౨. అలగద్దూపమసుత్తవణ్ణనా
౨౩౪. ఏవం మే సుతన్తి అలగద్దూపమసుత్తం. తత్థ గద్ధే బాధయింసూతి గద్ధబాధినో, గద్ధబాధినో పుబ్బపురిసా అస్సాతి గద్ధబాధిపుబ్బో, తస్స గద్ధబాధిపుబ్బస్స, గిజ్ఝఘాతకకులప్పసుతస్సాతి అత్థో. సగ్గమోక్ఖానం అన్తరాయం కరోన్తీతి అన్తరాయికా. తే కమ్మకిలేసవిపాకఉపవాదఆణావీతిక్కమవసేన పఞ్చవిధా. తత్థ పఞ్చానన్తరియధమ్మా కమ్మన్తరాయికా నామ. తథా భిక్ఖునీదూసకకమ్మం, తం పన మోక్ఖస్సేవ అన్తరాయం కరోతి, న సగ్గస్స. నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిధమ్మా కిలేసన్తరాయికా నామ. పణ్డకతిరచ్ఛానగతఉభతోబ్యఞ్జనకానం పటిసన్ధిధమ్మా విపాకన్తరాయికా నామ. అరియూపవాదధమ్మా ఉపవాదన్తరాయికా నామ, తే పన యావ అరియే న ఖమాపేన్తి, తావదేవ, న తతో పరం. సఞ్చిచ్చ వీతిక్కన్తా సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఆణావీతిక్కమన్తరాయికా నామ. తేపి యావ భిక్ఖుభావం వా పటిజానాతి, న వుట్ఠాతి వా, న దేసేతి వా, తావదేవ, న తతో పరం.
తత్రాయం భిక్ఖు బహుస్సుతో ధమ్మకథికో సేసన్తరాయికే జానాతి, వినయే పన అకోవిదత్తా పణ్ణత్తివీతిక్కమన్తరాయికే న జానాతి, తస్మా రహోగతో ఏవం చిన్తేసి – ఇమే ఆగారికా పఞ్చ కామగుణే పరిభుఞ్జన్తా సోతాపన్నాపి సకదాగామినోపి అనాగామినోపి హోన్తి. భిక్ఖూపి మనాపికాని చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాని రూపాని పస్సన్తి…పే… కాయవిఞ్ఞేయ్యే ఫోట్ఠబ్బే ఫుసన్తి, ముదుకాని అత్థరణపావురణాదీని పరిభుఞ్జన్తి, ఏతం సబ్బం వట్టతి. కస్మా ఇత్థీనంయేవ రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బా న వట్టన్తి? ఏతేపి వట్టన్తీతి. ఏవం రసేన రసం సంసన్దేత్వా సచ్ఛన్దరాగపరిభోగఞ్చ నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగఞ్చ ఏకం కత్వా థూలవాకేహి సద్ధిం అతిసుఖుమసుత్తం ఉపనేన్తో వియ, సాసపేన సద్ధిం సినేరుం ఉపసంహరన్తో వియ, పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పాదేత్వా, ‘‘కిం భగవతా మహాసముద్దం బన్ధన్తేన వియ మహతా ఉస్సాహేన పఠమపారాజికం పఞ్ఞత్తం, నత్థి ఏత్థ దోసో’’తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సద్ధిం పటివిరుజ్ఝన్తో వేసారజ్జఞాణం పటిబాహన్తో అరియమగ్గే ఖాణుకణ్టకాదీని పక్ఖిపన్తో మేథునధమ్మే దోసో నత్థీతి జినస్స ఆణాచక్కే పహారం అదాసి. తేనాహ – ‘‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామీ’’తిఆది.
ఏవం బ్యా ఖోతి ఏవం వియ ఖో. సమనుయుఞ్జన్తీతిఆదీసు కిం లద్ధికో త్వం, లద్ధిం వదేహీతి పుచ్ఛమానా సమనుయుఞ్జన్తి నామ. దిట్ఠిం పతిట్ఠాపేన్తా సమనుగ్గాహన్తి నామ. కేన కారణేన ఏవం వదసీతి కారణం పుచ్ఛన్తా సమనుభాసన్తి నామ. అట్ఠికఙ్కలూపమాతిఆదీసు (మ. ని. ౨.౪౨-౪౮) అట్ఠికఙ్కలూపమా అప్పస్సాదట్ఠేన. మంసపేసూపమా బహుసాధారణట్ఠేన. తిణుక్కూపమా అనుదహనట్ఠేన. అఙ్గారకాసూపమా మహాభితాపనట్ఠేన. సుపినకూపమా ఇత్తరపచ్చుపట్ఠానట్ఠేన. యాచితకూపమా తావకాలికట్ఠేన. రుక్ఖఫలూపమా సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గపలిభఞ్జనట్ఠేన. అసిసూనూపమా అధికుట్టనట్ఠేన. సత్తిసూలూపమా వినివిజ్ఝనట్ఠేన. సప్పసిరూపమా సాసఙ్కసప్పటిభయట్ఠేన. థామసాతి దిట్ఠిథామేన. పరామాసాతి దిట్ఠిపరామాసేన. అభినివిస్స వోహరతీతి అధిట్ఠహిత్వా వోహరతి దీపేతి వా.
౨౩౫. యతో ఖో తే భిక్ఖూతి యదా తే భిక్ఖూ. ఏవం బ్యా ఖో అహం, భన్తే, భగవతాతి ఇదం ఏస అత్తనో అజ్ఝాసయేన నత్థీతి వత్తుకామోపి భగవతో ఆనుభావేన సమ్పటిచ్ఛతి, బుద్ధానం కిర సమ్ముఖా ద్వే కథా కథేతుం సమత్థో నామ నత్థి.
౨౩౬. కస్స ఖో నామ త్వం మోఘపురిసాతి త్వం మోఘపురిస కస్స ఖత్తియస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా వేస్సస్స వా సుద్దస్స వా గహట్ఠస్స వా పబ్బజితస్స వా దేవస్స వా మనుస్సస్స వా మయా ఏవం ధమ్మం దేసితం ఆజానాసి. అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి అయం పాటియేక్కో అనుసన్ధి. అరిట్ఠో కిర చిన్తేసి – ‘‘భగవా మం మోఘపురిసోతి వదతి, న ఖో పన మోఘపురిసాతి వుత్తమత్తకేన మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయో న హోతి. ఉపసేనమ్పి హి వఙ్గన్తపుత్తం, ‘అతిలహుం ఖో త్వం, మోఘపురిస, బాహుల్లాయ ఆవత్తో’తి (మహావ. ౭౫) భగవా మోఘపురిసవాదేన ఓవది. థేరో అపరభాగే ఘటేన్తో వాయమన్తో ఛ అభిఞ్ఞా సచ్ఛాకాసి. అహమ్పి తథారూపం వీరియం పగ్గణ్హిత్వా మగ్గఫలాని నిబ్బత్తేస్సామీ’’తి. అథస్స భగవా బన్ధనా పవుత్తస్స పణ్డుపలాసస్స వియ అవిరుళ్హిభావం దస్సేన్తో ఇమం దేసనం ఆరభి.
ఉస్మీకతోపీతి, భిక్ఖవే, తుమ్హే కిన్తి మఞ్ఞథ, అయం అరిట్ఠో ఏవంలద్ధికో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన పటివిరుజ్ఝిత్వా వేసారజ్జఞాణం పటిబాహిత్వా తథాగతస్స ఆణాచక్కే పహారం దదమానో అపి ను ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఉస్మీకతోపి? యథా నిబ్బుతేపి మహన్తే అగ్గిక్ఖన్ధే ఖజ్జుపనకమత్తాపి అగ్గిపపటికా హోతియేవ, యం నిస్సాయ పున మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో భవేయ్య. కిం ను ఖో ఏవం ఇమస్స అప్పమత్తికాపి ఞాణుస్మా అత్థి, యం నిస్సాయ వాయమన్తో మగ్గఫలాని నిబ్బత్తేయ్యాతి? నో హేతం, భన్తేతి, భన్తే, ఏవంలద్ధికస్స కుతో ఏవరూపా ఞాణుస్మాతి? మగ్గఫలానం పచ్చయసమత్థాయ ఞాణుస్మాయ ఉస్మీకతభావం పటిక్ఖిపన్తా వదన్తి. మఙ్కుభూతోతి నిత్తేజభూతో. పత్తక్ఖన్ధోతి పతితక్ఖన్ధో. అప్పటిభానోతి కిఞ్చి పటిభానం అపస్సన్తో భిన్నపటిభానో ఏవరూపమ్పి నామ నియ్యానికసాసనం లభిత్వా అవిరుళ్హిధమ్మో కిరమ్హి సముగ్ఘాతితపచ్చయో జాతోతి అత్తనో అభబ్బతం పచ్చవేక్ఖన్తో పాదఙ్గుట్ఠకేన భూమిం ఖణమానో నిసీది.
పఞ్ఞాయిస్ససి ఖోతి అయమ్పి పాటియేక్కో అనుసన్ధి. అరిట్ఠో కిర చిన్తేసి – ‘‘భగవా మయ్హం మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయో పచ్ఛిన్నోతి వదతి, న ఖో పన బుద్ధా సఉపనిస్సయానంయేవ ధమ్మం దేసేన్తి, అనుపనిస్సయానమ్పి దేసేన్తి, అహం సత్థు సన్తికా సుగతోవాదం లభిత్వా అత్తనో సమ్పత్తూపగం కుసలం కరిస్సామీ’’తి. అథస్స భగవా ఓవాదం పటిపస్సమ్భేన్తో ‘‘పఞ్ఞాయిస్ససీ’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో, త్వంయేవ, మోఘపురిస, ఇమినా పాపకేన దిట్ఠిగతేన నిరయాదీసు పఞ్ఞాయిస్ససి, మమ సన్తికా తుయ్హం సుగతోవాదో నామ నత్థి, న మే తయా అత్థో, ఇధాహం భిక్ఖూ పటిపుచ్ఛిస్సామీతి.
౨౩౭. అథ ఖో భగవాతి అయమ్పి పాటియేక్కో అనుసన్ధి. ఇమస్మిఞ్హి ఠానే భగవా పరిసం సోధేతి, అరిట్ఠం గణతో నిస్సారేతి. సచే హి పరిసగతానం కస్సచి ఏవం భవేయ్య – ‘‘అయం అరిట్ఠో భగవతా అకథితం కథేతుం కిం సక్ఖిస్సతి, కచ్చి ను ఖో పరిసమజ్ఝే భగవతా కథాయ సమారద్ధాయ సహసా కథిత’’న్తి. ఏవం కథితం పన న అరిట్ఠోవ సుణాతి, అఞ్ఞేనపి సుతం భవిస్సతి. అథాపిస్స సియా ‘‘యథా సత్థా అరిట్ఠం నిగ్గణ్హాతి, మమ్పి ఏవం నిగ్గణ్హేయ్యాతి సుత్వాపి తుణ్హీభావం ఆపజ్జేయ్యా’’తి. ‘‘తం సబ్బం న కరిస్సన్తీ’’తి. మయాపి న కథితం, అఞ్ఞేన సుతమ్పి నత్థీతి ‘‘తుమ్హేపిమే, భిక్ఖవే’’తిఆదినా పరిసాయ లద్ధిం సోధేతి. పరిసాయ పన లద్ధిసోధనేనేవ అరిట్ఠో గణతో నిస్సారితో నామ హోతి.
ఇదాని అరిట్ఠస్స లద్ధిం పకాసేన్తో సో వత, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ అఞ్ఞత్రేవ కామేహీతిఆదీసు యో సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ‘‘తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయా’’తి ఏవంలద్ధికో, సో వత కిలేసకామేహి చేవ కిలేసకామసమ్పయుత్తేహి సఞ్ఞావితక్కేహి చ అఞ్ఞత్ర, ఏతే ధమ్మే పహాయ, వినా ఏతేహి ధమ్మేహి, వత్థుకామే పటిసేవిస్సతి, మేథునసమాచారం సమాచరిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. ఇదం కారణం నామ నత్థి, అట్ఠానమేతం అనవకాసోతి.
౨౩౮. ఏవం భగవా అయం అరిట్ఠో యథా నామ రజకో సుగన్ధానిపి దుగ్గన్ధానిపి జిణ్ణానిపి నవానిపి సుద్ధానిపి అసుద్ధానిపి వత్థాని ఏకతో భణ్డికం కరోతి, ఏవమేవ భిక్ఖూనం నిచ్ఛన్దరాగపణీతచీవరాదిపరిభోగఞ్చ అనిబద్ధసీలానం గహట్ఠానం అన్తరాయకరం సచ్ఛన్దరాగపరిభోగఞ్చ నిబద్ధసీలానం భిక్ఖూనం ఆవరణకరం సచ్ఛన్దరాగపరిభోగఞ్చ సబ్బం ఏకసదిసం కరోతీతి అరిట్ఠస్స లద్ధిం పకాసేత్వా ఇదాని దుగ్గహితాయ పరియత్తియా దోసం దస్సేన్తో ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చేతిఆదిమాహ. తత్థ పరియాపుణన్తీతి ఉగ్గణ్హన్తి. సుత్తన్తిఆదీసు ఉభతోవిభఙ్గనిద్దేసఖన్ధకపరివారా, సుత్తనిపాతే మఙ్గలసుత్తరతనసుత్తనాలకసుఆతువట్టకసుత్తాని, అఞ్ఞమ్పి చ సుత్తనామకం తథాగతవచనం సుత్తన్తి వేదితబ్బం. సబ్బమ్పి సగాథకం సుత్తం గేయ్యన్తి వేదితబ్బం, విసేసేన సంయుత్తకే సకలోపి సగాథావగ్గో. సకలం అభిధమ్మపిటకం, నిగ్గాథకం సుత్తం, యఞ్చ అఞ్ఞమ్పి అట్ఠహి అఙ్గేహి అసఙ్గహితం బుద్ధవచనం, తం వేయ్యాకరణన్తి వేదితబ్బం. ధమ్మపదం, థేరగాథా, థేరిగాథా, సుత్తనిపాతే నోసుత్తనామికా సుద్ధికగాథా చ గాథాతి వేదితబ్బా. సోమనస్సఞాణమయికగాథాపటిసంయుత్తా ద్వేఅసీతిసుత్తన్తా ఉదానన్తి వేదితబ్బా. ‘‘వుత్తఞ్హేతం భగవతా’’తిఆదినయప్పవత్తా (ఇతివు. ౧,౨) దసుత్తరసతసుత్తన్తా ఇతివుత్తకన్తి వేదితబ్బా. అపణ్ణకజాతకాదీని పణ్ణాసాధికాని పఞ్చజాతకసతాని జాతకన్తి వేదితబ్బాని. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, అచ్ఛరియా అబ్భుతా ధమ్మా ఆనన్దే’’తిఆదినయప్పవత్తా (అ. ని. ౪.౧౨౯) సబ్బేపి అచ్ఛరియఅబ్భుతధమ్మప్పటిసంయుత్తా సుత్తన్తా అబ్భుతధమ్మన్తి వేదితబ్బా. చూళవేదల్లమహావేదల్లసమ్మాదిట్ఠిసక్కపఞ్హసఙ్ఖారభాజనియమహాపుణ్ణమసుత్తాదయో సబ్బేపి వేదఞ్చ తుట్ఠిఞ్చ లద్ధా లద్ధా పుచ్ఛితసుత్తన్తా వేదల్లన్తి వేదితబ్బా.
అత్థం న ఉపపరిక్ఖన్తీతి అత్థత్థం కారణత్థం న పస్సన్తి న పరిగ్గణ్హన్తి. అనుపపరిక్ఖతన్తి అనుపపరిక్ఖన్తానం. న నిజ్ఝానం ఖమన్తీతి న ఉపట్ఠహన్తి న ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి, ఇమస్మిం ఠానే సీలం సమాధి విపస్సనా మగ్గో ఫలం వట్టం వివట్టం కథితన్తి ఏవం జానితుం న సక్కా హోన్తీతి అత్థో. తే ఉపారమ్భానిసంసా చేవాతి తే పరేసం వాదే దోసారోపనానిసంసా హుత్వా పరియాపుణన్తీతి అత్థో. ఇతివాదప్పమోక్ఖానిసంసా చాతి ఏవం వాదపమోక్ఖానిసంసా, పరేహి సకవాదే దోసే ఆరోపితే తం దోసం ఏవం మోచేస్సామాతి ఇమినావ కారణేన పరియాపుణన్తీతి అత్థో. తఞ్చస్స అత్థం నానుభోన్తీతి యస్స చ మగ్గస్స వా ఫలస్స వా అత్థాయ కులపుత్తా ధమ్మం పరియాపుణన్తి, తఞ్చస్స ధమ్మస్స అత్థం ఏతే దుగ్గహితగ్గాహినో నానుభోన్తి. అపిచ పరస్స వాదే ఉపారమ్భం ఆరోపేతుం అత్తనో వాదం మోచేతుం అసక్కోన్తాపి తఞ్చ అత్థం నానుభోన్తియేవ.
౨౩౯. అలగద్దత్థికోతి ఆసివిసఅత్థికో. గదోతి హి విసస్స నామం, తం తస్స అలం పరిపుణ్ణం అత్థీతి అలగద్దో. భోగేతి సరీరే. ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చే కులపుత్తా ధమ్మం పరియాపుణన్తీతి నిత్థరణపరియత్తివసేన ఉగ్గణ్హన్తి. తిస్సో హి పరియత్తియో అలగద్దపరియత్తి నిత్థరణపరియత్తి భణ్డాగారికపరియత్తీతి.
తత్థ యో బుద్ధవచనం ఉగ్గహేత్వా ఏవం చీవరాదీని వా లభిస్సామి, చతుపరిసమజ్ఝే వా మం జానిస్సన్తీతి లాభసక్కారహేతు పరియాపుణాతి, తస్స సా పరియత్తి అలగద్దపరియత్తి నామ. ఏవం పరియాపుణతో హి బుద్ధవచనం అపరియాపుణిత్వా నిద్దోక్కమనం వరతరం.
యో పన బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హిత్వా సీలస్స ఆగతట్ఠానే సీలం పూరేత్వా సమాధిస్స ఆగతట్ఠానే సమాధిగబ్భం గణ్హాపేత్వా విపస్సనాయ ఆగతట్ఠానే విపస్సనం పట్ఠపేత్వా మగ్గఫలానం ఆగతట్ఠానే మగ్గం భావేస్సామి ఫలం సచ్ఛికరిస్సామీతి ఉగ్గణ్హాతి, తస్స సా పరియత్తి నిత్థరణపరియత్తి నామ హోతి.
ఖీణాసవస్స పన పరియత్తి భణ్డాగారికపరియత్తి నామ. తస్స హి అపరిఞ్ఞాతం అప్పహీనం అభావితం అసచ్ఛికతం వా నత్థి. సో హి పరిఞ్ఞాతక్ఖన్ధో పహీనకిలేసో భావితమగ్గో సచ్ఛికతఫలో, తస్మా బుద్ధవచనం పరియాపుణన్తో తన్తిధారకో పవేణిపాలకో వంసానురక్ఖకోవ హుత్వా ఉగ్గణ్హాతి. ఇతిస్స సా పరియత్తి భణ్డాగారికపరియత్తి నామ హోతి.
యో పన పుథుజ్జనో ఛాతభయాదీసు గన్థధరేసు ఏకస్మిం ఠానే వసితుం అసక్కోన్తేసు సయం భిక్ఖాచారేన అకిలమమానో అతిమధురం బుద్ధవచనం మా నస్సతు, తన్తిం ధారేస్సామి, వంసం ఠపేస్సామి, పవేణిం పాలేస్సామీతి పరియాపుణాతి, తస్స పరియత్తి భణ్డాగారికపరియత్తి హోతి, న హోతీతి? న హోతి. కస్మా? న అత్తనో ఠానే ఠత్వా పరియాపుతత్తా. పుథుజ్జనస్స హి పరియత్తి నామ అలగద్దా వా హోతి నిత్థరణా వా, సత్తన్నం సేక్ఖానం నిత్థరణావ, ఖీణాసవస్స భణ్డాగారికపరియత్తియేవ. ఇమస్మిం పన ఠానే నిత్థరణపరియత్తి అధిప్పేతా.
నిజ్ఝానం ఖమన్తీతి సీలాదీనం ఆగతట్ఠానేసు ఇధ సీలం కథితం, ఇధ సమాధి, ఇధ విపస్సనా, ఇధ మగ్గో, ఇధ ఫలం, ఇధ వట్టం, ఇధ వివట్టన్తి ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి. తఞ్చస్స అత్థం అనుభోన్తీతి యేసం మగ్గఫలానం అత్థాయ పరియాపుణన్తి. సుగ్గహితపరియత్తిం నిస్సాయ మగ్గం భావేత్వా ఫలం సచ్ఛికరోన్తా తఞ్చస్స ధమ్మస్స అత్థం అనుభవన్తి. పరవాదే ఉపారమ్భం ఆరోపేతుం సక్కోన్తాపి సకవాదే ఆరోపితం దోసం ఇచ్ఛితిచ్ఛితట్ఠానం గహేత్వా మోచేతుం సక్కోన్తాపి అనుభోన్తియేవ. దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తీతి సీలాదీనం ఆగతట్ఠానే సీలాదీని పూరేన్తానమ్పి, పరేసం వాదే సహధమ్మేన ఉపారమ్భం ఆరోపేన్తానమ్పి, సకవాదతో దోసం హరన్తానమ్పి, అరహత్తం పత్వా పరిసమజ్ఝే ధమ్మం దేసేత్వా ధమ్మదేసనాయ పసన్నేహి ఉపనీతే చత్తారో పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తానమ్పి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తి.
ఏవం సుగ్గహితే బుద్ధవచనే ఆనిసంసం దస్సేత్వా ఇదాని తత్థేవ నియోజేన్తో తస్మా తిహ, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ తస్మాతి యస్మా దుగ్గహితపరియత్తి దుగ్గహితఅలగద్దో వియ దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తతి, సుగ్గహితపరియత్తి సుగ్గహితఅలగద్దో వియ దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ సంవత్తతి, తస్మాతి అత్థో. తథా నం ధారేయ్యాథాతి తథేవ నం ధారేయ్యాథ, తేనేవ అత్థేన గణ్హేయ్యాథ. యే వా పనాస్సు వియత్తా భిక్ఖూతి యే వా పన అఞ్ఞే సారిపుత్తమోగ్గల్లానమహాకస్సపమహాకచ్చానాదికా బ్యత్తా పణ్డితా భిక్ఖూ అస్సు, తే పుచ్ఛితబ్బా. అరిట్ఠేన వియ పన మమ సాసనే న కలలం వా కచవరం వా పక్ఖిపితబ్బం.
౨౪౦. కుల్లూపమన్తి కుల్లసదిసం. నిత్థరణత్థాయాతి చతురోఘనిత్థరణత్థాయ. ఉదకణ్ణవన్తి యఞ్హి ఉదకం గమ్భీరం న పుథులం. పుథులం వా పన న గమ్భీరం, న తం అణ్ణవోతి వుచ్చతి. యం పన గమ్భీరఞ్చేవ పుథులఞ్చ, తం అణ్ణవోతి వుచ్చతి. తస్మా మహన్తం ఉదకణ్ణవన్తి మహన్తం పుథులం గమ్భీరం ఉదకన్తి అయమేత్థ అత్థో. సాసఙ్కం నామ యత్థ చోరానం నివుత్థోకాసో దిస్సతి. ఠితోకాసో, నిసిన్నోకాసో, నిపన్నోకాసో దిస్సతి. సప్పటిభయం నామ యత్థ చోరేహి మనుస్సా హతా దిస్సన్తి, విలుత్తా దిస్సన్తి, ఆకోటితా దిస్సన్తి. ఉత్తరసేతూతి ఉదకణ్ణవస్స ఉపరి బద్ధో సేతు. కుల్లం బన్ధిత్వాతి కుల్లో నామ తరణత్థాయ కలాపం కత్వా బద్ధో. పత్థరిత్వా బద్ధా పన పదరచాటిఆదయో ఉళుమ్పోతి వుచ్చన్తి. ఉచ్చారేత్వాతి ఠపేత్వా. కిచ్చకారీతి పత్తకారీ యుత్తకారీ, పతిరూపకారీతి అత్థో. ధమ్మాపి వో పహాతబ్బాతి ఏత్థ ధమ్మాతి సమథవిపస్సనా. భగవా హి సమథేపి ఛన్దరాగం పజహాపేసి, విపస్సనాయపి. సమథే ఛన్దరాగం కత్థ పజహాపేసి? ‘‘ఇతి ఖో, ఉదాయి, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్సపి పహానం వదామి, పస్ససి నో త్వం, ఉదాయి, తం సంయోజనం అణుం వా థూలం వా, యస్సాహం నో పహానం వదామీ’’తి (మ. ని. ౨.౧౫౬) ఏత్థ సమథే ఛన్దరాగం పజహాపేసి. ‘‘ఇమం చే తుమ్హే, భిక్ఖవే, దిట్ఠిం ఏవం పరిసుద్ధం ఏవం పరియోదాతం న అల్లీయేథ న కేలాయేథ న ధనాయేథా’’తి (మ. ని. ౧.౪౦౧) ఏత్థ విపస్సనాయ ఛన్దరాగం పజహాపేసి. ఇధ పన ఉభయత్థ పజహాపేన్తో ‘‘ధమ్మాపి వో పహాతబ్బా, పగేవ అధమ్మా’’తి ఆహ.
తత్రాయం అధిప్పాయో – భిక్ఖవే, అహం ఏవరూపేసు సన్తప్పణీతేసు ధమ్మేసు ఛన్దరాగప్పహానం వదామి, కిం పన ఇమస్మిం అసద్ధమ్మే గామధమ్మే వసలధమ్మే దుట్ఠుల్లే ఓదకన్తికే, యత్థ అయం అరిట్ఠో మోఘపురిసో నిద్దోససఞ్ఞీ పఞ్చసు కామగుణేసు ఛన్దరాగం నాలం అన్తరాయాయాతి వదతి. అరిట్ఠేన వియ న తుమ్హేహి మయ్హం సాసనే కలలం వా కచవరం వా పక్ఖిపితబ్బన్తి ఏవం భగవా ఇమినాపి ఓవాదేన అరిట్ఠంయేవ నిగ్గణ్హాతి.
౨౪౧. ఇదాని యో పఞ్చసు ఖన్ధేసు తివిధగ్గాహవసేన అహం మమన్తి గణ్హాతి, సో మయ్హం సాసనే అయం అరిట్ఠో వియ కలలం కచవరం పక్ఖిపతీతి దస్సేన్తో ఛయిమాని, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ దిట్ఠిట్ఠానానీతి దిట్ఠిపి దిట్ఠిట్ఠానం, దిట్ఠియా ఆరమ్మణమ్పి దిట్ఠిట్ఠానం, దిట్ఠియా పచ్చయోపి. రూపం ఏతం మమాతిఆదీసు ఏతం మమాతి తణ్హాగ్గాహో. ఏసోహమస్మీతి మానగ్గాహో. ఏసో మే అత్తాతి దిట్ఠిగ్గాహో. ఏవం రూపారమ్మణా తణ్హామానదిట్ఠియో కథితా హోన్తి. రూపం పన అత్తాతి న వత్తబ్బం. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో. దిట్ఠం రూపాయతనం, సుతం సద్దాయతనం, ముతం గన్ధాయతనం రసాయతనం ఫోట్ఠబ్బాయతనం, తఞ్హి పత్వా గహేతబ్బతో ముతన్తి వుత్తం. అవసేసాని సత్తాయతనాని విఞ్ఞాతం నామ. పత్తన్తి పరియేసిత్వా వా అపరియేసిత్వా వా పత్తం. పరియేసితన్తి పత్తం వా అప్పత్తం వా పరియేసితం. అనువిచరితం మనసాతి చిత్తేన అనుసఞ్చరితం. లోకస్మిఞ్హి పరియేసిత్వా పత్తమ్పి అత్థి, పరియేసిత్వా నోపత్తమ్పి. అపరియేసిత్వా పత్తమ్పి అత్థి, అపరియేసిత్వా నోపత్తమ్పి. తత్థ పరియేసిత్వా పత్తం పత్తం నామ. పరియేసిత్వా నోపత్తం పరియేసితం నామ. అపరియేసిత్వా పత్తఞ్చ, అపరియేసిత్వా నోపత్తఞ్చ మనసానువిచరితం నామ.
అథ వా పరియేసిత్వా పత్తమ్పి అపరియేసిత్వా పత్తమ్పి పత్తట్ఠేన పత్తం నామ. పరియేసిత్వా నోపత్తం పరియేసితం నామ. అపరియేసిత్వా నోపత్తం మనసానువిచరితం నామ. సబ్బం వా ఏతం మనసా అనువిచరితత్తా మనసానువిచరితం నామ. ఇమినా విఞ్ఞాణారమ్మణా తణ్హామానదిట్ఠియో కథితా, దేసనావిలాసేన హేట్ఠా దిట్ఠాదిఆరమ్మణవసేన విఞ్ఞాణం దస్సితం. యమ్పి తం దిట్ఠిట్ఠానన్తి యమ్పి ఏతం సో లోకోతిఆదినా నయేన పవత్తం దిట్ఠిట్ఠానం.
సో లోకో సో అత్తాతి యా ఏసా ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తిఆదినా నయేన పవత్తా దిట్ఠి లోకో చ అత్తా చాతి గణ్హాతి, తం సన్ధాయ వుత్తం. సో పేచ్చ భవిస్సామీతి సో అహం పరలోకం గన్త్వా నిచ్చో భవిస్సామి, ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మో భవిస్సామి, సినేరుమహాపథవీమహాసముద్దాదీహి సస్సతీహి సమం తథేవ ఠస్సామి. తమ్పి ఏతం మమాతి తమ్పి దస్సనం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి సమనుపస్సతి. ఇమినా దిట్ఠారమ్మణా తణ్హామానదిట్ఠియో కథితా. విపస్సనాయ పటివిపస్సనాకాలే వియ పచ్ఛిమదిట్ఠియా పురిమదిట్ఠిగ్గహణకాలే ఏవం హోతి.
సుక్కపక్ఖే రూపం నేతం మమాతి రూపే తణ్హామానదిట్ఠిగ్గాహా పటిక్ఖిత్తా. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో. సమనుపస్సతీతి ఇమస్స పన పదస్స తణ్హాసమనుపస్సనా మానసమనుపస్సనా దిట్ఠిసమనుపస్సనా ఞాణసమనుపస్సనాతి చతస్సో సమనుపస్సనాతి అత్థో. తా కణ్హపక్ఖే తిస్సన్నం సమనుపస్సనానం, సుక్కపక్ఖే ఞాణసమనుపస్సనాయ వసేన వేదితబ్బా. అసతి న పరితస్సతీతి అవిజ్జమానే భయపరితస్సనాయ తణ్హాపరితస్సనాయ వా న పరితస్సతి. ఇమినా భగవా అజ్ఝత్తక్ఖన్ధవినాసే అపరితస్సమానం ఖీణాసవం దస్సేన్తో దేసనం మత్థకం పాపేసి.
౨౪౨. ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖూతి ఏవం భగవతా వుత్తే అఞ్ఞతరో అనుసన్ధికుసలో భిక్ఖు – ‘‘భగవతా అజ్ఝత్తక్ఖన్ధవినాసే అపరితస్సన్తం ఖీణాసవం దస్సేత్వా దేసనా నిట్ఠాపితా, అజ్ఝత్తం అపరితస్సన్తే ఖో పన సతి అజ్ఝత్తం పరితస్సకేన బహిద్ధా పరిక్ఖారవినాసే పరితస్సకేన అపరితస్సకేన చాపి భవితబ్బం. ఇతి ఇమేహి చతూహి కారణేహి అయం పఞ్హో పుచ్ఛితబ్బో’’తి చిన్తేత్వా ఏకంసం చీవరం కత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ భగవన్తం ఏతదవోచ. బహిద్ధా అసతీతి బహిద్ధా పరిక్ఖారవినాసే. అహు వత మేతి అహోసి వత మే భద్దకం యానం వాహనం హిరఞ్ఞం సువణ్ణన్తి అత్థో. తం వత మే నత్థీతి తం వత ఇదాని మయ్హం నత్థి, రాజూహి వా చోరేహి వా హటం, అగ్గినా వా దడ్ఢం, ఉదకేన వా వుళ్హం, పరిభోగేన వా జిణ్ణం. సియా వత మేతి భవేయ్య వత మయ్హం యానం వాహనం హిరఞ్ఞం సువణ్ణం సాలి వీహి యవో గోధుమో. తం వతాహం న లభామీతి తమహం అలభమానో తదనుచ్ఛవికం కమ్మం అకత్వా నిసిన్నత్తా ఇదాని న లభామీతి సోచతి, అయం అగారియసోచనా, అనగారియస్స పత్తచీవరాదీనం వసేన వేదితబ్బా.
అపరితస్సనావారే న ఏవం హోతీతి యేహి కిలేసేహి ఏవం భవేయ్య, తేసం పహీనత్తా న ఏవం హోతి. దిట్ఠిట్ఠానాధిట్ఠానపరియుట్ఠానాభినివేసానుసయానన్తి దిట్ఠీనఞ్చ దిట్ఠిట్ఠానానఞ్చ దిట్ఠాధిట్ఠానానఞ్చ దిట్ఠిపరియుట్ఠానానఞ్చ అభినివేసానుసయానఞ్చ. సబ్బసఙ్ఖారసమథాయాతి నిబ్బానత్థాయ. నిబ్బానఞ్హి ఆగమ్మ సబ్బసఙ్ఖారాఇఞ్జితాని, సబ్బసఙ్ఖారచలనాని సబ్బసఙ్ఖారవిప్ఫన్దితాని సమ్మన్తి వూపసమ్మన్తి, తస్మా తం, ‘‘సబ్బసఙ్ఖారసమథో’’తి వుచ్చతి. తదేవ చ ఆగమ్మ ఖన్ధూపధి కిలేసూపధి అభిసఙ్ఖారూపధి, పఞ్చకామగుణూపధీతి ఇమే ఉపధయో పటినిస్సజ్జియన్తి, తణ్హా ఖీయతి విరజ్జతి నిరుజ్ఝతి, తస్మా తం, ‘‘సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హాక్ఖయో విరాగో నిరోధో’’తి వుచ్చతి. నిబ్బానాయాతి అయం పనస్స సరూపనిద్దేసో, ఇతి సబ్బేహేవ ఇమేహి పదేహి నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియత్థాయ ధమ్మం దేసేన్తస్సాతి అయమత్థో దీపితో. తస్సేవం హోతీతి తస్స దిట్ఠిగతికస్స ఉచ్ఛిజ్జిస్సామి నామస్సు, వినస్సిస్సామి నామస్సు, నాస్సు నామ భవిస్సామీతి ఏవం హోతి. దిట్ఠిగతికస్స హి తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సుఞ్ఞతాపటిసంయుత్తం కత్వా దేసియమానం ధమ్మం సుణన్తస్స తాసో ఉప్పజ్జతి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘తాసో హేసో, భిక్ఖవే, అసుతవతో పుథుజ్జనస్స నో చస్సం, నో చ మే సియా’’తి (సం. ని. ౩.౫౫).
౨౪౩. ఏత్తావతా బహిద్ధాపరిక్ఖారవినాసే తస్సనకస్స చ నోతస్సనకస్స చ అజ్ఝత్తక్ఖన్ధవినాసే తస్సనకస్స చ నోతస్సనకస్స చాతి ఇమేసం వసేన చతుక్కోటికా సుఞ్ఞతా కథితా. ఇదాని బహిద్ధా పరిక్ఖారం పరిగ్గహం నామ కత్వా, వీసతివత్థుకం సక్కాయదిట్ఠిం అత్తవాదుపాదానం నామ కత్వా, సక్కాయదిట్ఠిపముఖా ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో దిట్ఠినిస్సయం నామ కత్వా తికోటికం సుఞ్ఞతం దస్సేతుం తం, భిక్ఖవే, పరిగ్గహన్తిఆదిమాహ. తత్థ పరిగ్గహన్తి బహిద్ధా పరిక్ఖారం. పరిగ్గణ్హేయ్యాథాతి యథా విఞ్ఞూ మనుస్సో పరిగ్గణ్హేయ్య. అహమ్పి ఖో తం, భిక్ఖవేతి, భిక్ఖవే, తుమ్హేపి న పస్సథ, అహమ్పి న పస్సామి, ఇతి ఏవరూపో పరిగ్గహో నత్థీతి దస్సేతి. ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
౨౪౪. ఏవం తికోటికం సుఞ్ఞతం దస్సేత్వా ఇదాని అజ్ఝత్తక్ఖన్ధే అత్తాతి బహిద్ధా పరిక్ఖారే అత్తనియన్తి కత్వా ద్వికోటికం దస్సేన్తో అత్తని వా, భిక్ఖవే, సతీతిఆదిమాహ. తత్థ అయం సఙ్ఖేపత్థో, భిక్ఖవే, అత్తని వా సతి ఇదం మే పరిక్ఖారజాతం అత్తనియన్తి అస్స, అత్తనియేవ వా పరిక్ఖారే సతి అయం మే అత్తా ఇమస్స పరిక్ఖారస్స సామీతి, ఏవం అహన్తి. సతి మమాతి, మమాతి సతి అహన్తి యుత్తం భవేయ్య. సచ్చతోతి భూతతో, థేతతోతి తథతో థిరతో వా.
ఇదాని ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధే అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి ఏవం తిపరివట్టవసేన అగ్గణ్హన్తో అయం అరిట్ఠో వియ మయ్హం సాసనే కలలం కచవరం పక్ఖిపతీతి దస్సేన్తో తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వాతిఆదిమాహ. తత్థ అనిచ్చం, భన్తేతి, భన్తే, యస్మా హుత్వా న హోతి, తస్మా అనిచ్చం. ఉప్పాదవయవత్తితో విపరిణామతావకాలికనిచ్చపటిక్ఖేపట్ఠేన వాతి చతూహి కారణేహి అనిచ్చం. దుక్ఖం, భన్తేతి, భన్తే, పటిపీళనాకారేన దుక్ఖం, సన్తాపదుక్ఖమదుక్ఖవత్థుకసుఖపటిక్ఖేపట్ఠేన వాతి చతూహి కారణేహి దుక్ఖం. విపరిణామధమ్మన్తి భవసఙ్కన్తిఉపగమనసభావం పకతిభావవిజహనసభావం. కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి యుత్తం ను ఖో తం ఇమేసం తిణ్ణం తణ్హామానదిట్ఠిగ్గాహానం వసేన అహం మమాతి ఏవం గహేతుం. నో హేతం, భన్తేతి ఇమినా తే భిక్ఖూ అవసవత్తనాకారేన రూపం, భన్తే, అనత్తాతి పటిజానన్తి. సుఞ్ఞఅస్సామికఅనిస్సరఅత్తపటిక్ఖేపట్ఠేన వాతి చతూహి కారణేహి అనత్తా.
భగవా హి కత్థచి అనిచ్చవసేన అనత్తత్తం దస్సేతి, కత్థచి దుక్ఖవసేన, కత్థచి ఉభయవసేన. ‘‘చక్ఖు అత్తాతి యో వదేయ్య, తం న ఉపపజ్జతి, చక్ఖుస్స ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి. యస్స ఖో పన ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి, అత్తా మే ఉప్పజ్జతి చ వేతి చాతి ఇచ్చస్స ఏవమాగతం హోతి, తస్మా తం న ఉపపజ్జతి చక్ఖు అత్తాతి యో వదేయ్య, ఇతి చక్ఖు అనత్తా’’తి (మ. ని. ౩.౪౨౨) ఇమస్మిఞ్హి ఛఛక్కసుత్తే అనిచ్చవసేన అనత్తతం దస్సేతి. ‘‘రూపఞ్చ హిదం, భిక్ఖవే, అత్తా అభవిస్స, నయిదం రూపం ఆబాధాయ సంవత్తేయ్య, లబ్భేథ చ రూపే ‘ఏవం మే రూపం హోతు, ఏవం మే రూపం మా అహోసీ’తి. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, రూపం అనత్తా, తస్మా రూపం ఆబాధాయ సంవత్తతి, న చ లబ్భతి రూపే ‘ఏవం మే రూపం హోతు, ఏవం మే రూపం మా అహోసీ’’’తి (మహావ. ౨౦; సం. ని. ౩.౫౯) ఇమస్మిం అనత్తలక్ఖణసుత్తే దుక్ఖవసేన అనత్తతం దస్సేతి. ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం, యదనిచ్చం తం దుక్ఖం, యం దుక్ఖం తదనత్తా, యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బ’’న్తి (సం. ని. ౩.౭౬) ఇమస్మిం అరహత్తసుత్తే ఉభయవసేన అనత్తతం దస్సేతి. కస్మా? అనిచ్చం దుక్ఖఞ్చ పాకటం. అనత్తాతి న పాకటం.
పరిభోగభాజనాదీసు హి భిన్నేసు అహో అనిచ్చన్తి వదన్తి, అహో అనత్తాతి వత్తా నామ నత్థి. సరీరే గణ్డపిళకాదీసు వా ఉట్ఠితాసు కణ్టకేన వా విద్ధా అహో దుక్ఖన్తి వదన్తి, అహో అనత్తాతి పన వత్తా నామ నత్థి. కస్మా? ఇదఞ్హి అనత్తలక్ఖణం నామ అవిభూతం దుద్దసం దుప్పఞ్ఞాపనం. తేన తం భగవా అనిచ్చవసేన వా దుక్ఖవసేన వా ఉభయవసేన వా దస్సేతి. తయిదం ఇమస్మిమ్పి తేపరివట్టే అనిచ్చదుక్ఖవసేనేవ దస్సితం. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో.
తస్మా తిహ, భిక్ఖవేతి, భిక్ఖవే, యస్మా ఏతరహి అఞ్ఞదాపి రూపం అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా, తస్మాతి అత్థో. యంకిఞ్చి రూపన్తిఆదీని విసుద్ధిమగ్గే ఖన్ధనిద్దేసే విత్థారితానేవ.
౨౪౫. నిబ్బిన్దతీతి ఉక్కణ్ఠతి. ఏత్థ చ నిబ్బిదాతి వుట్ఠానగామినీవిపస్సనా అధిప్పేతా. వుట్ఠానగామినీవిపస్సనాయ హి బహూని నామాని. ఏసా హి కత్థచి సఞ్ఞగ్గన్తి వుత్తా. కత్థచి ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తి. కత్థచి పారిసుద్ధిపధానియఙ్గన్తి. కత్థచి పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధీతి. కత్థచి తమ్మయతాపరియాదానన్తి. కత్థచి తీహి నామేహి. కత్థచి ద్వీహీతి.
తత్థ పోట్ఠపాదసుత్తే తావ ‘‘సఞ్ఞా ఖో, పోట్ఠపాద, పఠమం ఉప్పజ్జతి, పచ్ఛా ఞాణ’’న్తి (దీ. ని. ౧.౪౧౬) ఏవం సఞ్ఞగ్గన్తి వుత్తా. సుసిమసుత్తే ‘‘పుబ్బే ఖో, సుసిమ, ధమ్మట్ఠితిఞాణం, పచ్ఛా నిబ్బానే ఞాణ’’న్తి (సం. ని. ౨.౭౦) ఏవం ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తి వుత్తా. దసుత్తరసుత్తే ‘‘పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిపధానియఙ్గ’’న్తి (దీ. ని. ౩.౩౫౯) ఏవం పారిసుద్ధిపదానియఙ్గన్తి వుత్తా. రథవినీతే ‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధత్థం భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౫౭) ఏవం పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధీతి వుత్తా. సళాయతనవిభఙ్గే ‘‘అతమ్మయతం, భిక్ఖవే, నిస్సాయ అతమ్మయతం ఆగమ్మ యాయం ఉపేక్ఖా నానత్తా నానత్తసితా, తం అభినివజ్జేత్వా యాయం ఉపేక్ఖా ఏకత్తా ఏకత్తసితా, తం నిస్సాయ తం ఆగమ్మ ఏవమేతిస్సా పహానం హోతి, ఏవమేతిస్సా సమతిక్కమో హోతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౧౦) ఏవం తమ్మయతాపరియాదానన్తి వుత్తా. పటిసమ్భిదామగ్గే ‘‘యా చ ముఞ్చితుకమ్యతా, యా చ పటిసఙ్ఖానుపస్సనా, యా చ సఙ్ఖారుపేక్ఖా, ఇమే ధమ్మా ఏకత్థా బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి (పటి. మ. ౧.౫౪) ఏవం తీహి నామేహి వుత్తా. పట్ఠానే ‘‘అనులోమం గోత్రభుస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో, అనులోమం వోదానస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭) ఏవం ద్వీహి నామేహి వుత్తా. ఇమస్మిం పన అలగద్దసుత్తే నిబ్బిన్దతీతి నిబ్బిదానామేన ఆగతా.
నిబ్బిదా విరజ్జతీతి ఏత్థ విరాగోతి మగ్గో విరాగా విముచ్చతీతి ఏత్థ విరాగేన మగ్గేన విముచ్చతీతి ఫలం కథితం. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతీతి ఇధ పచ్చవేక్ఖణా కథితా.
ఏవం విముత్తచిత్తం మహాఖీణాసవం దస్సేత్వా ఇదాని తస్స యథాభూతేహి పఞ్చహి కారణేహి నామం గణ్హన్తో అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. అవిజ్జాతి వట్టమూలికా అవిజ్జా. అయఞ్హి దురుక్ఖిపనట్ఠేన పలిఘోతి వుచ్చతి. తేనేస తస్స ఉక్ఖిత్తత్తా ఉక్ఖిత్తపలిఘోతి వుత్తో. తాలావత్థుకతాతి సీసచ్ఛిన్నతాలో వియ కతా, సమూలం వా తాలం ఉద్ధరిత్వా తాలస్స వత్థు వియ కతా, యథా తస్మిం వత్థుస్మిం పున సో తాలో న పఞ్ఞాయతి, ఏవం పున అపఞ్ఞత్తిభావం నీతాతి అత్థో. పోనోబ్భవికోతి పునబ్భవదాయకో. జాతిసంసారోతిఆదీసు జాయనవసేన చేవ సంసరణవసేన చ ఏవం లద్ధనామానం పునబ్భవఖన్ధానం పచ్చయో కమ్మాభిసఙ్ఖారో. సో హి పునప్పునం ఉప్పత్తికరణవసేన పరిక్ఖిపిత్వా ఠితత్తా పరిక్ఖాతి వుచ్చతి, తేనేస తస్సా సంకిణ్ణత్తా వికిణ్ణత్తా సంకిణ్ణపరిక్ఖోతి వుత్తో. తణ్హాతి వట్టమూలికా తణ్హా. అయఞ్హి గమ్భీరానుగతట్ఠేన ఏసికాతి వుచ్చతి. తేనేస తస్సా అబ్బూళ్హత్తా లుఞ్చిత్వా ఛడ్డితత్తా అబ్బూళ్హేసికోతి వుత్తో. ఓరమ్భాగియానీతి ఓరం భజనకాని కామభవే ఉపపత్తిపచ్చయాని. ఏతాని హి కవాటం వియ నగరద్వారం చిత్తం పిదహిత్వా ఠితత్తా అగ్గళాతి వుచ్చన్తి. తేనేస తేసం నిరాకతత్తా భిన్నత్తా నిరగ్గళోతి వుత్తో. అరియోతి నిక్కిలేసో పరిసుద్ధో. పన్నద్ధజోతి పతితమానద్ధజో. పన్నభారోతి ఖన్ధభారకిలేసభారఅభిసఙ్ఖారభారపఞ్చకామగుణభారా పన్నా ఓరోహితా అస్సాతి పన్నభారో. అపిచ ఇధ మానభారస్సేవ ఓరోపితత్తా పన్నభారోతి అధిప్పేతో. విసంయుత్తోతి చతూహి యోగేహి సబ్బకిలేసేహి చ విసంయుత్తో. ఇధ పన మానసంయోగేనేవ విసంయుత్తత్తా విసంయుత్తోతి అధిప్పేతో. అస్మిమానోతి రూపే అస్మీతి మానో, వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… విఞ్ఞాణే అస్మీతి మానో.
ఏత్తావతా భగవతా మగ్గేన కిలేసే ఖేపేత్వా నిరోధసయనవరగతస్స నిబ్బానారమ్మణం ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా విహరతో ఖీణాసవస్స కాలో దస్సితో. యథా హి ద్వే నగరాని ఏకం చోరనగరం, ఏకం ఖేమనగరం. అథ ఏకస్స మహాయోధస్స ఏవం భవేయ్య – ‘‘యావిమం చోరనగరం తిట్ఠతి, తావ ఖేమనగరం భయతో న ముచ్చతి, చోరనగరం అనగరం కరిస్సామీ’’తి సన్నాహం కత్వా ఖగ్గం గహేత్వా చోరనగరం ఉపసఙ్కమిత్వా నగరద్వారే ఉస్సాపితే ఏసికత్థమ్భే ఖగ్గేన ఛిన్దిత్వా సద్వారబాహకం కవాటం ఛిన్దిత్వా పలిఘం ఉక్ఖిపిత్వా పాకారం భిన్దన్తో పరిక్ఖం సంకిరిత్వా నగరసోభనత్థాయ ఉస్సితే ధజే పాతేత్వా నగరం అగ్గినా ఝాపేత్వా ఖేమనగరం పవిసిత్వా పాసాదం అభిరుయ్హ ఞాతిగణపరివుతో సురసభోజనం భుఞ్జేయ్య, ఏవం చోరనగరం వియ సక్కాయో, ఖేమనగరం వియ నిబ్బానం, మహాయోధో వియ యోగావచరో. తస్సేవం హోతి, ‘‘యావ సక్కాయవట్టం వత్తతి, తావ ద్వత్తింసకమ్మకారణఅట్ఠనవుతిరోగపఞ్చవీసతిమహాభయేహి పరిముచ్చనం నత్థీ’’తి. సో మహాయోధో వియ సన్నాహం సీలసన్నాహం కత్వా, పఞ్ఞాఖగ్గం గహేత్వా ఖగ్గేన ఏసికత్థమ్భే వియ అరహత్తమగ్గేన తణ్హేసికం లుఞ్చిత్వా, సో యోధో సద్వారబాహకం నగరకవాటం వియ పఞ్చోరమ్భాగియసంయోజనగ్గళం ఉగ్ఘాటేత్వా, సో యోధో పలిఘం వియ, అవిజ్జాపలిఘం ఉక్ఖిపిత్వా, సో యోధో పాకారం భిన్దన్తో పరిక్ఖం వియ కమ్మాభిసఙ్ఖారం భిన్దన్తో జాతిసంసారపరిక్ఖం సంకిరిత్వా, సో యోధో నగరసోభనత్థాయ ఉస్సాపితే ధజే వియ మానద్ధజే పాతేత్వా సక్కాయనగరం ఝాపేత్వా, సో యోధో ఖేమనగరే ఉపరిపాసాదే సురసభోజనం వియ కిలేసనిబ్బానం నగరం పవిసిత్వా అమతనిరోధారమ్మణం ఫలసమాపత్తిసుఖం అనుభవమానో కాలం వీతినామేతి.
౨౪౬. ఇదాని ఏవం విముత్తచిత్తస్స ఖీణాసవస్స పరేహి అనధిగమనీయవిఞ్ఞాణతం దస్సేన్తో ఏవం విముత్తచిత్తం ఖోతిఆదిమాహ. తత్థ అన్వేసన్తి అన్వేసన్తా గవేసన్తా. ఇదం నిస్సితన్తి ఇదం నామ నిస్సితం. తథాగతస్సాతి ఏత్థ సత్తోపి తథాగతోతి అధిప్పేతో, ఉత్తమపుగ్గలో ఖీణాసవోపి. అననువిజ్జోతి అసంవిజ్జమానో వా అవిన్దేయ్యో వా. తథాగతోతి హి సత్తే గహితే అసంవిజ్జమానోతి అత్థో వట్టతి, ఖీణాసవే గహితే అవిన్దేయ్యోతి అత్థో వట్టతి.
తత్థ పురిమనయే అయమధిప్పాయో – భిక్ఖవే, అహం దిట్ఠేవ ధమ్మే ధరమానకంయేవ ఖీణాసవం తథాగతో సత్తో పుగ్గలోతి న పఞ్ఞపేమి. అప్పటిసన్ధికం పన పరినిబ్బుతం ఖీణాసవం సత్తోతి వా పుగ్గలోతి వా కిం పఞ్ఞపేస్సామి? అననువిజ్జో తథాగతో. న హి పరమత్థతో సత్తో నామ కోచి అత్థి, తస్స అవిజ్జమానస్స ఇదం నిస్సితం విఞ్ఞాణన్తి అన్వేసన్తాపి కిం అధిగచ్ఛిస్సన్తి? కథం పటిలభిస్సన్తీతి అత్థో. దుతియనయే అయమధిప్పాయో – భిక్ఖవే, అహం దిట్ఠేవ ధమ్మే ధరమానకంయేవ ఖీణాసవం విఞ్ఞాణవసేన ఇన్దాదీహి అవిన్దియం వదామి. న హి సఇన్దా దేవా సబ్రహ్మకా సపజాపతికా అన్వేసన్తాపి ఖీణాసవస్స విపస్సనాచిత్తం వా మగ్గచిత్తం వా ఫలచిత్తం వా, ఇదం నామ ఆరమ్మణం నిస్సాయ వత్తతీతి జానితుం సక్కోన్తి. తే అప్పటిసన్ధికస్స పరినిబ్బుతస్స కిం జానిస్సన్తీతి?
అసతాతి అసన్తేన. తుచ్ఛాతి తుచ్ఛకేన. ముసాతి ముసావాదేన. అభూతేనాతి యం నత్థి, తేన. అబ్భాచిక్ఖన్తీతి అభిఆచిక్ఖన్తి, అభిభవిత్వా వదన్తి. వేనయికోతి వినయతి వినాసేతీతి వినయో, సో ఏవ వేనయికో, సత్తవినాసకోతి అధిప్పాయో. యథా చాహం న, భిక్ఖవేతి, భిక్ఖవే, యేన వాకారేన అహం న సత్తవినాసకో. యథా చాహం న వదామీతి యేన వా కారణేన అహం సత్తవినాసం న పఞ్ఞపేమి. ఇదం వుత్తం హోతి – యథాహం న సత్తవినాసకో, యథా చ న సత్తవినాసం పఞ్ఞపేమి, తథా మం తే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా ‘‘వేనయికో సమణో గోతమో’’తి వదన్తా సత్తవినాసకో సమణో గోతమోతి చ, ‘‘సతో సత్తస్స ఉచ్ఛేదం వినాసం విభవం పఞ్ఞపేతీ’’తి వదన్తా సత్తవినాసం పఞ్ఞపేతీతి చ అసతా తుచ్ఛా ముసా అభూతేన అబ్భాచిక్ఖన్తీతి.
పుబ్బే చాతి పుబ్బే మహాబోధిమణ్డమ్హియేవ చ. ఏతరహి చాతి ఏతరహి ధమ్మదేసనాయఞ్చ. దుక్ఖఞ్చేవ పఞ్ఞపేమి, దుక్ఖస్స చ నిరోధన్తి ధమ్మచక్కం అప్పవత్తేత్వా బోధిమణ్డే విహరన్తోపి ధమ్మచక్కప్పవత్తనతో పట్ఠాయ ధమ్మం దేసేన్తోపి చతుసచ్చమేవ పఞ్ఞపేమీతి అత్థో. ఏత్థ హి దుక్ఖగ్గహణేన తస్స మూలభూతో సముదయో, నిరోధగ్గహణేన తంసమ్పాపకో మగ్గో గహితోవ హోతీతి వేదితబ్బో. తత్ర చేతి తస్మిం చతుసచ్చప్పకాసనే. పరేతి సచ్చాని ఆజానితుం పటివిజ్ఝితుం అసమత్థపుగ్గలా. అక్కోసన్తీతి దసహి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసన్తి. పరిభాసన్తీతి వాచాయ పరిభాసన్తి. రోసేన్తి విహేసేన్తీతి రోసేస్సామ విహేసేస్సామాతి అధిప్పాయేన ఘట్టేన్తి దుక్ఖాపేన్తి. తత్రాతి తేసు అక్కోసాదీసు, తేసు వా పరపుగ్గలేసు. ఆఘాతోతి కోపో. అప్పచ్చయోతి దోమనస్సం. అనభిరద్ధీతి అతుట్ఠి.
తత్ర చేతి చతుసచ్చప్పకాసనేయేవ. పరేతి చతుసచ్చప్పకాసనం ఆజానితుం పటివిజ్ఝితుం సమత్థపుగ్గలా. ఆనన్దోతి ఆనన్దపీతి. ఉప్పిలావితత్తన్తి ఉప్పిలాపనపీతి. తత్ర చేతి చతుసచ్చప్పకాసనమ్హియేవ. తత్రాతి సక్కారాదీసు. యం ఖో ఇదం పుబ్బే పరిఞ్ఞాతన్తి ఇదం ఖన్ధపఞ్చకం పుబ్బే బోధిమణ్డే తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిఞ్ఞాతం. తత్థమేతి తస్మిం ఖన్ధపఞ్చకే ఇమే. కిం వుత్తం హోతి? తత్రాపి తథాగతస్స ఇమే సక్కారా మయి కరీయన్తీతి వా అహం ఏతే అనుభవామీతి వా న హోతి. పుబ్బే పరిఞ్ఞాతక్ఖన్ధపఞ్చకంయేవ ఏతే సక్కారే అనుభోతీతి ఏత్తకమేవ హోతీతి. తస్మాతి యస్మా సచ్చాని పటివిజ్ఝితుం అసమత్థా తథాగతమ్పి అక్కోసన్తి, తస్మా. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౨౪౭. తస్మా తిహ, భిక్ఖవే, యం న తుమ్హాకన్తి యస్మా అత్తనియేపి ఛన్దరాగప్పహానం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ సంవత్తతి, తస్మా యం న తుమ్హాకం, తం పజహథాతి అత్థో. యథాపచ్చయం వా కరేయ్యాతి యథా యథా ఇచ్ఛేయ్య తథా తథా కరేయ్య. న హి నో ఏతం, భన్తే, అత్తా వాతి, భన్తే, ఏతం తిణకట్ఠసాఖాపలాసం అమ్హాకం నేవ అత్తా న అమ్హాకం రూపం న విఞ్ఞాణన్తి వదన్తి. అత్తనియం వాతి అమ్హాకం చీవరాదిపరిక్ఖారోపి న హోతీతి అత్థో. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యం న తుమ్హాకం తం పజహథాతి భగవా, ఖన్ధపఞ్చకంయేవ న తుమ్హాకన్తి దస్సేత్వా పజహాపేతి, తఞ్చ ఖో న ఉప్పాటేత్వా, లుఞ్చిత్వా వా. ఛన్దరాగవినయేన పనేతం పజహాపేతి.
౨౪౮. ఏవం స్వాక్ఖాతోతి ఏత్థ తిపరివట్టతో పట్ఠాయ యావ ఇమం ఠానం ఆహరితుమ్పి వట్టతి, పటిలోమేన పేమమత్తకేన సగ్గపరాయణతో పట్ఠాయ యావ ఇమం ఠానం ఆహరితుమ్పి వట్టతి. స్వాక్ఖాతోతి సుకథితో. సుకథితత్తా ఏవ ఉత్తానో వివటో పకాసితో. ఛిన్నపిలోతికోతి పిలోతికా వుచ్చతి ఛిన్నం భిన్నం తత్థ తత్థ సిబ్బితం గణ్ఠికతం జిణ్ణం వత్థం, తం యస్స నత్థి, అట్ఠహత్థం వా నవహత్థం వా అహతసాటకం నివత్థో, సో ఛిన్నపిలోతికో నామ. అయమ్పి ధమ్మో తాదిసో, న హేత్థ కోహఞ్ఞాదివసేన ఛిన్నభిన్నసిబ్బితగణ్ఠికతభావో అత్థి. అపిచ కచవరో పిలోతికోతి వుచ్చతి. ఇమస్మిఞ్చ సాసనే సమణకచవరం నామ పతిట్ఠాతుం న లభతి. తేనేవాహ –
‘‘కారణ్డవం నిద్ధమథ, కసమ్బుఞ్చాపకస్సథ;
తతో పలాపే వాహేథ, అస్సమణే సమణమానినే.
నిద్ధమిత్వాన పాపిచ్ఛే, పాపఆచారగోచరే;
సుద్ధా సుద్ధేహి సంవాసం, కప్పయవ్హో పతిస్సతా;
తతో సమగ్గా నిపకా, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సథా’’తి. (సు. ని. ౨౮౩-౨౮౫);
ఇతి సమణకచవరస్స ఛిన్నత్తాపి అయం ధమ్మో ఛిన్నపిలోతికో నామ హోతి. వట్టం తేసం నత్థి పఞ్ఞాపనాయాతి తేసం వట్టం అపఞ్ఞత్తిభావం గతం నిప్పఞ్ఞత్తికం జాతం. ఏవరూపో మహాఖీణాసవో ఏవం స్వాక్ఖాతే సాసనేయేవ ఉప్పజ్జతి. యథా చ ఖీణాసవో, ఏవం అనాగామిఆదయోపి.
తత్థ ధమ్మానుసారినో సద్ధానుసారినోతి ఇమే ద్వే సోతాపత్తిమగ్గట్ఠా హోన్తి. యథాహ – ‘‘కతమో చ పుగ్గలో ధమ్మానుసారీ? యస్స పుగ్గలస్స సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నస్స పఞ్ఞిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి, పఞ్ఞావాహిం పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమం అరియమగ్గం భావేతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ధమ్మానుసారీ. సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో పుగ్గలో ధమ్మానుసారీ, ఫలే ఠితో దిట్ఠిప్పత్తో. కతమో చ పుగ్గలో సద్ధానుసారీ? యస్స పుగ్గలస్స సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నస్స సద్ధిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి, సద్ధావాహిం సద్ధాపుబ్బఙ్గమం అరియమగ్గం భావేతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సద్ధానుసారీ. సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో పుగ్గలో సద్ధానుసారీ, ఫలే ఠితో సద్ధావిముత్తో’’తి (పు. ప. ౩౦). యేసం మయి సద్ధామత్తం పేమమత్తన్తి ఇమినా యేసం అఞ్ఞో అరియధమ్మో నత్థి, తథాగతే పన సద్ధామత్తం పేమమత్తమేవ హోతి. తే విపస్సకపుగ్గలా అధిప్పేతా. విపస్సకభిక్ఖూనఞ్హి ఏవం విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నిసిన్నానం దసబలే ఏకా సద్ధా ఏకం పేమం ఉప్పజ్జతి. తాయ సద్ధాయ తేన పేమేన హత్థే గహేత్వా సగ్గే ఠపితా వియ హోన్తి, నియతగతికా కిర ఏతే. పోరాణకత్థేరా పన ఏవరూపం భిక్ఖుం చూళసోతాపన్నోతి వదన్తి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
అలగద్దూపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.