౮. మహాహత్థిపదోపమసుత్తవణ్ణనా

౩౦౦. ఏవం మే సుతన్తి మహాహత్థిపదోపమసుత్తం. తత్థ జఙ్గలానన్తి పథవీతలచారీనం. పాణానన్తి సపాదకపాణానం. పదజాతానీతి పదాని. సమోధానం గచ్ఛన్తీతి ఓధానం పక్ఖేపం గచ్ఛన్తి. అగ్గమక్ఖాయతీతి సేట్ఠం అక్ఖాయతి. యదిదం మహన్తత్తేనాతి మహన్తభావేన అగ్గం అక్ఖాయతి, న గుణవసేనాతి అత్థో. యే కేచి కుసలా ధమ్మాతి యే కేచి లోకియా వా లోకుత్తరా వా కుసలా ధమ్మా. సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి ఏత్థ చతుబ్బిధో సఙ్గహో – సజాతిసఙ్గహో, సఞ్జాతిసఙ్గహో, కిరియసఙ్గహో, గణనసఙ్గహోతి. తత్థ ‘‘సబ్బే ఖత్తియా ఆగచ్ఛన్తు సబ్బే బ్రాహ్మణా’’తి ఏవం సమానజాతివసేన సఙ్గహో సజాతిసఙ్గహో నామ. ‘‘సబ్బే కోసలకా సబ్బే మాగధకా’’తి ఏవం సఞ్జాతిదేసవసేన సఙ్గహో సఞ్జాతిసఙ్గహో నామ. ‘‘సబ్బే రథికా సబ్బే ధనుగ్గహా’’తి ఏవం కిరియవసేన సఙ్గహో కిరియసఙ్గహో నామ. ‘‘చక్ఖాయతనం కతమక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతీతి? చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతి. హఞ్చి చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతి, తేన వత రే వత్తబ్బే చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధేన సఙ్గహిత’’న్తి (కథా. ౪౭౧), అయం గణనసఙ్గహో నామ. ఇమస్మిమ్పి ఠానే అయమేవ అధిప్పేతో.

నను చ ‘‘చతున్నం అరియసచ్చానం కతి కుసలా కతి అకుసలా కతి అబ్యాకతాతి పఞ్హస్స విస్సజ్జనే సముదయసచ్చం అకుసలం, మగ్గసచ్చం కుసలం, నిరోధసచ్చం అబ్యాకతం, దుక్ఖసచ్చం సియా కుసలం, సియా అకుసలం, సియా అబ్యాకత’’న్తి (విభ. ౨౧౬-౨౧౭) ఆగతత్తా చతుభూమకమ్పి కుసలం దియడ్ఢమేవ సచ్చం భజతి. అథ కస్మా మహాథేరో చతూసు అరియసచ్చేసు గణనం గచ్ఛతీతి ఆహాతి? సచ్చానం అన్తోగధత్తా. యథా హి ‘‘సాధికమిదం, భిక్ఖవే, దియడ్ఢసిక్ఖాపదసతం అన్వద్ధమాసం ఉద్దేసం ఆగచ్ఛతి, యత్థ అత్తకామా కులపుత్తా సిక్ఖన్తి. తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, సిక్ఖా అధిసీలసిక్ఖా అధిచిత్తసిక్ఖా అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా’’తి (అ. ని. ౩.౮౮) ఏత్థ సాధికమిదం దియడ్ఢసిక్ఖాపదసతం ఏకా అధిసీలసిక్ఖావ హోతి, తం సిక్ఖన్తోపి తిస్సో సిక్ఖా సిక్ఖతీతి దస్సితో, సిక్ఖానం అన్తోగధత్తా. యథా చ ఏకస్స హత్థిపదస్స చతూసు కోట్ఠాసేసు ఏకస్మిం కోట్ఠాసే ఓతిణ్ణానిపి ద్వీసు తీసు చతూసు కోట్ఠాసేసు ఓతిణ్ణానిపి సిఙ్గాలససమిగాదీనం పాదాని హత్థిపదే సమోధానం గతానేవ హోన్తి. హత్థిపదతో అముచ్చిత్వా తస్సేవ అన్తోగధత్తా. ఏవమేవ ఏకస్మిమ్పి ద్వీసుపి తీసుపి చతూసుపి సచ్చేసు గణనం గతా ధమ్మా చతూసు సచ్చేసు గణనం గతావ హోన్తి; సచ్చానం అన్తోగధత్తాతి దియడ్ఢసచ్చగణనం గతేపి కుసలధమ్మే ‘‘సబ్బే తే చతూసు అరియసచ్చేసు సఙ్గహం గచ్ఛన్తీ’’తి ఆహ. ‘‘దుక్ఖే అరియసచ్చే’’తిఆదీసు ఉద్దేసపదేసు చేవ జాతిపి దుక్ఖాతిఆదీసు నిద్దేసపదేసు చ యం వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గే వుత్తమేవ. కేవలం పనేత్థ దేసనానుక్కమోవ వేదితబ్బో.

౩౦౧. యథా హి ఛేకో విలీవకారో సుజాతం వేళుం లభిత్వా చతుధా ఛేత్వా తతో తయో కోట్ఠాసే ఠపేత్వా ఏకం గణ్హిత్వా పఞ్చధా భిన్దేయ్య, తతోపి చత్తారో ఠపేత్వా ఏకం గణ్హిత్వా ఫాలేన్తో పఞ్చ పేసియో కరేయ్య, తతో చతస్సో ఠపేత్వా ఏకం గణ్హిత్వా కుచ్ఛిభాగం పిట్ఠిభాగన్తి ద్విధా ఫాలేత్వా పిట్ఠిభాగం ఠపేత్వా కుచ్ఛిభాగం ఆదాయ తతో సముగ్గబీజనితాలవణ్టాదినానప్పకారం వేళువికతిం కరేయ్య, సో పిట్ఠిభాగఞ్చ ఇతరా చ చతస్సో పేసియో ఇతరే చ చత్తారో కోట్ఠాసే ఇతరే చ తయో కోట్ఠాసే కమ్మాయ న ఉపనేస్సతీతి న వత్తబ్బో. ఏకప్పహారేన పన ఉపనేతుం న సక్కా, అనుపుబ్బేన ఉపనేస్సతి. ఏవమేవ అయం మహాథేరోపి విలీవకారో సుజాతం వేళుం లభిత్వా చత్తారో కోట్ఠాసే వియ, ఇమం మహన్తం సుత్తన్తం ఆరభిత్వా చతుఅరియసచ్చవసేన మాతికం ఠపేసి. విలీవకారస్స తయో కోట్ఠాసే ఠపేత్వా ఏకం గహేత్వా తస్స పఞ్చధా కరణం వియ థేరస్స తీణి అరియసచ్చాని ఠపేత్వా ఏకం దుక్ఖసచ్చం గహేత్వా భాజేన్తస్స ఖన్ధవసేన పఞ్చధా కరణం. తతో యథా సో విలీవకారో చత్తారో కోట్ఠాసే ఠపేత్వా ఏకం భాగం గహేత్వా పఞ్చధా ఫాలేసి, ఏవం థేరో చత్తారో అరూపక్ఖన్ధే ఠపేత్వా రూపక్ఖన్ధం విభజన్తో చత్తారి చ మహాభూతాని చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయ రూపన్తి పఞ్చధా అకాసి. తతో యథా సో విలీవకారో చతస్సో పేసియో ఠపేత్వా ఏకం గహేత్వా కుచ్ఛిభాగం పిట్ఠిభాగన్తి ద్విధా ఫాలేసి, ఏవం థేరో ఉపాదాయ రూపఞ్చ తిస్సో చ ధాతుయో ఠపేత్వా ఏకం పథవీధాతుం విభజన్తో అజ్ఝత్తికబాహిరవసేన ద్విధా దస్సేసి. యథా సో విలీవకారో పిట్ఠిభాగం ఠపేత్వా కుచ్ఛిభాగం ఆదాయ నానప్పకారం విలీవవికతిం అకాసి, ఏవం థేరో బాహిరం పథవీధాతుం ఠపేత్వా అజ్ఝత్తికం పథవీధాతుం వీసతియా ఆకారేహి విభజిత్వా దస్సేతుం కతమా చావుసో, అజ్ఝత్తికా పథవీధాతూతిఆదిమాహ.

యథా పన విలీవకారో పిట్ఠిభాగఞ్చ ఇతరా చ చత్తస్సో పేసియో ఇతరే చ చత్తారో కోట్ఠాసే ఇతరే చ తయో కోట్ఠాసే అనుపుబ్బేన కమ్మాయ ఉపనేస్సతి, న హి సక్కా ఏకప్పహారేన ఉపనేతుం, ఏవం థేరోపి బాహిరఞ్చ పథవీధాతుం ఇతరా చ తిస్సో ధాతుయో ఉపాదారూపఞ్చ ఇతరే చ చత్తారో అరూపినో ఖన్ధే ఇతరాని చ తీణి అరియసచ్చాని అనుపుబ్బేన విభజిత్వా దస్సేస్సతి, న హి సక్కా ఏకప్పహారేన దస్సేతుం. అపిచ రాజపుత్తూపమాయపి అయం కమో విభావేతబ్బో –

ఏకో కిర మహారాజా, తస్స పరోసహస్సం పుత్తా. సో తేసం పిళన్ధనపరిక్ఖారం చతూసు పేళాసు ఠపేత్వా జేట్ఠపుత్తస్స అప్పేసి – ‘‘ఇదం తే, తాత, భాతికానం పిళన్ధనభణ్డం తథారూపే ఛణే సమ్పత్తే పిళన్ధనం నో దేహీతి యాచన్తానం దదేయ్యాసీ’’తి. సో ‘‘సాధు దేవా’’తి సారగబ్భే పటిసామేసి, తథారూపే ఛణదివసే రాజపుత్తా రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా ‘‘పిళన్ధనం నో, తాత, దేథ, నక్ఖత్తం కీళిస్సామా’’తి ఆహంసు. తాతా, జేట్ఠభాతికస్స వో హత్థే మయా పిళన్ధనం ఠపితం, తం ఆహరాపేత్వా పిళన్ధథాతి. తే సాధూతి పటిస్సుణిత్వా తస్స సన్తికం గన్త్వా, ‘‘తుమ్హాకం కిర నో హత్థే పిళన్ధనభణ్డం, తం దేథా’’తి ఆహంసు. సో ఏవం కరిస్సామీతి గబ్భం వివరిత్వా, చతస్సో పేళాయో నీహరిత్వా తిస్సో ఠపేత్వా ఏకం వివరిత్వా, తతో పఞ్చ సముగ్గే నీహరిత్వా చత్తారో ఠపేత్వా ఏకం వివరిత్వా, తతో పఞ్చసు కరణ్డేసు నీహరితేసు చత్తారో ఠపేత్వా ఏకం వివరిత్వా పిధానం పస్సే ఠపేత్వా తతో హత్థూపగపాదూపగాదీని నానప్పకారాని పిళన్ధనాని నీహరిత్వా అదాసి. సో కిఞ్చాపి ఇతరేహి చతూహి కరణ్డేహి ఇతరేహి చతూహి సముగ్గేహి ఇతరాహి తీహి పేళాహి న తావ భాజేత్వా దేతి, అనుపుబ్బేన పన దస్సతి, న హి సక్కా ఏకప్పహారేన దాతుం.

తత్థ మహారాజా వియ భగవా దట్ఠబ్బో. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘రాజాహమస్మి సేలాతి భగవా, ధమ్మరాజా అనుత్తరో’’తి (సు. ని. ౫౫౯). జేట్ఠపుత్తో వియ సారిపుత్తత్థేరో, వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘యం ఖో తం, భిక్ఖవే, సమ్మా వదమానో వదేయ్య, ‘భగవతో పుత్తో ఓరసో ముఖతో జాతో ధమ్మజో ధమ్మనిమ్మితో ధమ్మదాయాదో, నో ఆమిసదాయాదో’తి సారిపుత్తమేవ తం సమ్మా వదమానో వదేయ్య, భగవతో పుత్తో…పే… నో ఆమిసదాయాదో’’తి (మ. ని. ౩.౯౭). పరోసహస్సరాజపుత్తా వియ భిక్ఖుసఙ్ఘో దట్ఠబ్బో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘పరోసహస్సం భిక్ఖూనం, సుగతం పయిరుపాసతి;

దేసేన్తం విరజం ధమ్మం, నిబ్బానం అకుతోభయ’’న్తి. (సం. ని. ౧.౨౧౬);

రఞ్ఞో తేసం పుత్తానం పిళన్ధనం చతూసు పేళాసు పక్ఖిపిత్వా జేట్ఠపుత్తస్స హత్థే ఠపితకాలో వియ భగవతో ధమ్మసేనాపతిస్స హత్థే చతుసచ్చప్పకాసనాయ ఠపితకాలో, తేనేవాహ – ‘‘సారిపుత్తో, భిక్ఖవే, పహోతి చత్తారి అరియసచ్చాని విత్థారేన ఆచిక్ఖితుం దేసేతుం పఞ్ఞాపేతుం పట్ఠపేతుం వివరితుం విభజితుం ఉత్తానీకాతు’’న్తి (మ. ని. ౩.౩౭౧). తథారూపే ఖణే తేసం రాజపుత్తానం తం రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా పిళన్ధనం యాచనకాలో వియ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స వస్సూపనాయికసమయే ఆగన్త్వా ధమ్మదేసనాయ యాచితకాలో. ఉపకట్ఠాయ కిర వస్సూపనాయికాయ ఇదం సుత్తం దేసితం. రఞ్ఞో, ‘‘తాతా, జేట్ఠభాతికస్స వో హత్థే మయా పిళన్ధనం ఠపితం తం ఆహరాపేత్వా పిళన్ధథా’’తి వుత్తకాలో వియ సమ్బుద్ధేనాపి, ‘‘సేవేథ, భిక్ఖవే, సారిపుత్తమోగ్గల్లానే, భజథ, భిక్ఖవే, సారిపుత్తమోగ్గల్లానే. పణ్డితా భిక్ఖూ అనుగ్గాహకా సబ్రహ్మచారీన’’న్తి ఏవం ధమ్మసేనాపతినో సన్తికే భిక్ఖూనం పేసితకాలో.

రాజపుత్తేహి రఞ్ఞో కథం సుత్వా జేట్ఠభాతికస్స సన్తికం గన్త్వా పిళన్ధనం యాచితకాలో వియ భిక్ఖూహి సత్థుకథం సుత్వా ధమ్మసేనాపతిం ఉపసఙ్కమ్మ ధమ్మదేసనం ఆయాచితకాలో. జేట్ఠభాతికస్స గబ్భం వివరిత్వా చతస్సో పేళాయో నీహరిత్వా ఠపనం వియ ధమ్మసేనాపతిస్స ఇమం సుత్తన్తం ఆరభిత్వా చతున్నం అరియసచ్చానం వసేన మాతికాయ ఠపనం. తిస్సో పేళాయో ఠపేత్వా ఏకం వివరిత్వా తతో పఞ్చసముగ్గనీహరణం వియ తీణి అరియసచ్చాని ఠపేత్వా దుక్ఖం అరియసచ్చం విభజన్తస్స పఞ్చక్ఖన్ధదస్సనం. చత్తారో సముగ్గే ఠపేత్వా ఏకం వివరిత్వా తతో పఞ్చకరణ్డనీహరణం వియ చత్తారో అరూపక్ఖన్ధే ఠపేత్వా ఏకం రూపక్ఖన్ధం విభజన్తస్స చతుమహాభూతఉపాదారూపవసేన పఞ్చకోట్ఠాసదస్సనం.

౩౦౨. చత్తారో కరణ్డే ఠపేత్వా ఏకం వివరిత్వా పిధానం పస్సే ఠపేత్వా హత్థూపగపాదూపగాదిపిళన్ధనదానం వియ తీణి మహాభూతాని ఉపాదారూపఞ్చ ఠపేత్వా ఏకం పథవీధాతుం విభజన్తస్స బాహిరం తావ పిధానం వియ ఠపేత్వా అజ్ఝత్తికాయ పథవీధాతుయా నానాసభావతో వీసతియా ఆకారేహి దస్సనత్థం ‘‘కతమా చావుసో అజ్ఝత్తికా పథవీధాతూ’’తిఆదివచనం.

తస్స పన రాజపుత్తస్స తేహి చతూహి కరణ్డేహి చతూహి సముగ్గేహి తీహి చ పేళాహి పచ్ఛా అనుపుబ్బేన నీహరిత్వా పిళన్ధనదానం వియ థేరస్సాపి ఇతరేసఞ్చ తిణ్ణం మహాభూతానం ఉపాదారూపానఞ్చ చతున్నం అరూపక్ఖన్ధానఞ్చ తిణ్ణం అరియసచ్చానఞ్చ పచ్ఛా అనుపుబ్బేన భాజేత్వా దస్సనం వేదితబ్బం. యం పనేతం ‘‘కతమా చావుసో, అజ్ఝత్తికా పథవీధాతూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అజ్ఝత్తం పచ్చత్తన్తి ఉభయమ్పేతం నియకాధివచనమేవ. కక్ఖళన్తి థద్ధం. ఖరిగతన్తి ఫరుసం. ఉపాదిన్నన్తి న కమ్మసముట్ఠానమేవ, అవిసేసేన పన సరీరట్ఠకస్సేతం గహణం. సరీరట్ఠకఞ్హి ఉపాదిన్నం వా హోతు, అనుపాదిన్నం వా, ఆదిన్నగహితపరామట్ఠవసేన సబ్బం ఉపాదిన్నమేవ నామ. సేయ్యథిదం – కేసా లోమా…పే… ఉదరియం కరీసన్తి ఇదం ధాతుకమ్మట్ఠానికస్స కులపుత్తస్స అజ్ఝత్తికపథవీధాతువసేన తావ కమ్మట్ఠానం విభత్తం. ఏత్థ పన మనసికారం ఆరభిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం గహేతుకామేన యం కాతబ్బం, తం సబ్బం విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితమేవ. మత్థలుఙ్గం పన న ఇధ పాళిఆరుళ్హం. తమ్పి ఆహరిత్వా, విసుద్ధిమగ్గే వుత్తనయేనేవ వణ్ణసణ్ఠానాదివసేన వవత్థపేత్వా, ‘‘అయమ్పి అచేతనా అబ్యాకతా సుఞ్ఞా థద్ధా పథవీధాతు ఏవా’’తి మనసి కాతబ్బం. యం వా పనఞ్ఞమ్పీతి ఇదం ఇతరేసు తీసు కోట్ఠాసేసు అనుగతాయ పథవీధాతుయా గహణత్థం వుత్తం. యా చేవ ఖో పన అజ్ఝత్తికా పథవీధాతూతి యా చ అయం వుత్తప్పకారా అజ్ఝత్తికా పథవీధాతు. యా చ బాహిరాతి యా చ విభఙ్గే, ‘‘అయో లోహం తిపు సీస’’న్తిఆదినా (విభ. ౧౭౩) నయేన ఆగతా బాహిరా పథవీధాతు.

ఏత్తావతా థేరేన అజ్ఝత్తికా పథవీధాతు నానాసభావతో వీసతియా ఆకారేహి విత్థారేన దస్సితా, బాహిరా సఙ్ఖేపేన. కస్మా? యస్మిఞ్హి ఠానే సత్తానం ఆలయో నికన్తి పత్థనా పరియుట్ఠానం గహణం పరామాసో బలవా హోతి, తత్థ తేసం ఆలయాదీనం ఉద్ధరణత్థం బుద్ధా వా బుద్ధసావకా వా విత్థారకథం కథేన్తి. యత్థ పన న బలవా, తత్థ కత్తబ్బకిచ్చాభావతో సఙ్ఖేపేన కథేన్తి. యథా హి కస్సకో ఖేత్తం కసమానో యత్థ మూలసన్తానకానం బలవతాయ నఙ్గలం లగ్గతి, తత్థ గోణే ఠపేత్వా పంసుం వియూహిత్వా మూలసన్తానకాని ఛేత్వా ఛేత్వా ఉద్ధరన్తో బహుం వాయామం కరోతి. యత్థ తాని నత్థి, తత్థ బలవం పయోగం కత్వా గోణే పిట్ఠియం పహరమానో కసతియేవ, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం.

పథవీధాతురేవేసాతి దువిధాపేసా థద్ధట్ఠేన కక్ఖళట్ఠేన ఫరుసట్ఠేన ఏకలక్ఖణా పథవీధాతుయేవ, ఆవుసోతి అజ్ఝత్తికం బాహిరాయ సద్ధిం యోజేత్వా దస్సేతి. యస్మా బాహిరాయ పథవీధాతుయా అచేతనాభావో పాకటో, న అజ్ఝత్తికాయ, తస్మా సా బాహిరాయ సద్ధిం ఏకసదిసా అచేతనాయేవాతి గణ్హన్తస్స సుఖపరిగ్గహో హోతి. యథా కిం? యథా దన్తేన గోణేన సద్ధిం యోజితో అదన్తో కతిపాహమేవ విసూకాయతి విప్ఫన్దతి, అథ న చిరస్సేవ దమథం ఉపేతి. ఏవం అజ్ఝత్తికాపి బాహిరాయ సద్ధిం ఏకసదిసాతి గణ్హన్తస్స కతిపాహమేవ అచేతనాభావో న ఉపట్ఠాతి, అథ న చిరేనేవస్సా అచేతనాభావో పాకటో హోతి. తం నేతం మమాతి తం ఉభయమ్పి న ఏతం మమ, న ఏసోహమస్మి, న ఏసో మే అత్తాతి ఏవం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. యథాభూతన్తి యథాసభావం, తఞ్హి అనిచ్చాదిసభావం, తస్మా అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తాతి ఏవం దట్ఠబ్బన్తి అత్థో.

హోతి ఖో సో, ఆవుసోతి కస్మా ఆరభి? బాహిరఆపోధాతువసేన బాహిరాయ పథవీధాతుయా వినాసం దస్సేత్వా తతో విసేసతరేన ఉపాదిన్నాయ సరీరట్ఠకపథవీధాతుయా వినాసదస్సనత్థం. పకుప్పతీతి ఆపోసంవట్టవసేన వడ్ఢమానా కుప్పతి. అన్తరహితా తస్మిం సమయే బాహిరా పథవీధాతు హోతీతి తస్మిం సమయే కోటిసతసహస్సచక్కవాళే ఖారోదకేన విలీయమానా ఉదకానుగతా హుత్వా సబ్బా పబ్బతాదివసేన సణ్ఠితా పథవీధాతు అన్తరహితా హోతి. విలీయిత్వా ఉదకమేవ హోతి. తావ మహల్లికాయాతి తావ మహన్తాయ.

దువే సతసహస్సాని, చత్తారి నహుతాని చ;

ఏత్తకం బహలత్తేన, సఙ్ఖాతాయం వసున్ధరాతి. –

ఏవం బహలత్తేనేవ మహన్తాయ, విత్థారతో పన కోటిసతసహస్సచక్కవాళప్పమాణాయ. అనిచ్చతాతి హుత్వా అభావతా. ఖయధమ్మతాతి ఖయం గమనసభావతా. వయధమ్మతాతి వయం గమనసభావతా. విపరిణామధమ్మతాతి పకతివిజహనసభావతా, ఇతి సబ్బేహిపి ఇమేహి పదేహి అనిచ్చలక్ఖణమేవ వుత్తం. యం పన అనిచ్చం, తం దుక్ఖం. యం దుక్ఖం, తం అనత్తాతి తీణిపి లక్ఖణాని ఆగతానేవ హోన్తి. మత్తట్ఠకస్సాతి పరిత్తట్ఠితికస్స, తత్థ ద్వీహాకారేహి ఇమస్స కాయస్స పరిత్తట్ఠితితా వేదితబ్బా ఠితిపరిత్తతాయ చ సరసపరిత్తతాయ చ. అయఞ్హి అతీతే చిత్తక్ఖణే జీవిత్థ, న జీవతి, న జీవిస్సతి. అనాగతే చిత్తక్ఖణే జీవిస్సతి, న జీవతి, న జీవిత్థ. పచ్చుప్పన్నే చిత్తక్ఖణే జీవతి, న జీవిత్థ, న జీవిస్సతీతి వుచ్చతి.

‘‘జీవితం అత్తభావో చ, సుఖదుక్ఖా చ కేవలా;

ఏకచిత్తసమాయుత్తా, లహు సో వత్తతే ఖణో’’తి. –

ఇదం ఏతస్సేవ పరిత్తట్ఠితిదస్సనత్థం వుత్తం. ఏవం ఠితిపరిత్తతాయ పరిత్తట్ఠితితా వేదితబ్బా.

అస్సాసపస్సాసూపనిబద్ధాదిభావేన పనస్స సరసపరిత్తతా వేదితబ్బా. సత్తానఞ్హి అస్సాసూపనిబద్ధం జీవితం, పస్సాసూపనిబద్ధం జీవితం, అస్సాసపస్సాసూపనిబద్ధం జీవితం, మహాభూతూపనిబద్ధం జీవితం, కబళీకారాహారూపనిబద్ధం జీవితం, విఞ్ఞాణూపనిబద్ధం జీవితన్తి విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితం.

తణ్హుపాదిన్నస్సాతి తణ్హాయ ఆదిన్నగహితపరామట్ఠస్స అహన్తి వా మమన్తి వా అస్మీతి వా. అథ ఖ్వాస్స నోతేవేత్థ హోతీతి అథ ఖో అస్స భిక్ఖునో ఏవం తీణి లక్ఖణాని ఆరోపేత్వా పస్సన్తస్స ఏత్థ అజ్ఝత్తికాయ పథవీధాతుయా అహన్తి వాతిఆది తివిధో తణ్హామానదిట్ఠిగ్గాహో నోతేవ హోతి, న హోతియేవాతి అత్థో. యథా చ ఆపోధాతువసేన, ఏవం తేజోధాతువాయోధాతువసేనపి బాహిరాయ పథవీధాతుయా అన్తరధానం హోతి. ఇధ పన ఏకంయేవ ఆగతం. ఇతరానిపి అత్థతో వేదితబ్బాని.

తఞ్చే, ఆవుసోతి ఇధ తస్స ధాతుకమ్మట్ఠానికస్స భిక్ఖునో సోతద్వారే పరిగ్గహం పట్ఠపేన్తో బలం దస్సేతి. అక్కోసన్తీతి దసహి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసన్తి. పరిభాసన్తీతి తయా ఇదఞ్చిదఞ్చ కతం, ఏవఞ్చ ఏవఞ్చ తం కరిస్సామాతి వాచాయ పరిభాసన్తి. రోసేన్తీతి ఘట్టేన్తి. విహేసేన్తీతి దుక్ఖాపేన్తి, సబ్బం వాచాయ ఘట్టనమేవ వుత్తం. సో ఏవన్తి సో ధాతుకమ్మట్ఠానికో ఏవం సమ్పజానాతి. ఉప్పన్నా ఖో మే అయన్తి సమ్పతివత్తమానుప్పన్నభావేన చ సముదాచారుప్పన్నభావేన చ ఉప్పన్నా. సోతసమ్ఫస్సజాతి ఉపనిస్సయవసేన సోతసమ్ఫస్సతో జాతా సోతద్వారజవనవేదనా, ఫస్సో అనిచ్చోతి సోతసమ్ఫస్సో హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చోతి పస్సతి. వేదనాదయోపి సోతసమ్ఫస్ససమ్పయుత్తావ వేదితబ్బా. ధాతారమ్మణమేవాతి ధాతుసఙ్ఖాతమేవ ఆరమ్మణం. పక్ఖన్దతీతి ఓతరతి. పసీదతీతి తస్మిం ఆరమ్మణే పసీదతి, భుమ్మవచనమేవ వా ఏతం. బ్యఞ్జనసన్ధివసేన ‘‘ధాతారమ్మణమేవా’’తి వుత్తం, ధాతారమ్మణేయేవాతి అయమేత్థ అత్థో. అధిముచ్చతీతి ధాతువసేన ఏవన్తి అధిమోక్ఖం లభతి, న రజ్జతి, న దుస్సతి. అయఞ్హి సోతద్వారమ్హి ఆరమ్మణే ఆపాథగతే మూలపరిఞ్ఞాఆగన్తుకతావకాలికవసేన పరిగ్గహం కరోతి, తస్స విత్థారకథా సతిపట్ఠానే సతిసమ్పజఞ్ఞపబ్బే వుత్తా. సా పన తత్థ చక్ఖుద్వారవసేన వుత్తా, ఇధ సోతద్వారవసేన వేదితబ్బా.

ఏవం కతపరిగ్గహస్స హి ధాతుకమ్మట్ఠానికస్స బలవవిపస్సకస్స సచేపి చక్ఖుద్వారాదీసు ఆరమ్మణే ఆపాథగతే అయోనిసో ఆవజ్జనం ఉప్పజ్జతి, వోట్ఠబ్బనం పత్వా ఏకం ద్వే వారే ఆసేవనం లభిత్వా చిత్తం భవఙ్గమేవ ఓతరతి, న రాగాదివసేన ఉప్పజ్జతి, అయం కోటిప్పత్తో తిక్ఖవిపస్సకో. అపరస్స రాగాదివసేన ఏకం వారం జవనం జవతి, జవనపరియోసానే పన రాగాదివసేన ఏవం మే జవనం జవితన్తి ఆవజ్జతో ఆరమ్మణం పరిగ్గహితమేవ హోతి, పున వారం తథా న జవతి. అపరస్స ఏకవారం ఏవం ఆవజ్జతో పున దుతియవారం రాగాదివసేన జవనం జవతియేవ, దుతియవారావసానే పన ఏవం మే జవనం జవితన్తి ఆవజ్జతో ఆరమ్మణం పరిగ్గహితమేవ హోతి, తతియవారే తథా న ఉప్పజ్జతి. ఏత్థ పన పఠమో అతితిక్ఖో, తతియో అతిమన్దో, దుతియస్స పన వసేన ఇమస్మిం సుత్తే, లటుకికోపమే, ఇన్ద్రియభావనే చ అయమత్థో వేదితబ్బో.

ఏవం సోతద్వారే పరిగ్గహితవసేన ధాతుకమ్మట్ఠానికస్స బలం దస్సేత్వా ఇదాని కాయద్వారే దీపేన్తో తఞ్చే, ఆవుసోతిఆదిమాహ. అనిట్ఠారమ్మణఞ్హి పత్వా ద్వీసు వారేసు కిలమతి సోతద్వారే చ కాయద్వారే చ. తస్మా యథా నామ ఖేత్తస్సామీ పురిసో కుదాలం గహేత్వా ఖేత్తం అనుసఞ్చరన్తో యత్థ వా తత్థ వా మత్తికపిణ్డం అదత్వా దుబ్బలట్ఠానేసుయేవ కుదాలేన భూమిం భిన్దిత్వా సతిణమత్తికపిణ్డం దేతి. ఏవమేవ మహాథేరో అనాగతే సిక్ఖాకామా పధానకమ్మికా కులపుత్తా ఇమేసు ద్వారేసు సంవరం పట్ఠపేత్వా ఖిప్పమేవ జాతిజరామరణస్స అన్తం కరిస్సన్తీతి ఇమేసుయేవ ద్వీసు ద్వారేసు గాళ్హం కత్వా సంవరం దేసేన్తో ఇమం దేసనం ఆరభి.

తత్థ సముదాచరన్తీతి ఉపక్కమన్తి. పాణిసమ్ఫస్సేనాతి పాణిప్పహారేన, ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. తథాభూతోతి తథాసభావో. యథాభూతస్మిన్తి యథాసభావే. కమన్తీతి పవత్తన్తి. ఏవం బుద్ధం అనుస్సరతోతిఆదీసు ఇతిపి సో భగవాతిఆదినా నయేన అనుస్సరన్తోపి బుద్ధం అనుస్సరతి, వుత్తం ఖో పనేతం భగవతాతి అనుస్సరన్తోపి అనుస్సరతియేవ. స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మోతిఆదినా నయేన అనుస్సరన్తోపి ధమ్మం అనుస్సరతి, కకచూపమోవాదం అనుస్సరన్తోపి అనుస్సరతియేవ. సుప్పటిపన్నోతిఆదినా నయేన అనుస్సరన్తోపి సఙ్ఘం అనుస్సరతి, కకచోకన్తనం అధివాసయమానస్స భిక్ఖునో గుణం అనుస్సరమానోపి అనుస్సరతియేవ.

ఉపేక్ఖా కుసలనిస్సితా న సణ్ఠాతీతి ఇధ విపస్సనుపేక్ఖా అధిప్పేతా. ఉపేక్ఖా కుసలనిస్సితా సణ్ఠాతీతి ఇధ ఛళఙ్గుపేక్ఖా, సా పనేసా కిఞ్చాపి ఖీణాసవస్స ఇట్ఠానిట్ఠేసు ఆరమ్మణేసు అరజ్జనాదివసేన పవత్తతి, అయం పన భిక్ఖు వీరియబలేన భావనాసిద్ధియా అత్తనో విపస్సనం ఖీణాసవస్స ఛళఙ్గుపేక్ఖాఠానే ఠపేతీతి విపస్సనావ ఛళఙ్గుపేక్ఖా నామ జాతా.

౩౦౩. ఆపోధాతునిద్దేసే ఆపోగతన్తి సబ్బఆపేసు గతం అల్లయూసభావలక్ఖణం. పిత్తం సేమ్హన్తిఆదీసు పన యం వత్తబ్బం, తం సబ్బం సద్ధిం భావనానయేన విసుద్ధిమగ్గే వుత్తం. పకుప్పతీతి ఓఘవసేన వడ్ఢతి, సముద్దతో వా ఉదకం ఉత్తరతి, అయమస్స పాకతికో పకోపో, ఆపోసంవట్టకాలే పన కోటిసతసహస్సచక్కవాళం ఉదకపూరమేవ హోతి. ఓగచ్ఛన్తీతి హేట్ఠా గచ్ఛన్తి, ఉద్ధనే ఆరోపితఉదకం వియ ఖయం వినాసం పాపుణన్తి. సేసం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం.

౩౦౪. తేజోధాతునిద్దేసే తేజోగతన్తి సబ్బతేజేసు గతం ఉణ్హత్తలక్ఖణం. తేజో ఏవ వా తేజోభావం గతన్తి తేజోగతం. పురిమే ఆపోగతేపి పచ్ఛిమే వాయోగతేపి ఏసేవ నయో. యేన చాతి యేన తేజోగతేన. తస్మిం కుప్పితే అయం కాయో సన్తప్పతి, ఏకాహికజరాదిభావేన ఉసుమజాతో హోతి. యేన చ జీరీయతీతి యేన అయం కాయో జీరతి, ఇన్ద్రియవేకల్లత్తం బలపరిక్ఖయం వలిపలితాదిభావఞ్చ పాపుణాతి. యేన చ పరిడయ్హతీతి యేన కుప్పితేన అయం కాయో దయ్హతి, సో చ పుగ్గలో దయ్హామి దయ్హామీతి కన్దన్తో సతధోతసప్పిగోసీతచన్దనాదిలేపఞ్చ తాలవణ్టవాతఞ్చ పచ్చాసీసతి. యేన చ అసితపీతఖాయితసాయితం సమ్మా పరిణామం గచ్ఛతీతి యేన తం అసితం వా ఓదనాది, పీతం వా పానకాది, ఖాయితం వా పిట్ఠఖజ్జకాది, సాయితం వా అమ్బపక్కమధుఫాణితాది సమ్మా పరిపాకం గచ్ఛతి, రసాదిభావేన వివేకం గచ్ఛతీతి అత్థో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పన యం వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం సద్ధిం భావనానయేన విసుద్ధిమగ్గే వుత్తం.

హరితన్తన్తి హరితమేవ. అల్లతిణాదిం ఆగమ్మ నిబ్బాయతీతి అత్థో. పన్థన్తన్తి మహామగ్గమేవ. సేలన్తన్తి పబ్బతం. ఉదకన్తన్తి ఉదకం. రమణీయం వా భూమిభాగన్తి తిణగుమ్బాదిరహితం, వివిత్తం అబ్భోకాసం భూమిభాగం. అనాహారాతి నిరాహారా నిరుపాదానా, అయమ్పి పకతియావ తేజోవికారో వుత్తో, తేజోసంవట్టకాలే పన కోటిసతసహస్సచక్కవాళం ఝాపేత్వా ఛారికామత్తమ్పి న తిట్ఠతి. న్హారుదద్దులేనాతి చమ్మనిల్లేఖనేన. అగ్గిం గవేసన్తీతి ఏవరూపం సుఖుమం ఉపాదానం గహేత్వా అగ్గిం పరియేసన్తి, యం అప్పమత్తకమ్పి ఉసుమం లభిత్వా పజ్జలతి, సేసమిధాపి పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం.

౩౦౫. వాయోధాతునిద్దేసే ఉద్ధఙ్గమా వాతాతి ఉగ్గారహిక్కారాదిపవత్తకా ఉద్ధం ఆరోహనవాతా. అధోగమా వాతాతి ఉచ్చారపస్సావాదినీహరణకా అధో ఓరోహనవాతా. కుచ్ఛిసయా వాతాతి అన్తానం బహివాతా. కోట్ఠాసయా వాతాతి అన్తానం అన్తోవాతా. అఙ్గమఙ్గానుసారినోతి ధమనీజాలానుసారేన సకలసరీరే అఙ్గమఙ్గాని అనుసటా సమిఞ్జనపసారణాదినిబ్బత్తకవాతా. అస్సాసోతి అన్తోపవిసననాసికవాతో. పస్సాసోతి బహినిక్ఖమననాసికవాతో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పన యం వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం సద్ధిం భావనానయేన విసుద్ధిమగ్గే వుత్తం.

గామమ్పి వహతీతి సకలగామమ్పి చుణ్ణవిచుణ్ణం కురుమానా ఆదాయ గచ్ఛతి, నిగమాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇధ వాయోసంవట్టకాలే కోటిసతసహస్సచక్కవాళవిద్ధంసనవసేన వాయోధాతువికారో దస్సితో. విధూపనేనాతి అగ్గిబీజనకేన. ఓస్సవనేతి ఛదనగ్గే, తేన హి ఉదకం సవతి, తస్మా తం ‘‘ఓస్సవన’’న్తి వుచ్చతి. సేసమిధాపి పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం.

౩౦౬. సేయ్యథాపి, ఆవుసోతి ఇధ కిం దస్సేతి? హేట్ఠా కథితానం మహాభూతానం నిస్సత్తభావం. కట్ఠన్తి దబ్బసమ్భారం. వల్లిన్తి ఆబన్ధనవల్లిం. తిణన్తి ఛదనతిణం. మత్తికన్తి అనులేపమత్తికం. ఆకాసో పరివారితోతి ఏతాని కట్ఠాదీని అన్తో చ బహి చ పరివారేత్వా ఆకాసో ఠితోతి అత్థో. అగారంత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి అగారన్తి పణ్ణత్తిమత్తం హోతి. కట్ఠాదీసు పన విసుం విసుం రాసికతేసు కట్ఠరాసివల్లిరాసీత్వేవ వుచ్చతి. ఏవమేవ ఖోతి ఏవమేవ అట్ఠిఆదీని అన్తో చ బహి చ పరివారేత్వా ఠితో ఆకాసో, తానేవ అట్ఠిఆదీని పటిచ్చ రూపంత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి, సరీరన్తి వోహారం గచ్ఛతి. యథా కట్ఠాదీని పటిచ్చ గేహన్తి సఙ్ఖం గతం అగారం ఖత్తియగేహం బ్రాహ్మణగేహన్తి వుచ్చతి, ఏవమిదమ్పి ఖత్తియసరీరం బ్రాహ్మణసరీరన్తి వుచ్చతి, న హేత్థ కోచి సత్తో వా జీవో వా విజ్జతి.

అజ్ఝత్తికఞ్చేవ, ఆవుసో, చక్ఖూతి ఇదం కస్మా ఆరద్ధం? హేట్ఠా ఉపాదారూపం చత్తారో చ అరూపినో ఖన్ధా తీణి చ అరియసచ్చాని న కథితాని, ఇదాని తాని కథేతుం అయం దేసనా ఆరద్ధాతి. తత్థ చక్ఖుం అపరిభిన్నన్తి చక్ఖుపసాదే నిరుద్ధేపి ఉపహతేపి పిత్తసేమ్హలోహితేహి పలిబుద్ధేపి చక్ఖు చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స పచ్చయో భవితుం న సక్కోతి, పరిభిన్నమేవ హోతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స పన పచ్చయో భవితుం సమత్థం అపరిభిన్నం నామ. బాహిరా చ రూపాతి బాహిరా చతుసముట్ఠానికరూపా. తజ్జో సమన్నాహారోతి తం చక్ఖుఞ్చ రూపే చ పటిచ్చ భవఙ్గం ఆవట్టేత్వా ఉప్పజ్జనమనసికారో, భవఙ్గావట్టనసమత్థం చక్ఖుద్వారే కిరియమనోధాతుచిత్తన్తి అత్థో. తం రూపానం అనాపాథగతత్తాపి అఞ్ఞావిహితస్సపి న హోతి, తజ్జస్సాతి తదనురూపస్స. విఞ్ఞాణభాగస్సాతి విఞ్ఞాణకోట్ఠాసస్స.

యం తథాభూతస్సాతిఆదీసు ద్వారవసేన చత్తారి సచ్చాని దస్సేతి. తత్థ తథాభూతస్సాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన సహభూతస్స, చక్ఖువిఞ్ఞాణసమఙ్గినోతి అత్థో. రూపన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స న రూపజనకత్తా చక్ఖువిఞ్ఞాణక్ఖణే తిసముట్ఠానరూపం, తదనన్తరచిత్తక్ఖణే చతుసముట్ఠానమ్పి లబ్భతి. సఙ్గహం గచ్ఛతీతి గణనం గచ్ఛతి. వేదనాదయో చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తావ. విఞ్ఞాణమ్పి చక్ఖువిఞ్ఞాణమేవ. ఏత్థ చ సఙ్ఖారాతి చేతనావ వుత్తా. సఙ్గహోతి ఏకతో సఙ్గహో. సన్నిపాతోతి సమాగమో. సమవాయోతి రాసి. యో పటిచ్చసముప్పాదం పస్సతీతి యో పచ్చయే పస్సతి. సో ధమ్మం పస్సతీతి సో పటిచ్చసముప్పన్నధమ్మే పస్సతి, ఛన్దోతిఆది సబ్బం తణ్హావేవచనమేవ, తణ్హా హి ఛన్దకరణవసేన ఛన్దో. ఆలయకరణవసేన ఆలయో. అనునయకరణవసేన అనునయో. అజ్ఝోగాహిత్వా గిలిత్వా గహనవసేన అజ్ఝోసానన్తి వుచ్చతి. ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానన్తి నిబ్బానస్సేవ వేవచనం, ఇతి తీణి సచ్చాని పాళియం ఆగతానేవ మగ్గసచ్చం ఆహరిత్వా గహేతబ్బం, యా ఇమేసు తీసు ఠానేసు దిట్ఠి సఙ్కప్పో వాచా కమ్మన్తో ఆజీవో వాయామో సతి సమాధి భావనాపటివేధో, అయం మగ్గోతి. బహుకతం హోతీతి ఏత్తావతాపి బహుం భగవతో సాసనం కతం హోతి, అజ్ఝత్తికఞ్చేవ, ఆవుసో, సోతన్తిఆదివారేసుపి ఏసేవ నయో.

మనోద్వారే పన అజ్ఝత్తికో మనో నామ భవఙ్గచిత్తం. తం నిరుద్ధమ్పి ఆవజ్జనచిత్తస్స పచ్చయో భవితుం అసమత్థం మన్దథామగతమేవ పవత్తమానమ్పి పరిభిన్నం నామ హోతి. ఆవజ్జనస్స పన పచ్చయో భవితుం సమత్థం అపరిభిన్నం నామ. బాహిరా చ ధమ్మాతి ధమ్మారమ్మణం. నేవ తావ తజ్జస్సాతి ఇదం భవఙ్గసమయేనేవ కథితం. దుతియవారో పగుణజ్ఝానపచ్చవేక్ఖణేన వా, పగుణకమ్మట్ఠానమనసికారేన వా, పగుణబుద్ధవచనసజ్ఝాయకరణాదినా వా, అఞ్ఞవిహితకం సన్ధాయ వుత్తో. ఇమస్మిం వారే రూపన్తి చతుసముట్ఠానమ్పి లబ్భతి. మనోవిఞ్ఞాణఞ్హి రూపం సముట్ఠాపేతి, వేదనాదయో మనోవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తా, విఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణమేవ. సఙ్ఖారా పనేత్థ ఫస్సచేతనావసేనేవ గహితా. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇతి మహాథేరో హేట్ఠా ఏకదేసమేవ సమ్మసన్తో ఆగన్త్వా ఇమస్మిం ఠానే ఠత్వా హేట్ఠా పరిహీనదేసనం సబ్బం తంతంద్వారవసేన భాజేత్వా దస్సేన్తో యథానుసన్ధినావ సుత్తన్తం నిట్ఠపేసీతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

మహాహత్థిపదోపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.