౩. వమ్మికసుత్తవణ్ణనా

౨౪౯. ఏవం మే సుతన్తి వమ్మికసుత్తం. తత్థ ఆయస్మాతి పియవచనమేతం. కుమారకస్సపోతి తస్స నామం. కుమారకాలే పబ్బజితత్తా పన భగవతా, ‘‘కస్సపం పక్కోసథ, ఇదం ఫలం వా ఖాదనీయం వా కస్సపస్స దేథా’’తి వుత్తే, కతరస్స కస్సపస్సాతి కుమారకస్సపస్సాతి ఏవం గహితనామత్తా తతో పట్ఠాయ వుడ్ఢకాలేపి ‘‘కుమారకస్సపో’’ త్వేవ వుచ్చతి. అపిచ రఞ్ఞా పోసావనికపుత్తత్తాపి తం ‘‘కుమారకస్సపో’’తి సఞ్జానింసు. అయం పనస్స పుబ్బయోగతో పట్ఠాయ ఆవిభావకథా –

థేరో కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే సేట్ఠిపుత్తో అహోసి. అథేకదివసం భగవన్తం చిత్రకథిం ఏకం అత్తనో సావకం ఠానన్తరే ఠపేన్తం దిస్వా భగవతో సత్తాహం దానం దత్వా, ‘‘అహమ్పి భగవా అనాగతే ఏకస్స బుద్ధస్స అయం థేరో వియ చిత్రకథీ సావకో భవేయ్య’’న్తి పత్థనం కత్వా పుఞ్ఞాని కరోన్తో కస్సపస్స భగవతో సాసనే పబ్బజిత్వా విసేసం నిబ్బత్తేతుం నాసక్ఖి.

తదా కిర పరినిబ్బుతస్స భగవతో సాసనే ఓసక్కన్తే పఞ్చ భిక్ఖూ నిస్సేణిం బన్ధిత్వా పబ్బతం అభిరుయ్హ సమణధమ్మం అకంసు. సఙ్ఘత్థేరో తతియదివసే అరహత్తం పత్తో. అనుథేరో చతుత్థదివసే అనాగామీ అహోసి. ఇతరే తయో విసేసం నిబ్బత్తేతుం అసక్కోన్తా దేవలోకే నిబ్బత్తింసు. తేసం ఏకం బుద్ధన్తరం దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సమ్పత్తిం అనుభోన్తానం ఏకో తక్కసిలాయం రాజకులే నిబ్బత్తిత్వా పుక్కుసాతి నామ రాజా హుత్వా భగవన్తం ఉద్దిస్స పబ్బజిత్వా రాజగహం గచ్ఛన్తో కుమ్భకారసాలాయం భగవతో ధమ్మదేసనం సుత్వా అనాగామిఫలం పత్తో. ఏకో ఏకస్మిం సముద్దపట్టనే కులఘరే నిబ్బత్తిత్వా నావం ఆరుయ్హ భిన్ననావో దారుచీరాని నివాసేత్వా లాభసమ్పత్తిం పత్తో, ‘‘అహం అరహా’’తి చిత్తం ఉప్పాదేత్వా, ‘‘న త్వం అరహా, గచ్ఛ సత్థారం పఞ్హం పుచ్ఛా’’తి అత్థకామాయ దేవతాయ చోదితో తథా కత్వా అరహత్తఫలం పత్తో.

ఏకో రాజగహే ఏకిస్సా కులదారికాయ కుచ్ఛిమ్హి ఉప్పన్నో. సా చ పఠమం మాతాపితరో యాచిత్వా పబ్బజ్జం అలభమానా కులఘరం గతా గబ్భసణ్ఠితమ్పి అజానన్తీ సామికం ఆరాధేత్వా తేన అనుఞ్ఞాతా భిక్ఖునీసు పబ్బజితా. తస్సా గబ్భినినిమిత్తం దిస్వా భిక్ఖునియో దేవదత్తం పుచ్ఛింసు, సో ‘‘అస్సమణీ’’తి ఆహ. దసబలం పుచ్ఛింసు, సత్థా ఉపాలిత్థేరం పటిచ్ఛాపేసి. థేరో సావత్థినగరవాసీని కులాని విసాఖఞ్చ ఉపాసికం పక్కోసాపేత్వా సోధేన్తో, – ‘‘పురే లద్ధో గబ్భో, పబ్బజ్జా అరోగా’’తి ఆహ. సత్థా ‘‘సువినిచ్ఛితం అధికరణ’’న్తి థేరస్స సాధుకారం అదాసి. సా భిక్ఖునీ సువణ్ణబిమ్బసదిసం పుత్తం విజాయి, తం గహేత్వా రాజా పసేనది కోసలో పోసాపేసి. ‘‘కస్సపో’’తి చస్స నామం కత్వా అపరభాగే అలఙ్కరిత్వా సత్థు సన్తికం నేత్వా పబ్బాజేసి. ఇతి రఞ్ఞో పోసావనికపుత్తత్తాపి తం ‘‘కుమారకస్సపో’’తి సఞ్జానింసూతి.

అన్ధవనేతి ఏవంనామకే వనే. తం కిర వనం ద్విన్నం బుద్ధానం కాలే అవిజహితనామం అన్ధవనంత్వేవ పఞ్ఞాయతి. తత్రాయం పఞ్ఞత్తివిభావనా – అప్పాయుకబుద్ధానఞ్హి సరీరధాతు న ఏకగ్ఘనా హోతి. అధిట్ఠానానుభావేన విప్పకిరియతి. తేనేవ అమ్హాకమ్పి భగవా, – ‘‘అహం న చిరట్ఠితికో, అప్పకేహి సత్తేహి అహం దిట్ఠో, యేహి న దిట్ఠో, తేవ బహుతరా, తే మే ధాతుయో ఆదాయ తత్థ తత్థ పూజేన్తా సగ్గపరాయణా భవిస్సన్తీ’’తి పరినిబ్బానకాలే, ‘‘అత్తనో సరీరం విప్పకిరియతూ’’తి అధిట్ఠాసి. దీఘాయుకబుద్ధానం పన సువణ్ణక్ఖన్ధో వియ ఏకగ్ఘనం ధాతుసరీరం తిట్ఠతి.

కస్సపస్సాపి భగవతో తథేవ అట్ఠాసి. తతో మహాజనా సన్నిపతిత్వా, ‘‘ధాతుయో ఏకగ్ఘనా న సక్కా వియోజేతుం, కిం కరిస్సామా’’తి సమ్మన్తయిత్వా ఏకగ్ఘనమేవ చేతియం కరిస్సామ, కిత్తకం పన హోతు తన్తి ఆహంసు. ఏకే సత్తయోజనియన్తి ఆహంసు. ఏతం అతిమహన్తం, అనాగతే జగ్గితుం న సక్కా, ఛయోజనం హోతు, పఞ్చయోజనం… చతుయోజనం… తియోజనం… ద్వియోజనం… ఏకయోజనం హోతూతి సన్నిట్ఠానం కత్వా ఇట్ఠకా కీదిసా హోన్తూతి బాహిరన్తే ఇట్ఠకా రత్తసువణ్ణమయా ఏకగ్ఘనా సతసహస్సగ్ఘనికా హోన్తు, అబ్భన్తరిమన్తే పఞ్ఞాససహస్సగ్ఘనికా. హరితాలమనోసిలాహి మత్తికాకిచ్చం కయిరతు, తేలేన ఉదకకిచ్చన్తి నిట్ఠం గన్త్వా చత్తారి ముఖాని చతుధా విభజింసు. రాజా ఏకం ముఖం గణ్హి, రాజపుత్తో పథవిన్దరకుమారో ఏకం, అమచ్చానం జేట్ఠకో హుత్వా సేనాపతి ఏకం, జనపదానం జేట్ఠకో హుత్వా సేట్ఠి ఏకం.

తత్థ ధనసమ్పన్నతాయ రాజాపి సువణ్ణం నీహరాపేత్వా అత్తనా గహితముఖే కమ్మం ఆరభి, ఉపరాజాపి, సేనాపతిపి. సేట్ఠినా గహితముఖే పన కమ్మం ఓలీయతి. తతో యసోరతో నామ ఏకో ఉపాసకో తేపిటకో భాణకో అనాగామీ అరియసావకో, సో కమ్మం ఓలీయతీతి ఞత్వా పఞ్చ సకటసతాని యోజాపేత్వా జనపదం గన్త్వా ‘‘కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధో వీసతివస్ససహస్సాని ఠత్వా పరినిబ్బుతో. తస్స యోజనికం రతనచేతియం కయిరతి, యో యం దాతుం ఉస్సహతి సువణ్ణం వా హిరఞ్ఞం వా సత్తరతనం వా హరితాలం వా మనోసిలం వా, సో తం దేతూ’’తి సమాదపేసి. మనుస్సా అత్తనో అత్తనో థామేన హిరఞ్ఞసువణ్ణాదీని అదంసు. అసక్కోన్తా తేలతణ్డులాదీని దేన్తియేవ. ఉపాసకో తేలతణ్డులాదీని కమ్మకారానం భత్తవేతనత్థం పహిణాతి, అవసేసేహి సువణ్ణం చేతాపేత్వా పహిణాతి, ఏవం సకలజమ్బుదీపం అచరి.

చేతియే కమ్మం నిట్ఠితన్తి చేతియట్ఠానతో పణ్ణం పహిణింసు – ‘‘నిట్ఠితం కమ్మం ఆచరియో ఆగన్త్వా చేతియం వన్దతూ’’తి. సోపి పణ్ణం పహిణి – ‘‘మయా సకలజమ్బుదీపో సమాదపితో, యం అత్థి, తం గహేత్వా కమ్మం నిట్ఠాపేన్తూ’’తి. ద్వేపి పణ్ణాని అన్తరామగ్గే సమాగమింసు. ఆచరియస్స పణ్ణతో పన చేతియట్ఠానతో పణ్ణం పఠమతరం ఆచరియస్స హత్థం అగమాసి. సో పణ్ణం వాచేత్వా చేతియం వన్దిస్సామీతి ఏకకోవ నిక్ఖమి. అన్తరామగ్గే అటవియం పఞ్చ చోరసతాని ఉట్ఠహింసు. తత్రేకచ్చే తం దిస్వా ఇమినా సకలజమ్బుదీపతో హిరఞ్ఞసువణ్ణం సమ్పిణ్డితం, నిధికుమ్భీ నో పవట్టమానా ఆగతాతి అవసేసానం ఆరోచేత్వా తం అగ్గహేసుం. కస్మా తాతా, మం గణ్హథాతి? తయా సకలజమ్బుదీపతో సబ్బం హిరఞ్ఞసువణ్ణం సమ్పిణ్డితం, అమ్హాకమ్పి థోకం థోకం దేహీతి. కిం తుమ్హే న జానాథ, కస్సపో భగవా పరినిబ్బుతో, తస్స యోజనికం రతనచేతియం కయిరతి, తదత్థాయ మయా సమాదపితం, నో అత్తనో అత్థాయ. తం తం లద్ధలద్ధట్ఠానతో తత్థేవ పేసితం, మయ్హం పన నివత్థసాటకమత్తం ఠపేత్వా అఞ్ఞం విత్తం కాకణికమ్పి నత్థీతి.

ఏకే, ‘‘ఏవమేతం విస్సజేథ ఆచరియ’’న్తి ఆహంసు. ఏకే, ‘‘అయం రాజపూజితో అమచ్చపూజితో, అమ్హేసు కఞ్చిదేవ నగరవీథియం దిస్వా రాజరాజమహామత్తాదీనం ఆరోచేత్వా అనయవ్యసనం పాపుణాపేయ్యా’’తి ఆహంసు. ఉపాసకో, ‘‘తాతా, నాహం ఏవం కరిస్సామీ’’తి ఆహ. తఞ్చ ఖో తేసు కారుఞ్ఞేన, న అత్తనో జీవితనికన్తియా. అథ తేసు గహేతబ్బో విస్సజ్జేతబ్బోతి వివదన్తేసు గహేతబ్బోతి లద్ధికా ఏవ బహుతరా హుత్వా జీవితా వోరోపయింసు.

తేసం బలవగుణే అరియసావకే అపరాధేన నిబ్బుతదీపసిఖా వియ అక్ఖీని అన్తరధాయింసు. తే, ‘‘కహం భో చక్ఖు, కహం భో చక్ఖూ’’తి విప్పలపన్తా ఏకచ్చే ఞాతకేహి గేహం నీతా. ఏకచ్చే నోఞాతకా అనాథాతి తత్థేవ అటవియం రుక్ఖమూలే పణ్ణసాలాయం వసింసు. అటవిం ఆగతమనుస్సా కారుఞ్ఞేన తేసం తణ్డులం వా పుటభత్తం వా పరిబ్బయం వా దేన్తి. దారుపణ్ణాదీనం అత్థాయ గన్త్వా ఆగతా మనుస్సా కుహిం గతత్థాతి వుత్తే అన్ధవనం గతమ్హాతి వదన్తి. ఏవం ద్విన్నమ్పి బుద్ధానం కాలే తం వనం అన్ధవనంత్వేవ పఞ్ఞాయతి. కస్సపబుద్ధకాలే పనేతం ఛడ్డితజనపదే అటవి అహోసి. అమ్హాకం భగవతో కాలే సావత్థియా అవిదూరే జేతవనస్స పిట్ఠిభాగే పవివేకకామానం కులపుత్తానం వసనట్ఠానం పధానఘరం అహోసి, తత్థ ఆయస్మా కుమారకస్సపో తేన సమయేన సేఖపటిపదం పూరయమానో విహరతి. తేన వుత్తం ‘‘అన్ధవనే విహరతీ’’తి.

అఞ్ఞతరా దేవతాతి నామగోత్తవసేన అపాకటా ఏకా దేవతాతి అత్థో. ‘‘అభిజానాతి నో, భన్తే, భగవా అహుఞాతఞ్ఞతరస్స మహేసక్ఖస్స సంఖిత్తేన తణ్హాసఙ్ఖయవిముత్తిం భాసితా’’తి (మ. ని. ౧.౩౬౫) ఏత్థ పన అభిఞ్ఞాతో సక్కోపి దేవరాజా అఞ్ఞతరోతి వుత్తో. దేవతాతి చ ఇదం దేవానమ్పి దేవధీతానమ్పి సాధారణవచనం. ఇమస్మిం పనత్థే దేవో అధిప్పేతో. అభిక్కన్తాయ రత్తియాతి ఏత్థ అభిక్కన్తసద్దో ఖయసున్దరాభిరూపఅబ్భనుమోదనాదీసు దిస్సతి. తత్థ – ‘‘అభిక్కన్తా, భన్తే, రత్తి, నిక్ఖన్తో పఠమో యామో, చిరనిసిన్నో భిక్ఖుసఙ్ఘో, ఉద్దిసతు, భన్తే, భగవా భిక్ఖూనం పాతిమోక్ఖ’’న్తి ఏవమాదీసు (అ. ని. ౮.౨౦) ఖయే దిస్సతి. ‘‘అయం ఇమేసం చతున్నం పుగ్గలానం అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చా’’తి (అ. ని. ౪.౧౦౦) ఏవమాదీసు సున్దరే.

‘‘కో మే వన్దతి పాదాని, ఇద్ధియా యససా జలం;

అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, సబ్బా ఓభాసయం దిసా’’తి. (వి. వ. ౮౫౭) –

ఏవమాదీసు అభిరూపే. ‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమా’’తి ఏవమాదీసు (పారా. ౧౫) అబ్భనుమోదనే. ఇధ పన ఖయే. తేన అభిక్కన్తాయ రత్తియాతి పరిక్ఖీణాయ రత్తియాతి వుత్తం హోతి. తత్థాయం దేవపుత్తో మజ్ఝిమయామసమనన్తరే ఆగతోతి వేదితబ్బో. అభిక్కన్తవణ్ణాతి ఇధ అభిక్కన్తసద్దో అభిరూపే. వణ్ణసద్దో పన ఛవి-థుతి-కులవగ్గకారణ-సణ్ఠానపమాణరూపాయతనాదీసు దిస్సతి. తత్థ, ‘‘సువణ్ణవణ్ణోసి భగవా’’తి ఏవమాదీసు ఛవియా. ‘‘కదా సఞ్ఞూళ్హా పన తే గహపతి సమణస్స గోతమస్స వణ్ణా’’తి (మ. ని. ౨.౭౭) ఏవమాదీసు థుతియం. ‘‘చత్తారోమే, భో గోతమ, వణ్ణా’’తి ఏవమాదీసు (దీ. ని. ౩.౧౧౫) కులవగ్గే. ‘‘అథ కేన ను వణ్ణేన, గన్ధథేనోతి వుచ్చతీ’’తి ఏవమాదీసు (సం. ని. ౧.౨౩౪) కారణే. ‘‘మహన్తం హత్థిరాజవణ్ణం అభినిమ్మినిత్వా’’తి ఏవమాదీసు (సం. ని. ౧.౧౩౮) సణ్ఠానే. ‘‘తయో పత్తస్స వణ్ణా’’తి ఏవమాదీసు (పారా. ౬౦౨) పమాణే. ‘‘వణ్ణో గన్ధో రసో ఓజా’’తి ఏవమాదీసు రూపాయతనే. సో ఇధ ఛవియం దట్ఠబ్బో. తేన అభిక్కన్తవణ్ణాతి అభిరూపఛవిఇట్ఠవణ్ణా, మనాపవణ్ణాతి వుత్తం హోతి. దేవతా హి మనుస్సలోకం ఆగచ్ఛమానా పకతివణ్ణం పకతిఇద్ధిం పజహిత్వా ఓళారికం అత్తభావం కత్వా అతిరేకవణ్ణం అతిరేకఇద్ధిం మాపేత్వా నటసమజ్జాదీని గచ్ఛన్తా మనుస్సా వియ అభిసఙ్ఖతేన కాయేన ఆగచ్ఛన్తి. అయమ్పి దేవపుత్తో తథేవ ఆగతో. తేన వుత్తం ‘‘అభిక్కన్తవణ్ణా’’తి.

కేవలకప్పన్తి ఏత్థ కేవలసద్దో అనవసేస-యేభూయ్య-అబ్యామిస్సానతిరేకదళ్హత్థ-విసంయోగాదిఅనేకత్థో. తథా హిస్స, ‘‘కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియ’’న్తి (పారా. ౧) ఏవమాదీసు అనవసేసత్తమత్థో. ‘‘కేవలకప్పా చ అఙ్గమగధా పహూతం ఖాదనీయం భోజనీయం ఆదాయ ఉపసఙ్కమిస్సన్తీ’’తి ఏవమాదీసు యేభుయ్యతా. ‘‘కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతీ’’తి (విభ. ౨౨౫) ఏవమాదీసు అబ్యామిస్సతా. ‘‘కేవలం సద్ధామత్తకం నూన అయమాయస్మా’’తి (మహావ. ౨౪౪) ఏవమాదీసు అనతిరేకతా. ‘‘ఆయస్మతో అనురుద్ధస్స బాహియో నామ సద్ధివిహారికో కేవలకప్పం సఙ్ఘభేదాయ ఠితో’’తి (అ. ని. ౪.౨౪౩) ఏవమాదీసు దళ్హత్థతా. ‘‘కేవలీ వుసితవా ఉత్తమపురిసోతి వుచ్చతీ’’తి (సం. ని. ౩.౫౭) ఏవమాదీసు విసంయోగో. ఇధ పనస్స అనవసేసత్తమత్థోతి అధిప్పేతో.

కప్పసద్దో పనాయం అభిసద్దహన-వోహార-కాల-పఞ్ఞత్తి- ఛేదన-వికప్ప-లేస-సమన్తభావాది-అనేకత్థో. తథా హిస్స, ‘‘ఓకప్పనియమేతం భోతో గోతమస్స, యథా తం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’’తి (మ. ని. ౧.౩౮౭) ఏవమాదీసు అభిసద్దహనమత్థో. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చహి సమణకప్పేహి ఫలం పరిభుఞ్జితు’’న్తి (చూళవ. ౨౫౦) ఏవమాదీసు వోహారో. ‘‘యేన సుదం నిచ్చకప్పం విహరామీ’’తి ఏవమాదీసు (మ. ని. ౧.౩౮౭) కాలో. ‘‘ఇచ్చాయస్మా కప్పో’’తి (సం. ని. ౩.౧౨౪) ఏవమాదీసు పఞ్ఞత్తి. ‘‘అలఙ్కతా కప్పితకేసమస్సూ’’తి (సం. ని. ౪.౩౬౫) ఏవమాదీసు ఛేదనం. ‘‘కప్పతి ద్వఙ్గులకప్పో’’తి (చూళవ. ౪౪౬) ఏవమాదీసు వికప్పో. ‘‘అత్థి కప్పో నిపజ్జితు’’న్తి (అ. ని. ౮.౮౦) ఏవమాదీసు లేసో. ‘‘కేవలకప్పం వేళువనం ఓభాసేత్వా’’తి (సం. ని. ౧.౯౪) ఏవమాదీసు సమన్తభావో. ఇధ పనస్స సమన్తభావో అత్థో అధిప్పేతో. తస్మా కేవలకప్పం అన్ధవనన్తి ఏత్థ అనవసేసం సమన్తతో అన్ధవనన్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.

ఓభాసేత్వాతి వత్థాలఙ్కారసరీరసముట్ఠితాయ ఆభాయ ఫరిత్వా, చన్దిమా వియ చ సూరియో వియ చ ఏకోభాసం ఏకపజ్జోతం కరిత్వాతి అత్థో. ఏకమన్తం అట్ఠాసీతి ఏకస్మిం అన్తే, ఏకస్మిం ఓకాసే అట్ఠాసి. ఏతదవోచాతి ఏతం ‘‘భిక్ఖు భిక్ఖూ’’తిఆదివచనమవోచ. కస్మా పనాయం అవన్దిత్వా సమణవోహారేనేవ కథేతీతి? సమణసఞ్ఞాసముదాచారేనేవ. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అయం అన్తరా కామావచరే వసి. అహం పన అస్మి తతో కాలతో పట్ఠాయ బ్రహ్మచారీ’’తి సమణసఞ్ఞావస్స సముదాచరతి, తస్మా అవన్దిత్వా సమణవోహారేనేవ కథేతి. పుబ్బసహాయో కిరేసో దేవపుత్తో థేరస్స. కుతో పట్ఠాయాతి? కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలతో పట్ఠాయ. యో హి పుబ్బయోగే ఆగతేసు పఞ్చసు సహాయేసు అనుథేరో చతుత్థదివసే అనాగామీ అహోసీతి వుత్తో, అయం సో. తదా కిర తేసు సఙ్ఘత్థేరస్స అరహత్తేనేవ సద్ధిం అభిఞ్ఞా ఆగమింసు. సో, ‘‘మయ్హం కిచ్చం మత్థకం పత్త’’న్తి వేహాసం ఉప్పతిత్వా అనోతత్తదహే ముఖం ధోవిత్వా ఉత్తరకురుతో పిణ్డపాతం ఆదాయ ఆగన్త్వా, ‘‘ఇమం, ఆవుసో, పిణ్డపాతం భుఞ్జిత్వా అప్పమత్తా సమణధమ్మం కరోథా’’తి ఆహ. ఇతరే ఆహంసు – ‘‘న, ఆవుసో, అమ్హాకం ఏవం కతికా అత్థి – ‘యో పఠమం విసేసం నిబ్బత్తేత్వా పిణ్డపాతం ఆహరతి, తేనాభతం భుఞ్జిత్వా సేసేహి సమణధమ్మో కాతబ్బో’తి. తుమ్హే అత్తనో ఉపనిస్సయేన కిచ్చం మత్థకం పాపయిత్థ. మయమ్పి సచే నో ఉపనిస్సయో భవిస్సతి, కిచ్చం మత్థకం పాపేస్సామ. పపఞ్చో ఏస అమ్హాకం, గచ్ఛథ తుమ్హే’’తి. సో యథాఫాసుకం గన్త్వా ఆయుపరియోసానే పరినిబ్బాయి.

పునదివసే అనుథేరో అనాగామిఫలం సచ్ఛకాసి, తస్స అభిఞ్ఞాయో ఆగమింసు. సోపి తథేవ పిణ్డపాతం ఆహరిత్వా తేహి పటిక్ఖిత్తో యథాఫాసుకం గన్త్వా ఆయుపరియోసానే సుద్ధావాసే నిబ్బత్తి. సో సుద్ధావాసే ఠత్వా తే సహాయే ఓలోకేన్తో, ఏకో తదావ పరినిబ్బుతో, ఏకో అధునా భగవతో సన్తికే అరియభూమిం పత్తో, ఏకో లాభసక్కారం నిస్సాయ, ‘‘అహం అరహా’’తి చిత్తం ఉప్పాదేత్వా సుప్పారకపట్టనే వసతీతి దిస్వా తం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘న త్వం అరహా, న అరహత్తమగ్గం పటిపన్నో, గచ్ఛ భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుణాహీ’’తి ఉయ్యోజేసి. సోపి అన్తరఘరే భగవన్తం ఓవాదం యాచిత్వా, ‘‘తస్మా తిహ తే బాహియ ఏవం సిక్ఖితబ్బం దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం హోతూ’’తి (ఉదా. ౧౦) భగవతా సంఖిత్తేన ఓవదితో అరియభూమిం సమ్పాపుణి.

తతో అఞ్ఞో ఏకో అత్థి, సో కుహిన్తి ఓలోకేన్తో అన్ధవనే సేక్ఖపటిపదం పూరయమానో విహరతీతి దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘సహాయకస్స సన్తికే గమిస్సామీతి, గచ్ఛన్తేన పన తుచ్ఛహత్థేన అగన్త్వా కిఞ్చి పణ్ణాకారం గహేత్వా గన్తుం వట్టతి, సహాయో ఖో పన మే నిరామిసో పబ్బతమత్థకే వసన్తో మయా ఆకాసే ఠత్వా దిన్నం పిణ్డపాతమ్పి అపరిభుఞ్జిత్వా సమణధమ్మం అకాసి, ఇదాని ఆమిసపణ్ణాకారం కిం గణ్హిస్సతి? ధమ్మపణ్ణాకారం గహేత్వా గమిస్సామీ’’తి బ్రహ్మలోకే ఠితోవ రతనావళిం గన్థేన్తో వియ పన్నరస పఞ్హే విభజిత్వా తం ధమ్మపణ్ణాకారం ఆదాయ ఆగన్త్వా సహాయస్స అవిదూరే ఠత్వా అత్తనో సమణసఞ్ఞాసముదాచారవసేన తం అనభివాదేత్వావ, ‘‘భిక్ఖు భిక్ఖూ’’తి ఆలపిత్వా అయం వమ్మికోతిఆదిమాహ. తత్థ తురితాలపనవసేన భిక్ఖు భిక్ఖూతి ఆమేడితం వేదితబ్బం. యథా వా ఏకనేవ తిలకేన నలాటం న సోభతి, తం పరివారేత్వా అఞ్ఞేసుపి దిన్నేసు ఫుల్లితమణ్డితం వియ సోభతి, ఏవం ఏకేనేవ పదేన వచనం న సోభతి, పరివారికపదేన సద్ధిం ఫుల్లితమణ్డితం వియ సోభతీతి తం పరివారికపదవసేన వచనం ఫుల్లితమణ్డితం వియ కరోన్తోపి ఏవమాహ.

అయం వమ్మికోతి పురతో ఠితో వమ్మికో నామ నత్థి, దేసనావసేన పన పురతో ఠితం దస్సేన్తో వియ అయన్తి ఆహ. లఙ్గిన్తి సత్థం ఆదాయ ఖణన్తో పలిఘం అద్దస. ఉక్ఖిప లఙ్గిం అభిక్ఖణ సుమేధాతి తాత, పణ్డిత, లఙ్గీ నామ రత్తిం ధూమాయతి దివా పజ్జలతి. ఉక్ఖిపేత పరం పరతో ఖణాతి. ఏవం సబ్బపదేసు అత్థో దట్ఠబ్బో. ఉద్ధుమాయికన్తి మణ్డూకం. చఙ్కవారన్తి ఖారపరిస్సావనం. కుమ్మన్తి కచ్ఛపం. అసిసూనన్తి మంసచ్ఛేదకం అసిఞ్చేవ అధికుట్టనఞ్చ. మంసపేసిన్తి నిసదపోతప్పమాణం అల్లమంసపిణ్డం. నాగన్తి సుమనపుప్ఫకలాపసదిసం మహాఫణం తివిధసోవత్థికపరిక్ఖిత్తం అహినాగం అద్దస. మా నాగం ఘట్టేసీతి దణ్డకకోటియా వా వల్లికోటియా వా పంసుచుణ్ణం వా పన ఖిపమానో మా నాగం ఘట్టయి. నమో కరోహి నాగస్సాతి ఉపరివాతతో అపగమ్మ సుద్ధవత్థం నివాసేత్వా నాగస్స నమక్కారం కరోహి. నాగేన అధిసయితం ధనం నామ యావ సత్తమా కులపరివట్టా ఖాదతో న ఖీయతి, నాగో తే అధిసయితం ధనం దస్సతి, తస్మా నమో కరోహి నాగస్సాతి. ఇతో వా పన సుత్వాతి యథా దుక్ఖక్ఖన్ధే ఇతోతి సాసనే నిస్సకం, న తథా ఇధ. ఇధ పన దేవపుత్తే నిస్సక్కం, తస్మా ఇతో వా పనాతి మమ వా పన సన్తికా సుత్వాతి అయమేత్థ అత్థో.

౨౫౧. చాతుమ్మహాభూతికస్సాతి చతుమహాభూతమయస్స. కాయస్సేతం అధివచనన్తి సరీరస్స నామం. యథేవ హి బాహిరకో వమ్మికో, వమతీతి వన్తకోతి వన్తుస్సయోతి వన్తసినేహసమ్బన్ధోతి చతూహి కారణేహి వమ్మికోతి వుచ్చతి. సో హి అహిమఙ్గుసఉన్దూరఘరగోళికాదయో నానప్పకారే పాణకే వమతీతి వమ్మికో. ఉపచికాహి వన్తకోతి వమ్మికో. ఉపచికాహి వమిత్వా ముఖతుణ్డకేన ఉక్ఖిత్తపంసుచుణ్ణేన కటిప్పమాణేనపి పోరిసప్పమాణేనపి ఉస్సితోతి వమ్మికో. ఉపచికాహి వన్తఖేళసినేహేన ఆబద్ధతాయ సత్తసత్తాహం దేవే వస్సన్తేపి న విప్పకిరియతి, నిదాఘేపి తతో పంసుముట్ఠిం గహేత్వా తస్మిం ముట్ఠినా పీళియమానే సినేహో నిక్ఖమతి, ఏవం వన్తసినేహేన సమ్బద్ధోతి వమ్మికో. ఏవమయం కాయోపి, ‘‘అక్ఖిమ్హా అక్ఖిగూథకో’’తిఆదినా నయేన నానప్పకారకం అసుచికలిమలం వమతీతి వమ్మికో. బుద్ధపచ్చేకబుద్ధఖీణాసవా ఇమస్మిం అత్తభావే నికన్తిపరియాదానేన అత్తభావం ఛడ్డేత్వా గతాతి అరియేహి వన్తకోతిపి వమ్మికో. యేహి చాయం తీహి అట్ఠిసతేహి ఉస్సితో న్హారుసమ్బద్ధో మంసావలేపనో అల్లచమ్మపరియోనద్ధో ఛవిరఞ్జితో సత్తే వఞ్చేతి, తం సబ్బం అరియేహి వన్తమేవాతి వన్తుస్సయోతిపి వమ్మికో. ‘‘తణ్హా జనేతి పురిసం, చిత్తమస్స విధావతీ’’తి (సం. ని. ౧.౫౫) ఏవం తణ్హాయ జనితత్తా అరియేహి వన్తేనేవ తణ్హాసినేహేన సమ్బద్ధో అయన్తి వన్తసినేహేన సమ్బద్ధోతిపి వమ్మికో. యథా చ వమ్మికస్స అన్తో నానప్పకారా పాణకా తత్థేవ జాయన్తి, ఉచ్చారపస్సావం కరోన్తి, గిలానా సయన్తి, మతా పతన్తి. ఇతి సో తేసం సూతిఘరం వచ్చకుటి గిలానసాలా సుసానఞ్చ హోతి. ఏవం ఖత్తియమహాసాలాదీనమ్పి కాయో అయం గోపితరక్ఖితో మణ్డితప్పసాధితో మహానుభావానం కాయోతి అచిన్తేత్వా ఛవినిస్సితా పాణా చమ్మనిస్సితా పాణా మంసనిస్సితా పాణా న్హారునిస్సితా పాణా అట్ఠినిస్సితా పాణా అట్ఠిమిఞ్జనిస్సితా పాణాతి ఏవం కులగణనాయ అసీతిమత్తాని కిమికులసహస్సాని అన్తోకాయస్మింయేవ జాయన్తి, ఉచ్చారపస్సావం కరోన్తి, గేలఞ్ఞేన ఆతురితాని సయన్తి, మతాని పతన్తి, ఇతి అయమ్పి తేసం పాణానం సూతిఘరం వచ్చకుటి గిలానసాలా సుసానఞ్చ హోతీతి ‘‘వమ్మికో’’ త్వేవ సఙ్ఖం గతో. తేనాహ భగవా – ‘‘వమ్మికోతి ఖో, భిక్ఖు, ఇమస్స చాతుమహాభూతికస్స కాయస్సేతం అధివచన’’న్తి.

మాతాపేత్తికసమ్భవస్సాతి మాతితో చ పితితో చ నిబ్బత్తేన మాతాపేత్తికేన సుక్కసోణితేన సమ్భూతస్స. ఓదనకుమ్మాసూపచయస్సాతి ఓదనేన చేవ కుమ్మాసేన చ ఉపచితస్స వడ్ఢితస్స. అనిచ్చుచ్ఛాదనపరిమద్దనభేదనవిద్ధంసనధమ్మస్సాతి ఏత్థ అయం కాయో హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చధమ్మో. దుగ్గన్ధవిఘాతత్థాయ తనువిలేపనేన ఉచ్ఛాదనధమ్మో. అఙ్గపచ్చఙ్గాబాధవినోదనత్థాయ ఖుద్దకసమ్బాహనేన పరిమద్దనధమ్మో. దహరకాలే వా ఊరూసు సయాపేత్వా గబ్భవాసేన దుస్సణ్ఠితానం తేసం తేసం అఙ్గానం సణ్ఠానసమ్పాదనత్థం అఞ్ఛనపీళనాదివసేన పరిమద్దనధమ్మో. ఏవం పరిహరతోపి చ భేదనవిద్ధంసనధమ్మో భిజ్జతి చేవ వికిరతి చ, ఏవం సభావోతి అత్థో. తత్థ మాతాపేత్తికసమ్భవఓదనకుమ్మాసూపచయఉచ్ఛాదనపరిమద్దనపదేహి సముదయో కథితో, అనిచ్చభేదవిద్ధంసనపదేహి అత్థఙ్గమో. ఏవం సత్తహిపి పదేహి చాతుమహాభూతికస్స కాయస్స ఉచ్చావచభావో వడ్ఢిపరిహాని సముదయత్థఙ్గమో కథితోతి వేదితబ్బో.

దివా కమ్మన్తేతి దివా కత్తబ్బకమ్మన్తే. ధూమాయనాతి ఏత్థ అయం ధూమసద్దో కోధే తణ్హాయ వితక్కే పఞ్చసు కామగుణేసు ధమ్మదేసనాయ పకతిధూమేతి ఇమేసు అత్థేసు వత్తతి. ‘‘కోధో ధూమో భస్మనిమోసవజ్జ’’న్తి (సం. ని. ౧.౧౬౫) ఏత్థ హి కోధే వత్తతి. ‘‘ఇచ్ఛాధూమాయితా సత్తా’’తి ఏత్థ తణ్హాయ. ‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవతో అవిదూరే ధూమాయన్తో నిసిన్నో హోతీ’’తి ఏత్థ వితక్కే.

‘‘పఙ్కో చ కామా పలిపో చ కామా,

భయఞ్చ మేతం తిమూలం పవుత్తం;

రజో చ ధూమో చ మయా పకాసితా;

హిత్వా తువం పబ్బజ బ్రహ్మదత్తా’’తి. (జా. ౧.౬.౧౪) –

ఏత్థ పఞ్చకామగుణేసు. ‘‘ధూమం కత్తా హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౪౯) ఏత్థ ధమ్మదేసనాయ. ‘‘ధజో రథస్స పఞ్ఞాణం, ధూమో పఞ్ఞాణమగ్గినో’’తి (సం. ని. ౧.౭౨) ఏత్థ పకతిధూమే. ఇధ పనాయం వితక్కే అధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘అయం రత్తిం ధూమాయనా’’తి.

తథాగతస్సేతం అధివచనన్తి తథాగతో హి సత్తన్నం ధమ్మానం బాహితత్తా బ్రాహ్మణో నామ. యథాహ – ‘‘సత్తన్నం ఖో, భిక్ఖు, ధమ్మానం బాహితత్తా బ్రాహ్మణో. కతమేసం సత్తన్నం? రాగో బాహితో హోతి, దోసో… మోహో… మానో… సక్కాయదిట్ఠి… విచికిచ్ఛా… సీలబ్బతపరామాసో బాహితో హోతి. ఇమేసం భిక్ఖు సత్తన్నం ధమ్మానం బాహితత్తా బ్రాహ్మణో’’తి (చూళని. మేత్తగూమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౨౮). సుమేధోతి సున్దరపఞ్ఞో. సేక్ఖస్సాతి ఏత్థ సిక్ఖతీతి సేక్ఖో. యథాహ – ‘‘సిక్ఖతీతి ఖో, భిక్ఖు, తస్మా సేక్ఖోతి వుచ్చతి. కిఞ్చ సిక్ఖతి? అధిసీలమ్పి సిక్ఖతి, అధిచిత్తమ్పి సిక్ఖతి, అధిపఞ్ఞమ్పి సిక్ఖతీ’’తి (అ. ని. ౩.౮౬).

పఞ్ఞాయ అధివచనన్తి లోకియలోకుత్తరాయ పఞ్ఞాయ ఏతం అధివచనం, న ఆవుధసత్థస్స. వీరియారమ్భస్సాతి కాయికచేతసికవీరియస్స. తం పఞ్ఞాగతికమేవ హోతి. లోకియాయ పఞ్ఞాయ లోకియం, లోకుత్తరాయ పఞ్ఞాయ లోకుత్తరం. ఏత్థ పనాయం అత్థదీపనా –

ఏకో కిర జానపదో బ్రాహ్మణో పాతోవ మాణవకేహి సద్ధిం గామతో నిక్ఖమ్మ దివసం అరఞ్ఞే మన్తే వాచేత్వా సాయం గామం ఆగచ్ఛతి. అన్తరామగ్గే చ ఏకో వమ్మికో అత్థి. సో రత్తిం ధూమాయతి, దివా పజ్జలతి. బ్రాహ్మణో అన్తేవాసిం సుమేధం మాణవం ఆహ – ‘‘తాత, అయం వమ్మికో రత్తిం ధూమాయతి, దివా పజ్జలతి, వికారమస్స పస్సిస్సామ, భిన్దిత్వా నం చత్తారో కోట్ఠాసే కత్వా ఖిపాహీ’’తి. సో సాధూతి కుదాలం గహేత్వా సమేహి పాదేహి పథవియం పతిట్ఠాయ తథా అకాసి. తత్ర ఆచరియబ్రాహ్మణో వియ భగవా. సుమేధమాణవకో వియ సేక్ఖో భిక్ఖు. వమ్మికో వియ కాయో. ‘‘తాత, అయం వమ్మికో రత్తిం ధూమాయతి, దివా పజ్జలతి, వికారమస్స పస్సిస్సామ, భిన్దిత్వా నం చత్తారో కోట్ఠాసే కత్వా ఖిపాహీ’’తి బ్రాహ్మణేన వుత్తకాలో వియ, ‘‘భిక్ఖు చాతుమహాభూతికం కాయం చత్తారో కోట్ఠాసే కత్వా పరిగ్గణ్హాహీ’’తి భగవతా వుత్తకాలో. తస్స సాధూతి కుదాలం గహేత్వా తథాకరణం వియ సేక్ఖస్స భిక్ఖునో, ‘‘యో వీసతియా కోట్ఠాసేసు థద్ధభావో, అయం పథవీధాతు. యో ద్వాదససు కోట్ఠాసేసు ఆబన్ధనభావో, అయం ఆపోధాతు. యో చతూసు కోట్ఠాసేసు పరిపాచనభావో, అయం తేజోధాతు. యో ఛసు కోట్ఠాసేసు విత్థమ్భనభావో, అయం వాయోధాతూ’’తి ఏవం చతుధాతువవత్థానవసేన కాయపరిగ్గహో వేదితబ్బో.

లఙ్గీతి ఖో, భిక్ఖూతి కస్మా భగవా అవిజ్జం లఙ్గీతి కత్వా దస్సేసీతి? యథా హి నగరస్స ద్వారం పిధాయ పలిఘే యోజితే మహాజనస్స గమనం పచ్ఛిజ్జతి, యే నగరస్స అన్తో, తే అన్తోయేవ హోన్తి. యే బహి, తే బహియేవ. ఏవమేవ యస్స ఞాణముఖే అవిజ్జాలఙ్గీ పతతి, తస్స నిబ్బానసమ్పాపకం ఞాణగమనం పచ్ఛిజ్జతి, తస్మా అవిజ్జం లఙ్గీతి కత్వా దస్సేసి. పజహ అవిజ్జన్తి ఏత్థ కమ్మట్ఠానఉగ్గహపరిపుచ్ఛావసేన అవిజ్జాపహానం కథితం.

ఉద్ధుమాయికాతి ఖో, భిక్ఖూతి ఏత్థ ఉద్ధుమాయికమణ్డూకో నామ నో మహన్తో, నఖపిట్ఠిప్పమాణో హోతి, పురాణపణ్ణన్తరే వా గచ్ఛన్తరే వా వల్లిఅన్తరే వా వసతి. సో దణ్డకోటియా వా వల్లికోటియా వా పంసుచుణ్ణకేన వా ఘట్టితో ఆయమిత్వా మహన్తో పరిమణ్డలో బేలువపక్కప్పమాణో హుత్వా చత్తారో పాదే ఆకాసగతే కత్వా పచ్ఛిన్నగమనో హుత్వా అమిత్తవసం యాతి, కాకకులలాదిభత్తమేవ హోతి. ఏవమేవ అయం కోధో పఠమం ఉప్పజ్జన్తో చిత్తావిలమత్తకోవ హోతి. తస్మిం ఖణే అనిగ్గహితో వడ్ఢిత్వా ముఖవికులనం పాపేతి. తదా అనిగ్గహితో హనుసఞ్చోపనం పాపేతి. తదా అనిగ్గహితో ఫరుసవాచానిచ్ఛారణం పాపేతి. తదా అనిగ్గహితో దిసావిలోకనం పాపేతి. తదా అనిగ్గహితో ఆకడ్ఢనపరికడ్ఢనం పాపేతి. తదా అనిగ్గహితో పాణినా లేడ్డుదణ్డసత్థపరామసనం పాపేతి. తదా అనిగ్గహితో దణ్డసత్థాభినిపాతం పాపేతి. తదా అనిగ్గహితో పరఘాతనమ్పి అత్తఘాతనమ్పి పాపేతి. వుత్తమ్పి హేతం – ‘‘యతో అయం కోధో పరం ఘాతేత్వా అత్తానం ఘాతేతి, ఏత్తావతాయం కోధో పరముస్సదగతో హోతి పరమవేపుల్లప్పత్తో’’తి. తత్థ యథా ఉద్ధుమాయికాయ చతూసు పాదేసు ఆకాసగతేసు గమనం పచ్ఛిజ్జతి, ఉద్ధుమాయికా అమిత్తవసం గన్త్వా కాకాదిభత్తం హోతి, ఏవమేవ కోధసమఙ్గీపుగ్గలో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతి, అమిత్తవసం యాతి, సబ్బేసం మారానం యథాకామకరణీయో హోతి. తేనాహ భగవా – ‘‘ఉద్ధుమాయికాతి ఖో, భిక్ఖు, కోధూపాయాసస్సేతం అధివచన’’న్తి. తత్థ బలవప్పత్తో కోధోవ కోధూపాయాసో. పజహ కోధూపాయాసన్తి ఏత్థ పటిసఙ్ఖానప్పహానం కథితం.

ద్విధాపథోతి ఏత్థ, యథా పురిసో సధనో సభోగో కన్తారద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో ద్వేధాపథం పత్వా, ‘‘ఇమినా ను ఖో గన్తబ్బం, ఇమినా గన్తబ్బ’’న్తి నిచ్ఛేతుం అసక్కోన్తో తత్థేవ తిట్ఠతి, అథ నం చోరా ఉట్ఠహిత్వా అనయబ్యసనం పాపేన్తి, ఏవమేవ ఖో మూలకమ్మట్ఠానం గహేత్వా నిసిన్నో భిక్ఖు బుద్ధాదీసు కఙ్ఖాయ ఉప్పన్నాయ కమ్మట్ఠానం వడ్ఢేతుం న సక్కోతి, అథ నం కిలేసమారాదయో సబ్బే మారా అనయబ్యసనం పాపేన్తి, ఇతి విచికిచ్ఛా ద్వేధాపథసమా హోతి. తేనాహ భగవా – ‘‘ద్విధాపథోతి ఖో, భిక్ఖు, విచికిచ్ఛాయేతం అధివచన’’న్తి. పజహ విచికిచ్ఛన్తి ఏత్థ కమ్మట్ఠానఉగ్గహపరిపుచ్ఛావసేన విచికిచ్ఛాపహానం కథితం.

చఙ్గవారన్తి ఏత్థ, యథా రజకేహి ఖారపరిస్సావనమ్హి ఉదకే పక్ఖిత్తే ఏకో ఉదకఘటో ద్వేపి దసపి వీసతిపి ఘటసతమ్పి పగ్ఘరతియేవ, పసటమత్తమ్పి ఉదకం న తిట్ఠతి, ఏవమేవ నీవరణసమఙ్గినో పుగ్గలస్స అబ్భన్తరే కుసలధమ్మో న తిట్ఠతి. తేనాహ భగవా – ‘‘చఙ్గవారన్తి ఖో, భిక్ఖు, పఞ్చన్నేతం నీవరణానం అధివచన’’న్తి. పజహ పఞ్చనీవరణేతి ఏత్థ విక్ఖమ్భనతదఙ్గవసేన నీవరణప్పహానం కథితం.

కుమ్మోతి ఏత్థ, యథా కచ్ఛపస్స చత్తారో పాదా సీసన్తి పఞ్చేవ అఙ్గాని హోన్తి, ఏవమేవ సబ్బేపి సఙ్ఖతా ధమ్మా గయ్హమానా పఞ్చేవ ఖన్ధా భవన్తి. తేనాహ భగవా – ‘‘కుమ్మోతి ఖో, భిక్ఖు, పఞ్చన్నేతం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అధివచన’’న్తి. పజహ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధేతి ఏత్థ పఞ్చసు ఖన్ధేసు ఛన్దరాగప్పహానం కథితం.

అసిసూనాతి ఏత్థ, యథా సూనాయ ఉపరి మంసం ఠపేత్వా అసినా కోట్టేన్తి, ఏవమిమే సత్తా వత్థుకామత్థాయ కిలేసకామేహి ఘాతయమానా వత్థుకామానం ఉపరి కత్వా కిలేసకామేహి కన్తితా కోట్టితా చ హోన్తి. తేనాహ భగవా – ‘‘అసిసూనాతి ఖో, భిక్ఖు, పఞ్చన్నేతం కామగుణానం అధివచన’’న్తి. పజహ పఞ్చ కామగుణేతి ఏత్థ పఞ్చసు కామగుణేసు ఛన్దరాగప్పహానం కథితం.

మంసపేసీతి ఖో, భిక్ఖూతి ఏత్థ అయం మంసపేసి నామ బహుజనపత్థితా ఖత్తియాదయో మనుస్సాపి నం పత్థేన్తి కాకాదయో తిరచ్ఛానాపి. ఇమే హి సత్తా అవిజ్జాయ సమ్మత్తా నన్దిరాగం ఉపగమ్మ వట్టం వడ్ఢేన్తి. యథా వా మంసపేసి ఠపితఠపితట్ఠానే లగ్గతి, ఏవమిమే సత్తా నన్దిరాగబద్ధా వట్టే లగ్గన్తి, దుక్ఖం పత్వాపి న ఉక్కణ్ఠన్తి, ఇతి నన్దిరాగో మంసపేసిసదిసో హోతి. తేనాహ భగవా – ‘‘మంసపేసీతి ఖో, భిక్ఖు, నన్దిరాగస్సేతం అధివచన’’న్తి. పజహ నన్దీరాగన్తి ఏత్థ చతుత్థమగ్గేన నన్దీరాగప్పహానం కథితం.

నాగోతి ఖో, భిక్ఖు, ఖీణాసవస్సేతం భిక్ఖునో అధివచనన్తి ఏత్థ యేనత్థేన ఖీణాసవో నాగోతి వుచ్చతి, సో అనఙ్గణసుత్తే (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౬౩) పకాసితో ఏవ. నమో కరోహి నాగస్సాతి ఖీణాసవస్స బుద్ధనాగస్స, ‘‘బుద్ధో సో భగవా బోధాయ ధమ్మం దేసేతి, దన్తో సో భగవా దమథాయ ధమ్మం దేసేతి, సన్తో సో భగవా సమథాయ ధమ్మం దేసేతి, తిణ్ణో సో భగవా తరణాయ ధమ్మం దేసేతి, పరినిబ్బుతో సో భగవా పరినిబ్బానాయ ధమ్మం దేసేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౬౧) ఏవం నమక్కారం కరోహీతి అయమేత్థ అత్థో. ఇతి ఇదం సుత్తం థేరస్స కమ్మట్ఠానం అహోసి. థేరోపి ఇదమేవ సుత్తం కమ్మట్ఠానం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్తో. అయమేతస్స అత్థోతి అయం ఏతస్స పఞ్హస్స అత్థో. ఇతి భగవా రతనరాసిమ్హి మణికూటం గణ్హన్తో వియ యథానుసన్ధినావ దేసనం నిట్ఠపేసీతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

వమ్మికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.