౬. పాసరాసిసుత్తవణ్ణనా

౨౭౨. ఏవం మే సుతన్తి పాసరాసిసుత్తం. తత్థ సాధు మయం, ఆవుసోతి ఆయాచన్తా భణన్తి. ఏతే కిర పఞ్చసతా భిక్ఖూ జనపదవాసినో ‘‘దసబలం పస్సిస్సామా’’తి సావత్థిం అనుప్పత్తా. సత్థుదస్సనం పన ఏతేహి లద్ధం, ధమ్మిం కథం న తావ సుణన్తి. తే సత్థుగారవేన ‘‘అమ్హాకం, భన్తే, ధమ్మకథం కథేథా’’తి వత్తుం న సక్కోన్తి. బుద్ధా హి గరూ హోన్తి, ఏకచారికో సీహో మిగరాజా వియ, పభిన్నకుఞ్జరో వియ, ఫణకతఆసీవిసో వియ, మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో వియ చ దురాసదా వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘ఆసీవిసో యథా ఘోరో, మిగరాజావ కేసరీ;

నాగోవ కుఞ్జరో దన్తీ, ఏవం బుద్ధా దురాసదా’’తి.

ఏవం దురాసదం సత్థారం తే భిక్ఖూ సయం యాచితుం అసక్కోన్తా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం యాచమానా ‘‘సాధు మయం, ఆవుసో’’తి ఆహంసు.

అప్పేవ నామాతి అపి నామ లభేయ్యాథ. కస్మా పన థేరో తే భిక్ఖూ ‘‘రమ్మకస్స బ్రాహ్మణస్స అస్సమం ఉపసఙ్కమేయ్యాథా’’తి ఆహ? పాకటకిరియతాయ. దసబలస్స హి కిరియా థేరస్స పాకటా హోతి; జానాతి థేరో, ‘‘అజ్జ సత్థా జేతవనే వసిత్వా పుబ్బారామే దివావిహారం కరిస్సతి; అజ్జ పుబ్బారామే వసిత్వా జేతవనే దివావిహారం కరిస్సతి; అజ్జ ఏకకోవ పిణ్డాయ పవిసిస్సతి; అజ్జ భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో ఇమస్మిం కాలే జనపదచారికం నిక్ఖమిస్సతీ’’తి. కిం పనస్స ఏవం జాననత్థం చేతోపరియఞాణం అత్థీతి? నత్థి. అనుమానబుద్ధియా పన కతకిరియాయ నయగ్గాహేన జానాతి. యఞ్హి దివసం భగవా జేతవనే వసిత్వా పుబ్బారామే దివావిహారం కాతుకామో హోతి, తదా సేనాసనపరిక్ఖారభణ్డానం పటిసామనాకారం దస్సేతి, థేరో సమ్మజ్జనిసఙ్కారఛడ్డనకాదీని పటిసామేతి. పుబ్బారామే వసిత్వా జేతవనం దివావిహారాయ ఆగమనకాలేపి ఏసేవ నయో.

యదా పన ఏకకో పిణ్డాయ పవిసితుకామో హోతి, తదా పాతోవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా గన్ధకుటిం పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసీదతి. థేరో ‘‘అజ్జ భగవా బోధనేయ్యబన్ధవం దిస్వా నిసిన్నో’’తి తాయ సఞ్ఞాయ ఞత్వా ‘‘అజ్జ, ఆవుసో, భగవా ఏకకో పవిసితుకామో, తుమ్హే భిక్ఖాచారసజ్జా హోథా’’తి భిక్ఖూనం సఞ్ఞం దేతి. యదా పన భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో పవిసితుకామో హోతి, తదా గన్ధకుటిద్వారం ఉపడ్ఢపిదహితం కత్వా ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసీదతి, థేరో తాయ సఞ్ఞాయ ఞత్వా పత్తచీవరగ్గహణత్థాయ భిక్ఖూనం సఞ్ఞం దేతి. యదా జనపదచారికం నిక్ఖమితుకామో హోతి, తదా ఏకం ద్వే ఆలోపే అతిరేకం భుఞ్జతి, సబ్బకాలం చఙ్కమనఞ్చారుయ్హ అపరాపరం చఙ్కమతి, థేరో తాయ సఞ్ఞాయ ఞత్వా ‘‘భగవా, ఆవుసో, జనపదచారికం చరితుకామో, తుమ్హాకం కత్తబ్బం కరోథా’’తి భిక్ఖూనం సఞ్ఞం దేతి.

భగవా పఠమబోధియం వీసతి వస్సాని అనిబద్ధవాసో అహోసి, పచ్ఛా పఞ్చవీసతి వస్సాని అబ్బోకిణ్ణం సావత్థింయేవ ఉపనిస్సాయ వసన్తో ఏకదివసే ద్వే ఠానాని పరిభుఞ్జతి. జేతవనే రత్తిం వసిత్వా పునదివసే భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో దక్ఖిణద్వారేన సావత్థిం పిణ్డాయ పవిసిత్వా పాచీనద్వారేన నిక్ఖమిత్వా పుబ్బారామే దివావిహారం కరోతి. పుబ్బారామే రత్తిం వసిత్వా పునదివసే పాచీనద్వారేన సావత్థిం పిణ్డాయ పవిసిత్వా దక్ఖిణద్వారేన నిక్ఖమిత్వా జేతవనే దివావిహారం కరోతి. కస్మా? ద్విన్నం కులానం అనుకమ్పాయ. మనుస్సత్తభావే ఠితేన హి అనాథపిణ్డికేన వియ అఞ్ఞేన కేనచి, మాతుగామత్తభావే ఠితాయ చ విసాఖాయ వియ అఞ్ఞాయ ఇత్థియా తథాగతం ఉద్దిస్స ధనపరిచ్చాగో కతో నామ నత్థి, తస్మా భగవా తేసం అనుకమ్పాయ ఏకదివసే ఇమాని ద్వే ఠానాని పరిభుఞ్జతి. తస్మిం పన దివసే జేతవనే వసి, తస్మా థేరో – ‘‘అజ్జ భగవా సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా సాయన్హకాలే గత్తాని పరిసిఞ్చనత్థాయ పుబ్బకోట్ఠకం గమిస్సతి; అథాహం గత్తాని పరిసిఞ్చిత్వా ఠితం భగవన్తం యాచిత్వా రమ్మకస్స బ్రాహ్మణస్స అస్సమం గహేత్వా గమిస్సామి. ఏవమిమే భిక్ఖూ భగవతో సమ్ముఖా లభిస్సన్తి ధమ్మకథం సవనాయా’’తి చిన్తేత్వా తే భిక్ఖూ ఏవమాహ.

మిగారమాతుపాసాదోతి విసాఖాయ పాసాదో. సా హి మిగారేన సేట్ఠినా మాతుట్ఠానే ఠపితత్తా మిగారమాతాతి వుచ్చతి. పటిసల్లానా వుట్ఠితోతి తస్మిం కిర పాసాదే ద్విన్నం మహాసావకానం సిరిగబ్భానం మజ్ఝే భగవతో సిరిగబ్భో అహోసి. థేరో ద్వారం వివరిత్వా అన్తోగబ్భం సమ్మజ్జిత్వా మాలాకచవరం నీహరిత్వా మఞ్చపీఠం పఞ్ఞపేత్వా సత్థు సఞ్ఞం అదాసి. సత్థా సిరిగబ్భం పవిసిత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సతో సమ్పజానో సీహసేయ్యం ఉపగమ్మ దరథం పటిప్పస్సమ్భేత్వా ఉట్ఠాయ ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసీదిత్వా సాయన్హసమయే తతో వుట్ఠాసి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘పటిసల్లానా వుట్ఠితో’’తి.

పరిసిఞ్చితున్తి యో హి చుణ్ణమత్తికాదీహి గత్తాని ఉబ్బట్టేన్తో మల్లకముట్ఠాదీహి వా ఘంసన్తో న్హాయతి, సో న్హాయతీతి వుచ్చతి. యో తథా అకత్వా పకతియావ న్హాయతి, సో పరిసిఞ్చతీతి వుచ్చతి. భగవతోపి సరీరే తథా హరితబ్బం రజోజల్లం నామ న ఉపలిమ్పతి, ఉతుగ్గహణత్థం పన భగవా కేవలం ఉదకం ఓతరతి. తేనాహ – ‘‘గత్తాని పరిసిఞ్చితు’’న్తి. పుబ్బకోట్ఠకోతి పాచీనకోట్ఠకో.

సావత్థియం కిర విహారో కదాచి మహా హోతి కదాచి ఖుద్దకో. తథా హి సో విపస్సిస్స భగవతో కాలే యోజనికో అహోసి, సిఖిస్స తిగావుతో, వేస్సభుస్స అడ్ఢయోజనికో, కకుసన్ధస్స గావుతప్పమాణో, కోణాగమనస్స అడ్ఢగావుతప్పమాణో, కస్సపస్స వీసతిఉసభప్పమాణో, అమ్హాకం భగవతో కాలే అట్ఠకరీసప్పమాణో జాతో. తమ్పి నగరం తస్స విహారస్స కదాచి పాచీనతో హోతి, కదాచి దక్ఖిణతో, కదాచి పచ్ఛిమతో, కదాచి ఉత్తరతో. జేతవనే గన్ధకుటియం పన చతున్నం మఞ్చపాదానం పతిట్ఠితట్ఠానం అచలమేవ.

చత్తారి హి అచలచేతియట్ఠానాని నామ మహాబోధిపల్లఙ్కట్ఠానం ఇసిపతనే ధమ్మచక్కప్పవత్తనట్ఠానం సఙ్కస్సనగరద్వారే దేవోరోహణకాలే సోపానస్స పతిట్ఠట్ఠానం మఞ్చపాదట్ఠానన్తి. అయం పన పుబ్బకోట్ఠకో కస్సపదసబలస్స వీసతిఉసభవిహారకాలే పాచీనద్వారే కోట్ఠకో అహోసి. సో ఇదానిపి పుబ్బకోట్ఠకోత్వేవ పఞ్ఞాయతి. కస్సపదసబలస్స కాలే అచిరవతీ నగరం పరిక్ఖిపిత్వా సన్దమానా పుబ్బకోట్ఠకం పత్వా ఉదకేన భిన్దిత్వా మహన్తం ఉదకరహదం మాపేసి సమతిత్థం అనుపుబ్బగమ్భీరం. తత్థ ఏకం రఞ్ఞో న్హానతిత్థం, ఏకం నాగరానం, ఏకం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స, ఏకం బుద్ధానన్తి ఏవం పాటియేక్కాని న్హానతిత్థాని హోన్తి రమణీయాని విప్పకిణ్ణరజతపట్టసదిసవాలికాని. ఇతి భగవా ఆయస్మతా ఆనన్దేన సద్ధిం యేన అయం ఏవరూపో పుబ్బకోట్ఠకో తేనుపసఙ్కమి గత్తాని పరిసిఞ్చితుం. అథాయస్మా ఆనన్దో ఉదకసాటికం ఉపనేసి. భగవా రత్తదుపట్టం అపనేత్వా ఉదకసాటికం నివాసేసి. థేరో దుపట్టేన సద్ధిం మహాచీవరం అత్తనో హత్థగతమకాసి. భగవా ఉదకం ఓతరి. సహోతరణేనేవస్స ఉదకే మచ్ఛకచ్ఛపా సబ్బే సువణ్ణవణ్ణా అహేసుం. యన్తనాలికాహి సువణ్ణరసధారానిసిఞ్చమానకాలో వియ సువణ్ణపటపసారణకాలో వియ చ అహోసి. అథ భగవతో న్హానవత్తం దస్సేత్వా న్హత్వా పచ్చుత్తిణ్ణస్స థేరో రత్తదుపట్టం ఉపనేసి. భగవా తం నివాసేత్వా విజ్జులతాసదిసం కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా మహాచీవరం అన్తన్తేన సంహరిత్వా పదుమగబ్భసదిసం కత్వా ఉపనీతం ద్వీసు కణ్ణేసు గహేత్వా అట్ఠాసి. తేన వుత్తం – ‘‘పుబ్బకోట్ఠకే గత్తాని పరిసిఞ్చిత్వా పచ్చుత్తరిత్వా ఏకచీవరో అట్ఠాసీ’’తి.

ఏవం ఠితస్స పన భగవతో సరీరం వికసితకమలుప్పలసరం సబ్బపాలిఫుల్లం పారిచ్ఛత్తకం తారామరీచివికసితం చ గగనతలం సిరియా అవహసమానం వియ విరోచిత్థ. బ్యామప్పభాపరిక్ఖేపవిలాసినీ చస్స ద్వత్తింసవరలక్ఖణమాలా గన్థేత్వా ఠపితా ద్వత్తింసచన్దమాలా వియ, ద్వత్తింససూరియమాలా వియ, పటిపాటియా ఠపితా ద్వత్తింసచక్కవత్తి ద్వత్తింసదేవరాజా ద్వత్తింసమహాబ్రహ్మానో వియ చ అతివియ విరోచిత్థ, వణ్ణభూమినామేసా. ఏవరూపేసు ఠానేసు బుద్ధానం సరీరవణ్ణం వా గుణవణ్ణం వా చుణ్ణియపదేహి వా గాథాహి వా అత్థఞ్చ ఉపమాయో చ కారణాని చ ఆహరిత్వా పటిబలేన ధమ్మకథికేన పూరేత్వా కథేతుం వట్టతీతి ఏవరూపేసు ఠానేసు ధమ్మకథికస్స థామో వేదితబ్బో.

౨౭౩. గత్తాని పుబ్బాపయమానోతి పకతిభావం గమయమానో నిరుదకాని కురుమానో, సుక్ఖాపయమానోతి అత్థో. సోదకేన గత్తేన చీవరం పారుపన్తస్స హి చీవరే కణ్ణికా ఉట్ఠహన్తి, పరిక్ఖారభణ్డం దుస్సతి. బుద్ధానం పన సరీరే రజోజల్లం న ఉపలిమ్పతి; పదుమపత్తే పక్ఖిత్తఉదకబిన్దు వియ ఉదకం వినివత్తేత్వా గచ్ఛతి, ఏవం సన్తేపి సిక్ఖాగారవతాయ భగవా, ‘‘పబ్బజితవత్తం నామేత’’న్తి మహాచీవరం ఉభోసు కణ్ణేసు గహేత్వా పురతో కాయం పటిచ్ఛాదేత్వా అట్ఠాసి. తస్మిం ఖణే థేరో చిన్తేసి – ‘‘భగవా మహాచీవరం పారుపిత్వా మిగారమాతుపాసాదం ఆరబ్భ గమనాభిహారతో పట్ఠాయ దున్నివత్తియో భవిస్సతి; బుద్ధానఞ్హి అధిప్పాయకోపనం నామ ఏకచారికసీహస్స గహణత్థం హత్థప్పసారణం వియ; పభిన్నవరవారణస్స సోణ్డాయ పరామసనం వియ; ఉగ్గతేజస్స ఆసీవిసస్స గీవాయ గహణం వియ చ భారియం హోతి. ఇధేవ రమ్మకస్స బ్రాహ్మణస్స అస్సమస్స వణ్ణం కథేత్వా తత్థ గమనత్థాయ భగవన్తం యాచిస్సామీ’’తి. సో తథా అకాసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో…పే… అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి.

తత్థ అనుకమ్పం ఉపాదాయాతి భగవతో సమ్ముఖా ధమ్మిం కథం సోస్సామాతి తం అస్సమం గతానం పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం అనుకమ్పం పటిచ్చ, తేసు కారుఞ్ఞం కత్వాతి అత్థో. ధమ్మియా కథాయాతి దససు పారమితాసు అఞ్ఞతరాయ పారమియా చేవ మహాభినిక్ఖమనస్స చ వణ్ణం కథయమానా సన్నిసిన్నా హోన్తి. ఆగమయమానోతి ఓలోకయమానో. అహం బుద్ధోతి సహసా అప్పవిసిత్వా యావ సా కథా నిట్ఠాతి, తావ అట్ఠాసీతి అత్థో. అగ్గళం ఆకోటేసీతి అగ్గనఖేన కవాటే సఞ్ఞం అదాసి. వివరింసూతి సోతం ఓదహిత్వావ నిసిన్నత్తా తఙ్ఖణంయేవ ఆగన్త్వా వివరింసు.

పఞ్ఞత్తే ఆసనేతి బుద్ధకాలే కిర యత్థ యత్థ ఏకోపి భిక్ఖు విహరతి, సబ్బత్థ బుద్ధాసనం పఞ్ఞత్తమేవ హోతి. కస్మా? భగవా కిర అత్తనో సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఫాసుకట్ఠానే విహరన్తే మనసి కరోతి ‘‘అసుకో మయ్హం సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా గతో, సక్ఖిస్సతి ను ఖో విసేసం నిబ్బత్తేతుం నో వా’’తి. అథ నం పస్సతి కమ్మట్ఠానం విస్సజ్జేత్వా అకుసలవితక్కే వితక్కయమానం, తతో ‘‘కథఞ్హి నామ మాదిసస్స సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా విహరన్తం ఇమం కులపుత్తం అకుసలవితక్కా అభిభవిత్వా అనమతగ్గే వట్టదుక్ఖే సంసారేస్సన్తీ’’తి తస్స అనుగ్గహత్థం తత్థేవ అత్తానం దస్సేత్వా తం కులపుత్తం ఓవదిత్వా ఆకాసం ఉప్పతిత్వా పున అత్తనో వసనట్ఠానమేవ గచ్ఛతి. అథేవం ఓవదియమానా తే భిక్ఖూ చిన్తయింసు – ‘‘సత్థా అమ్హాకం మనం జానిత్వా ఆగన్త్వా అమ్హాకం సమీపే ఠితంయేవ అత్తానం దస్సేతి; తస్మిం ఖణే, ‘భన్తే, ఇధ నిసీదథ, ఇధ నిసీదథా’తి ఆసనపరియేసనం నామ భారో’’తి. తే ఆసనం పఞ్ఞపేత్వావ విహరన్తి. యస్స పీఠం అత్థి, సో తం పఞ్ఞపేతి. యస్స నత్థి, సో మఞ్చం వా ఫలకం వా కట్ఠం వా పాసాణం వా వాలికపుఞ్జం వా పఞ్ఞపేతి. తం అలభమానా పురాణపణ్ణానిపి సఙ్కడ్ఢిత్వా తత్థ పంసుకూలం పత్థరిత్వా ఠపేన్తి. ఇధ పన పకతిపఞ్ఞత్తమేవ ఆసనం అహోసి, తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదీ’’తి.

కాయ నుత్థాతి కతమాయ ను కథాయ సన్నిసిన్నా భవథాతి అత్థో. ‘‘కాయ నేత్థా’’తిపి పాళి, తస్సా కతమాయ ను ఏత్థాతి అత్థో. ‘‘కాయ నోత్థా’’తిపి పాళి, తస్సాపి పురిమోయేవ అత్థో. అన్తరా కథాతి కమ్మట్ఠానమనసికారఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీనం అన్తరా అఞ్ఞా ఏకా కథా. విప్పకతాతి మమ ఆగమనపచ్చయా అపరినిట్ఠితా సిఖం అప్పత్తా. అథ భగవా అనుప్పత్తోతి అథ ఏతస్మిం కాలే భగవా ఆగతో. ధమ్మీ వా కథాతి దసకథావత్థునిస్సితా వా ధమ్మీ కథా. అరియో వా తుణ్హీభావోతి ఏత్థ పన దుతియజ్ఝానమ్పి అరియో తుణ్హీభావో మూలకమ్మట్ఠానమ్పి. తస్మా తం ఝానం అప్పేత్వా నిసిన్నోపి, మూలకమ్మట్ఠానం గహేత్వా నిసిన్నోపి భిక్ఖు అరియేన తుణ్హీభావేన నిసిన్నోతి వేదితబ్బో.

౨౭౪. ద్వేమా, భిక్ఖవే, పరియేసనాతి కో అనుసన్ధి? తే భిక్ఖూ సమ్ముఖా ధమ్మిం కథం సోస్సామాతి థేరస్స భారం అకంసు, థేరో తేసం అస్సమగమనమకాసి. తే తత్థ నిసీదిత్వా అతిరచ్ఛానకథికా హుత్వా ధమ్మియా కథాయ నిసీదింసు. అథ భగవా ‘‘అయం తుమ్హాకం పరియేసనా అరియపరియేసనా నామా’’తి దస్సేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి. తత్థ కతమా చ, భిక్ఖవే, అనరియపరియేసనాతి ఏత్థ యథా మగ్గకుసలో పురిసో పఠమం వజ్జేతబ్బం అపాయమగ్గం దస్సేన్తో ‘‘వామం ముఞ్చిత్వా దక్ఖిణం గణ్హా’’తి వదతి. ఏవం భగవా దేసనాకుసలతాయ పఠమం వజ్జేతబ్బం అనరియపరియేసనం ఆచిక్ఖిత్వా పచ్ఛా ఇతరం ఆచిక్ఖిస్సామీతి ఉద్దేసానుక్కమం భిన్దిత్వా ఏవమాహ. జాతిధమ్మోతి జాయనసభావో. జరాధమ్మోతి జీరణసభావో. బ్యాధిధమ్మోతి బ్యాధిసభావో. మరణధమ్మోతి మరణసభావో. సోకధమ్మోతి సోచనకసభావో. సంకిలేసధమ్మోతి సంకిలిస్సనసభావో.

పుత్తభరియన్తి పుత్తా చ భరియా చ. ఏస నయో సబ్బత్థ. జాతరూపరజతన్తి ఏత్థ పన జాతరూపన్తి సువణ్ణం. రజతన్తి యంకిఞ్చి వోహారూపగం లోహమాసకాది. జాతిధమ్మా హేతే, భిక్ఖవే, ఉపధయోతి ఏతే పఞ్చకామగుణూపధయో నామ హోన్తి, తే సబ్బేపి జాతిధమ్మాతి దస్సేతి. బ్యాధిధమ్మవారాదీసు జాతరూపరజతం న గహితం, న హేతస్స సీసరోగాదయో బ్యాధయో నామ హోన్తి, న సత్తానం వియ చుతిసఙ్ఖాతం మరణం, న సోకో ఉప్పజ్జతి. అయాదీహి పన సంకిలేసేహి సంకిలిస్సతీతి సంకిలేసధమ్మవారే గహితం. తథా ఉతుసముట్ఠానత్తా జాతిధమ్మవారే. మలం గహేత్వా జీరణతో జరాధమ్మవారే చ.

౨౭౫. అయం , భిక్ఖవే, అరియా పరియేసనాతి, భిక్ఖవే, అయం నిద్దోసతాయపి అరియేహి పరియేసితబ్బతాయపి అరియపరియేసనాతి వేదితబ్బా.

౨౭౬. అహమ్పి సుదం, భిక్ఖవేతి కస్మా ఆరభి? మూలతో పట్ఠాయ మహాభినిక్ఖమనం దస్సేతుం. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘భిక్ఖవే, అహమ్పి పుబ్బే అనరియపరియేసనం పరియేసిం. స్వాహం తం పహాయ అరియపరియేసనం పరియేసిత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో. పఞ్చవగ్గియాపి అనరియపరియేసనం పరియేసింసు. తే తం పహాయ అరియపరియేసనం పరియేసిత్వా ఖీణాసవభూమిం పత్తా. తుమ్హేపి మమ చేవ పఞ్చవగ్గియానఞ్చ మగ్గం ఆరుళ్హా. అరియపరియేసనా తుమ్హాకం పరియేసనా’’తి మూలతో పట్ఠాయ అత్తనో మహాభినిక్ఖమనం దస్సేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి.

౨౭౭. తత్థ దహరోవ సమానోతి తరుణోవ సమానో. సుసుకాళకేసోతి సుట్ఠు కాళకేసో, అఞ్జనవణ్ణకేసోవ హుత్వాతి అత్థో. భద్రేనాతి భద్దకేన. పఠమేన వయసాతి తిణ్ణం వయానం పఠమవయేన. అకామకానన్తి అనిచ్ఛమానానం, అనాదరత్థే సామివచనం. అస్సూని ముఖే ఏతేసన్తి అస్సుముఖా; తేసం అస్సుముఖానం, అస్సుకిలిన్నముఖానన్తి అత్థో. రుదన్తానన్తి కన్దిత్వా రోదమానానం. కిం కుసలగవేసీతి కిం కుసలన్తి గవేసమానో. అనుత్తరం సన్తివరపదన్తి ఉత్తమం సన్తిసఙ్ఖాతం వరపదం, నిబ్బానం పరియేసమానోతి అత్థో. యేన ఆళారో కాలామోతి ఏత్థ ఆళారోతి తస్స నామం, దీఘపిఙ్గలో కిరేసో. తేనస్స ఆళారోతి నామం అహోసి. కాలామోతి గోత్తం. విహరతాయస్మాతి విహరతు ఆయస్మా. యత్థ విఞ్ఞూ పురిసోతి యస్మిం ధమ్మే పణ్డితో పురిసో. సకం ఆచరియకన్తి అత్తనో ఆచరియసమయం. ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్యాతి పటిలభిత్వా విహరేయ్య. ఏత్తావతా తేన ఓకాసో కతో హోతి. తం ధమ్మన్తి తం తేసం సమయం తన్తిం. పరియాపుణిన్తి సుత్వావ ఉగ్గణ్హిం.

ఓట్ఠపహతమత్తేనాతి తేన వుత్తస్స పటిగ్గహణత్థం ఓట్ఠపహరణమత్తేన; అపరాపరం కత్వా ఓట్ఠసఞ్చరణమత్తకేనాతి అత్థో. లపితలాపనమత్తేనాతి తేన లపితస్స పటిలాపనమత్తకేన. ఞాణవాదన్తి జానామీతి వాదం. థేరవాదన్తి థిరభావవాదం, థేరో అహమేత్థాతి ఏతం వచనం. అహఞ్చేవ అఞ్ఞే చాతి న కేవలం అహం, అఞ్ఞేపి బహూ ఏవం వదన్తి. కేవలం సద్ధామత్తకేనాతి పఞ్ఞాయ అసచ్ఛికత్వా సుద్ధేన సద్ధామత్తకేనేవ. బోధిసత్తో కిర వాచాయ ధమ్మం ఉగ్గణ్హన్తోయేవ, ‘‘న కాలామస్స వాచాయ పరియత్తిమత్తమేవ అస్మిం ధమ్మే, అద్ధా ఏస సత్తన్నం సమాపత్తీనం లాభీ’’తి అఞ్ఞాసి, తేనస్స ఏతదహోసి.

ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం పవేదేసీతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనపరియోసానా సత్త సమాపత్తియో మం జానాపేసి. సద్ధాతి ఇమాసం సత్తన్నం సమాపత్తీనం నిబ్బత్తనత్థాయ సద్ధా. వీరియాదీసుపి ఏసేవ నయో. పదహేయ్యన్తి పయోగం కరేయ్యం. నచిరస్సేవ తం ధమ్మం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసిన్తి బోధిసత్తో కిర వీరియం పగ్గహేత్వా కతిపాహఞ్ఞేవ సత్త సువణ్ణనిస్సేణియో పసారేన్తో వియ సత్త సమాపత్తియో నిబ్బత్తేసి; తస్మా ఏవమాహ.

లాభా నో, ఆవుసోతి అనుసూయకో కిరేస కాలామో. తస్మా ‘‘అయం అధునాగతో, కిన్తి కత్వా ఇమం ధమ్మం నిబ్బత్తేసీ’’తి ఉసూయం అకత్వా పసన్నో పసాదం పవేదేన్తో ఏవమాహ. ఉభోవ సన్తా ఇమం గణం పరిహరామాతి ‘‘మహా అయం గణో, ద్వేపి జనా పరిహరామా’’తి వత్వా గణస్స సఞ్ఞం అదాసి, ‘‘అహమ్పి సత్తన్నం సమాపత్తీనం లాభీ, మహాపురిసోపి సత్తన్నమేవ, ఏత్తకా జనా మహాపురిసస్స సన్తికే పరికమ్మం ఉగ్గణ్హథ, ఏత్తకా మయ్హ’’న్తి మజ్ఝే భిన్దిత్వా అదాసి. ఉళారాయాతి ఉత్తమాయ. పూజాయాతి కాలామస్స కిర ఉపట్ఠాకా ఇత్థియోపి పురిసాపి గన్ధమాలాదీని గహేత్వా ఆగచ్ఛన్తి. కాలామో – ‘‘గచ్ఛథ, మహాపురిసం పూజేథా’’తి వదతి. తే తం పూజేత్వా యం అవసిట్ఠం హోతి, తేన కాలామం పూజేన్తి. మహగ్ఘాని మఞ్చపీఠాని ఆహరన్తి; తానిపి మహాపురిసస్స దాపేత్వా యది అవసిట్ఠం హోతి, అత్తనా గణ్హాతి. గతగతట్ఠానే వరసేనాసనం బోధిసత్తస్స జగ్గాపేత్వా సేసకం అత్తనా గణ్హాతి. ఏవం ఉళారాయ పూజాయ పూజేసి. నాయం ధమ్మో నిబ్బిదాయాతిఆదీసు అయం సత్తసమాపత్తిధమ్మో నేవ వట్టే నిబ్బిన్దనత్థాయ, న విరజ్జనత్థాయ, న రాగాదినిరోధత్థాయ, న ఉపసమత్థాయ, న అభిఞ్ఞేయ్యధమ్మం అభిజాననత్థాయ, న చతుమగ్గసమ్బోధాయ, న నిబ్బానసచ్ఛికిరియాయ సంవత్తతీతి అత్థో.

యావదేవ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనూపపత్తియాతి యావ సట్ఠికప్పసహస్సాయుపరిమాణే ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనభవే ఉపపత్తి, తావదేవ సంవత్తతి, న తతో ఉద్ధం. ఏవమయం పునరావత్తనధమ్మోయేవ; యఞ్చ ఠానం పాపేతి, తం జాతిజరామరణేహి అపరిముత్తమేవ మచ్చుపాసపరిక్ఖిత్తమేవాతి. తతో పట్ఠాయ చ పన మహాసత్తో యథా నామ ఛాతజ్ఝత్తపురిసో మనుఞ్ఞభోజనం లభిత్వా సమ్పియాయమానోపి భుఞ్జిత్వా పిత్తవసేన వా సేమ్హవసేన వా మక్ఖికావసేన వా ఛడ్డేత్వా పున ఏకం పిణ్డమ్పి భుఞ్జిస్సామీతి మనం న ఉప్పాదేతి; ఏవమేవ ఇమా సత్త సమాపత్తియో మహన్తేన ఉస్సాహేన నిబ్బత్తేత్వాపి, తాసు ఇమం పునరావత్తికాదిభేదం ఆదీనవం దిస్వా, పున ఇమం ధమ్మం ఆవజ్జిస్సామి వా సమాపజ్జిస్సామి వా అధిట్ఠహిస్సామి వా వుట్ఠహిస్సామి వా పచ్చవేక్ఖిస్సామి వాతి చిత్తమేవ న ఉప్పాదేసి. అనలఙ్కరిత్వాతి అలం ఇమినా, అలం ఇమినాతి పునప్పునం అలఙ్కరిత్వా. నిబ్బిజ్జాతి నిబ్బిన్దిత్వా. అపక్కమిన్తి అగమాసిం.

౨౭౮. న ఖో రామో ఇమం ధమ్మన్తి ఇధాపి బోధిసత్తో తం ధమ్మం ఉగ్గణ్హన్తోయేవ అఞ్ఞాసి – ‘‘నాయం అట్ఠసమాపత్తిధమ్మో ఉదకస్స వాచాయ ఉగ్గహితమత్తోవ, అద్ధా పనేస అట్ఠసమాపత్తిలాభీ’’తి. తేనస్స ఏతదహోసి – ‘‘న ఖో రామో…పే… జానం పస్సం విహాసీ’’తి. సేసమేత్థ పురిమవారే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౨౭౯. యేన ఉరువేలా సేనానిగమోతి ఏత్థ ఉరువేలాతి మహావేలా, మహావాలికరాసీతి అత్థో. అథ వా ఉరూతి వాలికా వుచ్చతి; వేలాతి మరియాదా, వేలాతిక్కమనహేతు ఆహటా ఉరు ఉరువేలాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. అతీతే కిర అనుప్పన్నే బుద్ధే దససహస్సా కులపుత్తా తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా తస్మిం పదేసే విహరన్తా ఏకదివసం సన్నిపతిత్వా కతికవత్తం అకంసు – ‘‘కాయకమ్మవచీకమ్మాని నామ పరేసమ్పి పాకటాని హోన్తి, మనోకమ్మం పన అపాకటం. తస్మా యో కామవితక్కం వా బ్యాపాదవితక్కం వా విహింసావితక్కం వా వితక్కేతి, తస్స అఞ్ఞో చోదకో నామ నత్థి; సో అత్తనావ అత్తానం చోదేత్వా పత్తపుటేన వాలికం ఆహరిత్వా ఇమస్మిం ఠానే ఆకిరతు, ఇదమస్స దణ్డకమ్మ’’న్తి. తతో పట్ఠాయ యో తాదిసం వితక్కం వితక్కేతి, సో తత్థ పత్తపుటేన వాలికం ఆకిరతి, ఏవం తత్థ అనుక్కమేన మహావాలికరాసి జాతో. తతో తం పచ్ఛిమా జనతా పరిక్ఖిపిత్వా చేతియట్ఠానమకాసి; తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘ఉరువేలాతి మహావేలా, మహావాలికరాసీతి అత్థో’’తి. తమేవ సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘అథ వా ఉరూతి వాలికా వుచ్చతి, వేలాతి మరియాదా. వేలాతిక్కమనహేతు ఆహటా ఉరు ఉరువేలాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి.

సేనానిగమోతి సేనాయ నిగమో. పఠమకప్పికానం కిర తస్మిం ఠానే సేనానివేసో అహోసి; తస్మా సో పదేసో సేనానిగమోతి వుచ్చతి. ‘‘సేనాని-గామో’’తిపి పాఠో. సేనానీ నామ సుజాతాయ పితా, తస్స గామోతి అత్థో. తదవసరిన్తి తత్థ ఓసరిం. రమణీయం భూమిభాగన్తి సుపుప్ఫితనానప్పకారజలజథలజపుప్ఫవిచిత్తం మనోరమ్మం భూమిభాగం. పాసాదికఞ్చ వనసణ్డన్తి మోరపిఞ్ఛకలాపసదిసం పసాదజననవనసణ్డఞ్చ అద్దసం. నదిఞ్చ సన్దన్తిన్తి సన్దమానఞ్చ మణిక్ఖన్ధసదిసం విమలనీలసీతలసలిలం నేరఞ్జరం నదిం అద్దసం. సేతకన్తి పరిసుద్ధం నిక్కద్దమం. సుపతిత్థన్తి అనుపుబ్బగమ్భీరేహి సున్దరేహి తిత్థేహి ఉపేతం. రమణీయన్తి రజతపట్టసదిసం విప్పకిణ్ణవాలికం పహూతమచ్ఛకచ్ఛపం అభిరామదస్సనం. సమన్తా చ గోచరగామన్తి తస్స పదేసస్స సమన్తా అవిదూరే గమనాగమనసమ్పన్నం సమ్పత్తపబ్బజితానం సులభపిణ్డం గోచరగామఞ్చ అద్దసం. అలం వతాతి సమత్థం వత. తత్థేవ నిసీదిన్తి బోధిపల్లఙ్కే నిసజ్జం సన్ధాయాహ. ఉపరిసుత్తస్మిఞ్హి తత్థేవాతి దుక్కరకారికట్ఠానం అధిప్పేతం, ఇధ పన బోధిపల్లఙ్కో. తేనాహ – ‘‘తత్థేవ నిసీది’’న్తి. అలమిదం పధానాయాతి ఇదం ఠానం పధానత్థాయ సమత్థన్తి ఏవం చిన్తేత్వా నిసీదిన్తి అత్థో.

౨౮౦. అజ్ఝగమన్తి అధిగచ్ఛిం పటిలభిం. ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనన్తి సబ్బధమ్మదస్సనసమత్థఞ్చ మే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఉదపాది. అకుప్పా మే విముత్తీతి మయ్హం అరహత్తఫలవిముత్తి అకుప్పతాయ చ అకుప్పారమ్మణతాయ చ అకుప్పా, సా హి రాగాదీహి న కుప్పతీతి అకుప్పతాయపి అకుప్పా, అకుప్పం నిబ్బానమస్సారమ్మణన్తిపి అకుప్పా. అయమన్తిమా జాతీతి అయం సబ్బపచ్ఛిమా జాతి. నత్థి దాని పునబ్భవోతి ఇదాని మే పున పటిసన్ధి నామ నత్థీతి ఏవం పచ్చవేక్ఖణఞాణమ్పి మే ఉప్పన్నన్తి దస్సేతి.

౨౮౧. అధిగతోతి పటివిద్ధో. ధమ్మోతి చతుసచ్చధమ్మో. గమ్భీరోతి ఉత్తానభావపటిక్ఖేపవచనమేతం. దుద్దసోతి గమ్భీరత్తావ దుద్దసో దుక్ఖేన దట్ఠబ్బో, న సక్కా సుఖేన దట్ఠుం. దుద్దసత్తావ దురనుబోధో, దుక్ఖేన అవబుజ్ఝితబ్బో, న సక్కా సుఖేన అవబుజ్ఝితుం. సన్తోతి నిబ్బుతో. పణీతోతి అతప్పకో. ఇదం ద్వయం లోకుత్తరమేవ సన్ధాయ వుత్తం. అతక్కావచరోతి తక్కేన అవచరితబ్బో ఓగాహితబ్బో న హోతి, ఞాణేనేవ అవచరితబ్బో. నిపుణోతి సణ్హో. పణ్డితవేదనీయోతి సమ్మాపటిపదం పటిపన్నేహి పణ్డితేహి వేదితబ్బో. ఆలయరామాతి సత్తా పఞ్చసు కామగుణేసు అల్లీయన్తి. తస్మా తే ఆలయాతి వుచ్చన్తి. అట్ఠసతతణ్హావిచరితాని ఆలయన్తి, తస్మా ఆలయాతి వుచ్చన్తి. తేహి ఆలయేహి రమన్తీతి ఆలయరామా. ఆలయేసు రతాతి ఆలయరతా. ఆలయేసు సుట్ఠు ముదితాతి ఆలయసమ్ముదితా. యథేవ హి సుసజ్జితం పుప్ఫఫలభరితరుక్ఖాదిసమ్పన్నం ఉయ్యానం పవిట్ఠో రాజా తాయ తాయ సమ్పత్తియా రమతి, సమ్ముదితో ఆమోదితపమోదితో హోతి, న ఉక్కణ్ఠతి, సాయమ్పి నిక్ఖమితుం న ఇచ్ఛతి; ఏవమిమేహిపి కామాలయతణ్హాలయేహి సత్తా రమన్తి, సంసారవట్టే సమ్ముదితా అనుక్కణ్ఠితా వసన్తి. తేన నేసం భగవా దువిధమ్పి ఆలయం ఉయ్యానభూమిం వియ దస్సేన్తో ‘‘ఆలయరామా’’తిఆదిమాహ.

యదిదన్తి నిపాతో, తస్స ఠానం సన్ధాయ ‘‘యం ఇద’’న్తి, పటిచ్చసముప్పాదం సన్ధాయ ‘‘యో అయ’’న్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పాదోతి ఇమేసం పచ్చయా ఇదప్పచ్చయా; ఇదప్పచ్చయా ఏవ ఇదప్పచ్చయతా; ఇదప్పచ్చయతా చ సా పటిచ్చసముప్పాదో చాతి ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పాదో. సఙ్ఖారాదిపచ్చయానమేతం అధివచనం. సబ్బసఙ్ఖారసమథోతిఆది సబ్బం నిబ్బానమేవ. యస్మా హి తం ఆగమ్మ సబ్బసఙ్ఖారవిప్ఫన్దితాని సమ్మన్తి వూపసమ్మన్తి, తస్మా సబ్బసఙ్ఖారసమథోతి వుచ్చతి. యస్మా చ తం ఆగమ్మ సబ్బే ఉపధయో పటినిస్సట్ఠా హోన్తి, సబ్బా తణ్హా ఖీయన్తి, సబ్బే కిలేసరాగా విరజ్జన్తి, సబ్బం దుక్ఖం నిరుజ్ఝతి; తస్మా సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హాక్ఖయో విరాగో నిరోధోతి వుచ్చతి. సా పనేసా తణ్హా భవేన భవం, ఫలేన వా సద్ధిం కమ్మం వినతి సంసిబ్బతీతి కత్వా వానన్తి వుచ్చతి, తతో నిక్ఖన్తం వానతోతి నిబ్బానం. సో మమస్స కిలమథోతి యా అజానన్తానం దేసనా నామ, సో మమ కిలమథో అస్స, సా మమ విహేసా అస్సాతి అత్థో. కాయకిలమథో చేవ కాయవిహేసా చ అస్సాతి వుత్తం హోతి. చిత్తే పన ఉభయమ్పేతం బుద్ధానం నత్థి. అపిస్సూతి అనుబ్రూహనత్థే నిపాతో, సో ‘‘న కేవలం ఏతదహోసి, ఇమాపి గాథా పటిభంసూ’’తి దీపేతి. మన్తి మమ. అనచ్ఛరియాతి అనుఅచ్ఛరియా. పటిభంసూతి పటిభానసఙ్ఖాతస్స ఞాణస్స గోచరా అహేసుం; పరివితక్కయితబ్బతం పాపుణింసు.

కిచ్ఛేనాతి దుక్ఖేన, న దుక్ఖాయ పటిపదాయ. బుద్ధానఞ్హి చత్తారోపి మగ్గా సుఖప్పటిపదావ హోన్తి. పారమీపూరణకాలే పన సరాగసదోససమోహస్సేవ సతో ఆగతాగతానం యాచకానం, అలఙ్కతప్పటియత్తం సీసం కన్తిత్వా, గలలోహితం నీహరిత్వా, సుఅఞ్జితాని అక్ఖీని ఉప్పాటేత్వా, కులవంసప్పదీపం పుత్తం మనాపచారినిం భరియన్తి ఏవమాదీని దేన్తస్స, అఞ్ఞాని చ ఖన్తివాదిసదిసేసు అత్తభావేసు ఛేజ్జభేజ్జాదీని పాపుణన్తస్స ఆగమనియపటిపదం సన్ధాయేతం వుత్తం. హలన్తి ఏత్థ హ-కారో నిపాతమత్తో, అలన్తి అత్థో. పకాసితున్తి దేసితుం, ఏవం కిచ్ఛేన అధిగతస్స ధమ్మస్స అలం దేసితుం, పరియత్తం దేసితుం, కో అత్థో దేసితేనాతి వుత్తం హోతి. రాగదోసపరేతేహీతి రాగదోసపరిఫుట్ఠేహి రాగదోసానుగతేహి వా.

పటిసోతగామిన్తి నిచ్చాదీనం పటిసోతం అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా అసుభన్తి ఏవం గతం చతుసచ్చధమ్మం. రాగరత్తాతి కామరాగేన భవరాగేన దిట్ఠిరాగేన చ రత్తా. న దక్ఖన్తీతి అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా అసుభన్తి ఇమినా సభావేన న పస్సిస్సన్తి, తే అపస్సన్తే కో సక్ఖిస్సతి ఏవం గాహాపేతుం. తమోఖన్ధేన ఆవుటాతి అవిజ్జారాసినా అజ్ఝోత్థతా.

౨౮౨. అప్పోస్సుక్కతాయాతి నిరుస్సుక్కభావేన, అదేసేతుకామతాయాతి అత్థో. కస్మా పనస్స ఏవం చిత్తం నమి, నను ఏస ముత్తో మోచేస్సామి, తిణ్ణో తారేస్సామి.

‘‘కిం మే అఞ్ఞాతవేసేన, ధమ్మం సచ్ఛికతేనిధ;

సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణిత్వా, తారయిస్సం సదేవక’’న్తి. (బు. వం. ౨.౫౬) –

పత్థనం కత్వా పారమియో పూరేత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తోతి. సచ్చమేతం, తదేవం పచ్చవేక్ఖణానుభావేన పనస్స ఏవం చిత్తం నమి. తస్స హి సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా సత్తానం కిలేసగహనతం, ధమ్మస్స చ గమ్భీరతం పచ్చవేక్ఖన్తస్స సత్తానం కిలేసగహనతా చ ధమ్మగమ్భీరతా చ సబ్బాకారేన పాకటా జాతా. అథస్స ‘‘ఇమే సత్తా కఞ్జికపుణ్ణా లాబు వియ, తక్కభరితా చాటి వియ, వసాతేలపీతపిలోతికా వియ, అఞ్జనమక్ఖితహత్థో వియ చ కిలేసభరితా అతిసంకిలిట్ఠా రాగరత్తా దోసదుట్ఠా మోహమూళ్హా, తే కిం నామ పటివిజ్ఝిస్సన్తీ’’తి చిన్తయతో కిలేసగహనపచ్చవేక్ఖణానుభావేనాపి ఏవం చిత్తం నమి.

‘‘అయఞ్చ ధమ్మో పథవీసన్ధారకఉదకక్ఖన్ధో వియ గమ్భీరో, పబ్బతేన పటిచ్ఛాదేత్వా ఠపితో సాసపో వియ దుద్దసో, సతధా భిన్నస్స వాలస్స కోటియా కోటిపటిపాదనం వియ దురనుబోధో. నను మయా హి ఇమం ధమ్మం పటివిజ్ఝితుం వాయమన్తేన అదిన్నం దానం నామ నత్థి, అరక్ఖితం సీలం నామ నత్థి, అపరిపూరితా కాచి పారమీ నామ నత్థి? తస్స మే నిరుస్సాహం వియ మారబలం విధమన్తస్సాపి పథవీ న కమ్పిత్థ, పఠమయామే పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తస్సాపి న కమ్పిత్థ, మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖుం సోధేన్తస్సాపి న కమ్పిత్థ, పచ్ఛిమయామే పన పటిచ్చసముప్పాదం పటివిజ్ఝన్తస్సేవ మే దససహస్సిలోకధాతు కమ్పిత్థ. ఇతి మాదిసేనాపి తిక్ఖఞాణేన కిచ్ఛేనేవాయం ధమ్మో పటివిద్ధో, తం లోకియమహాజనా కథం పటివిజ్ఝిస్సన్తీ’’తి ధమ్మగమ్భీరతాపచ్చవేక్ఖణానుభావేనాపి ఏవం చిత్తం నమీతి వేదితబ్బం.

అపిచ బ్రహ్మునా యాచితే దేసేతుకామతాయపిస్స ఏవం చిత్తం నమి. జానాతి హి భగవా – ‘‘మమ అప్పోస్సుక్కతాయ చిత్తే నమమానే మం మహాబ్రహ్మా ధమ్మదేసనం యాచిస్సతి, ఇమే చ సత్తా బ్రహ్మగరుకా, తే ‘సత్థా కిర ధమ్మం న దేసేతుకామో అహోసి, అథ నం మహాబ్రహ్మా యాచిత్వా దేసాపేసి, సన్తో వత, భో, ధమ్మో పణీతో వత, భో, ధమ్మో’తి మఞ్ఞమానా సుస్సూసిస్సన్తీ’’తి. ఇదమ్పిస్స కారణం పటిచ్చ అప్పోస్సుక్కతాయ చిత్తం నమి, నో ధమ్మదేసనాయాతి వేదితబ్బం.

సహమ్పతిస్సాతి సో కిర కస్సపస్స భగవతో సాసనే సహకో నామ థేరో పఠమజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా పఠమజ్ఝానభూమియం కప్పాయుకబ్రహ్మా హుత్వా నిబ్బత్తో. తత్ర నం సహమ్పతిబ్రహ్మాతి పటిసఞ్జానన్తి, తం సన్ధాయాహ – ‘‘బ్రహ్మునో సహమ్పతిస్సా’’తి. నస్సతి వత, భోతి సో కిర ఇమం సద్దం తథా నిచ్ఛారేసి, యథా దససహస్సిలోకధాతుబ్రహ్మానో సుత్వా సబ్బే సన్నిపతింసు. యత్ర హి నామాతి యస్మిం నామ లోకే. పురతో పాతురహోసీతి తేహి దసహి బ్రహ్మసహస్సేహి సద్ధిం పాతురహోసి. అప్పరజక్ఖజాతికాతి పఞ్ఞామయే అక్ఖిమ్హి అప్పం పరిత్తం రాగదోసమోహరజం ఏతేసం, ఏవంసభావాతి అప్పరజక్ఖజాతికా. అస్సవనతాతి అస్సవనతాయ. భవిస్సన్తీతి పురిమబుద్ధేసు దసపుఞ్ఞకిరియవసేన కతాధికారా పరిపాకగతపదుమాని వియ సూరియరస్మిసమ్ఫస్సం, ధమ్మదేసనంయేవ ఆకఙ్ఖమానా చతుప్పదికగాథావసానే అరియభూమిం ఓక్కమనారహా న ఏకో, న ద్వే, అనేకసతసహస్సా ధమ్మస్స అఞ్ఞాతారో భవిస్సన్తీతి దస్సేతి.

పాతురహోసీతి పాతుభవి. సమలేహి చిన్తితోతి సమలేహి ఛహి సత్థారేహి చిన్తితో. తే హి పురేతరం ఉప్పజ్జిత్వా సకలజమ్బుదీపే కణ్టకే పత్థరమానా వియ, విసం సిఞ్చమానా వియ చ సమలం మిచ్ఛాదిట్ఠిధమ్మం దేసయింసు. అపాపురేతన్తి వివర ఏతం. అమతస్స ద్వారన్తి అమతస్స నిబ్బానస్స ద్వారభూతం అరియమగ్గం. సుణన్తు ధమ్మం విమలేనానుబుద్ధన్తి ఇమే సత్తా రాగాదిమలానం అభావతో విమలేన సమ్మాసమ్బుద్ధేన అనుబుద్ధం చతుసచ్చధమ్మం సుణన్తు తావ భగవాతి యాచతి.

సేలే యథా పబ్బతముద్ధనిట్ఠితోతి సేలమయే ఏకగ్ఘనే పబ్బతముద్ధని యథా ఠితోవ. న హి తస్స ఠితస్స దస్సనత్థం గీవుక్ఖిపనపసారణాదికిచ్చం అత్థి. తథూపమన్తి తప్పటిభాగం సేలపబ్బతూపమం. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – యథా సేలపబ్బతముద్ధని ఠితోవ చక్ఖుమా పురిసో సమన్తతో జనతం పస్సేయ్య, తథా త్వమ్పి, సుమేధ, సున్దరపఞ్ఞ-సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సమన్తచక్ఖు భగవా ధమ్మమయం పాసాదమారుయ్హ సయం అపేతసోకో సోకావతిణ్ణం జాతిజరాభిభూతం జనతం అవేక్ఖస్సు ఉపధారయ ఉపపరిక్ఖ. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో – యథా హి పబ్బతపాదే సమన్తా మహన్తం ఖేత్తం కత్వా తత్థ కేదారపాళీసు కుటికాయో కత్వా రత్తిం అగ్గిం జాలేయ్యుం. చతురఙ్గసమన్నాగతఞ్చ అన్ధకారం అస్స, అథ తస్స పబ్బతస్స మత్థకే ఠత్వా చక్ఖుమతో పురిసస్స భూమిం ఓలోకయతో నేవ ఖేత్తం, న కేదారపాళియో, న కుటియో, న తత్థ సయితమనుస్సా పఞ్ఞాయేయ్యుం. కుటికాసు పన అగ్గిజాలామత్తకమేవ పఞ్ఞాయేయ్య. ఏవం ధమ్మపాసాదం ఆరుయ్హ సత్తనికాయం ఓలోకయతో తథాగతస్స, యే తే అకతకల్యాణా సత్తా, తే ఏకవిహారే దక్ఖిణజాణుపస్సే నిసిన్నాపి బుద్ధచక్ఖుస్స ఆపాథం నాగచ్ఛన్తి, రత్తిం ఖిత్తా సరా వియ హోన్తి. యే పన కతకల్యాణా వేనేయ్యపుగ్గలా, తే ఏవస్స దూరేపి ఠితా ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి, సో అగ్గి వియ హిమవన్తపబ్బతో వియ చ. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘దూరే సన్తో పకాసేన్తి, హిమవన్తోవ పబ్బతో;

అసన్తేత్థ న దిస్సన్తి, రత్తిం ఖిత్తా యథా సరా’’తి. (ధ. ప. ౩౦౪);

ఉట్ఠేహీతి భగవతో ధమ్మదేసనత్థం చారికచరణం యాచన్తో భణతి. వీరాతిఆదీసు భగవా వీరియవన్తతాయ వీరో. దేవపుత్తమచ్చుకిలేసమారానం విజితత్తా విజితసఙ్గామో. జాతికన్తారాదినిత్థరణత్థాయ వేనేయ్యసత్థవాహనసమత్థతాయ సత్థవాహో. కామచ్ఛన్దఇణస్స అభావతో అణణోతి వేదితబ్బో.

౨౮౩. అజ్ఝేసనన్తి యాచనం. బుద్ధచక్ఖునాతి ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణేన చ ఆసయానుసయఞాణేన చ. ఇమేసఞ్హి ద్విన్నం ఞాణానం బుద్ధచక్ఖూతి నామం, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స సమన్తచక్ఖూతి, తిణ్ణం మగ్గఞాణానం ధమ్మచక్ఖూతి. అప్పరజక్ఖేతిఆదీసు యేసం వుత్తనయేనేవ పఞ్ఞాచక్ఖుమ్హి రాగాదిరజం అప్పం, తే అప్పరజక్ఖా. యేసం తం మహన్తం, తే మహారజక్ఖా. యేసం సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని తిక్ఖాని, తే తిక్ఖిన్ద్రియా. యేసం తాని ముదూని, తే ముదిన్ద్రియా. యేసం తేయేవ సద్ధాదయో ఆకారా సున్దరా, తే స్వాకారా. యే కథితకారణం సల్లక్ఖేన్తి, సుఖేన సక్కా హోన్తి విఞ్ఞాపేతుం, తే సువిఞ్ఞాపయా. యే పరలోకఞ్చేవ వజ్జఞ్చ భయతో పస్సన్తి, తే పరలోకవజ్జభయదస్సావినో నామ.

అయం పనేత్థ పాళి – ‘‘సద్ధో పుగ్గలో అప్పరజక్ఖో, అస్సద్ధో పుగ్గలో మహారజక్ఖో. ఆరద్ధవీరియో…, కుసితో…, ఉపట్ఠితస్సతి…, ముట్ఠస్సతి…, సమాహితో…, అసమాహితో…, పఞ్ఞవా…, దుప్పఞ్ఞో పుగ్గలో మహారజక్ఖో. తథా సద్ధో పుగ్గలో తిక్ఖిన్ద్రియో…పే… పఞ్ఞవా పుగ్గలో పరలోకవజ్జభయదస్సావీ, దుప్పఞ్ఞో పుగ్గలో న పరలోకవజ్జభయదస్సావీ. లోకోతి ఖన్ధలోకో, ఆయతనలోకో, ధాతులోకో, సమ్పత్తిభవలోకో, సమ్పత్తిసమ్భవలోకో, విపత్తిభవలోకో, విపత్తిసమ్భవలోకో, ఏకో లోకో సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా. ద్వే లోకా – నామఞ్చ రూపఞ్చ. తయో లోకా – తిస్సో వేదనా. చత్తారో లోకా – చత్తారో ఆహారా. పఞ్చ లోకా – పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. ఛ లోకా – ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని. సత్త లోకా – సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితియో. అట్ఠ లోకా – అట్ఠ లోకధమ్మా. నవ లోకా – నవ సత్తావాసా. దస లోకా – దసాయతనాని. ద్వాదస లోకా – ద్వాదసాయతనాని. అట్ఠారస లోకా – అట్ఠారస్స ధాతుయో. వజ్జన్తి సబ్బే కిలేసా వజ్జా, సబ్బే దుచ్చరితా వజ్జా, సబ్బే అభిసఙ్ఖారా వజ్జా, సబ్బే భవగామికమ్మా వజ్జా. ఇతి ఇమస్మిఞ్చ లోకే ఇమస్మిఞ్చ వజ్జే తిబ్బా భయసఞ్ఞా పచ్చుపట్ఠితా హోతి, సేయ్యథాపి ఉక్ఖిత్తాసికే వధకే. ఇమేహి పఞ్ఞాసాయ ఆకారేహి ఇమాని పఞ్చిన్ద్రియాని జానాతి పస్సతి అఞ్ఞాసి పటివిజ్ఝి. ఇదం తథాగతస్స ఇన్ద్రియపరోపరియత్తే ఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౧.౧౧౨).

ఉప్పలినియన్తి ఉప్పలవనే. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. అన్తోనిముగ్గపోసీనీతి యాని అన్తో నిముగ్గానేవ పోసియన్తి. ఉదకం అచ్చుగ్గమ్మ ఠితానీతి ఉదకం అతిక్కమిత్వా ఠితాని. తత్థ యాని అచ్చుగ్గమ్మ ఠితాని, తాని సూరియరస్మిసమ్ఫస్సం ఆగమయమానాని ఠితాని అజ్జ పుప్ఫనకాని. యాని సమోదకం ఠితాని, తాని స్వే పుప్ఫనకాని. యాని ఉదకానుగ్గతాని అన్తోనిముగ్గపోసీని, తాని తతియదివసే పుప్ఫనకాని. ఉదకా పన అనుగ్గతాని అఞ్ఞానిపి సరోగఉప్పలాదీని నామ అత్థి, యాని నేవ పుప్ఫిస్సన్తి, మచ్ఛకచ్ఛపభక్ఖానేవ భవిస్సన్తి. తాని పాళిం నారుళ్హాని. ఆహరిత్వా పన దీపేతబ్బానీతి దీపితాని.

యథేవ హి తాని చతుబ్బిధాని పుప్ఫాని, ఏవమేవ ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ విపఞ్చితఞ్ఞూ నేయ్యో పదపరమోతి చత్తారో పుగ్గలా. తత్థ ‘‘యస్స పుగ్గలస్స సహ ఉదాహటవేలాయ ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ. యస్స పుగ్గలస్స సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థే విభజియమానే ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో విపఞ్చితఞ్ఞూ. యస్స పుగ్గలస్స ఉద్దేసతో పరిపుచ్ఛతో యోనిసో మనసికరోతో కల్యాణమిత్తే సేవతో భజతో పయిరుపాసతో అనుపుబ్బేన ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో నేయ్యో. యస్స పుగ్గలస్స బహుమ్పి సుణతో బహుమ్పి భణతో బహుమ్పి ధారయతో బహుమ్పి వాచయతో న తాయ జాతియా ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో పదపరమో’’ (పు. ప. ౧౫౧). తత్థ భగవా ఉప్పలవనాదిసదిసం దససహస్సిలోకధాతుం ఓలోకేన్తో ‘‘అజ్జ పుప్ఫనకాని వియ ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ, స్వే పుప్ఫనకాని వియ విపఞ్చితఞ్ఞూ, తతియదివసే పుప్ఫనకాని వియ నేయ్యో, మచ్ఛకచ్ఛపభక్ఖాని పుప్ఫాని వియ పదపరమో’’తి అద్దస. పస్సన్తో చ ‘‘ఏత్తకా అప్పరజక్ఖా, ఏత్తకా మహారజక్ఖా, తత్రాపి ఏత్తకా ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ’’తి ఏవం సబ్బాకారతోవ అద్దస.

తత్థ తిణ్ణం పుగ్గలానం ఇమస్మింయేవ అత్తభావే భగవతో ధమ్మదేసనా అత్థం సాధేతి. పదపరమానం అనాగతే వాసనత్థాయ హోతి. అథ భగవా ఇమేసం చతున్నం పుగ్గలానం అత్థావహం ధమ్మదేసనం విదిత్వా దేసేతుకమ్యతం ఉప్పాదేత్వా పున సబ్బేపి తీసు భవేసు సత్తే భబ్బాభబ్బవసేన ద్వే కోట్ఠాసే అకాసి. యే సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘కతమే తే సత్తా అభబ్బా, యే తే సత్తా కమ్మావరణేన సమన్నాగతా కిలేసావరణేన సమన్నాగతా విపాకావరణేన సమన్నాగతా అస్సద్ధా అచ్ఛన్దికా దుప్పఞ్ఞా అభబ్బా నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం, ఇమే తే సత్తా అభబ్బా. కతమే తే సత్తా భబ్బా? యే తే సత్తా న కమ్మావరణేన…పే… ఇమే తే సత్తా భబ్బా’’తి (విభ. ౮౨౭; పటి. మ. ౧.౧౧౫). తత్థ సబ్బేపి అభబ్బపుగ్గలే పహాయ భబ్బపుగ్గలేయేవ ఞాణేన పరిగ్గహేత్వా ‘‘ఏత్తకా రాగచరితా, ఏత్తకా దోసమోహచరితా వితక్కసద్ధాబుద్ధిచరితా’’తి ఛ కోట్ఠాసే అకాసి; ఏవం కత్వా ధమ్మం దేసిస్సామీతి చిన్తేసి.

పచ్చభాసిన్తి పతిఅభాసిం. అపారుతాతి వివటా. అమతస్స ద్వారాతి అరియమగ్గో. సో హి అమతసఙ్ఖాతస్స నిబ్బానస్స ద్వారం, సో మయా వివరిత్వా ఠపితోతి దస్సేతి. పముఞ్చన్తు సద్ధన్తి సబ్బే అత్తనో సద్ధం పముఞ్చన్తు, విస్సజ్జేన్తు. పచ్ఛిమపదద్వయే అయమత్థో, అహఞ్హి అత్తనో పగుణం సుప్పవత్తితమ్పి ఇమం పణీతం ఉత్తమం ధమ్మం కాయవాచాకిలమథసఞ్ఞీ హుత్వా న భాసిం. ఇదాని పన సబ్బో జనో సద్ధాభాజనం ఉపనేతు, పూరేస్సామి నేసం సఙ్కప్పన్తి.

౨౮౪. తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసీతి ఏతం అహోసి – కస్స ను ఖో అహం పఠమం ధమ్మం దేసేయ్యన్తి అయం ధమ్మదేసనాపటిసంయుత్తో వితక్కో ఉదపాదీతి అత్థో. కదా పనేస ఉదపాదీతి? బుద్ధభూతస్స అట్ఠమే సత్తాహే.

తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – బోధిసత్తో కిర మహాభినిక్ఖమనదివసే వివటం ఇత్థాగారం దిస్వా సంవిగ్గహదయో, ‘‘కణ్డకం ఆహరా’’తి ఛన్నం ఆమన్తేత్వా ఛన్నసహాయో అస్సరాజపిట్ఠిగతో నగరతో నిక్ఖమిత్వా కణ్డకనివత్తనచేతియట్ఠానం నామ దస్సేత్వా తీణి రజ్జాని అతిక్కమ్మ అనోమానదీతీరే పబ్బజిత్వా అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో రాజగహే పిణ్డాయ చరిత్వా పణ్డవపబ్బతే నిసిన్నో మగధిస్సరేన రఞ్ఞా నామగోత్తం పుచ్ఛిత్వా, ‘‘ఇమం రజ్జం సమ్పటిచ్ఛాహీ’’తి వుత్తో, ‘‘అలం మహారాజ, న మయ్హం రజ్జేన అత్థో, అహం రజ్జం పహాయ లోకహితత్థాయ పధానం అనుయుఞ్జిత్వా లోకే వివటచ్ఛదో భవిస్సామీతి నిక్ఖన్తో’’తి వత్వా, ‘‘తేన హి బుద్ధో హుత్వా పఠమం మయ్హం విజితం ఓసరేయ్యాసీ’’తి పటిఞ్ఞం గహితో కాలామఞ్చ ఉదకఞ్చ ఉపసఙ్కమిత్వా తేసం ధమ్మదేసనాయ సారం అవిన్దన్తో తతో పక్కమిత్వా ఉరువేళాయ ఛబ్బస్సాని దుక్కరకారికం కరోన్తోపి అమతం పటివిజ్ఝితుం అసక్కోన్తో ఓళారికాహారపటిసేవనేన కాయం సన్తప్పేసి.

తదా చ ఉరువేలగామే సుజాతా నామ కుటుమ్బియధీతా ఏకస్మిం నిగ్రోధరుక్ఖే పత్థనమకాసి – ‘‘సచాహం సమానజాతికం కులఘరం గన్త్వా పఠమగబ్భే పుత్తం లభిస్సామి, బలికమ్మం కరిస్సామీ’’తి. తస్సా సా పత్థనా సమిజ్ఝి. సా విసాఖపుణ్ణమదివసే పాతోవ బలికమ్మం కరిస్సామీతి రత్తియా పచ్చూససమయే ఏవ పాయసం పటియాదేసి. తస్మిం పాయసే పచ్చమానే మహన్తమహన్తా పుప్ఫుళా ఉట్ఠహిత్వా దక్ఖిణావట్టా హుత్వా సఞ్చరన్తి. ఏకఫుసితమ్పి బహి న గచ్ఛతి. మహాబ్రహ్మా ఛత్తం ధారేసి. చత్తారో లోకపాలా ఖగ్గహత్థా ఆరక్ఖం గణ్హింసు. సక్కో అలాతాని సమానేన్తో అగ్గిం జాలేసి. దేవతా చతూసు దీపేసు ఓజం సంహరిత్వా తత్థ పక్ఖిపింసు. బోధిసత్తో భిక్ఖాచారకాలం ఆగమయమానో పాతోవ గన్త్వా రుక్ఖమూలే నిసీది. రుక్ఖమూలే సోధనత్థాయ గతా ధాతీ ఆగన్త్వా సుజాతాయ ఆరోచేసి – ‘‘దేవతా రుక్ఖమూలే నిసిన్నా’’తి. సుజాతా, సబ్బం పసాధనం పసాధేత్వా సతసహస్సగ్ఘనికే సువణ్ణథాలే పాయసం వడ్ఢేత్వా అపరాయ సువణ్ణపాతియా పిదహిత్వా ఉక్ఖిపిత్వా గతా మహాపురిసం దిస్వా సహేవ పాతియా హత్థే ఠపేత్వా వన్దిత్వా ‘‘యథా మయ్హం మనోరథో నిప్ఫన్నో, ఏవం తుమ్హాకమ్పి నిప్ఫజ్జతూ’’తి వత్వా పక్కామి.

బోధిసత్తో నేరఞ్జరాయ తీరం గన్త్వా సువణ్ణథాలం తీరే ఠపేత్వా న్హత్వా పచ్చుత్తరిత్వా ఏకూనపణ్ణాసపిణ్డే కరోన్తో పాయసం పరిభుఞ్జిత్వా ‘‘సచాహం అజ్జ బుద్ధో భవామి, థాలం పటిసోతం గచ్ఛతూ’’తి ఖిపి. థాలం పటిసోతం గన్త్వా థోకం ఠత్వా కాలనాగరాజస్స భవనం పవిసిత్వా తిణ్ణం బుద్ధానం థాలాని ఉక్ఖిపిత్వా అట్ఠాసి.

మహాసత్తో వనసణ్డే దివావిహారం కత్వా సాయన్హసమయే సోత్తియేన దిన్నా అట్ఠ తిణముట్ఠియో గహేత్వా బోధిమణ్డం ఆరుయ్హ దక్ఖిణదిసాభాగే అట్ఠాసి. సో పదేసో పదుమినిపత్తే ఉదకబిన్దు వియ అకమ్పిత్థ. మహాసత్తో, ‘‘అయం మమ గుణం ధారేతుం న సక్కోతీ’’తి పచ్ఛిమదిసాభాగం అగమాసి, సోపి తథేవ అకమ్పిత్థ. ఉత్తరదిసాభాగం అగమాసి, సోపి తథేవ అకమ్పిత్థ. పురత్థిమదిసాభాగం అగమాసి, తత్థ పల్లఙ్కప్పమాణం ఠానం సునిఖాతఇన్దఖిలో వియ నిచ్చలమహోసి. మహాసత్తో ‘‘ఇదం ఠానం సబ్బబుద్ధానం కిలేసభఞ్జనవిద్ధంసనట్ఠాన’’న్తి తాని తిణాని అగ్గే గహేత్వా చాలేసి. తాని చిత్తకారేన తూలికగ్గేన పరిచ్ఛిన్నాని వియ అహేసుం. బోధిసత్తో, ‘‘బోధిం అప్పత్వా ఇమం పల్లఙ్కం న భిన్దిస్సామీ’’తి చతురఙ్గవీరియం అధిట్ఠహిత్వా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసీది.

తఙ్ఖణఞ్ఞేవ మారో బాహుసహస్సం మాపేత్వా దియడ్ఢయోజనసతికం గిరిమేఖలం నామ హత్థిం ఆరుయ్హ నవయోజనం మారబలం గహేత్వా అద్ధక్ఖికేన ఓలోకయమానో పబ్బతో వియ అజ్ఝోత్థరన్తో ఉపసఙ్కమి. మహాసత్తో, ‘‘మయ్హం దస పారమియో పూరేన్తస్స అఞ్ఞో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా దేవో వా మారో వా బ్రహ్మా వా సక్ఖి నత్థి, వేస్సన్తరత్తభావే పన మయ్హం సత్తసు వారేసు మహాపథవీ సక్ఖి అహోసి; ఇదానిపి మే అయమేవ అచేతనా కట్ఠకలిఙ్గరూపమా మహాపథవీ సక్ఖీ’’తి హత్థం పసారేతి. మహాపథవీ తావదేవ అయదణ్డేన పహతం కంసథాలం వియ రవసతం రవసహస్సం ముఞ్చమానా విరవిత్వా పరివత్తమానా మారబలం చక్కవాళముఖవట్టియం ముఞ్చనమకాసి. మహాసత్తో సూరియే ధరమానేయేవ మారబలం విధమిత్వా పఠమయామే పుబ్బేనివాసఞాణం, మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖుం విసోధేత్వా పచ్ఛిమయామే పటిచ్చసముప్పాదే ఞాణం ఓతారేత్వా వట్టవివట్టం సమ్మసిత్వా అరుణోదయే బుద్ధో హుత్వా, ‘‘మయా అనేకకప్పకోటిసతసహస్సం అద్ధానం ఇమస్స పల్లఙ్కస్స అత్థాయ వాయామో కతో’’తి సత్తాహం ఏకపల్లఙ్కేన నిసీది. అథేకచ్చానం దేవతానం, ‘‘కిం ను ఖో అఞ్ఞేపి బుద్ధత్తకరా ధమ్మా అత్థీ’’తి కఙ్ఖా ఉదపాది.

అథ భగవా అట్ఠమే దివసే సమాపత్తితో వుట్ఠాయ దేవతానం కఙ్ఖం ఞత్వా కఙ్ఖావిధమనత్థం ఆకాసే ఉప్పతిత్వా యమకపాటిహారియం దస్సేత్వా తాసం కఙ్ఖం విధమిత్వా పల్లఙ్కతో ఈసకం పాచీననిస్సితే ఉత్తరదిసాభాగే ఠత్వా చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ పూరితానం పారమీనం ఫలాధిగమట్ఠానం పల్లఙ్కఞ్చేవ బోధిరుక్ఖఞ్చ అనిమిసేహి అక్ఖీహి ఓలోకయమానో సత్తాహం వీతినామేసి, తం ఠానం అనిమిసచేతియం నామ జాతం.

అథ పల్లఙ్కస్స చ ఠితట్ఠానస్స చ అన్తరా పురత్థిమపచ్ఛిమతో ఆయతే రతనచఙ్కమే చఙ్కమన్తో సత్తాహం వీతినామేసి, తం ఠానం రతనచఙ్కమచేతియం నామ జాతం. తతో పచ్ఛిమదిసాభాగే దేవతా రతనఘరం మాపయింసు, తత్థ పల్లఙ్కేన నిసీదిత్వా అభిధమ్మపిటకం విసేసతో చేత్థ అనన్తనయసమన్తపట్ఠానం విచినన్తో సత్తాహం వీతినామేసి, తం ఠానం రతనఘరచేతియం నామ జాతం. ఏవం బోధిసమీపేయేవ చత్తారి సత్తాహాని వీతినామేత్వా పఞ్చమే సత్తాహే బోధిరుక్ఖమూలా యేన అజపాలనిగ్రోధో తేనుపసఙ్కమి, తత్రాపి ధమ్మం విచినన్తోయేవ విముత్తిసుఖఞ్చ పటిసంవేదేన్తో నిసీది, ధమ్మం విచినన్తో చేత్థ ఏవం అభిధమ్మే నయమగ్గం సమ్మసి – పఠమం ధమ్మసఙ్గణీపకరణం నామ, తతో విభఙ్గపకరణం, ధాతుకథాపకరణం, పుగ్గలపఞ్ఞత్తిపకరణం, కథావత్థు నామ పకరణం, యమకం నామ పకరణం, తతో మహాపకరణం పట్ఠానం నామాతి.

తత్థస్స సణ్హసుఖుమపట్ఠానమ్హి చిత్తే ఓతిణ్ణే పీతి ఉప్పజ్జి; పీతియా ఉప్పన్నాయ లోహితం పసీది, లోహితే పసన్నే ఛవి పసీది. ఛవియా పసన్నాయ పురత్థిమకాయతో కూటాగారాదిప్పమాణా రస్మియో ఉట్ఠహిత్వా ఆకాసే పక్ఖన్దఛద్దన్తనాగకులం వియ పాచీనదిసాయ అనన్తాని చక్కవాళాని పక్ఖన్దా, పచ్ఛిమకాయతో ఉట్ఠహిత్వా పచ్ఛిమదిసాయ, దక్ఖిణంసకూటతో ఉట్ఠహిత్వా దక్ఖిణదిసాయ, వామంసకూటతో ఉట్ఠహిత్వా ఉత్తరదిసాయ అనన్తాని చక్కవాళాని పక్ఖన్దా, పాదతలేహి పవాళఙ్కురవణ్ణా రస్మియో నిక్ఖమిత్వా మహాపథవిం వినివిజ్ఝిత్వా ఉదకం ద్విధా భిన్దిత్వా వాతక్ఖన్ధం పదాలేత్వా అజటాకాసం పక్ఖన్దా, సీసతో సమ్పరివత్తియమానం మణిదామం వియ నీలవణ్ణా రస్మివట్టి ఉట్ఠహిత్వా ఛ దేవలోకే వినివిజ్ఝిత్వా నవ బ్రహ్మలోకే వేహప్ఫలే పఞ్చ సుద్ధావాసే చ వినివిజ్ఝిత్వా చత్తారో ఆరుప్పే అతిక్కమ్మ అజటాకాసం పక్ఖన్దా. తస్మిం దివసే అపరిమాణేసు చక్కవాళేసు అపరిమాణా సత్తా సబ్బే సువణ్ణవణ్ణావ అహేసుం. తం దివసఞ్చ పన భగవతో సరీరా నిక్ఖన్తా యావజ్జదివసాపి తా రస్మియో అనన్తా లోకధాతుయో గచ్ఛన్తియేవ.

ఏవం భగవా అజపాలనిగ్రోధే సత్తాహం వీతినామేత్వా తతో అపరం సత్తాహం ముచలిన్దే నిసీది, నిసిన్నమత్తస్సేవ చస్స సకలం చక్కవాళగబ్భం పూరేన్తో మహాఅకాలమేఘో ఉదపాది. ఏవరూపో కిర మహామేఘో ద్వీసుయేవ కాలేసు వస్సతి చక్కవత్తిమ్హి వా ఉప్పన్నే బుద్ధే వా. ఇధ బుద్ధకాలే ఉదపాది. తస్మిం పన ఉప్పన్నే ముచలిన్దో నాగరాజా చిన్తేసి – ‘‘అయం మేఘో సత్థరి మయ్హం భవనం పవిట్ఠమత్తేవ ఉప్పన్నో, వాసాగారమస్స లద్ధుం వట్టతీ’’తి. సో సత్తరతనమయం పాసాదం నిమ్మినితుం సక్కోన్తోపి ఏవం కతే మయ్హం మహప్ఫలం న భవిస్సతి, దసబలస్స కాయవేయ్యావచ్చం కరిస్సామీతి మహన్తం అత్తభావం కత్వా సత్థారం సత్తక్ఖత్తుం భోగేహి పరిక్ఖిపిత్వా ఉపరి ఫణం ధారేసి. పరిక్ఖేపస్స అన్తో ఓకాసో హేట్ఠా లోహపాసాదప్పమాణో అహోసి. ఇచ్ఛితిచ్ఛితేన ఇరియాపథేన సత్థా విహరిస్సతీతి నాగరాజస్స అజ్ఝాసయో అహోసి. తస్మా ఏవం మహన్తం ఓకాసం పరిక్ఖిపి. మజ్ఝే రతనపల్లఙ్కో పఞ్ఞత్తో హోతి, ఉపరి సువణ్ణతారకవిచిత్తం సమోసరితగన్ధదామకుసుమదామచేలవితానం అహోసి. చతూసు కోణేసు గన్ధతేలేన దీపా జలితా, చతూసు దిసాసు వివరిత్వా చన్దనకరణ్డకా ఠపితా. ఏవం భగవా తం సత్తాహం తత్థ వీతినామేత్వా తతో అపరం సత్తాహం రాజాయతనే నిసీది.

అట్ఠమే సత్తాహే సక్కేన దేవానమిన్దేన ఆభతం దన్తకట్ఠఞ్చ ఓసధహరీతకఞ్చ ఖాదిత్వా ముఖం ధోవిత్వా చతూహి లోకపాలేహి ఉపనీతే పచ్చగ్ఘే సేలమయే పత్తే తపుస్సభల్లికానం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిత్వా పున పచ్చాగన్త్వా అజపాలనిగ్రోధే నిసిన్నస్స సబ్బబుద్ధానం ఆచిణ్ణో అయం వితక్కో ఉదపాది.

తత్థ పణ్డితోతి పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో. వియత్తోతి వేయ్యత్తియేన సమన్నాగతో. మేధావీతి ఠానుప్పత్తియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో. అప్పరజక్ఖజాతికోతి సమాపత్తియా విక్ఖమ్భితత్తా నిక్కిలేసజాతికో విసుద్ధసత్తో. ఆజానిస్సతీతి సల్లక్ఖేస్సతి పటివిజ్ఝిస్సతి. ఞాణఞ్చ పన మేతి మయ్హమ్పి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జి. భగవా కిర దేవతాయ కథితేనేవ నిట్ఠం అగన్త్వా సయమ్పి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన ఓలోకేన్తో ఇతో సత్తమదివసమత్థకే కాలం కత్వా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే నిబ్బత్తోతి అద్దస. తం సన్ధాయాహ – ‘‘ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాదీ’’తి. మహాజానియోతి సత్తదివసబ్భన్తరే పత్తబ్బమగ్గఫలతో పరిహీనత్తా మహతీ జాని అస్సాతి మహాజానియో. అక్ఖణే నిబ్బత్తత్తా గన్త్వా దేసియమానం ధమ్మమ్పిస్స సోతుం సోతప్పసాదో నత్థి, ఇధ ధమ్మదేసనట్ఠానం ఆగమనపాదాపి నత్థి, ఏవం మహాజానియో జాతోతి దస్సేతి. అభిదోసకాలఙ్కతోతి అడ్ఢరత్తే కాలఙ్కతో. ఞాణఞ్చ పన మేతి మయ్హమ్పి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఉదపాది. ఇధాపి కిర భగవా దేవతాయ వచనేన సన్నిట్ఠానం అకత్వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన ఓలోకేన్తో ‘‘హియ్యో అడ్ఢరత్తే కాలఙ్కత్వా ఉదకో రామపుత్తో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే నిబ్బత్తో’’తి అద్దస. తస్మా ఏవమాహ. సేసం పురిమనయసదిసమేవ. బహుకారాతి బహూపకారా. పధానపహితత్తం ఉపట్ఠహింసూతి పధానత్థాయ పేసితత్తభావం వసనట్ఠానే పరివేణసమ్మజ్జనేన పత్తచీవరం గహేత్వా అనుబన్ధనేన ముఖోదకదన్తకట్ఠదానాదినా చ ఉపట్ఠహింసు. కే పన తే పఞ్చవగ్గియా నామ? యేతే –

రామో ధజో లక్ఖణో జోతిమన్తి,

యఞ్ఞో సుభోజో సుయామో సుదత్తో;

ఏతే తదా అట్ఠ అహేసుం బ్రాహ్మణా,

ఛళఙ్గవా మన్తం వియాకరింసూతి.

బోధిసత్తస్స జాతకాలే సుపినపటిగ్గాహకా చేవ లక్ఖణపటిగ్గాహకా చ అట్ఠ బ్రాహ్మణా. తేసు తయో ద్వేధా బ్యాకరింసు – ‘‘ఇమేహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతో అగారం అజ్ఝావసమానో రాజా హోతి చక్కవత్తీ, పబ్బజమానో బుద్ధో’’తి. పఞ్చ బ్రాహ్మణా ఏకంసబ్యాకరణా అహేసుం – ‘‘ఇమేహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతో అగారే న తిట్ఠతి, బుద్ధోవ హోతీ’’తి. తేసు పురిమా తయో యథామన్తపదం గతా, ఇమే పన పఞ్చ మన్తపదం అతిక్కన్తా. తే అత్తనా లద్ధం పుణ్ణపత్తం ఞాతకానం విస్సజ్జేత్వా ‘‘అయం మహాపురిసో అగారం న అజ్ఝావసిస్సతి, ఏకన్తేన బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి నిబ్బితక్కా బోధిసత్తం ఉద్దిస్స సమణపబ్బజ్జం పబ్బజితా. తేసం పుత్తాతిపి వదన్తి. తం అట్ఠకథాయ పటిక్ఖిత్తం.

ఏతే కిర దహరకాలేయేవ బహూ మన్తే జానింసు, తస్మా తే బ్రాహ్మణా ఆచరియట్ఠానే ఠపయింసు. తే పచ్ఛా అమ్హేహి పుత్తదారజటం ఛడ్డేత్వా న సక్కా భవిస్సతి పబ్బజితున్తి దహరకాలేయేవ పబ్బజిత్వా రమణీయాని సేనాసనాని పరిభుఞ్జన్తా విచరింసు. కాలేన కాలం పన ‘‘కిం, భో, మహాపురిసో మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖన్తో’’తి పుచ్ఛన్తి. మనుస్సా, ‘‘కుహిం తుమ్హే మహాపురిసం పస్సిస్సథ, తీసు పాసాదేసు తివిధనాటకమజ్ఝే దేవో వియ సమ్పత్తిం అనుభోతీ’’తి వదన్తి. తే సుత్వా, ‘‘న తావ మహాపురిసస్స ఞాణం పరిపాకం గచ్ఛతీ’’తి అప్పోస్సుక్కా విహరింసుయేవ. కస్మా పనేత్థ భగవా, ‘‘బహుకారా ఖో ఇమే పఞ్చవగ్గియా’’తి ఆహ? కిం ఉపకారకానంయేవ ఏస ధమ్మం దేసేతి, అనుపకారకానం న దేసేతీతి? నో న దేసేతి. పరిచయవసేన హేస ఆళారఞ్చేవ కాలామం ఉదకఞ్చ రామపుత్తం ఓలోకేసి. ఏతస్మిం పన బుద్ధక్ఖేత్తే ఠపేత్వా అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞం పఠమం ధమ్మం సచ్ఛికాతుం సమత్థో నామ నత్థి. కస్మా? తథావిధఉపనిస్సయత్తా.

పుబ్బే కిర పుఞ్ఞకరణకాలే ద్వే భాతరో అహేసుం. తే ఏకతోవ సస్సం అకంసు. తత్థ జేట్ఠకస్స ‘‘ఏకస్మిం సస్సే నవవారే అగ్గసస్సదానం మయా దాతబ్బ’’న్తి అహోసి. సో వప్పకాలే బీజగ్గం నామ దత్వా గబ్భకాలే కనిట్ఠేన సద్ధిం మన్తేసి – ‘‘గబ్భకాలే గబ్భం ఫాలేత్వా దస్సామా’’తి. కనిట్ఠో ‘‘తరుణసస్సం నాసేతుకామోసీ’’తి ఆహ. జేట్ఠో కనిట్ఠస్స అననువత్తనభావం ఞత్వా ఖేత్తం విభజిత్వా అత్తనో కోట్ఠాసతో గబ్భం ఫాలేత్వా ఖీరం నీహరిత్వా సప్పిఫాణితేహి యోజేత్వా అదాసి, పుథుకకాలే పుథుకం కారేత్వా అదాసి, లాయనే లాయనగ్గం వేణికరణే వేణగ్గం కలాపాదీసు కలాపగ్గం ఖళగ్గం భణ్డగ్గం కోట్ఠగ్గన్తి ఏవం ఏకసస్సే నవవారే అగ్గదానం అదాసి. కనిట్ఠో పనస్స ఉద్ధరిత్వా అదాసి, తేసు జేట్ఠో అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరో జాతో, కనిట్ఠో సుభద్దపరిబ్బాజకో. ఇతి ఏకస్మిం సస్సే నవన్నం అగ్గదానానం దిన్నత్తా ఠపేత్వా థేరం అఞ్ఞో పఠమం ధమ్మం సచ్ఛికాతుం సమత్థో నామ నత్థి. ‘‘బహుకారా ఖో ఇమే పఞ్చవగ్గియా’’తి ఇదం పన ఉపకారానుస్సరణమత్తకేనేవ వుత్తం.

ఇసిపతనే మిగదాయేతి తస్మిం కిర పదేసే అనుప్పన్నే బుద్ధే పచ్చేకసమ్బుద్ధా గన్ధమాదనపబ్బతే సత్తాహం నిరోధసమాపత్తియా వీతినామేత్వా నిరోధా వుట్ఠాయ నాగలతాదన్తకట్ఠం ఖాదిత్వా అనోతత్తదహే ముఖం ధోవిత్వా పత్తచీవరమాదాయ ఆకాసేన ఆగన్త్వా నిపతన్తి. తత్థ చీవరం పారుపిత్వా నగరే పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చా గమనకాలేపి తతోయేవ ఉప్పతిత్వా గచ్ఛన్తి. ఇతి ఇసయో ఏత్థ నిపతన్తి ఉప్పతన్తి చాతి తం ఠానం ఇసిపతనన్తి సఙ్ఖం గతం. మిగానం పన అభయత్థాయ దిన్నత్తా మిగదాయోతి వుచ్చతి. తేన వుత్తం ‘‘ఇసిపతనే మిగదాయే’’తి.

౨౮౫. అన్తరా చ గయం అన్తరా చ బోధిన్తి గయాయ చ బోధిస్స చ వివరే తిగావుతన్తరే ఠానే. బోధిమణ్డతో హి గయా తీణి గావుతాని. బారాణసీ అట్ఠారస యోజనాని. ఉపకో బోధిమణ్డస్స చ గయాయ చ అన్తరే భగవన్తం అద్దస. అన్తరాసద్దేన పన యుత్తత్తా ఉపయోగవచనం కతం. ఈదిసేసు చ ఠానేసు అక్ఖరచిన్తకా ‘‘అన్తరా గామఞ్చ నదిఞ్చ యాతీ’’తి ఏవం ఏకమేవ అన్తరాసద్దం పయుజ్జన్తి. సో దుతియపదేనపి యోజేతబ్బో హోతి. అయోజియమానే ఉపయోగవచనం న పాపుణాతి. ఇధ పన యోజేత్వా ఏవ వుత్తోతి. అద్ధానమగ్గపటిపన్నన్తి అద్ధానసఙ్ఖాతం మగ్గం పటిపన్నం, దీఘమగ్గపటిపన్నన్తి అత్థో. అద్ధానమగ్గగమనసమయస్స హి విభఙ్గే ‘‘అద్ధయోజనం గచ్ఛిస్సామీతి భుఞ్జితబ్బ’’న్తిఆదివచనతో (పాచి. ౨౧౮) అద్ధయోజనమ్పి అద్ధానమగ్గో హోతి. బోధిమణ్డతో పన గయా తిగావుతం.

సబ్బాభిభూతి సబ్బం తేభూమకధమ్మం అభిభవిత్వా ఠితో. సబ్బవిదూతి సబ్బం చతుభూమకధమ్మం అవేదిం అఞ్ఞాసిం. సబ్బేసు ధమ్మేసు అనుపలిత్తోతి సబ్బేసు తేభూమకధమ్మేసు కిలేసలేపనేన అనుపలిత్తో. సబ్బం జహోతి సబ్బం తేభూమకధమ్మం జహిత్వా ఠితో. తణ్హాక్ఖయే విముత్తోతి తణ్హాక్ఖయే నిబ్బానే ఆరమ్మణతో విముత్తో. సయం అభిఞ్ఞాయాతి సబ్బం చతుభూమకధమ్మం అత్తనావ జానిత్వా. కముద్దిసేయ్యన్తి కం అఞ్ఞం ‘‘అయం మే ఆచరియో’’తి ఉద్దిసేయ్యం.

న మే ఆచరియో అత్థీతి లోకుత్తరధమ్మే మయ్హం ఆచరియో నామ నత్థి. నత్థి మే పటిపుగ్గలోతి మయ్హం పటిభాగపుగ్గలో నామ నత్థి. సమ్మాసమ్బుద్ధోతి సహేతునా నయేన చత్తారి సచ్చాని సయం బుద్ధో. సీతిభూతోతి సబ్బకిలేసగ్గినిబ్బాపనేన సీతిభూతో. కిలేసానంయేవ నిబ్బుతత్తా నిబ్బుతో. కాసినం పురన్తి కాసిరట్ఠే నగరం. ఆహఞ్ఛం అమతదున్దుభిన్తి ధమ్మచక్కపటిలాభాయ అమతభేరిం పహరిస్సామీతి గచ్ఛామి. అరహసి అనన్తజినోతి అనన్తజినోతి భవితుం యుత్తో. హుపేయ్య పావుసోతి, ఆవుసో, ఏవమ్పి నామ భవేయ్య. పక్కామీతి వఙ్కహారజనపదం నామ అగమాసి.

తత్థేకం మిగలుద్దకగామకం నిస్సాయ వాసం కప్పేసి. జేట్ఠకలుద్దకో తం ఉపట్ఠాసి. తస్మిఞ్చ జనపదే చణ్డా మక్ఖికా హోన్తి. అథ నం ఏకాయ చాటియా వసాపేసుం, మిగలుద్దకో దూరే మిగవం గచ్ఛన్తో ‘‘అమ్హాకం అరహన్తే మా పమజ్జీ’’తి ఛావం నామ ధీతరం ఆణాపేత్వా అగమాసి సద్ధిం పుత్తభాతుకేహి. సా చస్స ధీతా దస్సనీయా హోతి కోట్ఠాససమ్పన్నా. దుతియదివసే ఉపకో ఘరం ఆగతో తం దారికం సబ్బం ఉపచారం కత్వా పరివిసితుం ఉపగతం దిస్వా రాగేన అభిభూతో భుఞ్జితుమ్పి అసక్కోన్తో భాజనేన భత్తం ఆదాయ వసనట్ఠానం గన్త్వా భత్తం ఏకమన్తే నిక్ఖిపిత్వా సచే ఛావం లభామి, జీవామి, నో చే, మరామీతి నిరాహారో సయి. సత్తమే దివసే మాగవికో ఆగన్త్వా ధీతరం ఉపకస్స పవత్తిం పుచ్ఛి. సా ‘‘ఏకదివసమేవ ఆగన్త్వా పున నాగతపుబ్బో’’తి ఆహ. మాగవికో ఆగతవేసేనేవ నం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛిస్సామీతి తంఖణంయేవ గన్త్వా ‘‘కిం, భన్తే, అప్ఫాసుక’’న్తి పాదే పరామసన్తో పుచ్ఛి. ఉపకో నిత్థునన్తో పరివత్తతియేవ. సో ‘‘వదథ భన్తే, యం మయా సక్కా కాతుం, తం సబ్బం కరిస్సామీ’’తి ఆహ. ఉపకో, ‘‘సచే ఛావం లభామి, జీవామి, నో చే, ఇధేవ మరణం సేయ్యో’’తి ఆహ. జానాసి పన, భన్తే, కిఞ్చి సిప్పన్తి. న జానామీతి. న, భన్తే, కిఞ్చి సిప్పం అజానన్తేన సక్కా ఘరావాసం అధిట్ఠాతున్తి.

సో ఆహ – ‘‘నాహం కిఞ్చి సిప్పం జానామి, అపిచ తుమ్హాకం మంసహారకో భవిస్సామి, మంసఞ్చ విక్కీణిస్సామీ’’తి. మాగవికో, ‘‘అమ్హాకమ్పి ఏతదేవ రుచ్చతీ’’తి ఉత్తరసాటకం దత్వా ఘరం ఆనేత్వా ధీతరం అదాసి. తేసం సంవాసమన్వాయ పుత్తో విజాయి. సుభద్దోతిస్స నామం అకంసు. ఛావా తస్స రోదనకాలే ‘‘మంసహారకస్స పుత్త, మిగలుద్దకస్స పుత్త మా రోదీ’’తిఆదీని వదమానా పుత్తతోసనగీతేన ఉపకం ఉప్పణ్డేసి. భద్దే త్వం మం అనాథోతి మఞ్ఞసి. అత్థి మే అనన్తజినో నామ సహాయో. తస్సాహం సన్తికే గమిస్సామీతి ఆహ. ఛావా ఏవమయం అట్టీయతీతి ఞత్వా పునప్పునం కథేతి. సో ఏకదివసం అనారోచేత్వావ మజ్ఝిమదేసాభిముఖో పక్కామి.

భగవా చ తేన సమయేన సావత్థియం విహరతి జేతవనే మహావిహారే. అథ ఖో భగవా పటికచ్చేవ భిక్ఖూ ఆణాపేసి – ‘‘యో, భిక్ఖవే, ‘అనన్తజినో’తి పుచ్ఛమానో ఆగచ్ఛతి, తస్స మం దస్సేయ్యాథా’’తి. ఉపకోపి ఖో ‘‘కుహిం అనన్తజినో వసతీ’’తి పుచ్ఛన్తో అనుపుబ్బేన సావత్థిం ఆగన్త్వా విహారమజ్ఝే ఠత్వా కుహిం అనన్తజినోతి పుచ్ఛి. తం భిక్ఖూ భగవతో సన్తికం నయింసు. సో భగవన్తం దిస్వా – ‘‘సఞ్జానాథ మం భగవా’’తి ఆహ. ఆమ, ఉపక, సఞ్జానామి, కుహిం పన త్వం వసిత్థాతి. వఙ్కహారజనపదే, భన్తేతి. ఉపక, మహల్లకోసి జాతో పబ్బజితుం సక్ఖిస్ససీతి. పబ్బజిస్సామి, భన్తేతి. భగవా పబ్బాజేత్వా తస్స కమ్మట్ఠానం అదాసి. సో కమ్మట్ఠానే కమ్మం కరోన్తో అనాగామిఫలే పతిట్ఠాయ కాలం కత్వా అవిహేసు నిబ్బత్తో. నిబ్బత్తక్ఖణేయేవ అరహత్తం పాపుణీతి. అవిహేసు నిబ్బత్తమత్తా హి సత్త జనా అరహత్తం పాపుణింసు, తేసం సో అఞ్ఞతరో.

వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అవిహం ఉపపన్నాసే, విముత్తా సత్త భిక్ఖవో;

రాగదోసపరిక్ఖీణా, తిణ్ణా లోకే విసత్తికం.

ఉపకో పలగణ్డో చ, పుక్కుసాతి చ తే తయో;

భద్దియో ఖణ్డదేవో చ, బహురగ్గి చ సఙ్గియో;

తే హిత్వా మానుసం దేహం, దిబ్బయోగం ఉపజ్ఝగు’’న్తి. (సం. ని. ౧.౧౦౫);

౨౮౬. సణ్ఠపేసున్తి కతికం అకంసు. బాహుల్లికోతి చీవరబాహుల్లాదీనం అత్థాయ పటిపన్నో. పధానవిబ్భన్తోతి పధానతో విబ్భన్తో భట్ఠో పరిహీనో. ఆవత్తో బాహుల్లాయాతి చీవరాదీనం బహులభావత్థాయ ఆవత్తో. అపిచ ఖో ఆసనం ఠపేతబ్బన్తి అపిచ ఖో పనస్స ఉచ్చకులే నిబ్బత్తస్స ఆసనమత్తం ఠపేతబ్బన్తి వదింసు. నాసక్ఖింసూతి బుద్ధానుభావేన బుద్ధతేజసా అభిభూతా అత్తనో కతికాయ ఠాతుం నాసక్ఖింసు. నామేన చ ఆవుసోవాదేన చ సముదాచరన్తీతి గోతమాతి, ఆవుసోతి చ వదన్తి. ఆవుసో గోతమ, మయం ఉరువేలాయం పధానకాలే తుయ్హం పత్తచీవరం గహేత్వా విచరిమ్హా, ముఖోదకం దన్తకట్ఠం అదమ్హా, వుత్థపరివేణం సమ్మజ్జిమ్హా, పచ్ఛా కో తే వత్తప్పటిపత్తిమకాసి, కచ్చి అమ్హేసు పక్కన్తేసు న చిన్తయిత్థాతి ఏవరూపిం కథం కథేన్తీతి అత్థో. ఇరియాయాతి దుక్కరఇరియాయ. పటిపదాయాతి దుక్కరపటిపత్తియా. దుక్కరకారికాయాతి పసతపసత-ముగ్గయూసాదిఆహరకరణాదినా దుక్కరకరణేన. అభిజానాథ మే నోతి అభిజానాథ ను మమ. ఏవరూపం పభావితమేతన్తి ఏతం ఏవరూపం వాక్యభేదన్తి అత్థో. అపి ను అహం ఉరువేలాయ పధానే తుమ్హాకం సఙ్గణ్హనత్థం అనుక్కణ్ఠనత్థం రత్తిం వా దివా వా ఆగన్త్వా, – ‘‘ఆవుసో, మా వితక్కయిత్థ, మయ్హం ఓభాసో వా నిమిత్తం వా పఞ్ఞాయతీ’’తి ఏవరూపం కఞ్చి వచనభేదం అకాసిన్తి అధిప్పాయో. తే ఏకపదేనేవ సతిం లభిత్వా ఉప్పన్నగారవా, ‘‘హన్ద అద్ధా ఏస బుద్ధో జాతో’’తి సద్దహిత్వా నో హేతం, భన్తేతి ఆహంసు. అసక్ఖిం ఖో అహం, భిక్ఖవే, పఞ్చవగ్గియే భిక్ఖూ సఞ్ఞాపేతున్తి అహం, భిక్ఖవే, పఞ్చవగ్గియే భిక్ఖూ బుద్ధో అహన్తి జానాపేతుం అసక్ఖిం. తదా పన భగవా ఉపోసథదివసేయేవ ఆగచ్ఛి. అత్తనో బుద్ధభావం జానాపేత్వా కోణ్డఞ్ఞత్థేరం కాయసక్ఖిం కత్వా ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తం కథేసి. సుత్తపరియోసానే థేరో అట్ఠారసహి బ్రహ్మకోటీహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి. సూరియే ధరమానేయేవ దేసనా నిట్ఠాసి. భగవా తత్థేవ వస్సం ఉపగచ్ఛి.

ద్వేపి సుదం, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ ఓవదామీతిఆది పాటిపదదివసతో పట్ఠాయ పిణ్డపాతత్థాయపి గామం అప్పవిసనదీపనత్థం వుత్తం. తేసఞ్హి భిక్ఖూనం కమ్మట్ఠానేసు ఉప్పన్నమలవిసోధనత్థం భగవా అన్తోవిహారేయేవ అహోసి. ఉప్పన్నే ఉప్పన్నే కమ్మట్ఠానమలే తేపి భిక్ఖూ భగవతో సన్తికం గన్త్వా పుచ్ఛన్తి. భగవాపి తేసం నిసిన్నట్ఠానం గన్త్వా మలం వినోదేతి. అథ నేసం భగవతా ఏవం నీహటభత్తేన ఓవదియమానానం వప్పత్థేరో పాటిపదదివసే సోతాపన్నో అహోసి. భద్దియత్థేరో దుతియాయం, మహానామత్థేరో తతియాయం, అస్సజిత్థేరో చతుత్థియం. పక్ఖస్స పన పఞ్చమియం సబ్బేవ తే ఏకతో సన్నిపాతేత్వా అనత్తలక్ఖణసుత్తం కథేసి, సుత్తపరియోసానే సబ్బేపి అరహత్తఫలే పతిట్ఠహింసు. తేనాహ – ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చవగ్గియా భిక్ఖూ మయా ఏవం ఓవదియమానా…పే… అనుత్తరం యోగక్ఖేమం నిబ్బానం అజ్ఝగమంసు…పే… నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి. ఏత్తకం కథామగ్గం భగవా యం పుబ్బే అవచ – ‘‘తుమ్హేపి మమఞ్చేవ పఞ్చవగ్గియానఞ్చ మగ్గం ఆరుళ్హా, అరియపరియేసనా తుమ్హాకం పరియేసనా’’తి ఇమం ఏకమేవ అనుసన్ధిం దస్సేన్తో ఆహరి.

౨౮౭. ఇదాని యస్మా న అగారియానంయేవ పఞ్చకామగుణపరియేసనా హోతి, అనగారియానమ్పి చత్తారో పచ్చయే అప్పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జన్తానం పఞ్చకామగుణవసేన అనరియపరియేసనా హోతి, తస్మా తం దస్సేతుం పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, కామగుణాతిఆదిమాహ. తత్థ నవరత్తేసు పత్తచీవరాదీసు చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపాతిఆదయో చత్తారో కామగుణా లబ్భన్తి. రసో పనేత్థ పరిభోగరసో హోతి. మనుఞ్ఞే పిణ్డపాతే భేసజ్జే చ పఞ్చపి లబ్భన్తి. సేనాసనమ్హి చీవరే వియ చత్తారో. రసో పన ఏత్థాపి పరిభోగరసోవ. యే హి కేచి, భిక్ఖవేతి కస్మా ఆరభి? ఏవం పఞ్చ కామగుణే దస్సేత్వా ఇదాని యే ఏవం వదేయ్యుం, ‘‘పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ అనరియపరియేసనా నామ కుతో, అరియపరియేసనావ పబ్బజితాన’’న్తి, తేసం పటిసేధనత్థాయ ‘‘పబ్బజితానమ్పి చతూసు పచ్చయేసు అప్పచ్చవేక్ఖణపరిభోగో అనరియపరియేసనా ఏవా’’తి దస్సేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి. తత్థ గధితాతి తణ్హాగేధేన గధితా. ముచ్ఛితాతి తణ్హాముచ్ఛాయ ముచ్ఛితా. అజ్ఝోపన్నాతి తణ్హాయ అజ్ఝోగాళ్హా. అనాదీనవదస్సావినోతి ఆదీనవం అపస్సన్తా. అనిస్సరణపఞ్ఞాతి నిస్సరణం వుచ్చతి పచ్చవేక్ఖణఞాణం. తే తేన విరహితా.

ఇదాని తస్సత్థస్స సాధకం ఉపమం దస్సేన్తో సేయ్యథాపి, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్రేవం ఓపమ్మసంసన్దనం వేదితబ్బం – ఆరఞ్ఞకమగో వియ హి సమణబ్రాహ్మణా, లుద్దకేన అరఞ్ఞే ఠపితపాసో వియ చత్తారో పచ్చయా, తస్స లుద్దస్స పాసరాసిం అజ్ఝోత్థరిత్వా సయనకాలో వియ తేసం చత్తారో పచ్చయే అప్పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభోగకాలో. లుద్దకే ఆగచ్ఛన్తే మగస్స యేన కామం అగమనకాలో వియ సమణబ్రాహ్మణానం మారస్స యథాకామకరణీయకాలో, మారవసం ఉపగతభావోతి అత్థో. మగస్స పన అబద్ధస్స పాసరాసిం అధిసయితకాలో వియ సమణబ్రాహ్మణానం చతూసు పచ్చయేసు పచ్చవేక్ఖణపరిభోగో, లుద్దకే ఆగచ్ఛన్తే మగస్స యేన కామం గమనం వియ సమణబ్రాహ్మణానం మారవసం అనుపగమనం వేదితబ్బం. విస్సత్థోతి నిబ్భయో నిరాసఙ్కో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

పాసరాసిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అరియపరియేసనాతిపి ఏతస్సేవ నామం.