, సుతం సద్దాయతనం, ముతం గన్ధాయతనం రసాయతనం ఫోట్ఠబ్బాయతనం, తఞ్హి పత్వా గహేతబ్బతో ముతన్తి వుత్తం. అవసేసాని సత్తాయతనాని విఞ్ఞాతం నామ. పత్తన్తి పరియేసిత్వా వా అపరియేసిత్వా వా పత్తం. పరియేసితన్తి పత్తం వా అప్పత్తం వా పరియేసితం. అనువిచరితం మనసాతి చిత్తేన అనుసఞ్చరితం. లోకస్మిఞ్హి పరియేసిత్వా పత్తమ్పి అత్థి, పరియేసిత్వా నోపత్తమ్పి. అపరియేసిత్వా పత్తమ్పి అత్థి, అపరియేసిత్వా నోపత్తమ్పి. తత్థ పరియేసిత్వా పత్తం పత్తం నామ. పరియేసిత్వా నోపత్తం పరియేసితం నామ. అపరియేసిత్వా పత్తఞ్చ, అపరియేసిత్వా నోపత్తఞ్చ మనసానువిచరితం నామ.
అథ వా పరియేసిత్వా పత్తమ్పి అపరియేసిత్వా పత్తమ్పి పత్తట్ఠేన పత్తం నామ. పరియేసిత్వా నోపత్తం పరియేసితం నామ. అపరియేసిత్వా నోపత్తం మనసానువిచరితం నామ. సబ్బం వా ఏతం మనసా అనువిచరితత్తా మనసానువిచరితం నామ. ఇమినా విఞ్ఞాణారమ్మణా తణ్హామానదిట్ఠియో కథితా, దేసనావిలాసేన హేట్ఠా దిట్ఠాదిఆరమ్మణవసేన విఞ్ఞాణం దస్సితం. యమ్పి తం దిట్ఠిట్ఠానన్తి యమ్పి ఏతం సో లోకోతిఆదినా నయేన పవత్తం దిట్ఠిట్ఠానం.
సో లోకో సో అత్తాతి యా ఏసా ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తిఆదినా నయేన పవత్తా దిట్ఠి లోకో చ అత్తా చాతి గణ్హాతి, తం సన్ధాయ వుత్తం. సో పేచ్చ భవిస్సామీతి సో అహం పరలోకం గన్త్వా నిచ్చో భవిస్సామి, ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మో భవిస్సామి, సినేరుమహాపథవీమహాసముద్దాదీహి సస్సతీహి సమం తథేవ ఠస్సామి. తమ్పి ఏతం మమాతి తమ్పి దస్సనం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి సమనుపస్సతి. ఇమినా దిట్ఠారమ్మణా తణ్హామానదిట్ఠియో కథితా. విపస్సనాయ పటివిపస్సనాకాలే వియ పచ్ఛిమదిట్ఠియా పురిమదిట్ఠిగ్గహణకాలే ఏవం హోతి.
సుక్కపక్ఖే రూపం నేతం మమాతి రూపే తణ్హామానదిట్ఠిగ్గాహా పటిక్ఖిత్తా. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో. సమనుపస్సతీతి ఇమస్స పన పదస్స తణ్హాసమనుపస్సనా మానసమనుపస్సనా దిట్ఠిసమనుపస్సనా ఞాణసమనుపస్సనాతి చతస్సో సమనుపస్సనాతి అత్థో. తా కణ్హపక్ఖే తిస్సన్నం సమనుపస్సనానం, సుక్కపక్ఖే ఞాణసమనుపస్సనాయ వసేన వేదితబ్బా. అసతి న పరితస్సతీతి అవిజ్జమానే భయపరితస్సనాయ తణ్హాపరితస్సనాయ వా న పరితస్సతి. ఇమినా భగవా అజ్ఝత్తక్ఖన్ధవినాసే అపరితస్సమానం ఖీణాసవం దస్సేన్తో దేసనం మత్థకం పాపేసి.
౨౪౨. ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖూతి ఏవం భగవతా వుత్తే అఞ్ఞతరో అనుసన్ధికుసలో భిక్ఖు – ‘‘భగవతా అజ్ఝత్తక్ఖన్ధవినాసే అపరితస్సన్తం ఖీణాసవం దస్సేత్వా దేసనా నిట్ఠాపితా, అజ్ఝత్తం అపరితస్సన్తే ఖో పన సతి అజ్ఝత్తం పరితస్సకేన బహిద్ధా పరిక్ఖారవినాసే పరితస్సకేన అపరితస్సకేన చాపి భవితబ్బం. ఇతి ఇమేహి చతూహి కారణేహి అయం పఞ్హో పుచ్ఛితబ్బో’’తి చిన్తేత్వా ఏకంసం చీవరం కత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ భగవన్తం ఏతదవోచ. బహిద్ధా అసతీతి బహిద్ధా పరిక్ఖారవినాసే. అహు వత మేతి అహోసి వత మే భద్దకం యానం వాహనం హిరఞ్ఞం సువణ్ణన్తి అత్థో. తం వత మే నత్థీతి తం వత ఇదాని మయ్హం నత్థి, రాజూహి వా చోరేహి వా హటం, అగ్గినా వా దడ్ఢం, ఉదకేన వా వుళ్హం, పరిభోగేన వా జిణ్ణం. సియా వత మేతి భవేయ్య వత మయ్హం యానం వాహనం హిరఞ్ఞం సువణ్ణం సాలి వీహి యవో గోధుమో. తం వతాహం న లభామీతి తమహం అలభమానో తదనుచ్ఛవికం కమ్మం అకత్వా నిసిన్నత్తా ఇదాని న లభామీతి సోచతి, అయం అగారియసోచనా, అనగారియస్స పత్తచీవరాదీనం వసేన వేదితబ్బా.
అపరితస్సనావారే న ఏవం హోతీతి యేహి కిలేసేహి ఏవం భవేయ్య, తేసం పహీనత్తా న ఏవం హోతి. దిట్ఠిట్ఠానాధిట్ఠానపరియుట్ఠానాభినివేసానుసయానన్తి దిట్ఠీనఞ్చ దిట్ఠిట్ఠానానఞ్చ దిట్ఠాధిట్ఠానానఞ్చ దిట్ఠిపరియుట్ఠానానఞ్చ అభినివేసానుసయానఞ్చ. సబ్బసఙ్ఖారసమథాయాతి నిబ్బానత్థాయ. నిబ్బానఞ్హి ఆగమ్మ సబ్బసఙ్ఖారాఇఞ్జితాని, సబ్బసఙ్ఖారచలనాని సబ్బసఙ్ఖారవిప్ఫన్దితాని సమ్మన్తి వూపసమ్మన్తి, తస్మా తం, ‘‘సబ్బసఙ్ఖారసమథో’’తి వుచ్చతి. తదేవ చ ఆగమ్మ ఖన్ధూపధి కిలేసూపధి అభిసఙ్ఖారూపధి, పఞ్చకామగుణూపధీతి ఇమే ఉపధయో పటినిస్సజ్జియన్తి, తణ్హా ఖీయతి విరజ్జతి నిరుజ్ఝతి, తస్మా తం, ‘‘సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హాక్ఖయో విరాగో నిరోధో’’తి వుచ్చతి. నిబ్బానాయాతి అయం పనస్స సరూపనిద్దేసో, ఇతి సబ్బేహేవ ఇమేహి పదేహి నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియత్థాయ ధమ్మం దేసేన్తస్సాతి అయమత్థో దీపితో. తస్సేవం హోతీతి తస్స దిట్ఠిగతికస్స ఉచ్ఛిజ్జిస్సామి నామస్సు, వినస్సిస్సామి నామస్సు, నాస్సు నామ భవిస్సామీతి ఏవం హోతి. దిట్ఠిగతికస్స హి తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సుఞ్ఞతాపటిసంయుత్తం కత్వా దేసియమానం ధమ్మం సుణన్తస్స తాసో ఉప్పజ్జతి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘తాసో హేసో, భిక్ఖవే, అసుతవతో పుథుజ్జనస్స నో చస్సం, నో చ మే సియా’’తి (సం. ని. ౩.౫౫).
౨౪౩. ఏత్తావతా బహిద్ధాపరిక్ఖారవినాసే తస్సనకస్స చ నోతస్సనకస్స చ అజ్ఝత్తక్ఖన్ధవినాసే తస్సనకస్స చ నోతస్సనకస్స చాతి ఇమేసం వసేన చతుక్కోటికా సుఞ్ఞతా కథితా. ఇదాని బహిద్ధా పరిక్ఖారం పరిగ్గహం నామ కత్వా, వీసతివత్థుకం సక్కాయదిట్ఠిం అత్తవాదుపాదానం నామ కత్వా, సక్కాయదిట్ఠిపముఖా ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో దిట్ఠినిస్సయం నామ కత్వా తికోటికం సుఞ్ఞతం దస్సేతుం తం, భిక్ఖవే, పరిగ్గహన్తిఆదిమాహ. తత్థ పరిగ్గహన్తి బహిద్ధా పరిక్ఖారం. పరిగ్గణ్హేయ్యాథాతి యథా విఞ్ఞూ మనుస్సో పరిగ్గణ్హేయ్య. అహమ్పి ఖో తం, భిక్ఖవేతి, భిక్ఖవే, తుమ్హేపి న పస్సథ, అహమ్పి న పస్సామి, ఇతి ఏవరూపో పరిగ్గహో నత్థీతి దస్సేతి. ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
౨౪౪. ఏవం తికోటికం సుఞ్ఞతం దస్సేత్వా ఇదాని అజ్ఝత్తక్ఖన్ధే అత్తాతి బహిద్ధా పరిక్ఖారే అత్తనియన్తి కత్వా ద్వికోటికం దస్సేన్తో అత్తని వా, భిక్ఖవే, సతీతిఆదిమాహ. తత్థ అయం సఙ్ఖేపత్థో, భిక్ఖవే, అత్తని వా సతి ఇదం మే పరిక్ఖారజాతం అత్తనియన్తి అస్స, అత్తనియేవ వా పరిక్ఖారే సతి అయం మే అత్తా ఇమస్స పరిక్ఖారస్స సామీతి, ఏవం అహన్తి. సతి మమాతి, మమాతి సతి అహన్తి యుత్తం భవేయ్య. సచ్చతోతి భూతతో, థేతతోతి తథతో థిరతో వా.
ఇదాని ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధే అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి ఏవం తిపరివట్టవసేన అగ్గణ్హన్తో అయం అరిట్ఠో వియ మయ్హం సాసనే కలలం కచవరం పక్ఖిపతీతి దస్సేన్తో తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వాతిఆదిమాహ. తత్థ అనిచ్చం, భన్తేతి, భన్తే, యస్మా హుత్వా న హోతి, తస్మా అనిచ్చం. ఉప్పాదవయవత్తితో విపరిణామతావకాలికనిచ్చపటిక్ఖేపట్ఠేన వాతి చతూహి కారణేహి అనిచ్చం. దుక్ఖం, భన్తేతి, భన్తే, పటిపీళనాకారేన దుక్ఖం, సన్తాపదుక్ఖమదుక్ఖవత్థుకసుఖపటిక్ఖేపట్ఠేన వాతి చతూహి కారణేహి దుక్ఖం. విపరిణామధమ్మన్తి భవసఙ్కన్తిఉపగమనసభావం పకతిభావవిజహనసభావం. కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి యుత్తం ను ఖో తం ఇమేసం తిణ్ణం తణ్హామానదిట్ఠిగ్గాహానం వసేన అహం మమాతి ఏవం గహేతుం. నో హేతం, భన్తేతి ఇమినా తే భిక్ఖూ అవసవత్తనాకారేన రూపం, భన్తే, అనత్తాతి పటిజానన్తి. సుఞ్ఞఅస్సామికఅనిస్సరఅత్తపటిక్ఖేపట్ఠేన వాతి చతూహి కారణేహి అనత్తా.
భగవా హి కత్థచి అనిచ్చవసేన అనత్తత్తం దస్సేతి, కత్థచి దుక్ఖవసేన, కత్థచి ఉభయవసేన. ‘‘చక్ఖు అత్తాతి యో వదేయ్య, తం న ఉపపజ్జతి, చక్ఖుస్స ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి. యస్స ఖో పన ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి, అత్తా మే ఉప్పజ్జతి చ వేతి చాతి ఇచ్చస్స ఏవమాగతం హోతి, తస్మా తం న ఉపపజ్జతి చక్ఖు అత్తాతి యో వదేయ్య, ఇతి చక్ఖు అనత్తా’’తి (మ. ని. ౩.౪౨౨) ఇమస్మిఞ్హి ఛఛక్కసుత్తే అనిచ్చవసేన అనత్తతం దస్సేతి. ‘‘రూపఞ్చ హిదం, భిక్ఖవే, అత్తా అభవిస్స, నయిదం రూపం ఆబాధాయ సంవత్తేయ్య, లబ్భేథ చ రూపే ‘ఏవం మే రూపం హోతు, ఏవం మే రూపం మా అహోసీ’తి. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, రూపం అనత్తా, తస్మా రూపం ఆబాధాయ సంవత్తతి, న చ లబ్భతి రూపే ‘ఏవం మే రూపం హోతు, ఏవం మే రూపం మా అహోసీ’’’తి (మహావ. ౨౦; సం. ని. ౩.౫౯) ఇమస్మిం అనత్తలక్ఖణసుత్తే దుక్ఖవసేన అనత్తతం దస్సేతి. ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం, యదనిచ్చం తం దుక్ఖం, యం దుక్ఖం తదనత్తా, యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బ’’న్తి (సం. ని. ౩.౭౬) ఇమస్మిం అరహత్తసుత్తే ఉభయవసేన అనత్తతం దస్సేతి. కస్మా? అనిచ్చం దుక్ఖఞ్చ పాకటం. అనత్తాతి న పాకటం.
పరిభోగభాజనాదీసు హి భిన్నేసు అహో అనిచ్చన్తి వదన్తి, అహో అనత్తాతి వత్తా నామ నత్థి. సరీరే గణ్డపిళకాదీసు వా ఉట్ఠితాసు కణ్టకేన వా విద్ధా అహో దుక్ఖన్తి వదన్తి, అహో అనత్తాతి పన వత్తా నామ నత్థి. కస్మా? ఇదఞ్హి అనత్తలక్ఖణం నామ అవిభూతం దుద్దసం దుప్పఞ్ఞాపనం. తేన తం భగవా అనిచ్చవసేన వా దుక్ఖవసేన వా ఉభయవసేన వా దస్సేతి. తయిదం ఇమస్మిమ్పి తేపరివట్టే అనిచ్చదుక్ఖవసేనేవ దస్సితం. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో.
తస్మా తిహ, భిక్ఖవేతి, భిక్ఖవే, యస్మా ఏతరహి అఞ్ఞదాపి రూపం అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా, తస్మాతి అత్థో. యంకిఞ్చి రూపన్తిఆదీని విసుద్ధిమగ్గే ఖన్ధనిద్దేసే విత్థారితానేవ.
౨౪౫. నిబ్బిన్దతీతి ఉక్కణ్ఠతి. ఏత్థ చ నిబ్బిదాతి వుట్ఠానగామినీవిపస్సనా అధిప్పేతా. వుట్ఠానగామినీవిపస్సనాయ హి బహూని నామాని. ఏసా హి కత్థచి సఞ్ఞగ్గన్తి వుత్తా. కత్థచి ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తి. కత్థచి పారిసుద్ధిపధానియఙ్గన్తి. కత్థచి పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధీతి. కత్థచి తమ్మయతాపరియాదానన్తి. కత్థచి తీహి నామేహి. కత్థచి ద్వీహీతి.
తత్థ పోట్ఠపాదసుత్తే తావ ‘‘సఞ్ఞా ఖో, పోట్ఠపాద, పఠమం ఉప్పజ్జతి, పచ్ఛా ఞాణ’’న్తి (దీ. ని. ౧.౪౧౬) ఏవం సఞ్ఞగ్గన్తి వుత్తా. సుసిమసుత్తే ‘‘పుబ్బే ఖో, సుసిమ, ధమ్మట్ఠితిఞాణం, పచ్ఛా నిబ్బానే ఞాణ’’న్తి (సం. ని. ౨.౭౦) ఏవం ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తి వుత్తా. దసుత్తరసుత్తే ‘‘పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిపధానియఙ్గ’’న్తి (దీ. ని. ౩.౩౫౯) ఏవం పారిసుద్ధిపదానియఙ్గన్తి వుత్తా. రథవినీతే ‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధత్థం భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౫౭) ఏవం పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధీతి వుత్తా. సళాయతనవిభఙ్గే ‘‘అతమ్మయతం, భిక్ఖవే, నిస్సాయ అతమ్మయతం ఆగమ్మ యాయం ఉపేక్ఖా నానత్తా నానత్తసితా, తం అభినివజ్జేత్వా యాయం ఉపేక్ఖా ఏకత్తా ఏకత్తసితా, తం నిస్సాయ తం ఆగమ్మ ఏవమేతిస్సా పహానం హోతి, ఏవమేతిస్సా సమతిక్కమో హోతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౧౦) ఏవం తమ్మయతాపరియాదానన్తి వుత్తా. పటిసమ్భిదామగ్గే ‘‘యా చ ముఞ్చితుకమ్యతా, యా చ పటిసఙ్ఖానుపస్సనా, యా చ సఙ్ఖారుపేక్ఖా, ఇమే ధమ్మా ఏకత్థా బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి (పటి. మ. ౧.౫౪) ఏవం తీహి నామేహి వుత్తా. పట్ఠానే ‘‘అనులోమం గోత్రభుస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో, అనులోమం వోదానస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭) ఏవం ద్వీహి నామేహి వుత్తా. ఇమస్మిం పన అలగద్దసుత్తే నిబ్బిన్దతీతి నిబ్బిదానామేన ఆగతా.
నిబ్బిదా విరజ్జతీతి ఏత్థ విరాగోతి మగ్గో విరాగా విముచ్చతీతి ఏత్థ విరాగేన మగ్గేన విముచ్చతీతి ఫలం కథితం. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతీతి ఇధ పచ్చవేక్ఖణా కథితా.
ఏవం విముత్తచిత్తం మహాఖీణాసవం దస్సేత్వా ఇదాని తస్స యథాభూతేహి పఞ్చహి కారణేహి నామం గణ్హన్తో అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. అవిజ్జాతి వట్టమూలికా అవిజ్జా. అయఞ్హి దురుక్ఖిపనట్ఠేన పలిఘోతి వుచ్చతి. తేనేస తస్స ఉక్ఖిత్తత్తా ఉక్ఖిత్తపలిఘోతి వుత్తో. తాలావత్థుకతాతి సీసచ్ఛిన్నతాలో వియ కతా, సమూలం వా తాలం ఉద్ధరిత్వా తాలస్స వత్థు వియ కతా, యథా తస్మిం వత్థుస్మిం పున సో తాలో న పఞ్ఞాయతి, ఏవం పున అపఞ్ఞత్తిభావం నీతాతి అత్థో. పోనోబ్భవికోతి పునబ్భవదాయకో. జాతిసంసారోతిఆదీసు జాయనవసేన చేవ సంసరణవసేన చ ఏవం లద్ధనామానం పునబ్భవఖన్ధానం పచ్చయో కమ్మాభిసఙ్ఖారో. సో హి పునప్పునం ఉప్పత్తికరణవసేన పరిక్ఖిపిత్వా ఠితత్తా పరిక్ఖాతి వుచ్చతి, తేనేస తస్సా సంకిణ్ణత్తా వికిణ్ణత్తా సంకిణ్ణపరిక్ఖోతి వుత్తో. తణ్హాతి వట్టమూలికా తణ్హా. అయఞ్హి గమ్భీరానుగతట్ఠేన ఏసికాతి వుచ్చతి. తేనేస తస్సా అబ్బూళ్హత్తా లుఞ్చిత్వా ఛడ్డితత్తా అబ్బూళ్హేసికోతి వుత్తో. ఓరమ్భాగియానీతి ఓరం భజనకాని కామభవే ఉపపత్తిపచ్చయాని. ఏతాని హి కవాటం వియ నగరద్వారం చిత్తం పిదహిత్వా ఠితత్తా అగ్గళాతి వుచ్చన్తి. తేనేస తేసం నిరాకతత్తా భిన్నత్తా నిరగ్గళోతి వుత్తో. అరియోతి నిక్కిలేసో పరిసుద్ధో. పన్నద్ధజోతి పతితమానద్ధజో. పన్నభారోతి ఖన్ధభారకిలేసభారఅభిసఙ్ఖారభారపఞ్చకామగుణభారా పన్నా ఓరోహితా అస్సాతి పన్నభారో. అపిచ ఇధ మానభారస్సేవ ఓరోపితత్తా పన్నభారోతి అధిప్పేతో. విసంయుత్తోతి చతూహి యోగేహి సబ్బకిలేసేహి చ విసంయుత్తో. ఇధ పన మానసంయోగేనేవ విసంయుత్తత్తా విసంయుత్తోతి అధిప్పేతో. అస్మిమానోతి రూపే అస్మీతి మానో, వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… విఞ్ఞాణే అస్మీతి మానో.
ఏత్తావతా భగవతా మగ్గేన కిలేసే ఖేపేత్వా నిరోధసయనవరగతస్స నిబ్బానారమ్మణం ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా విహరతో ఖీణాసవస్స కాలో దస్సితో. యథా హి ద్వే నగరాని ఏకం చోరనగరం, ఏకం ఖేమనగరం. అథ ఏకస్స మహాయోధస్స ఏవం భవేయ్య – ‘‘యావిమం చోరనగరం తిట్ఠతి, తావ ఖేమనగరం భయతో న ముచ్చతి, చోరనగరం అనగరం కరిస్సామీ’’తి సన్నాహం కత్వా ఖగ్గం గహేత్వా చోరనగరం ఉపసఙ్కమిత్వా నగరద్వారే ఉస్సాపితే ఏసికత్థమ్భే ఖగ్గేన ఛిన్దిత్వా సద్వారబాహకం కవాటం ఛిన్దిత్వా పలిఘం ఉక్ఖిపిత్వా పాకారం భిన్దన్తో పరిక్ఖం సంకిరిత్వా నగరసోభనత్థాయ ఉస్సితే ధజే పాతేత్వా నగరం అగ్గినా ఝాపేత్వా ఖేమనగరం పవిసిత్వా పాసాదం అభిరుయ్హ ఞాతిగణపరివుతో సురసభోజనం భుఞ్జేయ్య, ఏవం చోరనగరం వియ సక్కాయో, ఖేమనగరం వియ నిబ్బానం, మహాయోధో వియ యోగావచరో. తస్సేవం హోతి, ‘‘యావ సక్కాయవట్టం వత్తతి, తావ ద్వత్తింసకమ్మకారణఅట్ఠనవుతిరోగపఞ్చవీసతిమహాభయేహి పరిముచ్చనం నత్థీ’’తి. సో మహాయోధో వియ సన్నాహం సీలసన్నాహం కత్వా, పఞ్ఞాఖగ్గం గహేత్వా ఖగ్గేన ఏసికత్థమ్భే వియ అరహత్తమగ్గేన తణ్హేసికం లుఞ్చిత్వా, సో యోధో సద్వారబాహకం నగరకవాటం వియ పఞ్చోరమ్భాగియసంయోజనగ్గళం ఉగ్ఘాటేత్వా, సో యోధో పలిఘం వియ, అవిజ్జాపలిఘం ఉక్ఖిపిత్వా, సో యోధో పాకారం భిన్దన్తో పరిక్ఖం వియ కమ్మాభిసఙ్ఖారం భిన్దన్తో జాతిసంసారపరిక్ఖం సంకిరిత్వా, సో యోధో నగరసోభనత్థాయ ఉస్సాపితే ధజే వియ మానద్ధజే పాతేత్వా సక్కాయనగరం ఝాపేత్వా, సో యోధో ఖేమనగరే ఉపరిపాసాదే సురసభోజనం వియ కిలేసనిబ్బానం నగరం పవిసిత్వా అమతనిరోధారమ్మణం ఫలసమాపత్తిసుఖం అనుభవమానో కాలం వీతినామేతి.
౨౪౬. ఇదాని ఏవం విముత్తచిత్తస్స ఖీణాసవస్స పరేహి అనధిగమనీయవిఞ్ఞాణతం దస్సేన్తో ఏవం విముత్తచిత్తం ఖోతిఆదిమాహ. తత్థ అన్వేసన్తి అన్వేసన్తా గవేసన్తా. ఇదం నిస్సితన్తి ఇదం నామ నిస్సితం. తథాగతస్సాతి ఏత్థ సత్తోపి తథాగతోతి అధిప్పేతో, ఉత్తమపుగ్గలో ఖీణాసవోపి. అననువిజ్జోతి అసంవిజ్జమానో వా అవిన్దేయ్యో వా. తథాగతోతి హి సత్తే గహితే అసంవిజ్జమానోతి అత్థో వట్టతి, ఖీణాసవే గహితే అవిన్దేయ్యోతి అత్థో వట్టతి.
తత్థ పురిమనయే అయమధిప్పాయో – భిక్ఖవే, అహం దిట్ఠేవ ధమ్మే ధరమానకంయేవ ఖీణాసవం తథాగతో సత్తో పుగ్గలోతి న పఞ్ఞపేమి. అప్పటిసన్ధికం పన పరినిబ్బుతం ఖీణాసవం సత్తోతి వా పుగ్గలోతి వా కిం పఞ్ఞపేస్సామి? అననువిజ్జో తథాగతో. న హి పరమత్థతో సత్తో నామ కోచి అత్థి, తస్స అవిజ్జమానస్స ఇదం నిస్సితం విఞ్ఞాణన్తి అన్వేసన్తాపి కిం అధిగచ్ఛిస్సన్తి? కథం పటిలభిస్సన్తీతి అత్థో. దుతియనయే అయమధిప్పాయో – భిక్ఖవే, అహం దిట్ఠేవ ధమ్మే ధరమానకంయేవ ఖీణాసవం విఞ్ఞాణవసేన ఇన్దాదీహి అవిన్దియం వదామి. న హి సఇన్దా దేవా సబ్రహ్మకా సపజాపతికా అన్వేసన్తాపి ఖీణాసవస్స విపస్సనాచిత్తం వా మగ్గచిత్తం వా ఫలచిత్తం వా, ఇదం నామ ఆరమ్మణం నిస్సాయ వత్తతీతి జానితుం సక్కోన్తి. తే అప్పటిసన్ధికస్స పరినిబ్బుతస్స కిం జానిస్సన్తీతి?
అసతాతి అసన్తేన. తుచ్ఛాతి తుచ్ఛకేన. ముసాతి ముసావాదేన. అభూతేనాతి యం నత్థి, తేన. అబ్భాచిక్ఖన్తీతి అభిఆచిక్ఖన్తి, అభిభవిత్వా వదన్తి. వేనయికోతి వినయతి వినాసేతీతి వినయో, సో ఏవ వేనయికో, సత్తవినాసకోతి అధిప్పాయో. యథా చాహం న, భిక్ఖవేతి, భిక్ఖవే, యేన వాకారేన అహం న సత్తవినాసకో. యథా చాహం న వదామీతి యేన వా కారణేన అహం సత్తవినాసం న పఞ్ఞపేమి. ఇదం వుత్తం హోతి – యథాహం న సత్తవినాసకో, యథా చ న సత్తవినాసం పఞ్ఞపేమి, తథా మం తే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా ‘‘వేనయికో సమణో గోతమో’’తి వదన్తా సత్తవినాసకో సమణో గోతమోతి చ, ‘‘సతో సత్తస్స ఉచ్ఛేదం వినాసం విభవం పఞ్ఞపేతీ’’తి వదన్తా సత్తవినాసం పఞ్ఞపేతీతి చ అసతా తుచ్ఛా ముసా అభూతేన అబ్భాచిక్ఖన్తీతి.
పుబ్బే చాతి పుబ్బే మహాబోధిమణ్డమ్హియేవ చ. ఏతరహి చాతి ఏతరహి ధమ్మదేసనాయఞ్చ. దుక్ఖఞ్చేవ పఞ్ఞపేమి, దుక్ఖస్స చ నిరోధన్తి ధమ్మచక్కం అప్పవత్తేత్వా బోధిమణ్డే విహరన్తోపి ధమ్మచక్కప్పవత్తనతో పట్ఠాయ ధమ్మం దేసేన్తోపి చతుసచ్చమేవ పఞ్ఞపేమీతి అత్థో. ఏత్థ హి దుక్ఖగ్గహణేన తస్స మూలభూతో సముదయో, నిరోధగ్గహణేన తంసమ్పాపకో మగ్గో గహితోవ హోతీతి వేదితబ్బో. తత్ర చేతి తస్మిం చతుసచ్చప్పకాసనే. పరేతి సచ్చాని ఆజానితుం పటివిజ్ఝితుం అసమత్థపుగ్గలా. అక్కోసన్తీతి దసహి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసన్తి. పరిభాసన్తీతి వాచాయ పరిభాసన్తి. రోసేన్తి విహేసేన్తీతి రోసేస్సామ విహేసేస్సామాతి అధిప్పాయేన ఘట్టేన్తి దుక్ఖాపేన్తి. తత్రాతి తేసు అక్కోసాదీసు, తేసు వా పరపుగ్గలేసు. ఆఘాతోతి కోపో. అప్పచ్చయోతి దోమనస్సం. అనభిరద్ధీతి అతుట్ఠి.
తత్ర చేతి చతుసచ్చప్పకాసనేయేవ. పరేతి చతుసచ్చప్పకాసనం ఆజానితుం పటివిజ్ఝితుం సమత్థపుగ్గలా. ఆనన్దోతి ఆనన్దపీతి. ఉప్పిలావితత్తన్తి ఉప్పిలాపనపీతి. తత్ర చేతి చతుసచ్చప్పకాసనమ్హియేవ. తత్రాతి సక్కారాదీసు. యం ఖో ఇదం పుబ్బే పరిఞ్ఞాతన్తి ఇదం ఖన్ధపఞ్చకం పుబ్బే బోధిమణ్డే తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిఞ్ఞాతం. తత్థమేతి తస్మిం ఖన్ధపఞ్చకే ఇమే. కిం వుత్తం హోతి? తత్రాపి తథాగతస్స ఇమే సక్కారా మయి కరీయన్తీతి వా అహం ఏతే అనుభవామీతి వా న హోతి. పుబ్బే పరిఞ్ఞాతక్ఖన్ధపఞ్చకంయేవ ఏతే సక్కారే అనుభోతీతి ఏత్తకమేవ హోతీతి. తస్మాతి యస్మా సచ్చాని పటివిజ్ఝితుం అసమత్థా తథాగతమ్పి అక్కోసన్తి, తస్మా. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౨౪౭. తస్మా తిహ, భిక్ఖవే, యం న తుమ్హాకన్తి యస్మా అత్తనియేపి ఛన్దరాగప్పహానం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ సంవత్తతి, తస్మా యం న తుమ్హాకం, తం పజహథాతి అత్థో. యథాపచ్చయం వా కరేయ్యాతి యథా యథా ఇచ్ఛేయ్య తథా తథా కరేయ్య. న హి నో ఏతం, భన్తే, అత్తా వాతి, భన్తే, ఏతం తిణకట్ఠసాఖాపలాసం అమ్హాకం నేవ అత్తా న అమ్హాకం రూపం న విఞ్ఞాణన్తి వదన్తి. అత్తనియం వాతి అమ్హాకం చీవరాదిపరిక్ఖారోపి న హోతీతి అత్థో. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యం న తుమ్హాకం తం పజహథాతి భగవా, ఖన్ధపఞ్చకంయేవ న తుమ్హాకన్తి దస్సేత్వా పజహాపేతి, తఞ్చ ఖో న ఉప్పాటేత్వా, లుఞ్చిత్వా వా. ఛన్దరాగవినయేన పనేతం పజహాపేతి.
౨౪౮. ఏవం స్వాక్ఖాతోతి ఏత్థ తిపరివట్టతో పట్ఠాయ యావ ఇమం ఠానం ఆహరితుమ్పి వట్టతి, పటిలోమేన పేమమత్తకేన సగ్గపరాయణతో పట్ఠాయ యావ ఇమం ఠానం ఆహరితుమ్పి వట్టతి. స్వాక్ఖాతోతి సుకథితో. సుకథితత్తా ఏవ ఉత్తానో వివటో పకాసితో. ఛిన్నపిలోతికోతి పిలోతికా వుచ్చతి ఛిన్నం భిన్నం తత్థ తత్థ సిబ్బితం గణ్ఠికతం జిణ్ణం వత్థం, తం యస్స నత్థి, అట్ఠహత్థం వా నవహత్థం వా అహతసాటకం నివత్థో, సో ఛిన్నపిలోతికో నామ. అయమ్పి ధమ్మో తాదిసో, న హేత్థ కోహఞ్ఞాదివసేన ఛిన్నభిన్నసిబ్బితగణ్ఠికతభావో అత్థి. అపిచ కచవరో పిలోతికోతి వుచ్చతి. ఇమస్మిఞ్చ సాసనే సమణకచవరం నామ పతిట్ఠాతుం న లభతి. తేనేవాహ –
‘‘కారణ్డవం నిద్ధమథ, కసమ్బుఞ్చాపకస్సథ;
తతో పలాపే వాహేథ, అస్సమణే సమణమానినే.
నిద్ధమిత్వాన పాపిచ్ఛే, పాపఆచారగోచరే;
సుద్ధా సుద్ధేహి సంవాసం, కప్పయవ్హో పతిస్సతా;
తతో సమగ్గా నిపకా, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సథా’’తి. (సు. ని. ౨౮౩-౨౮౫);
ఇతి సమణకచవరస్స ఛిన్నత్తాపి అయం ధమ్మో ఛిన్నపిలోతికో నామ హోతి. వట్టం తేసం నత్థి పఞ్ఞాపనాయాతి తేసం వట్టం అపఞ్ఞత్తిభావం గతం నిప్పఞ్ఞత్తికం జాతం. ఏవరూపో మహాఖీణాసవో ఏవం స్వాక్ఖాతే సాసనేయేవ ఉప్పజ్జతి. యథా చ ఖీణాసవో, ఏవం అనాగామిఆదయోపి.
తత్థ ధమ్మానుసారినో సద్ధానుసారినోతి ఇమే ద్వే సోతాపత్తిమగ్గట్ఠా హోన్తి. యథాహ – ‘‘కతమో చ పుగ్గలో ధమ్మానుసారీ? యస్స పుగ్గలస్స సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నస్స పఞ్ఞిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి, పఞ్ఞావాహిం పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమం అరియమగ్గం భావేతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ధమ్మానుసారీ. సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో పుగ్గలో ధమ్మానుసారీ, ఫలే ఠితో దిట్ఠిప్పత్తో. కతమో చ పుగ్గలో సద్ధానుసారీ? యస్స పుగ్గలస్స సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నస్స సద్ధిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి, సద్ధావాహిం సద్ధాపుబ్బఙ్గమం అరియమగ్గం భావేతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సద్ధానుసారీ. సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో పుగ్గలో సద్ధానుసారీ, ఫలే ఠితో సద్ధావిముత్తో’’తి (పు. ప. ౩౦). యేసం మయి సద్ధామత్తం పేమమత్తన్తి ఇమినా యేసం అఞ్ఞో అరియధమ్మో నత్థి, తథాగతే పన సద్ధామత్తం పేమమత్తమేవ హోతి. తే విపస్సకపుగ్గలా అధిప్పేతా. విపస్సకభిక్ఖూనఞ్హి ఏవం విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నిసిన్నానం దసబలే ఏకా సద్ధా ఏకం పేమం ఉప్పజ్జతి. తాయ సద్ధాయ తేన పేమేన హత్థే గహేత్వా సగ్గే ఠపితా వియ హోన్తి, నియతగతికా కిర ఏతే. పోరాణకత్థేరా పన ఏవరూపం భిక్ఖుం చూళసోతాపన్నోతి వదన్తి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
అలగద్దూపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. వమ్మికసుత్తవణ్ణనా
౨౪౯. ఏవం మే సుతన్తి వమ్మికసుత్తం. తత్థ ఆయస్మాతి పియవచనమేతం. కుమారకస్సపోతి తస్స నామం. కుమారకాలే పబ్బజితత్తా పన భగవతా, ‘‘కస్సపం పక్కోసథ, ఇదం ఫలం వా ఖాదనీయం వా కస్సపస్స దేథా’’తి వుత్తే, కతరస్స కస్సపస్సాతి కుమారకస్సపస్సాతి ఏవం గహితనామత్తా తతో పట్ఠాయ వుడ్ఢకాలేపి ‘‘కుమారకస్సపో’’ త్వేవ వుచ్చతి. అపిచ రఞ్ఞా పోసావనికపుత్తత్తాపి తం ‘‘కుమారకస్సపో’’తి సఞ్జానింసు. అయం పనస్స పుబ్బయోగతో పట్ఠాయ ఆవిభావకథా –
థేరో కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే సేట్ఠిపుత్తో అహోసి. అథేకదివసం భగవన్తం చిత్రకథిం ఏకం అత్తనో సావకం ఠానన్తరే ఠపేన్తం దిస్వా భగవతో సత్తాహం దానం దత్వా, ‘‘అహమ్పి భగవా అనాగతే ఏకస్స బుద్ధస్స అయం థేరో వియ చిత్రకథీ సావకో భవేయ్య’’న్తి పత్థనం కత్వా పుఞ్ఞాని కరోన్తో కస్సపస్స భగవతో సాసనే పబ్బజిత్వా విసేసం నిబ్బత్తేతుం నాసక్ఖి.
తదా కిర పరినిబ్బుతస్స భగవతో సాసనే ఓసక్కన్తే పఞ్చ భిక్ఖూ నిస్సేణిం బన్ధిత్వా పబ్బతం అభిరుయ్హ సమణధమ్మం అకంసు. సఙ్ఘత్థేరో తతియదివసే అరహత్తం పత్తో. అనుథేరో చతుత్థదివసే అనాగామీ అహోసి. ఇతరే తయో విసేసం నిబ్బత్తేతుం అసక్కోన్తా దేవలోకే నిబ్బత్తింసు. తేసం ఏకం బుద్ధన్తరం దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సమ్పత్తిం అనుభోన్తానం ఏకో తక్కసిలాయం రాజకులే నిబ్బత్తిత్వా పుక్కుసాతి నామ రాజా హుత్వా భగవన్తం ఉద్దిస్స పబ్బజిత్వా రాజగహం గచ్ఛన్తో కుమ్భకారసాలాయం భగవతో ధమ్మదేసనం సుత్వా అనాగామిఫలం పత్తో. ఏకో ఏకస్మిం సముద్దపట్టనే కులఘరే నిబ్బత్తిత్వా నావం ఆరుయ్హ భిన్ననావో దారుచీరాని నివాసేత్వా లాభసమ్పత్తిం పత్తో, ‘‘అహం అరహా’’తి చిత్తం ఉప్పాదేత్వా, ‘‘న త్వం అరహా, గచ్ఛ సత్థారం పఞ్హం పుచ్ఛా’’తి అత్థకామాయ దేవతాయ చోదితో తథా కత్వా అరహత్తఫలం పత్తో.
ఏకో రాజగహే ఏకిస్సా కులదారికాయ కుచ్ఛిమ్హి ఉప్పన్నో. సా చ పఠమం మాతాపితరో యాచిత్వా పబ్బజ్జం అలభమానా కులఘరం గతా గబ్భసణ్ఠితమ్పి అజానన్తీ సామికం ఆరాధేత్వా తేన అనుఞ్ఞాతా భిక్ఖునీసు పబ్బజితా. తస్సా గబ్భినినిమిత్తం దిస్వా భిక్ఖునియో దేవదత్తం పుచ్ఛింసు, సో ‘‘అస్సమణీ’’తి ఆహ. దసబలం పుచ్ఛింసు, సత్థా ఉపాలిత్థేరం పటిచ్ఛాపేసి. థేరో సావత్థినగరవాసీని కులాని విసాఖఞ్చ ఉపాసికం పక్కోసాపేత్వా సోధేన్తో, – ‘‘పురే లద్ధో గబ్భో, పబ్బజ్జా అరోగా’’తి ఆహ. సత్థా ‘‘సువినిచ్ఛితం అధికరణ’’న్తి థేరస్స సాధుకారం అదాసి. సా భిక్ఖునీ సువణ్ణబిమ్బసదిసం పుత్తం విజాయి, తం గహేత్వా రాజా పసేనది కోసలో పోసాపేసి. ‘‘కస్సపో’’తి చస్స నామం కత్వా అపరభాగే అలఙ్కరిత్వా సత్థు సన్తికం నేత్వా పబ్బాజేసి. ఇతి రఞ్ఞో పోసావనికపుత్తత్తాపి తం ‘‘కుమారకస్సపో’’తి సఞ్జానింసూతి.
అన్ధవనేతి ఏవంనామకే వనే. తం కిర వనం ద్విన్నం బుద్ధానం కాలే అవిజహితనామం అన్ధవనంత్వేవ పఞ్ఞాయతి. తత్రాయం పఞ్ఞత్తివిభావనా – అప్పాయుకబుద్ధానఞ్హి సరీరధాతు న ఏకగ్ఘనా హోతి. అధిట్ఠానానుభావేన విప్పకిరియతి. తేనేవ అమ్హాకమ్పి భగవా, – ‘‘అహం న చిరట్ఠితికో, అప్పకేహి సత్తేహి అహం దిట్ఠో, యేహి న దిట్ఠో, తేవ బహుతరా, తే మే ధాతుయో ఆదాయ తత్థ తత్థ పూజేన్తా సగ్గపరాయణా భవిస్సన్తీ’’తి పరినిబ్బానకాలే, ‘‘అత్తనో సరీరం విప్పకిరియతూ’’తి అధిట్ఠాసి. దీఘాయుకబుద్ధానం పన సువణ్ణక్ఖన్ధో వియ ఏకగ్ఘనం ధాతుసరీరం తిట్ఠతి.
కస్సపస్సాపి భగవతో తథేవ అట్ఠాసి. తతో మహాజనా సన్నిపతిత్వా, ‘‘ధాతుయో ఏకగ్ఘనా న సక్కా వియోజేతుం, కిం కరిస్సామా’’తి సమ్మన్తయిత్వా ఏకగ్ఘనమేవ చేతియం కరిస్సామ, కిత్తకం పన హోతు తన్తి ఆహంసు. ఏకే సత్తయోజనియన్తి ఆహంసు. ఏతం అతిమహన్తం, అనాగతే జగ్గితుం న సక్కా, ఛయోజనం హోతు, పఞ్చయోజనం… చతుయోజనం… తియోజనం… ద్వియోజనం… ఏకయోజనం హోతూతి సన్నిట్ఠానం కత్వా ఇట్ఠకా కీదిసా హోన్తూతి బాహిరన్తే ఇట్ఠకా రత్తసువణ్ణమయా ఏకగ్ఘనా సతసహస్సగ్ఘనికా హోన్తు, అబ్భన్తరిమన్తే పఞ్ఞాససహస్సగ్ఘనికా. హరితాలమనోసిలాహి మత్తికాకిచ్చం కయిరతు, తేలేన ఉదకకిచ్చన్తి నిట్ఠం గన్త్వా చత్తారి ముఖాని చతుధా విభజింసు. రాజా ఏకం ముఖం గణ్హి, రాజపుత్తో పథవిన్దరకుమారో ఏకం, అమచ్చానం జేట్ఠకో హుత్వా సేనాపతి ఏకం, జనపదానం జేట్ఠకో హుత్వా సేట్ఠి ఏకం.
తత్థ ధనసమ్పన్నతాయ రాజాపి సువణ్ణం నీహరాపేత్వా అత్తనా గహితముఖే కమ్మం ఆరభి, ఉపరాజాపి, సేనాపతిపి. సేట్ఠినా గహితముఖే పన కమ్మం ఓలీయతి. తతో యసోరతో నామ ఏకో ఉపాసకో తేపిటకో భాణకో అనాగామీ అరియసావకో, సో కమ్మం ఓలీయతీతి ఞత్వా పఞ్చ సకటసతాని యోజాపేత్వా జనపదం గన్త్వా ‘‘కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధో వీసతివస్ససహస్సాని ఠత్వా పరినిబ్బుతో. తస్స యోజనికం రతనచేతియం కయిరతి, యో యం దాతుం ఉస్సహతి సువణ్ణం వా హిరఞ్ఞం వా సత్తరతనం వా హరితాలం వా మనోసిలం వా, సో తం దేతూ’’తి సమాదపేసి. మనుస్సా అత్తనో అత్తనో థామేన హిరఞ్ఞసువణ్ణాదీని అదంసు. అసక్కోన్తా తేలతణ్డులాదీని దేన్తియేవ. ఉపాసకో తేలతణ్డులాదీని కమ్మకారానం భత్తవేతనత్థం పహిణాతి, అవసేసేహి సువణ్ణం చేతాపేత్వా పహిణాతి, ఏవం సకలజమ్బుదీపం అచరి.
చేతియే కమ్మం నిట్ఠితన్తి చేతియట్ఠానతో పణ్ణం పహిణింసు – ‘‘నిట్ఠితం కమ్మం ఆచరియో ఆగన్త్వా చేతియం వన్దతూ’’తి. సోపి పణ్ణం పహిణి – ‘‘మయా సకలజమ్బుదీపో సమాదపితో, యం అత్థి, తం గహేత్వా కమ్మం నిట్ఠాపేన్తూ’’తి. ద్వేపి పణ్ణాని అన్తరామగ్గే సమాగమింసు. ఆచరియస్స పణ్ణతో పన చేతియట్ఠానతో పణ్ణం పఠమతరం ఆచరియస్స హత్థం అగమాసి. సో పణ్ణం వాచేత్వా చేతియం వన్దిస్సామీతి ఏకకోవ నిక్ఖమి. అన్తరామగ్గే అటవియం పఞ్చ చోరసతాని ఉట్ఠహింసు. తత్రేకచ్చే తం దిస్వా ఇమినా సకలజమ్బుదీపతో హిరఞ్ఞసువణ్ణం సమ్పిణ్డితం, నిధికుమ్భీ నో పవట్టమానా ఆగతాతి అవసేసానం ఆరోచేత్వా తం అగ్గహేసుం. కస్మా తాతా, మం గణ్హథాతి? తయా సకలజమ్బుదీపతో సబ్బం హిరఞ్ఞసువణ్ణం సమ్పిణ్డితం, అమ్హాకమ్పి థోకం థోకం దేహీతి. కిం తుమ్హే న జానాథ, కస్సపో భగవా పరినిబ్బుతో, తస్స యోజనికం రతనచేతియం కయిరతి, తదత్థాయ మయా సమాదపితం, నో అత్తనో అత్థాయ. తం తం లద్ధలద్ధట్ఠానతో తత్థేవ పేసితం, మయ్హం పన నివత్థసాటకమత్తం ఠపేత్వా అఞ్ఞం విత్తం కాకణికమ్పి నత్థీతి.
ఏకే, ‘‘ఏవమేతం విస్సజేథ ఆచరియ’’న్తి ఆహంసు. ఏకే, ‘‘అయం రాజపూజితో అమచ్చపూజితో, అమ్హేసు కఞ్చిదేవ నగరవీథియం దిస్వా రాజరాజమహామత్తాదీనం ఆరోచేత్వా అనయవ్యసనం పాపుణాపేయ్యా’’తి ఆహంసు. ఉపాసకో, ‘‘తాతా, నాహం ఏవం కరిస్సామీ’’తి ఆహ. తఞ్చ ఖో తేసు కారుఞ్ఞేన, న అత్తనో జీవితనికన్తియా. అథ తేసు గహేతబ్బో విస్సజ్జేతబ్బోతి వివదన్తేసు గహేతబ్బోతి లద్ధికా ఏవ బహుతరా హుత్వా జీవితా వోరోపయింసు.
తేసం బలవగుణే అరియసావకే అపరాధేన నిబ్బుతదీపసిఖా వియ అక్ఖీని అన్తరధాయింసు. తే, ‘‘కహం భో చక్ఖు, కహం భో చక్ఖూ’’తి విప్పలపన్తా ఏకచ్చే ఞాతకేహి గేహం నీతా. ఏకచ్చే నోఞాతకా అనాథాతి తత్థేవ అటవియం రుక్ఖమూలే పణ్ణసాలాయం వసింసు. అటవిం ఆగతమనుస్సా కారుఞ్ఞేన తేసం తణ్డులం వా పుటభత్తం వా పరిబ్బయం వా దేన్తి. దారుపణ్ణాదీనం అత్థాయ గన్త్వా ఆగతా మనుస్సా కుహిం గతత్థాతి వుత్తే అన్ధవనం గతమ్హాతి వదన్తి. ఏవం ద్విన్నమ్పి బుద్ధానం కాలే తం వనం అన్ధవనంత్వేవ పఞ్ఞాయతి. కస్సపబుద్ధకాలే పనేతం ఛడ్డితజనపదే అటవి అహోసి. అమ్హాకం భగవతో కాలే సావత్థియా అవిదూరే జేతవనస్స పిట్ఠిభాగే పవివేకకామానం కులపుత్తానం వసనట్ఠానం పధానఘరం అహోసి, తత్థ ఆయస్మా కుమారకస్సపో తేన సమయేన సేఖపటిపదం పూరయమానో విహరతి. తేన వుత్తం ‘‘అన్ధవనే విహరతీ’’తి.
అఞ్ఞతరా దేవతాతి నామగోత్తవసేన అపాకటా ఏకా దేవతాతి అత్థో. ‘‘అభిజానాతి నో, భన్తే, భగవా అహుఞాతఞ్ఞతరస్స మహేసక్ఖస్స సంఖిత్తేన తణ్హాసఙ్ఖయవిముత్తిం భాసితా’’తి (మ. ని. ౧.౩౬౫) ఏత్థ పన అభిఞ్ఞాతో సక్కోపి దేవరాజా అఞ్ఞతరోతి వుత్తో. దేవతాతి చ ఇదం దేవానమ్పి దేవధీతానమ్పి సాధారణవచనం. ఇమస్మిం పనత్థే దేవో అధిప్పేతో. అభిక్కన్తాయ రత్తియాతి ఏత్థ అభిక్కన్తసద్దో ఖయసున్దరాభిరూపఅబ్భనుమోదనాదీసు దిస్సతి. తత్థ – ‘‘అభిక్కన్తా, భన్తే, రత్తి, నిక్ఖన్తో పఠమో యామో, చిరనిసిన్నో భిక్ఖుసఙ్ఘో, ఉద్దిసతు, భన్తే, భగవా భిక్ఖూనం పాతిమోక్ఖ’’న్తి ఏవమాదీసు (అ. ని. ౮.౨౦) ఖయే దిస్సతి. ‘‘అయం ఇమేసం చతున్నం పుగ్గలానం అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చా’’తి (అ. ని. ౪.౧౦౦) ఏవమాదీసు సున్దరే.
‘‘కో మే వన్దతి పాదాని, ఇద్ధియా యససా జలం;
అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, సబ్బా ఓభాసయం దిసా’’తి. (వి. వ. ౮౫౭) –
ఏవమాదీసు అభిరూపే. ‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమా’’తి ఏవమాదీసు (పారా. ౧౫) అబ్భనుమోదనే. ఇధ పన ఖయే. తేన అభిక్కన్తాయ రత్తియాతి పరిక్ఖీణాయ రత్తియాతి వుత్తం హోతి. తత్థాయం దేవపుత్తో మజ్ఝిమయామసమనన్తరే ఆగతోతి వేదితబ్బో. అభిక్కన్తవణ్ణాతి ఇధ అభిక్కన్తసద్దో అభిరూపే. వణ్ణసద్దో పన ఛవి-థుతి-కులవగ్గకారణ-సణ్ఠానపమాణరూపాయతనాదీసు దిస్సతి. తత్థ, ‘‘సువణ్ణవణ్ణోసి భగవా’’తి ఏవమాదీసు ఛవియా. ‘‘కదా సఞ్ఞూళ్హా పన తే గహపతి సమణస్స గోతమస్స వణ్ణా’’తి (మ. ని. ౨.౭౭) ఏవమాదీసు థుతియం. ‘‘చత్తారోమే, భో గోతమ, వణ్ణా’’తి ఏవమాదీసు (దీ. ని. ౩.౧౧౫) కులవగ్గే. ‘‘అథ కేన ను వణ్ణేన, గన్ధథేనోతి వుచ్చతీ’’తి ఏవమాదీసు (సం. ని. ౧.౨౩౪) కారణే. ‘‘మహన్తం హత్థిరాజవణ్ణం అభినిమ్మినిత్వా’’తి ఏవమాదీసు (సం. ని. ౧.౧౩౮) సణ్ఠానే. ‘‘తయో పత్తస్స వణ్ణా’’తి ఏవమాదీసు (పారా. ౬౦౨) పమాణే. ‘‘వణ్ణో గన్ధో రసో ఓజా’’తి ఏవమాదీసు రూపాయతనే. సో ఇధ ఛవియం దట్ఠబ్బో. తేన అభిక్కన్తవణ్ణాతి అభిరూపఛవిఇట్ఠవణ్ణా, మనాపవణ్ణాతి వుత్తం హోతి. దేవతా హి మనుస్సలోకం ఆగచ్ఛమానా పకతివణ్ణం పకతిఇద్ధిం పజహిత్వా ఓళారికం అత్తభావం కత్వా అతిరేకవణ్ణం అతిరేకఇద్ధిం మాపేత్వా నటసమజ్జాదీని గచ్ఛన్తా మనుస్సా వియ అభిసఙ్ఖతేన కాయేన ఆగచ్ఛన్తి. అయమ్పి దేవపుత్తో తథేవ ఆగతో. తేన వుత్తం ‘‘అభిక్కన్తవణ్ణా’’తి.
కేవలకప్పన్తి ఏత్థ కేవలసద్దో అనవసేస-యేభూయ్య-అబ్యామిస్సానతిరేకదళ్హత్థ-విసంయోగాదిఅనేకత్థో. తథా హిస్స, ‘‘కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియ’’న్తి (పారా. ౧) ఏవమాదీసు అనవసేసత్తమత్థో. ‘‘కేవలకప్పా చ అఙ్గమగధా పహూతం ఖాదనీయం భోజనీయం ఆదాయ ఉపసఙ్కమిస్సన్తీ’’తి ఏవమాదీసు యేభుయ్యతా. ‘‘కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతీ’’తి (విభ. ౨౨౫) ఏవమాదీసు అబ్యామిస్సతా. ‘‘కేవలం సద్ధామత్తకం నూన అయమాయస్మా’’తి (మహావ. ౨౪౪) ఏవమాదీసు అనతిరేకతా. ‘‘ఆయస్మతో అనురుద్ధస్స బాహియో నామ సద్ధివిహారికో కేవలకప్పం సఙ్ఘభేదాయ ఠితో’’తి (అ. ని. ౪.౨౪౩) ఏవమాదీసు దళ్హత్థతా. ‘‘కేవలీ వుసితవా ఉత్తమపురిసోతి వుచ్చతీ’’తి (సం. ని. ౩.౫౭) ఏవమాదీసు విసంయోగో. ఇధ పనస్స అనవసేసత్తమత్థోతి అధిప్పేతో.
కప్పసద్దో పనాయం అభిసద్దహన-వోహార-కాల-పఞ్ఞత్తి- ఛేదన-వికప్ప-లేస-సమన్తభావాది-అనేకత్థో. తథా హిస్స, ‘‘ఓకప్పనియమేతం భోతో గోతమస్స, యథా తం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’’తి (మ. ని. ౧.౩౮౭) ఏవమాదీసు అభిసద్దహనమత్థో. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చహి సమణకప్పేహి ఫలం పరిభుఞ్జితు’’న్తి (చూళవ. ౨౫౦) ఏవమాదీసు వోహారో. ‘‘యేన సుదం నిచ్చకప్పం విహరామీ’’తి ఏవమాదీసు (మ. ని. ౧.౩౮౭) కాలో. ‘‘ఇచ్చాయస్మా కప్పో’’తి (సం. ని. ౩.౧౨౪) ఏవమాదీసు పఞ్ఞత్తి. ‘‘అలఙ్కతా కప్పితకేసమస్సూ’’తి (సం. ని. ౪.౩౬౫) ఏవమాదీసు ఛేదనం. ‘‘కప్పతి ద్వఙ్గులకప్పో’’తి (చూళవ. ౪౪౬) ఏవమాదీసు వికప్పో. ‘‘అత్థి కప్పో నిపజ్జితు’’న్తి (అ. ని. ౮.౮౦) ఏవమాదీసు లేసో. ‘‘కేవలకప్పం వేళువనం ఓభాసేత్వా’’తి (సం. ని. ౧.౯౪) ఏవమాదీసు సమన్తభావో. ఇధ పనస్స సమన్తభావో అత్థో అధిప్పేతో. తస్మా కేవలకప్పం అన్ధవనన్తి ఏత్థ అనవసేసం సమన్తతో అన్ధవనన్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.
ఓభాసేత్వాతి వత్థాలఙ్కారసరీరసముట్ఠితాయ ఆభాయ ఫరిత్వా, చన్దిమా వియ చ సూరియో వియ చ ఏకోభాసం ఏకపజ్జోతం కరిత్వాతి అత్థో. ఏకమన్తం అట్ఠాసీతి ఏకస్మిం అన్తే, ఏకస్మిం ఓకాసే అట్ఠాసి. ఏతదవోచాతి ఏతం ‘‘భిక్ఖు భిక్ఖూ’’తిఆదివచనమవోచ. కస్మా పనాయం అవన్దిత్వా సమణవోహారేనేవ కథేతీతి? సమణసఞ్ఞాసముదాచారేనేవ. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అయం అన్తరా కామావచరే వసి. అహం పన అస్మి తతో కాలతో పట్ఠాయ బ్రహ్మచారీ’’తి సమణసఞ్ఞావస్స సముదాచరతి, తస్మా అవన్దిత్వా సమణవోహారేనేవ కథేతి. పుబ్బసహాయో కిరేసో దేవపుత్తో థేరస్స. కుతో పట్ఠాయాతి? కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలతో పట్ఠాయ. యో హి పుబ్బయోగే ఆగతేసు పఞ్చసు సహాయేసు అనుథేరో చతుత్థదివసే అనాగామీ అహోసీతి వుత్తో, అయం సో. తదా కిర తేసు సఙ్ఘత్థేరస్స అరహత్తేనేవ సద్ధిం అభిఞ్ఞా ఆగమింసు. సో, ‘‘మయ్హం కిచ్చం మత్థకం పత్త’’న్తి వేహాసం ఉప్పతిత్వా అనోతత్తదహే ముఖం ధోవిత్వా ఉత్తరకురుతో పిణ్డపాతం ఆదాయ ఆగన్త్వా, ‘‘ఇమం, ఆవుసో, పిణ్డపాతం భుఞ్జిత్వా అప్పమత్తా సమణధమ్మం కరోథా’’తి ఆహ. ఇతరే ఆహంసు – ‘‘న, ఆవుసో, అమ్హాకం ఏవం కతికా అత్థి – ‘యో పఠమం విసేసం నిబ్బత్తేత్వా పిణ్డపాతం ఆహరతి, తేనాభతం భుఞ్జిత్వా సేసేహి సమణధమ్మో కాతబ్బో’తి. తుమ్హే అత్తనో ఉపనిస్సయేన కిచ్చం మత్థకం పాపయిత్థ. మయమ్పి సచే నో ఉపనిస్సయో భవిస్సతి, కిచ్చం మత్థకం పాపేస్సామ. పపఞ్చో ఏస అమ్హాకం, గచ్ఛథ తుమ్హే’’తి. సో యథాఫాసుకం గన్త్వా ఆయుపరియోసానే పరినిబ్బాయి.
పునదివసే అనుథేరో అనాగామిఫలం సచ్ఛకాసి, తస్స అభిఞ్ఞాయో ఆగమింసు. సోపి తథేవ పిణ్డపాతం ఆహరిత్వా తేహి పటిక్ఖిత్తో యథాఫాసుకం గన్త్వా ఆయుపరియోసానే సుద్ధావాసే నిబ్బత్తి. సో సుద్ధావాసే ఠత్వా తే సహాయే ఓలోకేన్తో, ఏకో తదావ పరినిబ్బుతో, ఏకో అధునా భగవతో సన్తికే అరియభూమిం పత్తో, ఏకో లాభసక్కారం నిస్సాయ, ‘‘అహం అరహా’’తి చిత్తం ఉప్పాదేత్వా సుప్పారకపట్టనే వసతీతి దిస్వా తం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘న త్వం అరహా, న అరహత్తమగ్గం పటిపన్నో, గచ్ఛ భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుణాహీ’’తి ఉయ్యోజేసి. సోపి అన్తరఘరే భగవన్తం ఓవాదం యాచిత్వా, ‘‘తస్మా తిహ తే బాహియ ఏవం సిక్ఖితబ్బం దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం హోతూ’’తి (ఉదా. ౧౦) భగవతా సంఖిత్తేన ఓవదితో అరియభూమిం సమ్పాపుణి.
తతో అఞ్ఞో ఏకో అత్థి, సో కుహిన్తి ఓలోకేన్తో అన్ధవనే సేక్ఖపటిపదం పూరయమానో విహరతీతి దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘సహాయకస్స సన్తికే గమిస్సామీతి, గచ్ఛన్తేన పన తుచ్ఛహత్థేన అగన్త్వా కిఞ్చి పణ్ణాకారం గహేత్వా గన్తుం వట్టతి, సహాయో ఖో పన మే నిరామిసో పబ్బతమత్థకే వసన్తో మయా ఆకాసే ఠత్వా దిన్నం పిణ్డపాతమ్పి అపరిభుఞ్జిత్వా సమణధమ్మం అకాసి, ఇదాని ఆమిసపణ్ణాకారం కిం గణ్హిస్సతి? ధమ్మపణ్ణాకారం గహేత్వా గమిస్సామీ’’తి బ్రహ్మలోకే ఠితోవ రతనావళిం గన్థేన్తో వియ పన్నరస పఞ్హే విభజిత్వా తం ధమ్మపణ్ణాకారం ఆదాయ ఆగన్త్వా సహాయస్స అవిదూరే ఠత్వా అత్తనో సమణసఞ్ఞాసముదాచారవసేన తం అనభివాదేత్వావ, ‘‘భిక్ఖు భిక్ఖూ’’తి ఆలపిత్వా అయం వమ్మికోతిఆదిమాహ. తత్థ తురితాలపనవసేన భిక్ఖు భిక్ఖూతి ఆమేడితం వేదితబ్బం. యథా వా ఏకనేవ తిలకేన నలాటం న సోభతి, తం పరివారేత్వా అఞ్ఞేసుపి దిన్నేసు ఫుల్లితమణ్డితం వియ సోభతి, ఏవం ఏకేనేవ పదేన వచనం న సోభతి, పరివారికపదేన సద్ధిం ఫుల్లితమణ్డితం వియ సోభతీతి తం పరివారికపదవసేన వచనం ఫుల్లితమణ్డితం వియ కరోన్తోపి ఏవమాహ.
అయం వమ్మికోతి పురతో ఠితో వమ్మికో నామ నత్థి, దేసనావసేన పన పురతో ఠితం దస్సేన్తో వియ అయన్తి ఆహ. లఙ్గిన్తి సత్థం ఆదాయ ఖణన్తో పలిఘం అద్దస. ఉక్ఖిప లఙ్గిం అభిక్ఖణ సుమేధాతి తాత, పణ్డిత, లఙ్గీ నామ రత్తిం ధూమాయతి దివా పజ్జలతి. ఉక్ఖిపేత పరం పరతో ఖణాతి. ఏవం సబ్బపదేసు అత్థో దట్ఠబ్బో. ఉద్ధుమాయికన్తి మణ్డూకం. చఙ్కవారన్తి ఖారపరిస్సావనం. కుమ్మన్తి కచ్ఛపం. అసిసూనన్తి మంసచ్ఛేదకం అసిఞ్చేవ అధికుట్టనఞ్చ. మంసపేసిన్తి నిసదపోతప్పమాణం అల్లమంసపిణ్డం. నాగన్తి సుమనపుప్ఫకలాపసదిసం మహాఫణం తివిధసోవత్థికపరిక్ఖిత్తం అహినాగం అద్దస. మా నాగం ఘట్టేసీతి దణ్డకకోటియా వా వల్లికోటియా వా పంసుచుణ్ణం వా పన ఖిపమానో మా నాగం ఘట్టయి. నమో కరోహి నాగస్సాతి ఉపరివాతతో అపగమ్మ సుద్ధవత్థం నివాసేత్వా నాగస్స నమక్కారం కరోహి. నాగేన అధిసయితం ధనం నామ యావ సత్తమా కులపరివట్టా ఖాదతో న ఖీయతి, నాగో తే అధిసయితం ధనం దస్సతి, తస్మా నమో కరోహి నాగస్సాతి. ఇతో వా పన సుత్వాతి యథా దుక్ఖక్ఖన్ధే ఇతోతి సాసనే నిస్సకం, న తథా ఇధ. ఇధ పన దేవపుత్తే నిస్సక్కం, తస్మా ఇతో వా పనాతి మమ వా పన సన్తికా సుత్వాతి అయమేత్థ అత్థో.
౨౫౧. చాతుమ్మహాభూతికస్సాతి చతుమహాభూతమయస్స. కాయస్సేతం అధివచనన్తి సరీరస్స నామం. యథేవ హి బాహిరకో వమ్మికో, వమతీతి వన్తకోతి వన్తుస్సయోతి వన్తసినేహసమ్బన్ధోతి చతూహి కారణేహి వమ్మికోతి వుచ్చతి. సో హి అహిమఙ్గుసఉన్దూరఘరగోళికాదయో నానప్పకారే పాణకే వమతీతి వమ్మికో. ఉపచికాహి వన్తకోతి వమ్మికో. ఉపచికాహి వమిత్వా ముఖతుణ్డకేన ఉక్ఖిత్తపంసుచుణ్ణేన కటిప్పమాణేనపి పోరిసప్పమాణేనపి ఉస్సితోతి వమ్మికో. ఉపచికాహి వన్తఖేళసినేహేన ఆబద్ధతాయ సత్తసత్తాహం దేవే వస్సన్తేపి న విప్పకిరియతి, నిదాఘేపి తతో పంసుముట్ఠిం గహేత్వా తస్మిం ముట్ఠినా పీళియమానే సినేహో నిక్ఖమతి, ఏవం వన్తసినేహేన సమ్బద్ధోతి వమ్మికో. ఏవమయం కాయోపి, ‘‘అక్ఖిమ్హా అక్ఖిగూథకో’’తిఆదినా నయేన నానప్పకారకం అసుచికలిమలం వమతీతి వమ్మికో. బుద్ధపచ్చేకబుద్ధఖీణాసవా ఇమస్మిం అత్తభావే నికన్తిపరియాదానేన అత్తభావం ఛడ్డేత్వా గతాతి అరియేహి వన్తకోతిపి వమ్మికో. యేహి చాయం తీహి అట్ఠిసతేహి ఉస్సితో న్హారుసమ్బద్ధో మంసావలేపనో అల్లచమ్మపరియోనద్ధో ఛవిరఞ్జితో సత్తే వఞ్చేతి, తం సబ్బం అరియేహి వన్తమేవాతి వన్తుస్సయోతిపి వమ్మికో. ‘‘తణ్హా జనేతి పురిసం, చిత్తమస్స విధావతీ’’తి (సం. ని. ౧.౫౫) ఏవం తణ్హాయ జనితత్తా అరియేహి వన్తేనేవ తణ్హాసినేహేన సమ్బద్ధో అయన్తి వన్తసినేహేన సమ్బద్ధోతిపి వమ్మికో. యథా చ వమ్మికస్స అన్తో నానప్పకారా పాణకా తత్థేవ జాయన్తి, ఉచ్చారపస్సావం కరోన్తి, గిలానా సయన్తి, మతా పతన్తి. ఇతి సో తేసం సూతిఘరం వచ్చకుటి గిలానసాలా సుసానఞ్చ హోతి. ఏవం ఖత్తియమహాసాలాదీనమ్పి కాయో అయం గోపితరక్ఖితో మణ్డితప్పసాధితో మహానుభావానం కాయోతి అచిన్తేత్వా ఛవినిస్సితా పాణా చమ్మనిస్సితా పాణా మంసనిస్సితా పాణా న్హారునిస్సితా పాణా అట్ఠినిస్సితా పాణా అట్ఠిమిఞ్జనిస్సితా పాణాతి ఏవం కులగణనాయ అసీతిమత్తాని కిమికులసహస్సాని అన్తోకాయస్మింయేవ జాయన్తి, ఉచ్చారపస్సావం కరోన్తి, గేలఞ్ఞేన ఆతురితాని సయన్తి, మతాని పతన్తి, ఇతి అయమ్పి తేసం పాణానం సూతిఘరం వచ్చకుటి గిలానసాలా సుసానఞ్చ హోతీతి ‘‘వమ్మికో’’ త్వేవ సఙ్ఖం గతో. తేనాహ భగవా – ‘‘వమ్మికోతి ఖో, భిక్ఖు, ఇమస్స చాతుమహాభూతికస్స కాయస్సేతం అధివచన’’న్తి.
మాతాపేత్తికసమ్భవస్సాతి మాతితో చ పితితో చ నిబ్బత్తేన మాతాపేత్తికేన సుక్కసోణితేన సమ్భూతస్స. ఓదనకుమ్మాసూపచయస్సాతి ఓదనేన చేవ కుమ్మాసేన చ ఉపచితస్స వడ్ఢితస్స. అనిచ్చుచ్ఛాదనపరిమద్దనభేదనవిద్ధంసనధమ్మస్సాతి ఏత్థ అయం కాయో హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చధమ్మో. దుగ్గన్ధవిఘాతత్థాయ తనువిలేపనేన ఉచ్ఛాదనధమ్మో. అఙ్గపచ్చఙ్గాబాధవినోదనత్థాయ ఖుద్దకసమ్బాహనేన పరిమద్దనధమ్మో. దహరకాలే వా ఊరూసు సయాపేత్వా గబ్భవాసేన దుస్సణ్ఠితానం తేసం తేసం అఙ్గానం సణ్ఠానసమ్పాదనత్థం అఞ్ఛనపీళనాదివసేన పరిమద్దనధమ్మో. ఏవం పరిహరతోపి చ భేదనవిద్ధంసనధమ్మో భిజ్జతి చేవ వికిరతి చ, ఏవం సభావోతి అత్థో. తత్థ మాతాపేత్తికసమ్భవఓదనకుమ్మాసూపచయఉచ్ఛాదనపరిమద్దనపదేహి సముదయో కథితో, అనిచ్చభేదవిద్ధంసనపదేహి అత్థఙ్గమో. ఏవం సత్తహిపి పదేహి చాతుమహాభూతికస్స కాయస్స ఉచ్చావచభావో వడ్ఢిపరిహాని సముదయత్థఙ్గమో కథితోతి వేదితబ్బో.
దివా కమ్మన్తేతి దివా కత్తబ్బకమ్మన్తే. ధూమాయనాతి ఏత్థ అయం ధూమసద్దో కోధే తణ్హాయ వితక్కే పఞ్చసు కామగుణేసు ధమ్మదేసనాయ పకతిధూమేతి ఇమేసు అత్థేసు వత్తతి. ‘‘కోధో ధూమో భస్మనిమోసవజ్జ’’న్తి (సం. ని. ౧.౧౬౫) ఏత్థ హి కోధే వత్తతి. ‘‘ఇచ్ఛాధూమాయితా సత్తా’’తి ఏత్థ తణ్హాయ. ‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవతో అవిదూరే ధూమాయన్తో నిసిన్నో హోతీ’’తి ఏత్థ వితక్కే.
‘‘పఙ్కో చ కామా పలిపో చ కామా,
భయఞ్చ మేతం తిమూలం పవుత్తం;
రజో చ ధూమో చ మయా పకాసితా;
హిత్వా తువం పబ్బజ బ్రహ్మదత్తా’’తి. (జా. ౧.౬.౧౪) –
ఏత్థ పఞ్చకామగుణేసు. ‘‘ధూమం కత్తా హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౪౯) ఏత్థ ధమ్మదేసనాయ. ‘‘ధజో రథస్స పఞ్ఞాణం, ధూమో పఞ్ఞాణమగ్గినో’’తి (సం. ని. ౧.౭౨) ఏత్థ పకతిధూమే. ఇధ పనాయం వితక్కే అధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘అయం రత్తిం ధూమాయనా’’తి.
తథాగతస్సేతం అధివచనన్తి తథాగతో హి సత్తన్నం ధమ్మానం బాహితత్తా బ్రాహ్మణో నామ. యథాహ – ‘‘సత్తన్నం ఖో, భిక్ఖు, ధమ్మానం బాహితత్తా బ్రాహ్మణో. కతమేసం సత్తన్నం? రాగో బాహితో హోతి, దోసో… మోహో… మానో… సక్కాయదిట్ఠి… విచికిచ్ఛా… సీలబ్బతపరామాసో బాహితో హోతి. ఇమేసం భిక్ఖు సత్తన్నం ధమ్మానం బాహితత్తా బ్రాహ్మణో’’తి (చూళని. మేత్తగూమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౨౮). సుమేధోతి సున్దరపఞ్ఞో. సేక్ఖస్సాతి ఏత్థ సిక్ఖతీతి సేక్ఖో. యథాహ – ‘‘సిక్ఖతీతి ఖో, భిక్ఖు, తస్మా సేక్ఖోతి వుచ్చతి. కిఞ్చ సిక్ఖతి? అధిసీలమ్పి సిక్ఖతి, అధిచిత్తమ్పి సిక్ఖతి, అధిపఞ్ఞమ్పి సిక్ఖతీ’’తి (అ. ని. ౩.౮౬).
పఞ్ఞాయ అధివచనన్తి లోకియలోకుత్తరాయ పఞ్ఞాయ ఏతం అధివచనం, న ఆవుధసత్థస్స. వీరియారమ్భస్సాతి కాయికచేతసికవీరియస్స. తం పఞ్ఞాగతికమేవ హోతి. లోకియాయ పఞ్ఞాయ లోకియం, లోకుత్తరాయ పఞ్ఞాయ లోకుత్తరం. ఏత్థ పనాయం అత్థదీపనా –
ఏకో కిర జానపదో బ్రాహ్మణో పాతోవ మాణవకేహి సద్ధిం గామతో నిక్ఖమ్మ దివసం అరఞ్ఞే మన్తే వాచేత్వా సాయం గామం ఆగచ్ఛతి. అన్తరామగ్గే చ ఏకో వమ్మికో అత్థి. సో రత్తిం ధూమాయతి, దివా పజ్జలతి. బ్రాహ్మణో అన్తేవాసిం సుమేధం మాణవం ఆహ – ‘‘తాత, అయం వమ్మికో రత్తిం ధూమాయతి, దివా పజ్జలతి, వికారమస్స పస్సిస్సామ, భిన్దిత్వా నం చత్తారో కోట్ఠాసే కత్వా ఖిపాహీ’’తి. సో సాధూతి కుదాలం గహేత్వా సమేహి పాదేహి పథవియం పతిట్ఠాయ తథా అకాసి. తత్ర ఆచరియబ్రాహ్మణో వియ భగవా. సుమేధమాణవకో వియ సేక్ఖో భిక్ఖు. వమ్మికో వియ కాయో. ‘‘తాత, అయం వమ్మికో రత్తిం ధూమాయతి, దివా పజ్జలతి, వికారమస్స పస్సిస్సామ, భిన్దిత్వా నం చత్తారో కోట్ఠాసే కత్వా ఖిపాహీ’’తి బ్రాహ్మణేన వుత్తకాలో వియ, ‘‘భిక్ఖు చాతుమహాభూతికం కాయం చత్తారో కోట్ఠాసే కత్వా పరిగ్గణ్హాహీ’’తి భగవతా వుత్తకాలో. తస్స సాధూతి కుదాలం గహేత్వా తథాకరణం వియ సేక్ఖస్స భిక్ఖునో, ‘‘యో వీసతియా కోట్ఠాసేసు థద్ధభావో, అయం పథవీధాతు. యో ద్వాదససు కోట్ఠాసేసు ఆబన్ధనభావో, అయం ఆపోధాతు. యో చతూసు కోట్ఠాసేసు పరిపాచనభావో, అయం తేజోధాతు. యో ఛసు కోట్ఠాసేసు విత్థమ్భనభావో, అయం వాయోధాతూ’’తి ఏవం చతుధాతువవత్థానవసేన కాయపరిగ్గహో వేదితబ్బో.
లఙ్గీతి ఖో, భిక్ఖూతి కస్మా భగవా అవిజ్జం లఙ్గీతి కత్వా దస్సేసీతి? యథా హి నగరస్స ద్వారం పిధాయ పలిఘే యోజితే మహాజనస్స గమనం పచ్ఛిజ్జతి, యే నగరస్స అన్తో, తే అన్తోయేవ హోన్తి. యే బహి, తే బహియేవ. ఏవమేవ యస్స ఞాణముఖే అవిజ్జాలఙ్గీ పతతి, తస్స నిబ్బానసమ్పాపకం ఞాణగమనం పచ్ఛిజ్జతి, తస్మా అవిజ్జం లఙ్గీతి కత్వా దస్సేసి. పజహ అవిజ్జన్తి ఏత్థ కమ్మట్ఠానఉగ్గహపరిపుచ్ఛావసేన అవిజ్జాపహానం కథితం.
ఉద్ధుమాయికాతి ఖో, భిక్ఖూతి ఏత్థ ఉద్ధుమాయికమణ్డూకో నామ నో మహన్తో, నఖపిట్ఠిప్పమాణో హోతి, పురాణపణ్ణన్తరే వా గచ్ఛన్తరే వా వల్లిఅన్తరే వా వసతి. సో దణ్డకోటియా వా వల్లికోటియా వా పంసుచుణ్ణకేన వా ఘట్టితో ఆయమిత్వా మహన్తో పరిమణ్డలో బేలువపక్కప్పమాణో హుత్వా చత్తారో పాదే ఆకాసగతే కత్వా పచ్ఛిన్నగమనో హుత్వా అమిత్తవసం యాతి, కాకకులలాదిభత్తమేవ హోతి. ఏవమేవ అయం కోధో పఠమం ఉప్పజ్జన్తో చిత్తావిలమత్తకోవ హోతి. తస్మిం ఖణే అనిగ్గహితో వడ్ఢిత్వా ముఖవికులనం పాపేతి. తదా అనిగ్గహితో హనుసఞ్చోపనం పాపేతి. తదా అనిగ్గహితో ఫరుసవాచానిచ్ఛారణం పాపేతి. తదా అనిగ్గహితో దిసావిలోకనం పాపేతి. తదా అనిగ్గహితో ఆకడ్ఢనపరికడ్ఢనం పాపేతి. తదా అనిగ్గహితో పాణినా లేడ్డుదణ్డసత్థపరామసనం పాపేతి. తదా అనిగ్గహితో దణ్డసత్థాభినిపాతం పాపేతి. తదా అనిగ్గహితో పరఘాతనమ్పి అత్తఘాతనమ్పి పాపేతి. వుత్తమ్పి హేతం – ‘‘యతో అయం కోధో పరం ఘాతేత్వా అత్తానం ఘాతేతి, ఏత్తావతాయం కోధో పరముస్సదగతో హోతి పరమవేపుల్లప్పత్తో’’తి. తత్థ యథా ఉద్ధుమాయికాయ చతూసు పాదేసు ఆకాసగతేసు గమనం పచ్ఛిజ్జతి, ఉద్ధుమాయికా అమిత్తవసం గన్త్వా కాకాదిభత్తం హోతి, ఏవమేవ కోధసమఙ్గీపుగ్గలో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతి, అమిత్తవసం యాతి, సబ్బేసం మారానం యథాకామకరణీయో హోతి. తేనాహ భగవా – ‘‘ఉద్ధుమాయికాతి ఖో, భిక్ఖు, కోధూపాయాసస్సేతం అధివచన’’న్తి. తత్థ బలవప్పత్తో కోధోవ కోధూపాయాసో. పజహ కోధూపాయాసన్తి ఏత్థ పటిసఙ్ఖానప్పహానం కథితం.
ద్విధాపథోతి ఏత్థ, యథా పురిసో సధనో సభోగో కన్తారద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో ద్వేధాపథం పత్వా, ‘‘ఇమినా ను ఖో గన్తబ్బం, ఇమినా గన్తబ్బ’’న్తి నిచ్ఛేతుం అసక్కోన్తో తత్థేవ తిట్ఠతి, అథ నం చోరా ఉట్ఠహిత్వా అనయబ్యసనం పాపేన్తి, ఏవమేవ ఖో మూలకమ్మట్ఠానం గహేత్వా నిసిన్నో భిక్ఖు బుద్ధాదీసు కఙ్ఖాయ ఉప్పన్నాయ కమ్మట్ఠానం వడ్ఢేతుం న సక్కోతి, అథ నం కిలేసమారాదయో సబ్బే మారా అనయబ్యసనం పాపేన్తి, ఇతి విచికిచ్ఛా ద్వేధాపథసమా హోతి. తేనాహ భగవా – ‘‘ద్విధాపథోతి ఖో, భిక్ఖు, విచికిచ్ఛాయేతం అధివచన’’న్తి. పజహ విచికిచ్ఛన్తి ఏత్థ కమ్మట్ఠానఉగ్గహపరిపుచ్ఛావసేన విచికిచ్ఛాపహానం కథితం.
చఙ్గవారన్తి ఏత్థ, యథా రజకేహి ఖారపరిస్సావనమ్హి ఉదకే పక్ఖిత్తే ఏకో ఉదకఘటో ద్వేపి దసపి వీసతిపి ఘటసతమ్పి పగ్ఘరతియేవ, పసటమత్తమ్పి ఉదకం న తిట్ఠతి, ఏవమేవ నీవరణసమఙ్గినో పుగ్గలస్స అబ్భన్తరే కుసలధమ్మో న తిట్ఠతి. తేనాహ భగవా – ‘‘చఙ్గవారన్తి ఖో, భిక్ఖు, పఞ్చన్నేతం నీవరణానం అధివచన’’న్తి. పజహ పఞ్చనీవరణేతి ఏత్థ విక్ఖమ్భనతదఙ్గవసేన నీవరణప్పహానం కథితం.
కుమ్మోతి ఏత్థ, యథా కచ్ఛపస్స చత్తారో పాదా సీసన్తి పఞ్చేవ అఙ్గాని హోన్తి, ఏవమేవ సబ్బేపి సఙ్ఖతా ధమ్మా గయ్హమానా పఞ్చేవ ఖన్ధా భవన్తి. తేనాహ భగవా – ‘‘కుమ్మోతి ఖో, భిక్ఖు, పఞ్చన్నేతం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అధివచన’’న్తి. పజహ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధేతి ఏత్థ పఞ్చసు ఖన్ధేసు ఛన్దరాగప్పహానం కథితం.
అసిసూనాతి ఏత్థ, యథా సూనాయ ఉపరి మంసం ఠపేత్వా అసినా కోట్టేన్తి, ఏవమిమే సత్తా వత్థుకామత్థాయ కిలేసకామేహి ఘాతయమానా వత్థుకామానం ఉపరి కత్వా కిలేసకామేహి కన్తితా కోట్టితా చ హోన్తి. తేనాహ భగవా – ‘‘అసిసూనాతి ఖో, భిక్ఖు, పఞ్చన్నేతం కామగుణానం అధివచన’’న్తి. పజహ పఞ్చ కామగుణేతి ఏత్థ పఞ్చసు కామగుణేసు ఛన్దరాగప్పహానం కథితం.
మంసపేసీతి ఖో, భిక్ఖూతి ఏత్థ అయం మంసపేసి నామ బహుజనపత్థితా ఖత్తియాదయో మనుస్సాపి నం పత్థేన్తి కాకాదయో తిరచ్ఛానాపి. ఇమే హి సత్తా అవిజ్జాయ సమ్మత్తా నన్దిరాగం ఉపగమ్మ వట్టం వడ్ఢేన్తి. యథా వా మంసపేసి ఠపితఠపితట్ఠానే లగ్గతి, ఏవమిమే సత్తా నన్దిరాగబద్ధా వట్టే లగ్గన్తి, దుక్ఖం పత్వాపి న ఉక్కణ్ఠన్తి, ఇతి నన్దిరాగో మంసపేసిసదిసో హోతి. తేనాహ భగవా – ‘‘మంసపేసీతి ఖో, భిక్ఖు, నన్దిరాగస్సేతం అధివచన’’న్తి. పజహ నన్దీరాగన్తి ఏత్థ చతుత్థమగ్గేన నన్దీరాగప్పహానం కథితం.
నాగోతి ఖో, భిక్ఖు, ఖీణాసవస్సేతం భిక్ఖునో అధివచనన్తి ఏత్థ యేనత్థేన ఖీణాసవో నాగోతి వుచ్చతి, సో అనఙ్గణసుత్తే (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౬౩) పకాసితో ఏవ. నమో కరోహి నాగస్సాతి ఖీణాసవస్స బుద్ధనాగస్స, ‘‘బుద్ధో సో భగవా బోధాయ ధమ్మం దేసేతి, దన్తో సో భగవా దమథాయ ధమ్మం దేసేతి, సన్తో సో భగవా సమథాయ ధమ్మం దేసేతి, తిణ్ణో సో భగవా తరణాయ ధమ్మం దేసేతి, పరినిబ్బుతో సో భగవా పరినిబ్బానాయ ధమ్మం దేసేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౬౧) ఏవం నమక్కారం కరోహీతి అయమేత్థ అత్థో. ఇతి ఇదం సుత్తం థేరస్స కమ్మట్ఠానం అహోసి. థేరోపి ఇదమేవ సుత్తం కమ్మట్ఠానం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్తో. అయమేతస్స అత్థోతి అయం ఏతస్స పఞ్హస్స అత్థో. ఇతి భగవా రతనరాసిమ్హి మణికూటం గణ్హన్తో వియ యథానుసన్ధినావ దేసనం నిట్ఠపేసీతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
వమ్మికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. రథవినీతసుత్తవణ్ణనా
౨౫౨. ఏవం మే సుతన్తి రథవినీతసుత్తం. తత్థ రాజగహేతి ఏవంనామకే నగరే, తఞ్హి మన్ధాతుమహాగోవిన్దాదీహి పరిగ్గహితత్తా రాజగహన్తి వుచ్చతి. అఞ్ఞేపేత్థ పకారే వణ్ణయన్తి. కిం తేహి? నామమేతం తస్స నగరస్స. తం పనేతం బుద్ధకాలే చ చక్కవత్తికాలే చ నగరం హోతి, సేసకాలే సుఞ్ఞం హోతి యక్ఖపరిగ్గహితం, తేసం వసన్తవనం హుత్వా తిట్ఠతి. వేళువనే కలన్దకనివాపేతి వేళువనన్తి తస్స ఉయ్యానస్స నామం, తం కిర వేళూహి పరిక్ఖిత్తం అహోసి అట్ఠారసహత్థేన చ పాకారేన, గోపురట్టాలకయుత్తం నీలోభాసం మనోరమం, తేన వేళువనన్తి వుచ్చతి. కలన్దకానఞ్చేత్థ నివాపం అదంసు, తేన కలన్దకనివాపోతి వుచ్చతి.
పుబ్బే కిర అఞ్ఞతరో రాజా తత్థ ఉయ్యానకీళనత్థం ఆగతో సురామదేన మత్తో దివాసేయ్యం ఉపగతో సుపి. పరిజనోపిస్స, ‘‘సుత్తో రాజా’’తి పుప్ఫఫలాదీహి పలోభియమానో ఇతో చితో చ పక్కామి, అథ సురాగన్ధేన అఞ్ఞతరస్మా సుసిరరుక్ఖా కణ్హసప్పో నిక్ఖమిత్వా రఞ్ఞాభిముఖో ఆగచ్ఛతి. తం దిస్వా రుక్ఖదేవతా, ‘‘రఞ్ఞో జీవితం దమ్మీ’’తి కాళకవేసేన ఆగన్త్వా కణ్ణమూలే సద్దమకాసి. రాజా పటిబుజ్ఝి, కణ్హసప్పో నివత్తో. సో తం దిస్వా, ‘‘ఇమాయ మమ జీవితం దిన్న’’న్తి కాళకానం తత్థ నివాపం పట్ఠపేసి, అభయఘోసనఞ్చ ఘోసాపేసి. తస్మా తం తతో పభుతి కలన్దకనివాపన్తి సఙ్ఖ్యం గతం. కలన్దకాతి కాళకానం నామం.
జాతిభూమికాతి జాతిభూమివాసినో. తత్థ జాతిభూమీతి జాతట్ఠానం. తం ఖో పనేతం నేవ కోసలమహారాజాదీనం న చఙ్కీబ్రాహమణాదీనం న సక్కసుయామసన్తుసితాదీనం న అసీతిమహాసావకాదీనం న అఞ్ఞేసం సత్తానం జాతట్ఠానం ‘‘జాతిభూమీ’’తి వుచ్చతి. యస్స పన జాతదివసే దససహస్సిలోకధాతు ఏకద్ధజమాలావిప్పకిణ్ణకుసుమవాసచుణ్ణగన్ధసుగన్ధా సబ్బపాలిఫుల్లమివ నన్దనవనం విరోచమానా పదుమినిపణ్ణే ఉదకబిన్దు వియ అకమ్పిత్థ, జచ్చన్ధాదీనఞ్చ రూపదస్సనాదీని అనేకాని పాటిహారియాని పవత్తింసు, తస్స సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తస్స జాతట్ఠానసాకియజనపదో కపిలవత్థాహారో, సా ‘‘జాతిభూమీ’’తి వుచ్చతి.
ధమ్మగరుభావవణ్ణనా
వస్సంవుట్ఠాతి తేమాసం వస్సంవుట్ఠా పవారితపవారణా హుత్వా. భగవా ఏతదవోచాతి ‘‘కచ్చి, భిక్ఖవే, ఖమనీయ’’న్తిఆదీహి వచనేహి ఆగన్తుకపటిసన్థారం కత్వా ఏతం, ‘‘కో ను ఖో, భిక్ఖవే’’తిఆదివచనమవోచ. తే కిర భిక్ఖు, – ‘‘కచ్చి, భిక్ఖవే, ఖమనీయం కచ్చి యాపనీయం, కచ్చిత్థ అప్పకిలమథేన అద్ధానం ఆగతా, న చ పిణ్డకేన కిలమిత్థ, కుతో చ తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఆగచ్ఛథా’’తి పటిసన్థారవసేన పుచ్ఛితా – ‘‘భగవా సాకియజనపదే కపిలవత్థాహారతో జాతిభూమితో ఆగచ్ఛామా’’తి ఆహంసు. అథ భగవా నేవ సుద్ధోదనమహారాజస్స, న సక్కోదనస్స, న సుక్కోదనస్స, న ధోతోదనస్స, న అమితోదనస్స, న అమిత్తాయ దేవియా, న మహాపజాపతియా, న సకలస్స సాకియమణ్డలస్స ఆరోగ్యం పుచ్ఛి. అథ ఖో అత్తనా చ దసకథావత్థులాభిం పరఞ్చ తత్థ సమాదపేతారం పటిపత్తిసమ్పన్నం భిక్ఖుం పుచ్ఛన్తో ఇదం – ‘‘కో ను ఖో, భిక్ఖవే’’తిఆదివచనం అవోచ.
కస్మా పన భగవా సుద్ధోదనాదీనం ఆరోగ్యం అపుచ్ఛిత్వా ఏవరూపం భిక్ఖుమేవ పుచ్ఛతి? పియతాయ. బుద్ధానఞ్హి పటిపన్నకా భిక్ఖూ భిక్ఖునియో ఉపాసకా ఉపాసికాయో చ పియా హోన్తి మనాపా. కిం కారణా? ధమ్మగరుతాయ. ధమ్మగరునో హి తథాగతా, సో చ నేసం ధమ్మగరుభావో, ‘‘దుక్ఖం ఖో అగారవో విహరతి, అప్పతిస్సో’’తి (అ. ని. ౪.౨౧) ఇమినా అజపాలనిగ్రోధమూలే ఉప్పన్నజ్ఝాసయేన వేదితబ్బో. ధమ్మగరుతాయేవ హి భగవా మహాకస్సపత్థేరస్స అభినిక్ఖమనదివసే పచ్చుగ్గమనం కరోన్తో తిగావుతం మగ్గం అగమాసి. అతిరేకతియోజనసతం మగ్గం గన్త్వా గఙ్గాతీరే ధమ్మం దేసేత్వా మహాకప్పినం సపరిసం అరహత్తే పతిట్ఠపేసి. ఏకస్మిం పచ్ఛాభత్తే పఞ్చచత్తాలీసయోజనం మగ్గం గన్త్వా కుమ్భకారస్స నివేసనే తియామరత్తిం ధమ్మకథం కత్వా పుక్కుసాతికులపుత్తం అనాగామిఫలే పతిట్ఠపేసి. వీసయోజనసతం గన్త్వా వనవాసిసామణేరస్స అనుగ్గహం అకాసి. సట్ఠియోజనమగ్గం గన్త్వా ఖదిరవనియత్థేరస్స ధమ్మం దేసేసి. అనురుద్ధత్థేరో పాచీనవంసదాయే నిసిన్నో మహాపురిసవితక్కం వితక్కేతీతి ఞత్వా తత్థ ఆకాసేన గన్త్వా థేరస్స పురతో ఓరుయ్హ సాధుకారమదాసి. కోటికణ్ణసోణత్థేరస్స ఏకగన్ధకుటియం సేనాసనం పఞ్ఞపాపేత్వా పచ్చూసకాలే ధమ్మదేసనం అజ్ఝేసిత్వా సరభఞ్ఞపరియోసానే సాధుకారమదాసి. తిగావుతం మగ్గం గన్త్వా తిణ్ణం కులపుత్తానం వసనట్ఠానే గోసిఙ్గసాలవనే సామగ్గిరసానిసంసం కథేసి. కస్సపోపి భగవా – ‘‘అనాగామిఫలే పతిట్ఠితో అరియసావకో అయ’’న్తి విస్సాసం ఉప్పాదేత్వా ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స నివేసనం గన్త్వా సహత్థా ఆమిసం గహేత్వా పరిభుఞ్జి.
అమ్హాకంయేవ భగవా ఉపకట్ఠాయ వస్సూపనాయికాయ జేతవనతో భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో చారికం నిక్ఖమి. కోసలమహారాజఅనాథపిణ్డికాదయో నివత్తేతుం నాసక్ఖింసు. అనాథపిణ్డికో ఘరం ఆగన్త్వా దోమనస్సప్పత్తో నిసీది. అథ నం పుణ్ణా నామ దాసీ దోమనస్సప్పత్తోసి సామీతి ఆహ. ‘‘ఆమ జే, సత్థారం నివత్తేతుం నాసక్ఖిం, అథ మే ఇమం తేమాసం ధమ్మం వా సోతుం, యథాధిప్పాయం వా దానం దాతుం న లభిస్సామీ’’తి చిన్తా ఉప్పన్నాతి. అహమ్పి సామి సత్థారం నివత్తేస్సామీతి. సచే నివత్తేతుం సక్కోసి, భుజిస్సాయేవ త్వన్తి. సా గన్త్వా దసబలస్స పాదమూలే నిపజ్జిత్వా ‘‘నివత్తథ భగవా’’తి ఆహ. పుణ్ణే త్వం పరపటిబద్ధజీవికా కిం మే కరిస్ససీతి. భగవా మయ్హం దేయ్యధమ్మో నత్థీతి తుమ్హేపి జానాథ, తుమ్హాకం నివత్తనపచ్చయా పనాహం తీసు సరణేసు పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠహిస్సామీతి. భగవా సాధు సాధు పుణ్ణేతి సాధుకారం కత్వా నివత్తేత్వా జేతవనమేవ పవిట్ఠో. అయం కథా పాకటా అహోసి. సేట్ఠి సుత్వా పుణ్ణాయ కిర భగవా నివత్తితోతి తం భుజిస్సం కత్వా ధీతుట్ఠానే ఠపేసి. సా పబ్బజ్జం యాచిత్వా పబ్బజి, పబ్బజిత్వా విపస్సనం ఆరభి. అథస్సా సత్థా ఆరద్ధవిపస్సకభావం ఞత్వా ఇమం ఓభాసగాథం విస్సజ్జేసి –
‘‘పుణ్ణే పూరేసి సద్ధమ్మం, చన్దో పన్నరసో యథా;
పరిపుణ్ణాయ పఞ్ఞాయ, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్ససీ’’తి. (థేరీగా. ౩);
గాథాపరియోసానే అరహత్తం పత్వా అభిఞ్ఞాతా సావికా అహోసీతి. ఏవం ధమ్మగరునో తథాగతా.
నన్దకత్థేరే ఉపట్ఠానసాలాయం ధమ్మం దేసేన్తేపి భగవా అనహాతోవ గన్త్వా తియామరత్తిం ఠితకోవ ధమ్మకథం సుత్వా దేసనాపరియోసానే సాధుకారమదాసి. థేరో ఆగన్త్వా వన్దిత్వా, ‘‘కాయ వేలాయ, భన్తే, ఆగతత్థా’’తి పుచ్ఛి. తయా సుత్తన్తే ఆరద్ధమత్తేతి. దుక్కరం కరిత్థ, భన్తే, బుద్ధసుఖుమాలా తుమ్హేతి. సచే త్వం, నన్ద, కప్పం దేసేతుం సక్కుణేయ్యాసి, కప్పమత్తమ్పాహం ఠితకోవ సుణేయ్యన్తి భగవా అవోచ. ఏవం ధమ్మగరునో తథాగతా. తేసం ధమ్మగరుతాయ పటిపన్నకా పియా హోన్తి, తస్మా పటిపన్నకే పుచ్ఛి. పటిపన్నకో చ నామ అత్తహితాయ పటిపన్నో నో పరహితాయ, పరహితాయ పటిపన్నో నో అత్తహితాయ, నో అత్తహితాయ చ పటిపన్నో నో పరహితాయ చ, అత్తహితాయ చ పటిపన్నో పరహితాయ చాతి చతుబ్బిధో హోతి.
తత్థ యో సయం దసన్నం కథావత్థూనం లాభీ హోతి, పరం తత్థ న ఓవదతి న అనుసాసతి ఆయస్మా బాకులో వియ. అయం అత్తహితాయ పటిపన్నో నామ నో పరహితాయ పటిపన్నో, ఏవరూపం భిక్ఖుం భగవా న పుచ్ఛతి. కస్మా? న మయ్హం సాసనస్స వడ్ఢిపక్ఖే ఠితోతి.
యో పన దసన్నం కథావత్థూనం అలాభీ, పరం తేహి ఓవదతి తేన కతవత్తసాదియనత్థం ఉపనన్దో సక్యపుత్తో వియ, అయం పరహితాయ పటిపన్నో నామ నో అత్తహితాయ, ఏవరూపమ్పి న పుచ్ఛతి. కస్మా? అస్స తణ్హా మహాపచ్ఛి వియ అప్పహీనాతి.
యో అత్తనాపి దసన్నం కథావత్థూనం అలాభీ, పరమ్పి తేహి న ఓవదతి, లాళుదాయీ వియ, అయం నేవ అత్తహితాయ పటిపన్నో న పరహితాయ, ఏవరూపమ్పి న పుచ్ఛతి. కస్మా? అస్స అన్తో కిలేసా ఫరసుఛేజ్జా వియ మహన్తాతి.
యో పన సయం దసన్నం కథావత్థూనం లాభీ, పరమ్పి తేహి ఓవదతి, అయం అత్తహితాయ చేవ పరహితాయ చ పటిపన్నో నామ సారిపుత్తమోగ్గల్లానమహాకస్సపాదయో అసీతిమహాథేరా వియ, ఏవరూపం భిక్ఖుం పుచ్ఛతి. కస్మా? మయ్హం సాసనస్స వుడ్ఢిపక్ఖే ఠితోతి. ఇధాపి ఏవరూపమేవ పుచ్ఛన్తో – ‘‘కో ను ఖో, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ.
ఏవం భగవతా పుట్ఠానం పన తేసం భిక్ఖూనం భగవా అత్తనో జాతిభూమియం ఉభయహితాయ పటిపన్నం దసకథావత్థులాభిం భిక్ఖుం పుచ్ఛతి, కో ను ఖో తత్థ ఏవరూపోతి న అఞ్ఞమఞ్ఞం చిన్తనా వా సమన్తనా వా అహోసి. కస్మా? ఆయస్మా హి మన్తాణిపుత్తో తస్మిం జనపదే ఆకాసమజ్ఝే ఠితో చన్దో వియ సూరియో వియ చ పాకటో పఞ్ఞాతో. తస్మా తే భిక్ఖూ మేఘసద్దం సుత్వా ఏకజ్ఝం సన్నిపతితమోరఘటా వియ ఘనసజ్ఝాయం కాతుం, ఆరద్ధభిక్ఖూ వియ చ అత్తనో ఆచరియం పుణ్ణత్థేరం భగవతో ఆరోచేన్తా థేరస్స చ గుణం భాసితుం అప్పహోన్తేహి ముఖేహి ఏకప్పహారేనేవ పుణ్ణో నామ, భన్తే, ఆయస్మాతిఆదిమాహంసు. తత్థ పుణ్ణోతి తస్స థేరస్స నామం. మన్తాణియా పన సో పుత్తో, తస్మా మన్తాణిపుత్తోతి వుచ్చతి. సమ్భావితోతి గుణసమ్భావనాయ సమ్భావితో.
అప్పిచ్ఛతాదివణ్ణనా
అప్పిచ్ఛోతి ఇచ్ఛావిరహితో నిఇచ్ఛో నిత్తణ్హో. ఏత్థ హి బ్యఞ్జనం సావసేసం వియ, అత్థో పన నిరవసేసో. న హి తస్స అన్తో అణుమత్తాపి పాపికా ఇచ్ఛా నామ అత్థి. ఖీణాసవో హేస సబ్బసో పహీనతణ్హో. అపిచేత్థ అత్రిచ్ఛతా పాపిచ్ఛతా మహిచ్ఛతా అప్పిచ్ఛతాతి అయం భేదో వేదితబ్బో.
తత్థ సకలాభే అతిత్తస్స పరలాభే పత్థనా అత్రిచ్ఛతా నామ. తాయ సమన్నాగతస్స ఏకభాజేన పక్కపూవోపి అత్తనో పత్తే పతితో న సుపక్కో వియ ఖుద్దకో వియ చ ఖాయతి. స్వేవ పరస్స పత్తే పక్ఖిత్తో సుపక్కో వియ మహన్తో వియ చ ఖాయతి. అసన్తగుణసమ్భావనతా పన పటిగ్గహణే చ అమత్తఞ్ఞుతా పాపిచ్ఛతా నామ, సా, ‘‘ఇధేకచ్చో అస్సద్ధో సమానో సద్ధోతి మం జనో జానాతూ’’తిఆదినా నయేన అభిధమ్మే ఆగతాయేవ, తాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో కోహఞ్ఞే పతిట్ఠాతి. సన్తగుణసమ్భావనా పన పటిగ్గహణే చ అమత్తఞ్ఞుతా మహిచ్ఛతా నామ. సాపి, ‘‘ఇధేకచ్చో సద్ధో సమానో సద్ధోతి మం జనో జానాతూతి ఇచ్ఛతి, సీలవా సమానో సీలవాతి మం జనో జానాతూ’’తి (విభ. ౮౫౧) ఇమినా నయేన ఆగతాయేవ, తాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో దుస్సన్తప్పయో హోతి, విజాతమాతాపిస్స చిత్తం గహేతుం న సక్కోతి. తేనేతం వుచ్చతి –
‘‘అగ్గిక్ఖన్ధో సముద్దో చ, మహిచ్ఛో చాపి పుగ్గలో;
సకటేన పచ్చయం దేతు, తయోపేతే అతప్పయా’’తి.
సన్తగుణనిగూహనతా పన పటిగ్గహణే చ మత్తఞ్ఞుతా అప్పిచ్ఛతా నామ, తాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో అత్తని విజ్జమానమ్పి గుణం పటిచ్ఛాదేతుకామతాయ, ‘‘సద్ధో సమానో సద్ధోతి మం జనో జానాతూతి న ఇచ్ఛతి. సీలవా, పవివిత్తో, బహుస్సుతో, ఆరద్ధవీరియో, సమాధిసమ్పన్నో, పఞ్ఞవా, ఖీణాసవో సమానో ఖీణాసవోతి మం జనో జానాతూ’’తి న ఇచ్ఛతి, సేయ్యథాపి మజ్ఝన్తికత్థేరో.
థేరో కిర మహాఖీణాసవో అహోసి, పత్తచీవరం పనస్స పాదమత్తమేవ అగ్ఘతి, సో అసోకస్స ధమ్మరఞ్ఞో విహారమహదివసే సఙ్ఘత్థేరో అహోసి. అథస్స అతిలూఖభావం దిస్వా మనుస్సా, ‘‘భన్తే, థోకం బహి హోథా’’తి ఆహంసు. థేరో, ‘‘మాదిసే ఖీణాసవే రఞ్ఞో సఙ్గహం అకరోన్తే అఞ్ఞో కో కరిస్సతీ’’తి పథవియం నిముజ్జిత్వా సఙ్ఘత్థేరస్స ఉక్ఖిత్తపిణ్డం గణ్హన్తోయేవ ఉమ్ముజ్జి. ఏవం ఖీణాసవో సమానో, ‘‘ఖీణాసవోతి మం జనో జానాతూ’’తి న ఇచ్ఛతి. ఏవం అప్పిచ్ఛో పన భిక్ఖు అనుప్పన్నం లాభం ఉప్పాదేతి, ఉప్పన్నం లాభం థావరం కరోతి, దాయకానం చిత్తం ఆరాధేతి, యథా యథా హి సో అత్తనో అప్పిచ్ఛతాయ అప్పం గణ్హాతి, తథా తథా తస్స వత్తే పసన్నా మనుస్సా బహూ దేన్తి.