౪. రథవినీతసుత్తవణ్ణనా

౨౫౨. ఏవం మే సుతన్తి రథవినీతసుత్తం. తత్థ రాజగహేతి ఏవంనామకే నగరే, తఞ్హి మన్ధాతుమహాగోవిన్దాదీహి పరిగ్గహితత్తా రాజగహన్తి వుచ్చతి. అఞ్ఞేపేత్థ పకారే వణ్ణయన్తి. కిం తేహి? నామమేతం తస్స నగరస్స. తం పనేతం బుద్ధకాలే చ చక్కవత్తికాలే చ నగరం హోతి, సేసకాలే సుఞ్ఞం హోతి యక్ఖపరిగ్గహితం, తేసం వసన్తవనం హుత్వా తిట్ఠతి. వేళువనే కలన్దకనివాపేతి వేళువనన్తి తస్స ఉయ్యానస్స నామం, తం కిర వేళూహి పరిక్ఖిత్తం అహోసి అట్ఠారసహత్థేన చ పాకారేన, గోపురట్టాలకయుత్తం నీలోభాసం మనోరమం, తేన వేళువనన్తి వుచ్చతి. కలన్దకానఞ్చేత్థ నివాపం అదంసు, తేన కలన్దకనివాపోతి వుచ్చతి.

పుబ్బే కిర అఞ్ఞతరో రాజా తత్థ ఉయ్యానకీళనత్థం ఆగతో సురామదేన మత్తో దివాసేయ్యం ఉపగతో సుపి. పరిజనోపిస్స, ‘‘సుత్తో రాజా’’తి పుప్ఫఫలాదీహి పలోభియమానో ఇతో చితో చ పక్కామి, అథ సురాగన్ధేన అఞ్ఞతరస్మా సుసిరరుక్ఖా కణ్హసప్పో నిక్ఖమిత్వా రఞ్ఞాభిముఖో ఆగచ్ఛతి. తం దిస్వా రుక్ఖదేవతా, ‘‘రఞ్ఞో జీవితం దమ్మీ’’తి కాళకవేసేన ఆగన్త్వా కణ్ణమూలే సద్దమకాసి. రాజా పటిబుజ్ఝి, కణ్హసప్పో నివత్తో. సో తం దిస్వా, ‘‘ఇమాయ మమ జీవితం దిన్న’’న్తి కాళకానం తత్థ నివాపం పట్ఠపేసి, అభయఘోసనఞ్చ ఘోసాపేసి. తస్మా తం తతో పభుతి కలన్దకనివాపన్తి సఙ్ఖ్యం గతం. కలన్దకాతి కాళకానం నామం.

జాతిభూమికాతి జాతిభూమివాసినో. తత్థ జాతిభూమీతి జాతట్ఠానం. తం ఖో పనేతం నేవ కోసలమహారాజాదీనం న చఙ్కీబ్రాహమణాదీనం న సక్కసుయామసన్తుసితాదీనం న అసీతిమహాసావకాదీనం న అఞ్ఞేసం సత్తానం జాతట్ఠానం ‘‘జాతిభూమీ’’తి వుచ్చతి. యస్స పన జాతదివసే దససహస్సిలోకధాతు ఏకద్ధజమాలావిప్పకిణ్ణకుసుమవాసచుణ్ణగన్ధసుగన్ధా సబ్బపాలిఫుల్లమివ నన్దనవనం విరోచమానా పదుమినిపణ్ణే ఉదకబిన్దు వియ అకమ్పిత్థ, జచ్చన్ధాదీనఞ్చ రూపదస్సనాదీని అనేకాని పాటిహారియాని పవత్తింసు, తస్స సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తస్స జాతట్ఠానసాకియజనపదో కపిలవత్థాహారో, సా ‘‘జాతిభూమీ’’తి వుచ్చతి.

ధమ్మగరుభావవణ్ణనా

వస్సంవుట్ఠాతి తేమాసం వస్సంవుట్ఠా పవారితపవారణా హుత్వా. భగవా ఏతదవోచాతి ‘‘కచ్చి, భిక్ఖవే, ఖమనీయ’’న్తిఆదీహి వచనేహి ఆగన్తుకపటిసన్థారం కత్వా ఏతం, ‘‘కో ను ఖో, భిక్ఖవే’’తిఆదివచనమవోచ. తే కిర భిక్ఖు, – ‘‘కచ్చి, భిక్ఖవే, ఖమనీయం కచ్చి యాపనీయం, కచ్చిత్థ అప్పకిలమథేన అద్ధానం ఆగతా, న చ పిణ్డకేన కిలమిత్థ, కుతో చ తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఆగచ్ఛథా’’తి పటిసన్థారవసేన పుచ్ఛితా – ‘‘భగవా సాకియజనపదే కపిలవత్థాహారతో జాతిభూమితో ఆగచ్ఛామా’’తి ఆహంసు. అథ భగవా నేవ సుద్ధోదనమహారాజస్స, న సక్కోదనస్స, న సుక్కోదనస్స, న ధోతోదనస్స, న అమితోదనస్స, న అమిత్తాయ దేవియా, న మహాపజాపతియా, న సకలస్స సాకియమణ్డలస్స ఆరోగ్యం పుచ్ఛి. అథ ఖో అత్తనా చ దసకథావత్థులాభిం పరఞ్చ తత్థ సమాదపేతారం పటిపత్తిసమ్పన్నం భిక్ఖుం పుచ్ఛన్తో ఇదం – ‘‘కో ను ఖో, భిక్ఖవే’’తిఆదివచనం అవోచ.

కస్మా పన భగవా సుద్ధోదనాదీనం ఆరోగ్యం అపుచ్ఛిత్వా ఏవరూపం భిక్ఖుమేవ పుచ్ఛతి? పియతాయ. బుద్ధానఞ్హి పటిపన్నకా భిక్ఖూ భిక్ఖునియో ఉపాసకా ఉపాసికాయో చ పియా హోన్తి మనాపా. కిం కారణా? ధమ్మగరుతాయ. ధమ్మగరునో హి తథాగతా, సో చ నేసం ధమ్మగరుభావో, ‘‘దుక్ఖం ఖో అగారవో విహరతి, అప్పతిస్సో’’తి (అ. ని. ౪.౨౧) ఇమినా అజపాలనిగ్రోధమూలే ఉప్పన్నజ్ఝాసయేన వేదితబ్బో. ధమ్మగరుతాయేవ హి భగవా మహాకస్సపత్థేరస్స అభినిక్ఖమనదివసే పచ్చుగ్గమనం కరోన్తో తిగావుతం మగ్గం అగమాసి. అతిరేకతియోజనసతం మగ్గం గన్త్వా గఙ్గాతీరే ధమ్మం దేసేత్వా మహాకప్పినం సపరిసం అరహత్తే పతిట్ఠపేసి. ఏకస్మిం పచ్ఛాభత్తే పఞ్చచత్తాలీసయోజనం మగ్గం గన్త్వా కుమ్భకారస్స నివేసనే తియామరత్తిం ధమ్మకథం కత్వా పుక్కుసాతికులపుత్తం అనాగామిఫలే పతిట్ఠపేసి. వీసయోజనసతం గన్త్వా వనవాసిసామణేరస్స అనుగ్గహం అకాసి. సట్ఠియోజనమగ్గం గన్త్వా ఖదిరవనియత్థేరస్స ధమ్మం దేసేసి. అనురుద్ధత్థేరో పాచీనవంసదాయే నిసిన్నో మహాపురిసవితక్కం వితక్కేతీతి ఞత్వా తత్థ ఆకాసేన గన్త్వా థేరస్స పురతో ఓరుయ్హ సాధుకారమదాసి. కోటికణ్ణసోణత్థేరస్స ఏకగన్ధకుటియం సేనాసనం పఞ్ఞపాపేత్వా పచ్చూసకాలే ధమ్మదేసనం అజ్ఝేసిత్వా సరభఞ్ఞపరియోసానే సాధుకారమదాసి. తిగావుతం మగ్గం గన్త్వా తిణ్ణం కులపుత్తానం వసనట్ఠానే గోసిఙ్గసాలవనే సామగ్గిరసానిసంసం కథేసి. కస్సపోపి భగవా – ‘‘అనాగామిఫలే పతిట్ఠితో అరియసావకో అయ’’న్తి విస్సాసం ఉప్పాదేత్వా ఘటికారస్స కుమ్భకారస్స నివేసనం గన్త్వా సహత్థా ఆమిసం గహేత్వా పరిభుఞ్జి.

అమ్హాకంయేవ భగవా ఉపకట్ఠాయ వస్సూపనాయికాయ జేతవనతో భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో చారికం నిక్ఖమి. కోసలమహారాజఅనాథపిణ్డికాదయో నివత్తేతుం నాసక్ఖింసు. అనాథపిణ్డికో ఘరం ఆగన్త్వా దోమనస్సప్పత్తో నిసీది. అథ నం పుణ్ణా నామ దాసీ దోమనస్సప్పత్తోసి సామీతి ఆహ. ‘‘ఆమ జే, సత్థారం నివత్తేతుం నాసక్ఖిం, అథ మే ఇమం తేమాసం ధమ్మం వా సోతుం, యథాధిప్పాయం వా దానం దాతుం న లభిస్సామీ’’తి చిన్తా ఉప్పన్నాతి. అహమ్పి సామి సత్థారం నివత్తేస్సామీతి. సచే నివత్తేతుం సక్కోసి, భుజిస్సాయేవ త్వన్తి. సా గన్త్వా దసబలస్స పాదమూలే నిపజ్జిత్వా ‘‘నివత్తథ భగవా’’తి ఆహ. పుణ్ణే త్వం పరపటిబద్ధజీవికా కిం మే కరిస్ససీతి. భగవా మయ్హం దేయ్యధమ్మో నత్థీతి తుమ్హేపి జానాథ, తుమ్హాకం నివత్తనపచ్చయా పనాహం తీసు సరణేసు పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠహిస్సామీతి. భగవా సాధు సాధు పుణ్ణేతి సాధుకారం కత్వా నివత్తేత్వా జేతవనమేవ పవిట్ఠో. అయం కథా పాకటా అహోసి. సేట్ఠి సుత్వా పుణ్ణాయ కిర భగవా నివత్తితోతి తం భుజిస్సం కత్వా ధీతుట్ఠానే ఠపేసి. సా పబ్బజ్జం యాచిత్వా పబ్బజి, పబ్బజిత్వా విపస్సనం ఆరభి. అథస్సా సత్థా ఆరద్ధవిపస్సకభావం ఞత్వా ఇమం ఓభాసగాథం విస్సజ్జేసి –

‘‘పుణ్ణే పూరేసి సద్ధమ్మం, చన్దో పన్నరసో యథా;

పరిపుణ్ణాయ పఞ్ఞాయ, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్ససీ’’తి. (థేరీగా. ౩);

గాథాపరియోసానే అరహత్తం పత్వా అభిఞ్ఞాతా సావికా అహోసీతి. ఏవం ధమ్మగరునో తథాగతా.

నన్దకత్థేరే ఉపట్ఠానసాలాయం ధమ్మం దేసేన్తేపి భగవా అనహాతోవ గన్త్వా తియామరత్తిం ఠితకోవ ధమ్మకథం సుత్వా దేసనాపరియోసానే సాధుకారమదాసి. థేరో ఆగన్త్వా వన్దిత్వా, ‘‘కాయ వేలాయ, భన్తే, ఆగతత్థా’’తి పుచ్ఛి. తయా సుత్తన్తే ఆరద్ధమత్తేతి. దుక్కరం కరిత్థ, భన్తే, బుద్ధసుఖుమాలా తుమ్హేతి. సచే త్వం, నన్ద, కప్పం దేసేతుం సక్కుణేయ్యాసి, కప్పమత్తమ్పాహం ఠితకోవ సుణేయ్యన్తి భగవా అవోచ. ఏవం ధమ్మగరునో తథాగతా. తేసం ధమ్మగరుతాయ పటిపన్నకా పియా హోన్తి, తస్మా పటిపన్నకే పుచ్ఛి. పటిపన్నకో చ నామ అత్తహితాయ పటిపన్నో నో పరహితాయ, పరహితాయ పటిపన్నో నో అత్తహితాయ, నో అత్తహితాయ చ పటిపన్నో నో పరహితాయ చ, అత్తహితాయ చ పటిపన్నో పరహితాయ చాతి చతుబ్బిధో హోతి.

తత్థ యో సయం దసన్నం కథావత్థూనం లాభీ హోతి, పరం తత్థ న ఓవదతి న అనుసాసతి ఆయస్మా బాకులో వియ. అయం అత్తహితాయ పటిపన్నో నామ నో పరహితాయ పటిపన్నో, ఏవరూపం భిక్ఖుం భగవా న పుచ్ఛతి. కస్మా? న మయ్హం సాసనస్స వడ్ఢిపక్ఖే ఠితోతి.

యో పన దసన్నం కథావత్థూనం అలాభీ, పరం తేహి ఓవదతి తేన కతవత్తసాదియనత్థం ఉపనన్దో సక్యపుత్తో వియ, అయం పరహితాయ పటిపన్నో నామ నో అత్తహితాయ, ఏవరూపమ్పి న పుచ్ఛతి. కస్మా? అస్స తణ్హా మహాపచ్ఛి వియ అప్పహీనాతి.

యో అత్తనాపి దసన్నం కథావత్థూనం అలాభీ, పరమ్పి తేహి న ఓవదతి, లాళుదాయీ వియ, అయం నేవ అత్తహితాయ పటిపన్నో న పరహితాయ, ఏవరూపమ్పి న పుచ్ఛతి. కస్మా? అస్స అన్తో కిలేసా ఫరసుఛేజ్జా వియ మహన్తాతి.

యో పన సయం దసన్నం కథావత్థూనం లాభీ, పరమ్పి తేహి ఓవదతి, అయం అత్తహితాయ చేవ పరహితాయ చ పటిపన్నో నామ సారిపుత్తమోగ్గల్లానమహాకస్సపాదయో అసీతిమహాథేరా వియ, ఏవరూపం భిక్ఖుం పుచ్ఛతి. కస్మా? మయ్హం సాసనస్స వుడ్ఢిపక్ఖే ఠితోతి. ఇధాపి ఏవరూపమేవ పుచ్ఛన్తో – ‘‘కో ను ఖో, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ.

ఏవం భగవతా పుట్ఠానం పన తేసం భిక్ఖూనం భగవా అత్తనో జాతిభూమియం ఉభయహితాయ పటిపన్నం దసకథావత్థులాభిం భిక్ఖుం పుచ్ఛతి, కో ను ఖో తత్థ ఏవరూపోతి న అఞ్ఞమఞ్ఞం చిన్తనా వా సమన్తనా వా అహోసి. కస్మా? ఆయస్మా హి మన్తాణిపుత్తో తస్మిం జనపదే ఆకాసమజ్ఝే ఠితో చన్దో వియ సూరియో వియ చ పాకటో పఞ్ఞాతో. తస్మా తే భిక్ఖూ మేఘసద్దం సుత్వా ఏకజ్ఝం సన్నిపతితమోరఘటా వియ ఘనసజ్ఝాయం కాతుం, ఆరద్ధభిక్ఖూ వియ చ అత్తనో ఆచరియం పుణ్ణత్థేరం భగవతో ఆరోచేన్తా థేరస్స చ గుణం భాసితుం అప్పహోన్తేహి ముఖేహి ఏకప్పహారేనేవ పుణ్ణో నామ, భన్తే, ఆయస్మాతిఆదిమాహంసు. తత్థ పుణ్ణోతి తస్స థేరస్స నామం. మన్తాణియా పన సో పుత్తో, తస్మా మన్తాణిపుత్తోతి వుచ్చతి. సమ్భావితోతి గుణసమ్భావనాయ సమ్భావితో.

అప్పిచ్ఛతాదివణ్ణనా

అప్పిచ్ఛోతి ఇచ్ఛావిరహితో నిఇచ్ఛో నిత్తణ్హో. ఏత్థ హి బ్యఞ్జనం సావసేసం వియ, అత్థో పన నిరవసేసో. న హి తస్స అన్తో అణుమత్తాపి పాపికా ఇచ్ఛా నామ అత్థి. ఖీణాసవో హేస సబ్బసో పహీనతణ్హో. అపిచేత్థ అత్రిచ్ఛతా పాపిచ్ఛతా మహిచ్ఛతా అప్పిచ్ఛతాతి అయం భేదో వేదితబ్బో.

తత్థ సకలాభే అతిత్తస్స పరలాభే పత్థనా అత్రిచ్ఛతా నామ. తాయ సమన్నాగతస్స ఏకభాజేన పక్కపూవోపి అత్తనో పత్తే పతితో న సుపక్కో వియ ఖుద్దకో వియ చ ఖాయతి. స్వేవ పరస్స పత్తే పక్ఖిత్తో సుపక్కో వియ మహన్తో వియ చ ఖాయతి. అసన్తగుణసమ్భావనతా పన పటిగ్గహణే చ అమత్తఞ్ఞుతా పాపిచ్ఛతా నామ, సా, ‘‘ఇధేకచ్చో అస్సద్ధో సమానో సద్ధోతి మం జనో జానాతూ’’తిఆదినా నయేన అభిధమ్మే ఆగతాయేవ, తాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో కోహఞ్ఞే పతిట్ఠాతి. సన్తగుణసమ్భావనా పన పటిగ్గహణే చ అమత్తఞ్ఞుతా మహిచ్ఛతా నామ. సాపి, ‘‘ఇధేకచ్చో సద్ధో సమానో సద్ధోతి మం జనో జానాతూతి ఇచ్ఛతి, సీలవా సమానో సీలవాతి మం జనో జానాతూ’’తి (విభ. ౮౫౧) ఇమినా నయేన ఆగతాయేవ, తాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో దుస్సన్తప్పయో హోతి, విజాతమాతాపిస్స చిత్తం గహేతుం న సక్కోతి. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘అగ్గిక్ఖన్ధో సముద్దో చ, మహిచ్ఛో చాపి పుగ్గలో;

సకటేన పచ్చయం దేతు, తయోపేతే అతప్పయా’’తి.

సన్తగుణనిగూహనతా పన పటిగ్గహణే చ మత్తఞ్ఞుతా అప్పిచ్ఛతా నామ, తాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో అత్తని విజ్జమానమ్పి గుణం పటిచ్ఛాదేతుకామతాయ, ‘‘సద్ధో సమానో సద్ధోతి మం జనో జానాతూతి న ఇచ్ఛతి. సీలవా, పవివిత్తో, బహుస్సుతో, ఆరద్ధవీరియో, సమాధిసమ్పన్నో, పఞ్ఞవా, ఖీణాసవో సమానో ఖీణాసవోతి మం జనో జానాతూ’’తి న ఇచ్ఛతి, సేయ్యథాపి మజ్ఝన్తికత్థేరో.

థేరో కిర మహాఖీణాసవో అహోసి, పత్తచీవరం పనస్స పాదమత్తమేవ అగ్ఘతి, సో అసోకస్స ధమ్మరఞ్ఞో విహారమహదివసే సఙ్ఘత్థేరో అహోసి. అథస్స అతిలూఖభావం దిస్వా మనుస్సా, ‘‘భన్తే, థోకం బహి హోథా’’తి ఆహంసు. థేరో, ‘‘మాదిసే ఖీణాసవే రఞ్ఞో సఙ్గహం అకరోన్తే అఞ్ఞో కో కరిస్సతీ’’తి పథవియం నిముజ్జిత్వా సఙ్ఘత్థేరస్స ఉక్ఖిత్తపిణ్డం గణ్హన్తోయేవ ఉమ్ముజ్జి. ఏవం ఖీణాసవో సమానో, ‘‘ఖీణాసవోతి మం జనో జానాతూ’’తి న ఇచ్ఛతి. ఏవం అప్పిచ్ఛో పన భిక్ఖు అనుప్పన్నం లాభం ఉప్పాదేతి, ఉప్పన్నం లాభం థావరం కరోతి, దాయకానం చిత్తం ఆరాధేతి, యథా యథా హి సో అత్తనో అప్పిచ్ఛతాయ అప్పం గణ్హాతి, తథా తథా తస్స వత్తే పసన్నా మనుస్సా బహూ దేన్తి.

అపరోపి చతుబ్బిధో అప్పిచ్ఛో – పచ్చయఅప్పిచ్ఛో ధుతఙ్గఅప్పిచ్ఛో పరియత్తిఅప్పిచ్ఛో అధిగమఅప్పిచ్ఛోతి. తత్థ చతూసు పచ్చయేసు అప్పిచ్ఛో పచ్చయఅప్పిచ్ఛో నామ, సో దాయకస్స వసం జానాతి, దేయ్యధమ్మస్స వసం జానాతి, అత్తనో థామం జానాతి. యది హి దేయ్యధమ్మో బహు హోతి, దాయకో అప్పం దాతుకామో, దాయకస్స వసేన అప్పం గణ్హాతి. దేయ్యధమ్మో అప్పో, దాయకో బహుం దాతుకామో, దేయ్యధమ్మస్స వసేన అప్పం గణ్హాతి. దేయ్యధమ్మోపి బహు, దాయకోపి బహుం దాతుకామో, అత్తనో థామం ఞత్వా పమాణేనేవ గణ్హాతి.

ధుతఙ్గసమాదానస్స అత్తని అత్థిభావం నజానాపేతుకామో ధుతఙ్గఅప్పిచ్ఛో నామ. తస్స విభావనత్థం ఇమాని వత్థూని – సోసానికమహాసుమనత్థేరో కిర సట్ఠి వస్సాని సుసానే వసి, అఞ్ఞో ఏకభిక్ఖుపి న అఞ్ఞాసి, తేనేవాహ –

‘‘సుసానే సట్ఠి వస్సాని, అబ్బోకిణ్ణం వసామహం;

దుతియో మం న జానేయ్య, అహో సోసానికుత్తమో’’తి.

చేతియపబ్బతే ద్వేభాతియత్థేరా వసింసు. తేసు కనిట్ఠో ఉపట్ఠాకేన పేసితా ఉచ్ఛుఖణ్డికా గహేత్వా జేట్ఠస్స సన్తికం అగమాసి. పరిభోగం, భన్తే, కరోథాతి. థేరస్స చ భత్తకిచ్చం కత్వా ముఖం విక్ఖాలనకాలో అహోసి. సో అలం, ఆవుసోతి ఆహ. కచ్చి, భన్తే, ఏకాసనికత్థాతి. ఆహరావుసో, ఉచ్ఛుఖణ్డికాతి పఞ్ఞాస వస్సాని ఏకాసనికో సమానోపి ధుతఙ్గం నిగూహమానో పరిభోగం కత్వా ముఖం విక్ఖాలేత్వా పున ధుతఙ్గం అధిట్ఠాయ గతో.

యో పన సాకేతకతిస్సత్థేరో వియ బహుస్సుతభావం జానాపేతుం న ఇచ్ఛతి, అయం పరియత్తిఅప్పిచ్ఛో నామ. థేరో కిర ఖణో నత్థీతి ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాసు ఓకాసం అకరోన్తో మరణక్ఖయం, భన్తే, లభిస్సథాతి చోదితో గణం విస్సజ్జేత్వా కణికారవాలికసముద్దవిహారం గతో. తత్థ అన్తోవస్సం థేరనవమజ్ఝిమానం ఉపకారో హుత్వా మహాపవారణాయ ఉపోసథదివసే ధమ్మకథాయ జనతం ఖోభేత్వా గతో.

యో పన సోతాపన్నాదీసు అఞ్ఞతరో హుత్వా సోతాపన్నాదిభావం జానాపేతుం న ఇచ్ఛతి, అయం అధిగమఅప్పిచ్ఛో నామ, తయో కులపుత్తా వియ ఘటికారకుమ్భకారో వియ చ.

ఆయస్మా పన పుణ్ణో అత్రిచ్ఛతం పాపిచ్ఛతం మహిచ్ఛతఞ్చ పహాయ సబ్బసో ఇచ్ఛాపటిపక్ఖభూతాయ అలోభసఙ్ఖాతాయ పరిసుద్ధాయ అప్పిచ్ఛతాయ సమన్నాగతత్తా అప్పిచ్ఛో నామ అహోసి. భిక్ఖూనమ్పి, ‘‘ఆవుసో, అత్రిచ్ఛతా పాపిచ్ఛతా మహిచ్ఛతాతి ఇమే ధమ్మా పహాతబ్బా’’తి తేసు ఆదీనవం దస్సేత్వా ఏవరూపం అప్పిచ్ఛతం సమాదాయ వత్తితబ్బన్తి అప్పిచ్ఛకథం కథేసి. తేన వుత్తం ‘‘అత్తనా చ అప్పిచ్ఛో అప్పిచ్ఛకథఞ్చ భిక్ఖూనం కత్తా’’తి.

ద్వాదసవిధసన్తోసవణ్ణనా

ఇదాని అత్తనా చ సన్తుట్ఠోతిఆదీసు విసేసత్థమేవ దీపయిస్సామ. యోజనా పన వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. సన్తుట్ఠోతి ఇతరీతరపచ్చయసన్తోసేన సమన్నాగతో. సో పనేస సన్తోసో ద్వాదసవిధో హోతి. సేయ్యథిదం, చీవరే యథాలాభసన్తోసో యథాబలసన్తోసో యథసారుప్పసన్తోసోతి తివిధో, ఏవం పిణ్డపాతాదీసు. తస్సాయం పభేదసంవణ్ణనా.

ఇధ భిక్ఖు చీవరం లభతి సున్దరం వా అసున్దరం వా. సో తేనేవ యాపేతి అఞ్ఞం న పత్థేతి, లభన్తోపి న గణ్హాతి, అయమస్స చీవరే యథాలాభసన్తోసో. అథ యో పకతిదుబ్బలో వా హోతి ఆబాధజరాభిభూతో వా, గరుచీవరం పారుపన్తో కిలమతి, సో సభాగేన భిక్ఖునా సద్ధిం తం పరివత్తేత్వా లహుకేన యాపేన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి, అయమస్స చీవరే యథాబలసన్తోసో. అపరో పణీతపచ్చయలాభీ హోతి, సో పట్టచీవరాదీనం అఞ్ఞతరం మహగ్ఘచీవరం బహూని వా పన చీవరాని లభిత్వా ఇదం థేరానం చిరపబ్బజితానం ఇదం బహుస్సుతానం అనురూపం, ఇదం గిలానానం ఇదం అప్పలాభానం హోతూతి దత్వా తేసం పురాణచీవరం వా సఙ్కారకూటాదితో వా నన్తకాని ఉచ్చినిత్వా తేహి సఙ్ఘాటిం కత్వా ధారేన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి, అయమస్స చీవరే యథాసారుప్పసన్తోసో.

ఇధ పన భిక్ఖు పిణ్డపాతం లభతి లూఖం వా పణీతం వా, సో తేనేవ యాపేతి, అఞ్ఞం న పత్థేతి, లభన్తోపి న గణ్హాతి, అయమస్స పిణ్డపాతే యథాలాభసన్తోసో. యో పన అత్తనో పకతివిరుద్ధం వా బ్యాధివిరుద్ధం వా పిణ్డపాతం లభతి, యేనస్స పరిభుత్తేన అఫాసు హోతి, సో సభాగస్స భిక్ఖునో తం దత్వా తస్స హత్థతో సప్పాయభోజనం భుఞ్జిత్వా సమణధమ్మం కరోన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి, అయమస్స పిణ్డపాతే యథాబలసన్తోసో. అపరో బహుం పణీతం పిణ్డపాతం లభతి, సో తం చీవరం వియ చిరపబ్బజితబహుస్సుతఅప్పలాభిగిలానానం దత్వా తేసం వా సేసకం పిణ్డాయ వా చరిత్వా మిస్సకాహారం భుఞ్జన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి, అయమస్స పిణ్డపాతే యథాసారుప్పసన్తోసో.

ఇధ పన భిక్ఖు సేనాసనం లభతి మనాపం వా అమనాపం వా, సో తేన నేవ సోమనస్సం న పటిఘం ఉప్పాదేతి, అన్తమసో తిణసన్థారకేనాపి యథాలద్ధేనేవ తుస్సతి, అయమస్స సేనాసనే యథాలాభసన్తోసో. యో పన అత్తనో పకతివిరుద్ధం వా బ్యాధివిరుద్ధం వా సేనాసనం లభతి, యత్థస్స వసతో అఫాసు హోతి, సో తం సభాగస్స భిక్ఖునో దత్వా తస్స సన్తకే సప్పాయసేనాసనే వసన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి, అయమస్స సేనాసనే యథాబలసన్తోసో. అపరో మహాపుఞ్ఞో లేణమణ్డపకూటాగారాదీని బహూని పణీతసేనాసనాని లభతి, సో తాని చీవరాదీని వియ చిరపబ్బజితబహుస్సుతఅప్పలాభిగిలానానం దత్వా యత్థ కత్థచి వసన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి, అయమస్స సేనాసనే యథాసారుప్పసన్తోసో. యోపి, ‘‘ఉత్తమసేనాసనం నామ పమాదట్ఠానం, తత్థ నిసిన్నస్స థినమిద్ధం ఓక్కమతి, నిద్దాభిభూతస్స పున పటిబుజ్ఝతో పాపవితక్కా పాతుభవన్తీ’’తి పటిసఞ్చిక్ఖిత్వా తాదిసం సేనాసనం పత్తమ్పి న సమ్పటిచ్ఛతి, సో తం పటిక్ఖిపిత్వా అబ్భోకాసరుక్ఖమూలాదీసు వసన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి, అయమ్పిస్స సేనాసనే యథాసారుప్పసన్తోసో.

ఇధ పన భిక్ఖు భేసజ్జం లభతి లూఖం వా పణీతం వా, సో యం లభతి, తేనేవ సన్తుస్సతి, అఞ్ఞం న పత్థేతి, లభన్తోపి న గణ్హాతి, అయమస్స గిలానపచ్చయే యథాలాభసన్తోసో. యో పన తేలేన అత్థికో ఫాణితం లభతి, సో తం సభాగస్స భిక్ఖునో దత్వా తస్స హత్థతో తేలం గహేత్వా అఞ్ఞదేవ వా పరియేసిత్వా తేహి భేసజ్జం కరోన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి, అయమస్స గిలానపచ్చయే యథాబలసన్తోసో. అపరో మహాపుఞ్ఞో బహుం తేలమధుఫాణితాదిపణీతభేసజ్జం లభతి, సో తం చీవరం వియ చిరపబ్బజితబహుస్సుతఅప్పలాభిగిలానానం దత్వా తేసం ఆభతకేన యేన కేనచి యాపేన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతి. యో పన ఏకస్మిం భాజనే ముత్తహరీతకం ఠపేత్వా ఏకస్మిం చతుమధురం, ‘‘గణ్హ, భన్తే, యదిచ్ఛసీ’’తి వుచ్చమానో సచస్స తేసు అఞ్ఞతరేనపి రోగో వూపసమ్మతి, అథ ముత్తహరీతకం నామ బుద్ధాదీహి వణ్ణితన్తి చతుమధురం పటిక్ఖిపిత్వా ముత్తహరీతకేనేవ భేసజ్జం కరోన్తో పరమసన్తుట్ఠోవ హోతి, అయమస్స గిలానపచ్చయే యథాసారుప్పసన్తోసో.

ఇమేసం పన పచ్చేకం పచ్చయేసు తిణ్ణం తిణ్ణం సన్తోసానం యథాసారుప్పసన్తోసోవ అగ్గో. ఆయస్మా పుణ్ణో ఏకేకస్మిం పచ్చయే ఇమేహి తీహి సన్తోసేహి సన్తుట్ఠో అహోసి. సన్తుట్ఠికథఞ్చాతి భిక్ఖూనమ్పి చ ఇమం సన్తుట్ఠికథం కత్తావ అహోసి.

తివిధపవివేకవణ్ణనా

పవివిత్తోతి కాయపవివేకో చిత్తపవివేకో ఉపధిపవివేకోతి ఇమేహి తీహి పవివేకేహి సమన్నాగతో. తత్థ ఏకో గచ్ఛతి, ఏకో తిట్ఠతి, ఏకో నిసీదతి, ఏకో సేయ్యం కప్పేతి, ఏకో గామం పిణ్డాయ పవిసతి, ఏకో పటిక్కమతి, ఏకో చఙ్కమమధిట్ఠాతి, ఏకో చరతి, ఏకో విహరతీతి అయం కాయపవివేకో నామ. అట్ఠ సమాపత్తియో పన చిత్తపవివేకో నామ. నిబ్బానం ఉపధిపవివేకో నామ. వుత్తమ్పి హేతం – ‘‘కాయపవివేకో చ వివేకట్ఠకాయానం నేక్ఖమ్మాభిరతానం. చిత్తపవివేకో చ పరిసుద్ధచిత్తానం పరమవోదానప్పత్తానం. ఉపధివివేకో చ నిరుపధీనం పుగ్గలానం విసఙ్ఖారగతాన’’న్తి (మహాని. ౫౭). పవివేకకథన్తి భిక్ఖూనమ్పి చ ఇమం పవివేకకథం కత్తా.

పఞ్చవిధసంసగ్గవణ్ణనా

అసంసట్ఠోతి పఞ్చవిధేన సంసగ్గేన విరహితో. సవనసంసగ్గో దస్సనసంసగ్గో సముల్లపనసంసగ్గో సమ్భోగసంసగ్గో కాయసంసగ్గోతి పఞ్చవిధో సంసగ్గో. తేసు ఇధ భిక్ఖు సుణాతి, ‘‘అసుకస్మిం గామే వా నిగమే వా ఇత్థీ వా కుమారికా వా అభిరూపా దస్సనీయా పాసాదికా పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతా’’తి. సో తం సుత్వా సంసీదతి విసీదతి న సక్కోతి బ్రహ్మచరియం సన్ధారేతుం, సిక్ఖాదుబ్బల్యం అనావికత్వా హీనాయావత్తతీతి ఏవం పరేహి వా కథీయమానం రూపాదిసమ్పత్తిం అత్తనా వా హసితలపితగీతసద్దం సుణన్తస్స సోతవిఞ్ఞాణవీథివసేన ఉప్పన్నో రాగో సవనసంసగ్గో నామ. సో అనిత్థిగన్ధపచ్చేకబోధిసత్తస్స చ పఞ్చగ్గళలేణవాసీతిస్సదహరస్స చ వసేన వేదితబ్బో –

దహరో కిర ఆకాసేన గచ్ఛన్తో గిరిగామవాసికమ్మారధీతాయ పఞ్చహి కుమారీహి సద్ధిం పదుమసరం గన్త్వా న్హత్వా పదుమాని చ పిలన్ధిత్వా మధురస్సరేన గాయన్తియా సద్దం సుత్వా కామరాగేన విద్ధో విసేసా పరిహాయిత్వా అనయబ్యసనం పాపుణి. ఇధ భిక్ఖు న హేవ ఖో సుణాతి, అపిచ ఖో సామం పస్సతి ఇత్థిం వా కుమారిం వా అభిరూపం దస్సనీయం పాసాదికం పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతం. సో తం దిస్వా సంసీదతి విసీదతి న సక్కోతి బ్రహ్మచరియం సన్ధారేతుం, సిక్ఖాదుబ్బల్యం అనావికత్వా హీనాయావత్తతీతి ఏవం విసభాగరూపం ఓలోకేన్తస్స పన చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథివసేన ఉప్పన్నరాగో దస్సనసంసగ్గో నామ. సో ఏవం వేదితబ్బో –

ఏకో కిర దహరో కాలదీఘవాపిద్వారవిహారం ఉద్దేసత్థాయ గతో. ఆచరియో తస్స అన్తరాయం దిస్వా ఓకాసం న కరోతి. సో పునప్పున్నం అనుబన్ధతి. ఆచరియో సచే అన్తోగామే న చరిస్ససి. దస్సామి తే ఉద్దేసన్తి ఆహ. సో సాధూతి సమ్పటిచ్ఛిత్వా ఉద్దేసే నిట్ఠితే ఆచరియం వన్దిత్వా గచ్ఛన్తో ఆచరియో మే ఇమస్మిం గామే చరితుం న దేతి, కిం ను ఖో కారణన్తి చీవరం పారుపిత్వా గామం పావిసి, ఏకా కులధీతా పీతకవత్థం నివాసేత్వా గేహే ఠితా దహరం దిస్వా సఞ్జాతరాగా ఉళుఙ్కేన యాగుం ఆహరిత్వా తస్స పత్తే పక్ఖిపిత్వా నివత్తిత్వా మఞ్చకే నిపజ్జి. అథ నం మాతాపితరో కిం అమ్మాతి పుచ్ఛింసు, ద్వారేన గతం దహరం లభమానా జీవిస్సామి, అలభమానా మరిస్సామీతి. మాతాపితరో వేగేన గన్త్వా గామద్వారే దహరం పత్వా వన్దిత్వా, ‘‘నివత్తథ, భన్తే, భిక్ఖం గణ్హాహీ’’తి ఆహంసు. దహరో అలం గచ్ఛామీతి. తే, ‘‘ఇదం నామ, భన్తే, కారణ’’న్తి యాచిత్వా – ‘‘అమ్హాకం, భన్తే, గేహే ఏత్తకం నామ ధనం అత్థి, ఏకాయేవ నో ధీతా, త్వం నో జేట్ఠపుత్తట్ఠానే ఠస్ససి, సుఖేన సక్కా జీవితు’’న్తి ఆహంసు. దహరో, ‘‘న మయ్హం ఇమినా పలిబోధేన అత్థో’’తి అనాదియిత్వావ పక్కన్తో.

మాతాపితరో గన్త్వా, ‘‘అమ్మ, నాసక్ఖిమ్హా దహరం నివత్తేతుం, యం అఞ్ఞం సామికం ఇచ్ఛసి, తం లభిస్ససి, ఉట్ఠేహి ఖాద చ పివ చా’’తి ఆహంసు. సా అనిచ్ఛన్తీ సత్తాహం నిరాహారా హుత్వా కాలమకాసి. మాతాపితరో తస్సా సరీరకిచ్చం కత్వా తం పీతకవత్థం ధురవిహారే భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అదంసు, భిక్ఖూ వత్థం ఖణ్డాఖణ్డం కత్వా భాజయింసు. ఏకో మహల్లకో అత్తనో కోట్ఠాసం గహేత్వా కల్యాణీవిహారం ఆగతో. సోపి దహరో చేతియం వన్దిస్సామీతి తత్థేవ గన్త్వా దివాట్ఠానే నిసీది. మహల్లకో తం వత్థఖణ్డం గహేత్వా, ‘‘ఇమినా మే పరిస్సావనం విచారేథా’’తి దహరం అవోచ. దహరో మహాథేర ‘‘కుహిం లద్ధ’’న్తి ఆహ. సో సబ్బం పవత్తిం కథేసి. సో తం సుత్వావ, ‘‘ఏవరూపాయ నామ సద్ధిం సంవాసం నాలత్థ’’న్తి రాగగ్గినా దడ్ఢో తత్థేవ కాలమకాసి.

అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆలాపసల్లాపవసేన ఉప్పన్నరాగో పన సముల్లపనసంసగ్గో నామ. భిక్ఖునో భిక్ఖునియా సన్తకం, భిక్ఖునియా వా భిక్ఖుస్స సన్తకం గహేత్వా పరిభోగకరణవసేన ఉప్పన్నరాగో సమ్భోగసంసగ్గో నామ. సో ఏవం వేదితబ్బో – మరిచవట్టివిహారమహే కిర భిక్ఖూనం సతసహస్సం భిక్ఖునీనం నవుతిసహస్సాని ఏవ అహేసుం. ఏకో సామణేరో ఉణ్హయాగుం గహేత్వా గచ్ఛన్తో సకిం చీవరకణ్ణే ఠపేసి, సకిం భూమియం. ఏకా సామణేరీ దిస్వా ఏత్థ పత్తం ఠపేత్వా యాహీతి థాలకం అదాసి. తే అపరభాగే ఏకస్మిం భయే ఉప్పన్నే పరసముద్దం అగమంసు. తేసు భిక్ఖునీ పురేతరం అగమాసి. సా, ‘‘ఏకో కిర సీహళభిక్ఖు ఆగతో’’తి సుత్వా థేరస్స సన్తికం గన్త్వా పటిసన్థారం కత్వా నిసిన్నా, – ‘‘భన్తే, మరిచవట్టివిహారమహకాలే తుమ్హే కతివస్సా’’తి పుచ్ఛి. తదాహం సత్తవస్సికసామణేరో. త్వం పన కతివస్సాతి? అహం సత్తవస్సికసామణేరీయేవ ఏకస్స సామణేరస్స ఉణ్హయాగుం గహేత్వా గచ్ఛన్తస్స పత్తఠపనత్థం థాలకమదాసిన్తి. థేరో, ‘‘అహం సో’’తి వత్వా థాలకం నీహరిత్వా దస్సేసి. తే ఏత్తకేనేవ సంసగ్గేన బ్రహ్మచరియం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తా ద్వేపి సట్ఠివస్సకాలే విబ్భమింసు.

హత్థగాహాదివసేన పన ఉప్పన్నరాగో కాయసంసగ్గో నామ. తత్రిదం వత్థు – మహాచేతియఙ్గణే కిర దహరభిక్ఖూ సజ్ఝాయం గణ్హన్తి. తేసం పిట్ఠిపస్సే దహరభిక్ఖునియో ధమ్మం సుణన్తి. తత్రేకో దహరో హత్థం పసారేన్తో ఏకిస్సా దహరభిక్ఖునియా కాయం ఛుపి. సా తం హత్థం గహేత్వా అత్తనో ఉరస్మిం ఠపేసి, ఏత్తకేన సంసగ్గేన ద్వేపి విబ్భమిత్వా గిహిభావం పత్తా.

గాహగాహకాదివణ్ణనా

ఇమేసు పన పఞ్చసు సంసగ్గేసు భిక్ఖునో భిక్ఖూహి సద్ధిం సవనదస్సనసముల్లపనసమ్భోగకాయపరామాసా నిచ్చమ్పి హోన్తియేవ, భిక్ఖునీహి సద్ధిం ఠపేత్వా కాయసంసగ్గం సేసా కాలేన కాలం హోన్తి; తథా ఉపాసకఉపాసికాహి సద్ధిం సబ్బేపి కాలేన కాలం హోన్తి. తేసు హి కిలేసుప్పత్తితో చిత్తం రక్ఖితబ్బం. ఏకో హి భిక్ఖు గాహగాహకో హోతి, ఏకో గాహముత్తకో, ఏకో ముత్తగాహకో, ఏకో ముత్తముత్తకో.

తత్థ యం భిక్ఖుం మనుస్సాపి ఆమిసేన ఉపలాపేత్వా గహణవసేన ఉపసఙ్కమన్తి, భిక్ఖుపి పుప్ఫఫలాదీహి ఉపలాపేత్వా గహణవసేన ఉపసఙ్కమతి, అయం గాహగాహకో నామ. యం పన మనుస్సా వుత్తనయేన ఉపసఙ్కమన్తి, భిక్ఖు దక్ఖిణేయ్యవసేన ఉపసఙ్కమతి, అయం గాహముత్తకో నామ. యస్స మనుస్సా దక్ఖిణేయ్యవసేన చత్తారో పచ్చయే దేన్తి, భిక్ఖు పుప్ఫఫలాదీహి ఉపలాపేత్వా గహణవసేన ఉపసఙ్కమతి, అయం ముత్తగాహకో నామ. యస్స మనుస్సాపి దక్ఖిణేయ్యవసేన చత్తారో పచ్చయే దేన్తి, భిక్ఖుపి చూళపిణ్డపాతియతిస్సత్థేరో వియ దక్ఖిణేయ్యవసేన పరిభుఞ్జతి, అయం ముత్తముత్తకో నామ.

థేరం కిర ఏకా ఉపాసికా ద్వాదస వస్సాని ఉపట్ఠహి. ఏకదివసం తస్మిం గామే అగ్గి ఉట్ఠహిత్వా గేహాని ఝాపేసి. అఞ్ఞేసం కులూపకభిక్ఖూ ఆగన్త్వా – ‘‘కిం ఉపాసికే, అపి కిఞ్చి భణ్డకం అరోగం కాతుం అసక్ఖిత్థా’’తి పటిసన్థారం అకంసు. మనుస్సా, ‘‘అమ్హాకం మాతు కులూపకత్థేరో భుఞ్జనవేలాయమేవ ఆగమిస్సతీ’’తి ఆహంసు. థేరోపి పునదివసే భిక్ఖాచారవేలం సల్లక్ఖేత్వావ ఆగతో. ఉపాసికా కోట్ఠచ్ఛాయాయ నిసీదాపేత్వా భిక్ఖం సమ్పాదేత్వా అదాసి. థేరే భత్తకిచ్చం కత్వా పక్కన్తే మనుస్సా ఆహంసు – ‘‘అమ్హాకం మాతు కులూపకత్థేరో భుఞ్జనవేలాయమేవ ఆగతో’’తి. ఉపాసికా, ‘‘తుమ్హాకం కులూపకా తుమ్హాకంయేవ అనుచ్ఛవికా, మయ్హం థేరో మయ్హేవ అనుచ్ఛవికో’’తి ఆహ. ఆయస్మా పన మన్తాణిపుత్తో ఇమేహి పఞ్చహి సంసగ్గేహి చతూహిపి పరిసాహి సద్ధిం అసంసట్ఠో గాహముత్తకో చేవ ముత్తముత్తకో చ అహోసి. యథా చ సయం అసంసట్ఠో, ఏవం భిక్ఖూనమ్పి తం అసంసగ్గకథం కత్తా అహోసి.

ఆరద్ధవీరియోతి పగ్గహితవీరియో, పరిపుణ్ణకాయికచేతసికవీరియోతి అత్థో. యో హి భిక్ఖు గమనే ఉప్పన్నకిలేసం ఠానం పాపుణితుం న దేతి, ఠానే ఉప్పన్నకిలేసం నిసజ్జం, నిసజ్జాయ ఉప్పన్నకిలేసం సయనం పాపుణితుం న దేతి, మన్తేన కణ్హసప్పం ఉప్పీళేత్వా గణ్హన్తో వియ, అమిత్తం గీవాయ అక్కమన్తో వియ చ విచరతి, అయం ఆరద్ధవీరియో నామ. థేరో చ తాదిసో అహోసి. భిక్ఖూనమ్పి తథేవ వీరియారమ్భకథం కత్తా అహోసి.

సీలసమ్పన్నోతిఆదీసు సీలన్తి చతుపారిసుద్ధిసీలం. సమాధీతి విపస్సనాపాదకా అట్ఠ సమాపత్తియో. పఞ్ఞాతి లోకియలోకుత్తరఞాణం. విముత్తీతి అరియఫలం. విముత్తిఞాణదస్సనన్తి ఏకూనవీసతివిధం పచ్చవేక్ఖణఞాణం. థేరో సయమ్పి సీలాదీహి సమ్పన్నో అహోసి భిక్ఖూనమ్పి సీలాదికథం కత్తా. స్వాయం దసహి కథావత్థూహి ఓవదతీతి ఓవాదకో. యథా పన ఏకో ఓవదతియేవ, సుఖుమం అత్థం పరివత్తేత్వా జానాపేతుం న సక్కోతి. న ఏవం థేరో. థేరో పన తాని దస కథావత్థూని విఞ్ఞాపేతీతి విఞ్ఞాపకో. ఏకో విఞ్ఞాపేతుం సక్కోతి, కారణం దస్సేతుం న సక్కోతి. థేరో కారణమ్పి సన్దస్సేతీతి సన్దస్సకో. ఏకో విజ్జమానం కారణం దస్సేతి, గాహేతుం పన న సక్కోతి. థేరో గాహేతుమ్పి సక్కోతీతి సమాదపకో. ఏవం సమాదపేత్వా పన తేసు కథావత్థూసు ఉస్సాహజననవసేన భిక్ఖూ సముత్తేజేతీతి సముత్తేజకో. ఉస్సాహజాతే వణ్ణం వత్వా సమ్పహంసేతీతి సమ్పహంసకో.

పఞ్చలాభవణ్ణనా

౨౫౩. సులద్ధలాభాతి అఞ్ఞేసమ్పి మనుస్సత్తభావపబ్బజ్జాదిగుణలాభా నామ హోన్తి. ఆయస్మతో పన పుణ్ణస్స సులద్ధలాభా ఏతే, యస్స సత్థు సమ్ముఖా ఏవం వణ్ణో అబ్భుగ్గతోతి అత్థో. అపిచ అపణ్డితేహి వణ్ణకథనం నామ న తథా లాభో, పణ్డితేహి వణ్ణకథనం పన లాభో. గిహీ హి వా వణ్ణకథనం న తథా లాభో, గిహీ హి ‘‘వణ్ణం కథేస్సామీ’’తి, ‘‘అమ్హాకం అయ్యో సణ్హో సఖిలో సుఖసమ్భాసో, విహారం ఆగతానం యాగుభత్తఫాణితాదీహి సఙ్గహం కరోతీ’’తి కథేన్తో అవణ్ణమేవ కథేతి. ‘‘అవణ్ణం కథేస్సామీ’’తి ‘‘అయం థేరో మన్దమన్దో వియ అబలబలో వియ భాకుటికభాకుటికో వియ నత్థి ఇమినా సద్ధిం విస్సాసో’’తి కథేన్తో వణ్ణమేవ కథేతి. సబ్రహ్మచారీహిపి సత్థు పరమ్ముఖా వణ్ణకథనం న తథా లాభో, సత్థు సమ్ముఖా పన అతిలాభోతి ఇమమ్పి అత్థవసం పటిచ్చ ‘‘సులద్ధలాభా’’తి ఆహ. అనుమస్స అనుమస్సాతి దస కథావత్థూని అనుపవిసిత్వా అనుపవిసిత్వా. తఞ్చ సత్థా అబ్భనుమోదతీతి తఞ్చస్స వణ్ణం ఏవమేతం అప్పిచ్ఛో చ సో భిక్ఖు సన్తుట్ఠో చ సో భిక్ఖూతి అనుమోదతి. ఇతి విఞ్ఞూహి వణ్ణభాసనం ఏకో లాభో, సబ్రహ్మచారీహి ఏకో, సత్థు సమ్ముఖా ఏకో, అనుమస్స అనుమస్స ఏకో, సత్థారా అబ్భనుమోదనం ఏకోతి ఇమే పఞ్చ లాభే సన్ధాయ ‘‘సులద్ధలాభా’’తి ఆహ. కదాచీతి కిస్మిఞ్చిదేవ కాలే. కరహచీతి తస్సేవ వేవచనం. అప్పేవ నామ సియా కోచిదేవ కథాసల్లాపోతి అపి నామ కోచి కథాసముదాచారోపి భవేయ్య. థేరేన కిర ఆయస్మా పుణ్ణో నేవ దిట్ఠపుబ్బో, నస్స ధమ్మకథా సుతపుబ్బా. ఇతి సో తస్స దస్సనమ్పి ధమ్మకథమ్పి పత్థయమానో ఏవమాహ.

చారికాదివణ్ణనా

౨౫౪. యథాభిరన్తన్తి యథాఅజ్ఝాసయం విహరిత్వా. బుద్ధానఞ్హి ఏకస్మిం ఠానే వసన్తానం ఛాయూదకాదివిపత్తిం వా అప్ఫాసుకసేనాసనం వా, మనుస్సానం అస్సద్ధాదిభావం వా ఆగమ్మ అనభిరతి నామ నత్థి. తేసం సమ్పత్తియా ‘‘ఇధ ఫాసు విహరామా’’తి అభిరమిత్వా చిరవిహారోపి నత్థి. యత్థ పన తథాగతే విహరన్తే సత్తా సరణేసు వా పతిట్ఠహన్తి, సీలాని వా సమాదియన్తి, పబ్బజన్తి వా, తతో సోతాపత్తిమగ్గాదీనం వా పన తేసం ఉపనిస్సయో హోతి. తత్థ బుద్ధా సత్తే తాసు సమ్పత్తీసు పతిట్ఠాపనఅజ్ఝాసయేన వసన్తి; తాసం అభావే పక్కమన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘యథాఅజ్ఝాసయం విహరిత్వా’’తి. చారికం చరమానోతి అద్ధానగమనం గచ్ఛన్తో. చారికా చ నామేసా భగవతో దువిధా హోతి తురితచారికా చ, అతురితచారికా చ.

తత్థ దూరేపి బోధనేయ్యపుగ్గలం దిస్వా తస్స బోధనత్థాయ సహసా గమనం తురితచారికా నామ. సా మహాకస్సపపచ్చుగ్గమనాదీసు దట్ఠబ్బా. భగవా హి మహాకస్సపం పచ్చుగ్గచ్ఛన్తో ముహుత్తేన తిగావుతం మగ్గం అగమాసి, ఆళవకస్సత్థాయ తింసయోజనం, తథా అఙ్గులిమాలస్స. పుక్కుసాతిస్స పన పఞ్చచత్తాలీసయోజనం, మహాకప్పినస్స వీసయోజనసతం, ఖదిరవనియస్సత్థాయ సత్త యోజనసతాని అగమాసి; ధమ్మసేనాపతినో సద్ధివిహారికస్స వనవాసీతిస్ససామణేరస్స తిగావుతాధికం వీసయోజనసతం.

ఏకదివసం కిర థేరో, ‘‘తిస్ససామణేరస్స సన్తికం, భన్తే, గచ్ఛామీ’’తి ఆహ. భగవా, ‘‘అహమ్పి గమిస్సామీ’’తి వత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘ఆనన్ద, వీసతిసహస్సానం ఛళభిఞ్ఞానం ఆరోచేహి – ‘భగవా వనవాసీతిస్ససామణేరస్స సన్తికం గమిస్సతీ’’’తి. తతో దుతియదివసే వీసతిసహస్సఖీణాసవపరివుతో ఆకాసే ఉప్పతిత్వా వీసయోజనసతమత్థకే తస్స గోచరగామద్వారే ఓతరిత్వా చీవరం పారుపి. కమ్మన్తం గచ్ఛమానా మనుస్సా దిస్వా, ‘‘సత్థా, భో, ఆగతో, మా కమ్మన్తం అగమిత్థా’’తి వత్వా ఆసనాని పఞ్ఞపేత్వా యాగుం దత్వా పానవత్తం కరోన్తా, ‘‘కుహిం, భన్తే, భగవా గచ్ఛతీ’’తి దహరభిక్ఖూ పుచ్ఛింసు. ఉపాసకా, న భగవా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛతి, ఇధేవ తిస్ససామణేరస్స దస్సనత్థాయ ఆగతోతి. తే ‘‘అమ్హాకం కిర కులూపకత్థేరస్స దస్సనత్థాయ సత్థా ఆగతో, నో వత నో థేరో ఓరమత్తకో’’తి సోమనస్సజాతా అహేసుం.

అథ భగవతో భత్తకిచ్చపరియోసానే సామణేరో గామం పిణ్డాయ చరిత్వా ‘‘ఉపాసకా మహా భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తి పుచ్ఛి. అథస్స తే, ‘‘సత్థా, భన్తే, ఆగతో’’తి ఆరోచేసుం, సో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పిణ్డపాతేన ఆపుచ్ఛి. సత్థా తస్స పత్తం హత్థేన గహేత్వా, ‘‘అలం, తిస్స, నిట్ఠితం భత్తకిచ్చ’’న్తి ఆహ. తతో ఉపజ్ఝాయం ఆపుచ్ఛిత్వా అత్తనో పత్తాసనే నిసీదిత్వా భత్తకిచ్చమకాసి. అథస్స భత్తకిచ్చపరియోసానే సత్థా మఙ్గలం వత్వా నిక్ఖమిత్వా గామద్వారే ఠత్వా, ‘‘కతరో తే, తిస్స, వసనట్ఠానం గమనమగ్గో’’తి ఆహ. ‘‘అయం భగవా’’తి. మగ్గం దేసయమానో పురతో యాహి తిస్సాతి. భగవా కిర సదేవకస్స లోకస్స మగ్గదేసకో సమానోపి ‘‘సకలతిగావుతే మగ్గే సామణేరం దట్ఠుం లచ్ఛామీ’’తి తం మగ్గదేసకమకాసి.

సో అత్తనో వసనట్ఠానం గన్త్వా భగవతో వత్తమకాసి. అథ నం భగవా, ‘‘కతరో తే, తిస్స, చఙ్కమో’’తి పుచ్ఛిత్వా తత్థ గన్త్వా సామణేరస్స నిసీదనపాసాణే నిసీదిత్వా, ‘‘తిస్స, ఇమస్మిం ఠానే సుఖం వససీ’’తి పుచ్ఛి. సో ఆహ – ‘‘ఆమ, భన్తే, ఇమస్మిం మే ఠానే వసన్తస్స సీహబ్యగ్ఘహత్థిమిగమోరాదీనం సద్దం సుణతో అరఞ్ఞసఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, తాయ సుఖం వసామీ’’తి. అథ నం భగవా, ‘‘తిస్స, భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతేహి, బుద్ధదాయజ్జం తే దస్సామీ’’తి వత్వా సన్నిపతితే భిక్ఖుసఙ్ఘే ఉపసమ్పాదేత్వా అత్తనో వసనట్ఠానమేవ అగమాసీతి. అయం తురితచారికా నామ.

యం పన గామనిగమపటిపాటియా దేవసికం యోజనడ్ఢయోజనవసేన పిణ్డపాతచరియాదీహి లోకం అనుగ్గణ్హన్తస్స గమనం, అయం అతురితచారికా నామ. ఇమం పన చారికం చరన్తో భగవా మహామణ్డలం మజ్ఝిమమణ్డలం అన్తిమమణ్డలన్తి ఇమేసం తిణ్ణం మణ్డలానం అఞ్ఞతరస్మిం చరతి. తత్థ మహామణ్డలం నవయోజనసతికం, మజ్ఝిమమణ్డలం ఛయోజనసతికం, అన్తిమమణ్డలం తియోజనసతికం. యదా మహామణ్డలే చారికం చరితుకామో హోతి, మహాపవారణాయ పవారేత్వా పాటిపదదివసే మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో నిక్ఖమతి. సమన్తా యోజనసతం ఏకకోలాహలం అహోసి, పురిమం పురిమం ఆగతా నిమన్తేతుం లభన్తి; ఇతరేసు ద్వీసు మణ్డలేసు సక్కారో మహామణ్డలే ఓసరతి. తత్ర భగవా తేసు తేసు గామనిగమేసు ఏకాహం ద్వీహం వసన్తో మహాజనం ఆమిసపటిగ్గహేన అనుగ్గణ్హన్తో ధమ్మదానేన చస్స వివట్టూపనిస్సితం కుసలం వడ్ఢేన్తో నవహి మాసేహి చారికం పరియోసాపేతి.

సచే పన అన్తోవస్సే భిక్ఖూనం సమథవిపస్సనా తరుణా హోతి, మహాపవారణాయ అపవారేత్వా పవారణాసఙ్గహం దత్వా కత్తికపుణ్ణమాయ పవారేత్వా మిగసిరస్స పఠమదివసే మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో నిక్ఖమిత్వా మజ్ఝిమమణ్డలం ఓసరతి. అఞ్ఞేనపి కారణేన మజ్ఝిమమణ్డలే చారికం చరితుకామో చతుమాసం వసిత్వావ నిక్ఖమతి. వుత్తనయేనేవ ఇతరేసు ద్వీసు మణ్డలేసు సక్కారో మజ్ఝిమమణ్డలే ఓసరతి. భగవా పురిమనయేనేవ లోకం అనుగ్గణ్హన్తో అట్ఠహి మాసేహి చారికం పరియోసాపేతి.

సచే పన చతుమాసం వుట్ఠవస్సస్సాపి భగవతో వేనేయ్యసత్తా అపరిపక్కిన్ద్రియా హోన్తి, తేసం ఇన్ద్రియపరిపాకం ఆగమయమానో అపరమ్పి ఏకం మాసం వా ద్వితిచతుమాసం వా తత్థేవ వసిత్వా మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో నిక్ఖమతి. వుత్తనయేనేవ ఇతరేసు ద్వీసు మణ్డలేసు సక్కారో అన్తోమణ్డలే ఓసరతి. భగవా పురిమనయేనేవ లోకం అనుగ్గణ్హన్తో సత్తహి వా ఛహి వా పఞ్చహి వా చతూహి వా మాసేహి చారికం పరియోసాపేతి. ఇతి ఇమేసు తీసు మణ్డలేసు యత్థ కత్థచి చారికం చరన్తో న చీవరాదిహేతు చరతి. అథ ఖో యే దుగ్గతా బాలా జిణ్ణా బ్యాధితా, తే కదా తథాగతం ఆగన్త్వా పస్సిస్సన్తి? మయి పన చారికం చరన్తే మహాజనో తథాగతదస్సనం లభిస్సతి, తత్థ కేచి చిత్తాని పసాదేస్సన్తి, కేచి మాలాదీహి పూజేస్సన్తి, కేచి కటచ్ఛుభిక్ఖం దస్సన్తి, కేచి మిచ్ఛాదస్సనం పహాయ సమ్మాదిట్ఠికా భవిస్సన్తి, తం తేసం భవిస్సతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయాతి ఏవం లోకానుకమ్పాయ చారికం చరతి.

అపిచ చతూహి కారణేహి బుద్ధా భగవన్తో చారికం చరన్తి – జఙ్ఘావిహారవసేన సరీరఫాసుకత్థాయ, అత్థుప్పత్తికాలం అభికఙ్ఖనత్థాయ, భిఖూనం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞాపనత్థాయ, తత్థ తత్థ పరిపాకగతిన్ద్రియే బోధనేయ్యసత్తే బోధనత్థాయాతి. అపరేహిపి చతూహి కారణేహి బుద్ధా భగవన్తో చారికం చరన్తి – బుద్ధం సరణం గచ్ఛిస్సన్తీతి వా, ధమ్మం సరణం గచ్ఛిస్సన్తీతి వా, సఙ్ఘం సరణం గచ్ఛిస్సన్తీతి వా, మహతా ధమ్మవస్సేన చతస్సో పరిసా సన్తప్పేస్సామీతి వాతి. అపరేహి పఞ్చహి కారణేహి బుద్ధా భగవన్తో చారికం చరన్తి – పాణాతిపాతా విరమిస్సన్తీతి వా, అదిన్నాదానా… కామేసుమిచ్ఛాచారా… ముసావాదా… సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా విరమిస్సన్తీతి వాతి. అపరేహి అట్ఠహి కారణేహి బుద్ధా భగవన్తో చారికం చరన్తి – పఠమజ్ఝానం పటిలభిస్సన్తీతి వా, దుతియం…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం పటిలభిస్సన్తీతి వాతి. అపరేహి అట్ఠహి కారణేహి బుద్ధా భగవన్తో చారికం చరన్తి – సోతాపత్తిమగ్గం అధిగమిస్సన్తీతి వా, సోతాపత్తిఫలం…పే… అరహత్తఫలం సచ్ఛికరిస్సన్తీతి వాతి. అయం అతురితచారికా, సా ఇధ అధిప్పేతా. సా పనేసా దువిధా హోతి నిబద్ధచారికా, అనిబద్ధచారికా చ. తత్థ యం ఏకస్సేవ బోధనేయ్యసత్తస్స అత్థాయ గచ్ఛతి, అయం నిబద్ధచారికా నామ. యం పన గామనిగమనగరపటిపాటివసేన చరతి, అయం అనిబద్ధచారికా నామ. ఏసా ఇధ అధిప్పేతా.

సేనాసనం సంసామేత్వాతి సేనాసనం పటిసామేత్వా. తం పన పటిసామేన్తో థేరో న చూళపత్తమహాపత్త-చూళథాలకమహాథాలక-పట్టుణ్ణచీవర-దుకూలచీవరాదీనం భణ్డికం కత్వా సప్పితేలాదీనం వా పన ఘటే పూరాపేత్వా గబ్భే నిదహిత్వా ద్వారం పిధాయ కుఞ్చికముద్దికాదీని యోజాపేసి. ‘‘సచే న హోతి భిక్ఖు వా సామణేరో వా ఆరామికో వా ఉపాసకో వా, చతూసు పాసాణేసు మఞ్చే మఞ్చం ఆరోపేత్వా పీఠే పీఠం ఆరోపేత్వా చీవరవంసే వా చీవరరజ్జుయా వా ఉపరి పుఞ్జం కత్వా ద్వారవాతపానం థకేత్వా పక్కమితబ్బ’’న్తి (చూళవ. ౩౬౧) వచనతో పన నేవాసికం భిక్ఖుం ఆపుచ్ఛనమత్తకేనేవ పటిసామేసి.

యేన సావత్థి తేన చారికం పక్కామీతి సత్థు దస్సనకామో హుత్వా యేన దిసాభాగేన సావత్థి తేన పక్కామి. పక్కమన్తో చ న సుద్ధోదనమహారాజస్స ఆరోచాపేత్వా సప్పితేలమధుఫాణితాదీని గాహాపేత్వా పక్కన్తో. యూథం పహాయ నిక్ఖన్తో పన మత్తహత్థీ వియ, అసహాయకిచ్చో సీహో వియ, పత్తచీవరమత్తం ఆదాయ ఏకకోవ పక్కామి. కస్మా పనేస పఞ్చసతేహి అత్తనో అన్తేవాసికేహి సద్ధిం రాజగహం అగన్త్వా ఇదాని నిక్ఖన్తోతి? రాజగహం కపిలవత్థుతో దూరం సట్ఠియోజనాని, సావత్థి పన పఞ్చదస. సత్థా రాజగహతో పఞ్చచత్తాలీసయోజనం ఆగన్త్వా సావత్థియం విహరతి, ఇదాని ఆసన్నో జాతోతి సుత్వా నిక్ఖమీతి అకారణమేతం. బుద్ధానం సన్తికం గచ్ఛన్తో హి ఏస యోజనసహస్సమ్పి గచ్ఛేయ్య, తదా పన కాయవివేకో న సక్కా లద్ధున్తి. బహూహి సద్ధిం గమనకాలే హి ఏకస్మిం గచ్ఛామాతి వదన్తే ఏకో ఇధేవ వసామాతి వదతి. ఏకస్మిం వసామాతి వదన్తే ఏకో గచ్ఛామాతి వదతి. తస్మా ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసీదితుం వా ఫాసుకసేనాసనే కాయవివేకం లద్ధుం వా న సక్కా హోతి, ఏకకస్స పన తం సబ్బం సులభం హోతీతి తదా అగన్త్వా ఇదాని పక్కామి.

చారికం చరమానోతి ఏత్థ కిఞ్చాపి అయం చారికా నామ మహాజనసఙ్గహత్థం బుద్ధానంయేవ లబ్భతి, బుద్ధే ఉపాదాయ పన రుళ్హీసద్దేన సావకానమ్పి వుచ్చతి కిలఞ్జాదీహి కతం బీజనమ్పి తాలవణ్టం వియ. యేన భగవాతి సావత్థియా అవిదూరే ఏకస్మిం గామకే పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చో జేతవనం పవిసిత్వా సారిపుత్తత్థేరస్స వా మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స వా వసనట్ఠానం గన్త్వా పాదే ధోవిత్వా మక్ఖేత్వా పానీయం వా పానకం వా పివిత్వా థోకం విస్సమిత్వా సత్థారం పస్సిస్సామీతి చిత్తమ్పి అనుప్పాదేత్వా ఉజుకం గన్ధకుటిపరివేణమేవ అగమాసి. థేరస్స హి సత్థారం దట్ఠుకామస్స అఞ్ఞేన భిక్ఖునా కిచ్చం నత్థి. తస్మా రాహులం వా ఆనన్దం వా గహేత్వా ఓకాసం కారేత్వా సత్థారం పస్సిస్సామీతి ఏవమ్పి చిత్తం న ఉప్పాదేసి.

థేరో హి సయమేవ బుద్ధసాసనే వల్లభో రఞ్ఞో సఙ్గామవిజయమహాయోధో వియ. యథా హి తాదిసస్స యోధస్స రాజానం దట్ఠుకామస్స అఞ్ఞం సేవిత్వా దస్సనకమ్మం నామ నత్థి; వల్లభతాయ సయమేవ పస్సతి. ఏవం థేరోపి బుద్ధసాసనే వల్లభో, తస్స అఞ్ఞం సేవిత్వా సత్థుదస్సనకిచ్చం నత్థీతి పాదే ధోవిత్వా పాదపుఞ్ఛనమ్హి పుఞ్ఛిత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి. భగవాపి ‘‘పచ్చూసకాలేయేవ మన్తాణిపుత్తో ఆగమిస్సతీ’’తి అద్దస. తస్మా గన్ధకుటిం పవిసిత్వా సూచిఘటికం అదత్వావ దరథం పటిప్పస్సమ్భేత్వా ఉట్ఠాయ నిసీది. థేరో కవాటం పణామేత్వా గన్ధకుటిం పవిసిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ధమ్మియా కథాయాతి భగవా ధమ్మిం కథం కథేన్తో చూళగోసిఙ్గసుత్తే (మ. ని. ౧.౩౨౫ ఆదయో) తిణ్ణం కులపుత్తానం సామగ్గిరసానిసంసం కథేసి; సేక్ఖసుత్తే (మ. ని. ౨.౨౨ ఆదయో) ఆవసథానిసంసం, ఘటికారసుత్తే (మ. ని. ౨.౨౮౨ ఆదయో) సతిపటిలాభికం పుబ్బేనివాసప్పటిసంయుత్తకథం; రట్ఠపాలసుత్తే (మ. ని. ౨.౩౦౪) చత్తారో ధమ్ముద్దేసే, సేలసుత్తే (మ. ని. ౨.౩౯౬ ఆదయో) పానకానిసంసకథం, ఉపక్కిలేససుత్తే (మ. ని. ౩.౨౩౬ ఆదయో) భగుత్థేరస్స ధమ్మకథం కథేన్తో ఏకీభావే ఆనిసంసం కథేసి. ఇమస్మిం పన రథవినీతే ఆయస్మతో పుణ్ణస్స కథేన్తో దసకథావత్థునిస్సయం అనన్తనయం నామ దస్సేసి పుణ్ణ, అయమ్పి అప్పిచ్ఛకథాయేవ సన్తోసకథాయేవాతి. పటిసమ్భిదాపత్తస్స సావకస్స వేలన్తే ఠత్వా మహాసముద్దే హత్థప్పసారణం వియ అహోసి.

యేన అన్ధవనన్తి తదా కిర పచ్ఛాభత్తే జేతవనం ఆకిణ్ణం హోతి, బహూ ఖత్తియబ్రాహ్మణాదయో జేతవనం ఓసరన్తి; రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స ఖన్ధావారట్ఠానం వియ హోతి, న సక్కా పవివేకం లభితుం. అన్ధవనం పన పధానఘరసదిసం పవివిత్తం, తస్మా యేనన్ధవనం తేనుపసఙ్కమి. కస్మా పన మహాథేరే న అద్దస? ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘సాయన్హసమయే ఆగన్త్వా మహాథేరే దిస్వా పున దసబలం పస్సిస్సామి, ఏవం మహాథేరానం ఏకం ఉపట్ఠానం భవిస్సతి, సత్థు ద్వే భవిస్సన్తి, తతో సత్థారం వన్దిత్వా మమ వసనట్ఠానమేవ గమిస్సామీ’’తి.

సత్తవిసుద్ధిపఞ్హవణ్ణనా

౨౫౬. అభిణ్హం కిత్తయమానో అహోసీతి పునప్పునం వణ్ణం కిత్తయమానో విహాసి. థేరో కిర తతో పట్ఠాయ దివసే దివసే సఙ్ఘమజ్ఝే ‘‘పుణ్ణో కిర నామ మన్తాణిపుత్తో చతూహి పరిసాహి సద్ధిం అసంసట్ఠో, సో దసబలస్స దస్సనత్థాయ ఆగమిస్సతి; కచ్చి ను ఖో మం అదిస్వావ గమిస్సతీ’’తి థేరనవమజ్ఝిమానం సతికరణత్థం ఆయస్మతో పుణ్ణస్స గుణం భాసతి. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘మహల్లకభిక్ఖూ నామ న సబ్బకాలం అన్తోవిహారే హోన్తి; గుణకథాయ పనస్స కథితాయ యో చ నం భిక్ఖుం పస్సిస్సతి; సో ఆగన్త్వా ఆరోచేస్సతీ’’తి. అథాయం థేరస్సేవ సద్ధివిహారికో తం ఆయస్మన్తం మన్తాణిపుత్తం పత్తచీవరమాదాయ గన్ధకుటిం పవిసన్తం అద్దస. కథం పన నం ఏస అఞ్ఞాసీతి? పుణ్ణ, పుణ్ణాతి వత్వా కథేన్తస్స భగవతో ధమ్మకథాయ అఞ్ఞాసి – ‘‘అయం సో థేరో, యస్స మే ఉపజ్ఝాయో అభిణ్హం కిత్తయమానో హోతీ’’తి. ఇతి సో ఆగన్త్వా థేరస్స ఆరోచేసి. నిసీదనం ఆదాయాతి నిసీదనం నామ సదసం వుచ్చతి అవాయిమం. థేరో పన చమ్మఖణ్డం గహేత్వా అగమాసి. పిట్ఠితో పిట్ఠితోతి పచ్ఛతో పచ్ఛతో. సీసానులోకీతి యో ఉన్నతట్ఠానే పిట్ఠిం పస్సన్తో నిన్నట్ఠానే సీసం పస్సన్తో గచ్ఛతి, అయమ్పి సీసానులోకీతి వుచ్చతి. తాదిసో హుత్వా అనుబన్ధి. థేరో హి కిఞ్చాపి సంయతపదసద్దతాయ అచ్చాసన్నో హుత్వా గచ్ఛన్తోపి పదసద్దేన న బాధతి, ‘‘నాయం సమ్మోదనకాలో’’తి ఞత్వా పన న అచ్చాసన్నో, అన్ధవనం నామ మహన్తం, ఏకస్మిం ఠానే నిలీనం అపస్సన్తేన, ఆవుసో పుణ్ణ, పుణ్ణాతి అఫాసుకసద్దో కాతబ్బో హోతీతి నిసిన్నట్ఠానజాననత్థం నాతిదూరే హుత్వా సీసానులోకీ అగమాసి. దివావిహారం నిసీదీతి దివావిహారత్థాయ నిసీది.

తత్థ ఆయస్మాపి పుణ్ణో ఉదిచ్చబ్రాహ్మణజచ్చో, సారిపుత్తత్థేరోపి. పుణ్ణత్థేరోపి సువణ్ణవణ్ణో, సారిపుత్తత్థేరోపి. పుణ్ణత్థేరోపి అరహత్తఫలసమాపత్తిసమాపన్నో, సారిపుత్తత్థేరోపి. పుణ్ణత్థేరోపి కప్పసతసహస్సం అభినీహారసమ్పన్నో, సారిపుత్తత్థేరోపి కప్పసతసహస్సాధికం ఏకమసఙ్ఖ్యేయ్యం. పుణ్ణత్థేరోపి పటిసమ్భిదాపత్తో మహాఖీణాసవో, సారిపుత్తత్థేరోపి. ఇతి ఏకం కనకగుహం పవిట్ఠా ద్వే సీహా వియ, ఏకం విజమ్భనభూమిం ఓతిణ్ణా ద్వే బ్యగ్ఘా వియ, ఏకం సుపుప్ఫితసాలవనం పవిట్ఠా ద్వే ఛద్దన్తనాగరాజానో వియ, ఏకం సిమ్బలివనం పవిట్ఠా ద్వే సుపణ్ణరాజానో వియ, ఏకం నరవాహనయానం అభిరుళ్హా ద్వే వేస్సవణా వియ, ఏకం పణ్డుకమ్బలసిలం అభినిసిన్నా ద్వే సక్కా వియ, ఏకవిమానబ్భన్తరగతా ద్వే హారితమహాబ్రహ్మానో వియ చ తే ద్వేపి బ్రాహ్మణజచ్చా ద్వేపి సువణ్ణవణ్ణా ద్వేపి సమాపత్తిలాభినో ద్వేపి అభినీహారసమ్పన్నా ద్వేపి పటిసమ్భిదాపత్తా మహాఖీణాసవా ఏకం వనసణ్డం అనుపవిట్ఠా తం వనట్ఠానం సోభయింసు.

భగవతి నో, ఆవుసో, బ్రహ్మచరియం వుస్సతీతి, ఆవుసో, కిం అమ్హాకం భగవతో సన్తికే ఆయస్మతా బ్రహ్మచరియం వుస్సతీతి? ఇదం ఆయస్మా సారిపుత్తో తస్స భగవతి బ్రహ్మచరియవాసం జానన్తోపి కథాసముట్ఠాపనత్థం పుచ్ఛి. పురిమకథాయ హి అప్పతిట్ఠితాయ పచ్ఛిమకథా న జాయతి, తస్మా ఏవం పుచ్ఛి. థేరో అనుజానన్తో ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఆహ. అథస్స పఞ్హవిస్సజ్జనం సోతుకామో ఆయస్మా సారిపుత్తో ‘‘కిం ను ఖో ఆవుసో సీలవిసుద్ధత్థం భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి పటిపాటియా సత్త విసుద్ధియో పుచ్ఛి. తాసం విత్థారకథా విసుద్ధిమగ్గే వుత్తా. ఆయస్మా పన పుణ్ణో యస్మా చతుపారిసుద్ధిసీలాదీసు ఠితస్సాపి బ్రహ్మచరియవాసో మత్థకం న పాపుణాతి, తస్మా, ‘‘నో హిదం, ఆవుసో’’తి సబ్బం పటిక్ఖిపి.

కిమత్థం చరహావుసోతి యది సీలవిసుద్ధిఆదీనం అత్థాయ బ్రహ్మచరియం న వుస్సతి, అథ కిమత్థం వుస్సతీతి పుచ్ఛి. అనుపాదాపరినిబ్బానత్థం ఖో, ఆవుసోతి ఏత్థ అనుపాదాపరినిబ్బానం నామ అప్పచ్చయపరినిబ్బానం. ద్వేధా ఉపాదానాని గహణూపాదానఞ్చ పచ్చయూపాదానఞ్చ. గహణూపాదానం నామ కాముపాదానాదికం చతుబ్బిధం, పచ్చయూపాదానం నామ అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి ఏవం వుత్తపచ్చయా. తత్థ గహణూపాదానవాదినో ఆచరియా అనుపాదాపరినిబ్బానన్తి చతూసు ఉపాదానేసు అఞ్ఞతరేనాపి కఞ్చి ధమ్మం అగ్గహేత్వా పవత్తం అరహత్తఫలం అనుపాదాపరినిబ్బానన్తి కథేన్తి. తఞ్హి న చ ఉపాదానసమ్పయుత్తం హుత్వా కఞ్చి ధమ్మం ఉపాదియతి, కిలేసానఞ్చ పరినిబ్బుతన్తే జాతత్తా పరినిబ్బానన్తి వుచ్చతి. పచ్చయూపాదానవాదినో పన అనుపాదాపరినిబ్బానన్తి అప్పచ్చయపరినిబ్బానం. పచ్చయవసేన అనుప్పన్నం అసఙ్ఖతం అమతధాతుమేవ అనుపాదాపరినిబ్బానన్తి కథేన్తి. అయం అన్తో, అయం కోటి, అయం నిట్ఠా. అప్పచ్చయపరినిబ్బానం పత్తస్స హి బ్రహ్మచరియవాసో మత్థకం పత్తో నామ హోతి, తస్మా థేరో ‘‘అనుపాదాపరినిబ్బానత్థ’’న్తి ఆహ. అథ నం అనుయుఞ్జన్తో ఆయస్మా సారిపుత్తో ‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, సీలవిసుద్ధి అనుపాదాపరినిబ్బాన’’న్తి పున పుచ్ఛం ఆరభి.

౨౫౮. థేరోపి సబ్బపరివత్తేసు తథేవ పటిక్ఖిపిత్వా పరియోసానే దోసం దస్సేన్తో సీలవిసుద్ధిం చే, ఆవుసోతిఆదిమాహ. తత్థ పఞ్ఞపేయ్యాతి యది పఞ్ఞపేయ్య. సఉపాదానంయేవ సమానం అనుపాదాపరినిబ్బానం పఞ్ఞపేయ్యాతి సఙ్గహణధమ్మమేవ నిగ్గహణధమ్మం సప్పచ్చయధమ్మమేవ అప్పచ్చయధమ్మం సఙ్ఖతధమ్మమేవ అసఙ్ఖతధమ్మన్తి పఞ్ఞపేయ్యాతి అత్థో. ఞాణదస్సనవిసుద్ధియం పన సప్పచ్చయధమ్మమేవ అప్పచ్చయధమ్మం సఙ్ఖతధమ్మమేవ అసఙ్ఖతధమ్మన్తి పఞ్ఞపేయ్యాతి అయమేవ అత్థో గహేతబ్బో. పుథుజ్జనో హి, ఆవుసోతి ఏత్థ వట్టానుగతో లోకియబాలపుథుజ్జనో దట్ఠబ్బో. సో హి చతుపారిసుద్ధిసీలమత్తస్సాపి అభావతో సబ్బసో అఞ్ఞత్ర ఇమేహి ధమ్మేహి. తేన హీతి యేన కారణేన ఏకచ్చే పణ్డితా ఉపమాయ అత్థం జానన్తి, తేన కారణేన ఉపమం తే కరిస్సామీతి అత్థో.

సత్తరథవినీతవణ్ణనా

౨౫౯. సత్త రథవినీతానీతి వినీతఅస్సాజానియయుత్తే సత్త రథే. యావదేవ, చిత్తవిసుద్ధత్థాతి, ఆవుసో, అయం సీలవిసుద్ధి నామ, యావదేవ, చిత్తవిసుద్ధత్థా. చిత్తవిసుద్ధత్థాతి నిస్సక్కవచనమేతం. అయం పనేత్థ అత్థో, యావదేవ, చిత్తవిసుద్ధిసఙ్ఖాతా అత్థా, తావ అయం సీలవిసుద్ధి నామ ఇచ్ఛితబ్బా. యా పన అయం చిత్తవిసుద్ధి, ఏసా సీలవిసుద్ధియా అత్థో, అయం కోటి, ఇదం పరియోసానం, చిత్తవిసుద్ధియం ఠితస్స హి సీలవిసుద్ధికిచ్చం కతం నామ హోతీతి. ఏస నయో సబ్బపదేసు.

ఇదం పనేత్థ ఓపమ్మసంసన్దనం – రాజా పసేనది కోసలో వియ హి జరామరణభీరుకో యోగావచరో దట్ఠబ్బో. సావత్థినగరం వియ సక్కాయనగరం, సాకేతనగరం వియ నిబ్బాననగరం, రఞ్ఞో సాకేతే వడ్ఢిఆవహస్స సీఘం గన్త్వా పాపుణితబ్బస్స అచ్చాయికస్స కిచ్చస్స ఉప్పాదకాలో వియ యోగినో అనభిసమేతానం చతున్నం అరియసచ్చానం అభిసమయకిచ్చస్స ఉప్పాదకాలో. సత్త రథవినీతాని వియ సత్త విసుద్ధియో, పఠమం రథవినీతం ఆరుళ్హకాలో వియ సీలవిసుద్ధియం ఠితకాలో, పఠమరథవినీతాదీహి దుతియాదీని ఆరుళ్హకాలో వియ సీలవిసుద్ధిఆదీహి చిత్తవిసుద్ధిఆదీసు ఠితకాలో. సత్తమేన రథవినీతేన సాకేతే అన్తేపురద్వారే ఓరుయ్హ ఉపరిపాసాదే ఞాతిమిత్తగణపరివుతస్స సురసభోజనపరిభోగకాలో వియ యోగినో ఞాణదస్సనవిసుద్ధియా సబ్బకిలేసే ఖేపేత్వా ధమ్మవరపాసాదం ఆరుయ్హ పరోపణ్ణాసకుసలధమ్మపరివారస్స నిబ్బానారమ్మణం ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా నిరోధసయనే నిసిన్నస్స లోకుత్తరసుఖానుభవనకాలో దట్ఠబ్బో.

ఇతి ఆయస్మన్తం పుణ్ణం దసకథావత్థులాభిం ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరో సత్త విసుద్ధియో పుచ్ఛి. ఆయస్మా పుణ్ణో దస కథావత్థూని విస్సజ్జేసి. ఏవం పుచ్ఛన్తో పన ధమ్మసేనాపతి కిం జానిత్వా పుచ్ఛి, ఉదాహు అజానిత్వా? తిత్థకుసలో వా పన హుత్వా విసయస్మిం పుచ్ఛి, ఉదాహు అతిత్థకుసలో హుత్వా అవిసయస్మిం? పుణ్ణత్థేరోపి చ కిం జానిత్వా విస్సజ్జేసి, ఉదాహు అజానిత్వా? తిత్థకుసలో వా పన హుత్వా విసయస్మిం విస్సజ్జేసి, ఉదాహు అతిత్థకుసలో హుత్వా అవిసయేతి? జానిత్వా తిత్థకుసలో హుత్వా విసయే పుచ్ఛీతి హి వదమానో ధమ్మసేనాపతింయేవ వదేయ్య. జానిత్వా తిత్థకుసలో హుత్వా విసయే విస్సజ్జేసీతి వదమానో పుణ్ణత్థేరంయేవ వదేయ్య. యఞ్హి విసుద్ధీసు సంఖిత్తం, తం కథావత్థూసు విత్థిణ్ణం. యం కథావత్థూసు సంఖిత్తం, తం విసుద్ధీసు విత్థిణ్ణం. తదమినా నయేన వేదితబ్బం.

విసుద్ధీసు హి ఏకా సీలవిసుద్ధి చత్తారి కథావత్థూని హుత్వా ఆగతా అప్పిచ్ఛకథా సన్తుట్ఠికథా అసంసగ్గకథా, సీలకథాతి. ఏకా చిత్తవిసుద్ధి తీణి కథావత్థూని హుత్వా ఆగతా – పవివేకకథా, వీరియారమ్భకథా, సమాధికథాతి, ఏవం తావ యం విసుద్ధీసు సంఖిత్తం, తం కథావత్థూసు విత్థిణ్ణం. కథావత్థూసు పన ఏకా పఞ్ఞాకథా పఞ్చ విసుద్ధియో హుత్వా ఆగతా – దిట్ఠివిసుద్ధి, కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి, మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి, పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి, ఞాణదస్సనవిసుద్ధీతి, ఏవం యం కథావత్థూసు సంఖిత్తం, తం విసుద్ధీసు విత్థిణ్ణం. తస్మా సారిపుత్తత్థేరో సత్త విసుద్ధియో పుచ్ఛన్తో న అఞ్ఞం పుచ్ఛి, దస కథావత్థూనియేవ పుచ్ఛి. పుణ్ణత్థేరోపి సత్త విసుద్ధియో విస్సజ్జేన్తో న అఞ్ఞం విస్సజ్జేసి, దస కథావత్థూనియేవ విస్సజ్జేసీతి. ఇతి ఉభోపేతే జానిత్వా తిత్థకుసలా హుత్వా విసయేవ పఞ్హం పుచ్ఛింసు చేవ విస్సజ్జేసుం చాతి వేదితబ్బో.

౨౬౦. కో నామో ఆయస్మాతి న థేరో తస్స నామం న జానాతి. జానన్తోయేవ పన సమ్మోదితుం లభిస్సామీతి పుచ్ఛి. కథఞ్చ పనాయస్మన్తన్తి ఇదం పన థేరో సమ్మోదమానో ఆహ. మన్తాణిపుత్తోతి మన్తాణియా బ్రాహ్మణియా పుత్తో. యథా తన్తి ఏత్థ తన్తి నిపాతమత్తం, యథా సుతవతా సావకేన బ్యాకాతబ్బా, ఏవమేవ బ్యాకతాతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపత్థో. అనుమస్స అనుమస్సాతి దస కథావత్థూని ఓగాహేత్వా అనుపవిసిత్వా. చేలణ్డుపకేనాతి ఏత్థ చేలం వుచ్చతి వత్థం, అణ్డుపకం చుమ్బటకం. వత్థచుమ్బటకం సీసే కత్వా ఆయస్మన్తం తత్థ నిసీదాపేత్వా పరిహరన్తాపి సబ్రహ్మచారీ దస్సనాయ లభేయ్యుం, ఏవం లద్ధదస్సనమ్పి తేసం లాభాయేవాతి అట్ఠానపరికప్పేన అభిణ్హదస్సనస్స ఉపాయం దస్సేసి. ఏవం అపరిహరన్తేన హి పఞ్హం వా పుచ్ఛితుకామేన ధమ్మం వా సోతుకామేన ‘‘థేరో కత్థ ఠితో కత్థ నిసిన్నో’’తి పరియేసన్తేన చరితబ్బం హోతి. ఏవం పరిహరన్తా పన ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణేయేవ సీసతో ఓరోపేత్వా మహారహే ఆసనే నిసీదాపేత్వా సక్కా హోన్తి పఞ్హం వా పుచ్ఛితుం ధమ్మం వా సోతుం. ఇతి అట్ఠానపరికప్పేన అభిణ్హదస్సనస్స ఉపాయం దస్సేసి.

సారిపుత్తోతి చ పన మన్తి సారియా బ్రాహ్మణియా పుత్తోతి చ పన ఏవం మం సబ్రహ్మచారీ జానన్తి. సత్థుకప్పేనాతి సత్థుసదిసేన. ఇతి ఏకపదేనేవ ఆయస్మా పుణ్ణో సారిపుత్తత్థేరం చన్దమణ్డలం ఆహచ్చ ఠపేన్తో వియ ఉక్ఖిపి. థేరస్స హి ఇమస్మిం ఠానే ఏకన్తధమ్మకథికభావో పాకటో అహోసి. అమచ్చఞ్హి పురోహితం మహన్తోతి వదమానో రాజసదిసోతి వదేయ్య, గోణం హత్థిప్పమాణోతి, వాపిం సముద్దప్పమాణోతి, ఆలోకం చన్దిమసూరియాలోకప్పమాణోతి, ఇతో పరం ఏతేసం మహన్తభావకథా నామ నత్థి. సావకమ్పి మహాతి వదన్తో సత్థుపటిభాగోతి వదేయ్య, ఇతో పరం తస్స మహన్తభావకథా నామ నత్థి. ఇచ్చాయస్మా పుణ్ణో ఏకపదేనేవ థేరం చన్దమణ్డలం ఆహచ్చ ఠపేన్తో వియ ఉక్ఖిపి.

ఏత్తకమ్పి నో నప్పటిభాసేయ్యాతి పటిసమ్భిదాపత్తస్స అప్పటిభానం నామ నత్థి. యా పనాయం ఉపమా ఆహటా, తం న ఆహరేయ్యామ, అత్థమేవ కథేయ్యామ. ఉపమా హి అజానన్తానం ఆహరీయతీతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. అట్ఠకథాయం పన ఇదమ్పి పటిక్ఖిపిత్వా ఉపమా నామ బుద్ధానమ్పి సన్తికే ఆహరీయతి, థేరం పనేస అపచాయమానో ఏవమాహాతి.

అనుమస్స అనుమస్స పుచ్ఛితాతి దస కథావత్థూని ఓగాహేత్వా ఓగాహేత్వా పుచ్ఛితా. కిం పన పఞ్హస్స పుచ్ఛనం భారియం, ఉదాహు విస్సజ్జనన్తి? ఉగ్గహేత్వా పుచ్ఛనం నో భారియం, విస్సజ్జనం పన భారియం. సహేతుకం వా సకారణం కత్వా పుచ్ఛనమ్పి విస్సజ్జనమ్పి భారియమేవ. సమనుమోదింసూతి సమచిత్తా హుత్వా అనుమోదింసు. ఇతి యథానుసన్ధినావ దేసనా నిట్ఠితాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

రథవినీతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.